៨. ចិត្តយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៦២. ចិត្តយមកវណ្ណនាយំ អាទិតោវ តយោ សុទ្ធិកមហាវារា ហោន្តីតិ ឥមេ តយោ មហាវារា សរាគាទិកុសលាទីហិ មិស្សកា សុទ្ធិកា ច, តេសុ អាទិតោ សុទ្ធិកា ហោន្តីតិ អត្ថោ. មិស្សកេសុ ច ឯកេកស្មិំ សរាគាទិមិស្សកចិត្តេ តយោ តយោ មហាវារា, តេ តត្ថ តត្ថ បន វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘សោឡស បុគ្គលវារា’’តិអាទិ វុត្តំ, ន និរន្តរំ វុត្តេតិ. ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ឧប្បាទនិរោធានំ បច្ចុប្បន្នានាគតកាលានញ្ច សំសគ្គវសេន ឯកេកាយ បុច្ឆាយ បវត្តត្តា ‘‘ឧប្បាទនិរោធកាលសម្ភេទវារោ’’តិ វុត្តោ. ឯវំ សេសានម្បិ វារានំ តំតំនាមតា បាឡិអនុសារេន វេទិតព្ពា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៦៣. តថារូបស្សេវ ខីណាសវស្ស ចិត្តំ សន្ធាយាតិ ឥទំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិបច្ឆិមចិត្តសមង្គិម្ហិ បុគ្គលេ អធិប្បេតេ តញ្ច ចិត្តំ អធិប្បេតមេវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អរហតោ បច្ឆិមចិត្តម្បីតិ នុប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ ឯវំបការំ ភង្គក្ខណសមង្គិមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

៦៥-៨២. ឧប្បាទវារស្ស ទុតិយបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ, និរោធសមាបន្នានំ, អសញ្ញសត្តានំ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯតស្ស ‘‘សព្ពេសំ ចិត្តំ ខណបច្ចុប្បន្នមេវ ហុត្វា ឧប្បាទក្ខណំ អតីតត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ នាមា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ចាតិ ឯតស្សបិ ឧប្បាទំ បត្តត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ, អនតីតត្តា ឧប្បជ្ជតិ នាមាតិ ទ្វយមេតំ ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ ខណបច្ចុប្បន្នេ ‘‘ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ អតីតវោហារោ អត្ថិ. យទិ សិយា, យំ វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘នោ’’តិ អវត្វា វិភជិតព្ពំ សិយា. តថា ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯត្ថ ច ‘‘នោ’’តិ អវត្វា ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិ បន ភិជ្ជមានចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ វុត្តោ, តស្ស អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, ន ច កិញ្ចិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ច ឧប្បជ្ជមានចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ វុត្តោ, តស្សបិ អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តន្តិ ហិ សាមញ្ញវចនំ ឯកស្មិំ អនេកស្មិញ្ច យថាគហិតវិសេសេ តិដ្ឋតីតិ. ‘‘យស្ស វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ? ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិ ឯត្ថ យស្ស វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន គហិតបុគ្គលស្សេវ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ ឯវំ សព្ពត្ថ សន្និដ្ឋានវសេន និយមោ វេទិតព្ពោ. ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានវារោ និរុទ្ធនិរុជ្ឈមានវារោ ច បុគ្គលវារាទីសុ តីសុបិ និន្នានាករណា ឧទ្ទិដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋា ច. តត្ថ បុគ្គលវារេ អវិសេសេន យំ កញ្ចិ តាទិសំ បុគ្គលំ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ធម្មវារេ ចិត្តមេវ, បុគ្គលធម្មវារេ បុគ្គលំ ចិត្តញ្ចាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៨៣. អតិក្កន្តកាលវារេ ឥមស្ស បុគ្គលវារត្តា បុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ បុគ្គលស្សេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ. យថា យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ ឯតេន ន កោចិ បុគ្គលោ ន គហិតោ, ឯវំ យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលន្តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន ន កោចិ ន គហិតោ. ន ហិ សោ បុគ្គលោ អត្ថិ, យស្ស ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អតីតំ នត្ថិ, តេ ច បន និរុជ្ឈមានក្ខណាតីតចិត្តា ន ន ហោន្តីតិ បឋមោ បញ្ហោ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជិតព្ពោ សិយា, តថា ទុតិយតតិយា. ចតុត្ថោ បន ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, ឥតរេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្ត’’ន្តិ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ភវេយ្យ, តថា អវិស្សជ្ជេត្វា កស្មា សព្ពត្ថ ចិត្តមេវ វិភត្តន្តិ? ចិត្តវសេន បុគ្គលវវត្ថានតោ. ខណស្ស ហិ វីតិក្កន្តតាយ អតិក្កន្តកាលតាវចនេន វត្តមានស្ស ច ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ វុត្តោ អតីតស្ស ច, តត្ថ បុរិមស្ស ចិត្តំ ន ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្តំ បច្ឆិមស្ស វីតិក្កន្តន្តិ ឯវមាទិកោ បុគ្គលវិភាគោ យស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលវវត្ថានំ ហោតិ, តស្ស ចិត្តស្ស តំតំខណវីតិក្កមាវីតិក្កមទស្សនវសេន ទស្សិតោ ហោតីតិ សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ ចិត្តមេវ វិភត្តំ. អថ វា នយិធ ធម្មមត្តវិសិដ្ឋោ បុគ្គលោ បុច្ឆិតោ, អថ ខោ បុគ្គលវិសិដ្ឋំ ចិត្តំ, តស្មា ចិត្តមេវ វិស្សជ្ជិតន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិបិ បុគ្គលប្បធានា បុច្ឆា, អថាបិ ចិត្តប្បធានា, ឧភយថាបិ ទុតិយបុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថា បន អវត្វា និរោធក្ខណវីតិក្កមេន អតិក្កន្តកាលតា ន ឧប្បាទក្ខណវីតិក្កមេន អតិក្កន្តកាលតា វិយ វត្តមានស្ស អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជមានន្តិ ឯត្ថ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ យស្ស ចិត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ‘‘ន និរុជ្ឈមាន’’ន្តិ ឯត្ថាបិ.

១១៤-១១៦. មិស្សកវារេសុ យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ បុច្ឆា, នោតិ វិស្សជ្ជនញ្ច អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតំ. បាឡិយំ បន ‘‘យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សរាគំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មាតិកាឋបនាយំ វុត្តត្តា វិស្សជ្ជនេបិ តថេវ សន្និដ្ឋានសំសយត្ថេសុ សរាគាទិមិស្សកចិត្តវសេនេវ បុច្ឆា ឧទ្ធរិត្វា ‘‘សរាគបច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ, ឥតរេសំ សរាគចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ ចេវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន យេភុយ្យេន សុទ្ធិកវារសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពន្តិ កត្វា សំខិត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.