១. បណ្ណត្តិវារោ
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា
១-១៦. ធម្មយមកវណ្ណនាយំ កុសលាទិធម្មានំ មាតិកំ ឋបេត្វាតិ យថា មូលយមកេ កុសលាទិធម្មា ទេសិតា, យថា ច ខន្ធយមកាទីសុ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិនា អញ្ញថា សង្គហេត្វា ទេសិតា, តថា អទេសេត្វា យា កុសលាទីនំ ធម្មានំ ‘‘កុសលាកុសលា ធម្មា’’តិអាទិកា មាតិកា, តំ ឥធ អាទិម្ហិ ឋបេត្វា ទេសិតស្សាតិ អត្ថោ.
ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. បវត្តិវារវណ្ណនា
៣៣-៣៤. ‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេ ‘‘អព្យាកតា ចាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, ឥមស្មិំ បន បញ្ហេ កម្មសមុដ្ឋានាទិរូបញ្ច លព្ភតិ, តំ បន បដិលោមវារស្ស វិស្សជ្ជនេ សព្ពេសំ ចវន្តានំ, បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ, អារុប្បេ អកុសលានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កុសលា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ អព្យាកតា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានម្បិ កម្មសមុដ្ឋានាទិរូបំ អគ្គហេត្វា ‘‘អព្យាកតា ច ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តត្តា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ ឥធាធិប្បេតំ. កម្មសមុដ្ឋានាទិរូបេ ន វិធានំ, នាបិ បដិសេធោតិ កេចិ វទន្តិ, តថា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបមេវ សន្ធាយ ‘‘យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ? នោ’’តិ (យម. ៣.ធម្មយមក.១៦៣) វុត្តន្តិ. តំ បនេតំ ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ កម្មសមុដ្ឋានរូបាទីនម្បិ ឧប្បាទស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ច និរោធស្ស ឯវមាទីហិ ឯវ បាឡីហិ បដិសេធសិទ្ធិតោ.
យេ ច វទន្តិ ‘‘យថា បដិសម្ភិទាមគ្គេ និរោធកថាយំ ‘សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ជាតា ធម្មា ឋបេត្វា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ សព្ពេបិ វិរាគា ចេវ ហោន្តិ វិរាគារម្មណា វិរាគគោចរា វិរាគសមុទាគតា វិរាគបតិដ្ឋា’តិអាទីសុ ‘ឋបេត្វា រូប’ន្តិ អវត្វា ចិត្តបដិពទ្ធត្តា ចិត្តជរូបានំ ‘ឋបេត្វា ចិត្តសមុដ្ឋានរូប’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ចិត្តបដិពទ្ធត្តា ចិត្តជរូបមេវ កថិត’’ន្តិ, តញ្ច តថា ន ហោតិ. យេសញ្ហិ សោតាបត្តិមគ្គោ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, យេសុ ច វិរាគាទិអាសង្កា ហោតិ, តេ សោតាបត្តិមគ្គសហជាតា ធម្មា សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ជាតា ធម្មាតិ តត្ថ វុត្តា. សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ជាតាតិ ហិ វចនំ មគ្គេ ជាតតំ ទីបេតិ, ន ច កម្មជាទីនិ អមគ្គេ ជាយមានានិ មគ្គក្ខណេ ជាតវោហារំ អរហន្តិ តេសំ តស្ស សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សហជាតបច្ចយត្តាភាវតោ, តស្មា មគ្គក្ខណេ តំសហជាតធម្មេសុ ឋបេតព្ពំ ឋបេតុំ ‘‘ឋបេត្វា ចិត្តសមុដ្ឋានរូប’’ន្តិ វុត្តំ, ឥធ បន កុសលាទិធម្មា យស្ស យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ និរុជ្ឈន្តិ ច, តស្ស បុគ្គលស្ស តស្មិញ្ច ឱកាសេ អព្យាកតធម្មានំ ឧប្បាទនិរោធានំ កុសលាទិបដិពទ្ធតា អប្បដិពទ្ធតា ច អាមដ្ឋា, ន ច កម្មជាទិរូបំ អព្យាកតំ ន ហោតិ, តស្មា សន្និដ្ឋានេន គហិតស្ស បុគ្គលស្ស ឱកាសេ វា ឧប្បាទនិរោធេសុ វិជ្ជមានេសុ អព្យាកតានំ តេ វេទិតព្ពា, អវិជ្ជមានេសុ ច បដិសេធេតព្ពា, ន ច អចិត្តបដិពទ្ធា អព្យាកតាតិ ឯត្ថ ន គហិតាតិ សក្កា វត្តុំ និរោធសមាបន្នានំ អសញ្ញសត្តានញ្ច ឧប្បាទនិរោធវចនតោតិ.
ចតុត្ថបញ្ហេ បវត្តេ អកុសលាព្យាកតចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ឥទំ ‘‘យស្ស វា បន អព្យាកតា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ បញ្ចវោការេ អកុសលាព្យាកតចិត្តានំ ចតុវោការេ ច អព្យាកតចិត្តស្សេវ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិនោ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពត្ថ សន្និដ្ឋានវសេន វិសេសោ វេទិតព្ពោ.
៧៩. ‘‘ឯកាវជ្ជនេន ១៦៦ ឧប្បន្នស្សា’’តិ វុត្តំ, នានាវជ្ជនេនបិ បន តតោ បុរិមតរជវនវីថីសុ ឧប្បន្នស្ស ‘‘ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ អកុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជិស្សន្តិ, នោ ច តេសំ កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តី’’តិ ឥទំ លក្ខណំ លព្ភតេវ, តស្មា ឯតេន លក្ខណេន សមានលក្ខណំ សព្ពំ យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ឯតេនេវ កុសលានាគតភាវបរិយោសានេន តាយ ឯវ សមានលក្ខណតាយ ទីបិតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ អកុសលាតីតភាវស្ស អព្យាកតាតីតភាវស្ស ច អាទិម្ហិ ‘‘ទុតិយេ អកុសលេ’’តិ, ‘‘ទុតិយេ ចិត្តេ’’តិ ច វុត្តដ្ឋានេ. យថា ហិ ភាវនាវារេ ភាវនាបហានានំ បរិយោសានេន អគ្គមគ្គេន តតោ បុរិមតរានិបិ ភាវនាបហានានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ, ឯវមិធាបិ តំ តំ តេន តេន អាទិនា អន្តេន ច ទស្សិតន្តិ.
១០០. បញ្ចវោការេ អកុសលានំ ភង្គក្ខណេ តេសំ អកុសលា ច ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ អព្យាកតា ច ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ វចនេន បដិសន្ធិចិត្តតោ សោឡសមំ, តតោ បរម្បិ វា ភវនិកន្តិចិត្តំ ហោតិ, ន តតោ ឱរន្តិ វិញ្ញាយតីតិ.
បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
ធម្មយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.