មហាវារោ

១. អនុសយវារវណ្ណនា

៣. អនុសេតិ ឧប្បជ្ជតីតិ បច្ចុប្បន្នវោហារា បវត្តាវិរាមវសេន វេទិតព្ពា. មគ្គេនេវ ហិ អនុសយានំ វិរាមោ វិច្ឆេទោ ហោតិ, ន តតោ បុព្ពេតិ.

២០. នាបិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកំ ធម្មំ អារម្មណំ ករោន្តីតិ ឯត្ថ បុរិមេន ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ ឧប្បត្តិ និវារិតា, បច្ឆិមេន ឯកស្មិំ អារម្មណេតិ អយំ វិសេសោ. បុគ្គលោកាសវារស្ស បដិលោមេ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ តស្ស តស្ស អនុសយស្ស អននុសយនដ្ឋានំ បកតិយា បហានេន ច វេទិតព្ពំ, ‘‘តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ទុក្ខាយ វេទនាយ តេសំ តត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ, តេសញ្ញេវ បុគ្គលានំ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា អបរិយាបន្នេ តេសំ តត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, បដិឃានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ បកតិយា ទុក្ខាទីនំ កាមរាគាទីនំ អននុសយដ្ឋានតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ សព្ពត្ថ កាមរាគានុសយោ ច នានុសេតិ, បដិឃានុសយោ ច នានុសេតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៥៦) អនុសយប្បហានេន. ឯត្ថ បុរិមនយេន ឱកាសំ អវេក្ខិត្វា បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានានំ អនុសយានំ អននុសយនំ វុត្តំ, បច្ឆិមនយេន បុគ្គលំ អវេក្ខិត្វា ឱកាសស្ស កាមធាតុអាទិកស្ស អនោកាសតាតិ.

អនុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សានុសយវារវណ្ណនា

៦៦-១៣១. សានុសយបជហនបរិញ្ញាវារេសុ ‘‘សានុសយោ, បជហតិ, បរិជានាតី’’តិ បុគ្គលោ វុត្តោ. បុគ្គលស្ស ច ឥមស្មិំ ភវេ សានុសយោតិ ឯវំ ភវវិសេសេន វា, ឥមស្មិំ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ ឥមស្មិំ ឥតរេសុ កេនចីតិ ឯវំ ភវានុសយវិសេសេន វា សានុសយតានិរនុសយតាទិកា នត្ថិ. តថា ទ្វីសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយេន សានុសយោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ និរនុសយោតិ ឥទម្បិ នត្ថិ. ន ហិ បុគ្គលស្ស វេទនា ឱកាសោ, អថ ខោ អនុសយានន្តិ. អនុសយស្ស បន តស្ស តស្ស សោ សោ អនុសយនោកាសោ បុគ្គលស្ស តេន តេន អនុសយេន សានុសយតាយ, តស្ស តស្ស បជហនបរិជាននានញ្ច និមិត្តំ ហោតិ, អននុសយនោកាសោ ច និរនុសយតាទីនំ, តស្មា ឱកាសវារេសុ ភុម្មនិទ្ទេសំ អកត្វា ‘‘យតោ តតោ’’តិ និមិត្តត្ថេ និស្សក្កវចនំ កតំ, បជហនបរិញ្ញាវារេសុ អបាទានត្ថេ ឯវ វា. តតោ តតោ ហិ ឱកាសតោ អបគមករណំ វិនាសនំ បជហនំ បរិជាននញ្ចាតិ.

តត្ថ យតោតិ យតោ អនុសយដ្ឋានតោ អនុលោមេ, បដិលោមេ អននុសយដ្ឋានតោតិ អត្ថោ. អនុសយានានុសយស្សេវ ហិ និមិត្តាបាទានភាវទស្សនត្ថំ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា តតោ មានានុសយេន សានុសយោតិ (យម.២.អនុសយយមក.៧៧), បជហតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៤៣) ច ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ តតោ កាមរាគានុសយេន និរនុសយោតិ (យម. ២.អនុសយយមក.១១០), ន បជហតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៧៤-១៧៦) ច ឯវមាទីសុ រូបធាតុអាទយោ ឯវ ភុម្មនិទ្ទេសេនេវ និទ្ទិដ្ឋាតិ. អដ្ឋកថាយំ បន ចតុត្ថបញ្ហវិស្សជ្ជនេន សរូបតោ អនុសយនដ្ឋានស្ស ទស្សិតត្តា តទត្ថេ អាទិបញ្ហេបិ ‘‘យតោ’’តិ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេត្វា បុន ‘‘យតោ’’តិ ឯតស្ស វចនត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧប្បន្នេន កាមរាគានុសយេន សានុសយោ’’តិ វុត្តំ, តំ បមាទលិខិតំ វិយ ទិស្សតិ. ន ហិ ឧប្បន្នេនេវ អនុសយេន សានុសយោ, ឧប្បត្តិរហដ្ឋានតញ្ច សន្ធាយេវ និស្សក្កវចនំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ អបរិយាបន្នានំ អនុសយុប្បត្តិរហដ្ឋានតាតិ តំ តថេវ ទិស្សតិ. ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – យតោ ឧប្បន្នេនាតិ យតោ ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពំ, តេនាតិ ឧប្បត្តិរហដ្ឋានេ និស្សក្កវចនំ កតន្តិ. តថា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកេនាតិ. ឧប្បត្តិបដិសេធេ អកតេ អនុប្បត្តិយា អនិច្ឆិតត្តា សព្ពធម្មេសុ ឧប្បជ្ជនកភាវំ អាបន្នេន អនុប្បជ្ជនភាវំ អបនេតិ នាម. សព្ពត្ថាតិ ឯតស្ស បន សព្ពដ្ឋានតោតិ អយមត្ថោ ន ន សម្ភវតិ. ត្ថ-ការញ្ហិ ភុម្មតោ អញ្ញត្ថាបិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តីតិ.

សានុសយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បជហនវារវណ្ណនា

១៣២-១៩៧. បជហនវារេ យេន កាមរាគានុសយាទយោ សាវសេសា បហីយន្តិ, សោ តេ បជហតីតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា វត្តព្ពោ ន ហោតិ អបជហនសព្ភាវា, តស្មា សន្និដ្ឋានេ និរវសេសប្បជហនកោយេវ បជហតីតិ វុត្តោ, តស្មា ‘‘យោ វា បន មានានុសយំ បជហតិ, សោ កាមរាគានុសយំ បជហតីតិ? នោ’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៣២) វុត្តំ. យស្មា បន សំសយបទេន បហានករណមត្តមេវ បុច្ឆតិ, ន សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, តស្មា យថាវិជ្ជមានំ បហានំ សន្ធាយ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ បជហតិ, សោ មានានុសយំ បជហតីតិ? តទេកដ្ឋំ បជហតី’’តិ វុត្តំ. បដិលោមេ បន ‘‘នប្បជហតី’’តិ បជហនាភាវោ ឯវ សន្និដ្ឋានបទេន សំសយបទេន ច វិនិច្ឆិតោ បុច្ឆិតោ ច, តស្មា យេសំ បជហនំ នត្ថិ និរវសេសវសេន បជហនកានំ, តេ ឋបេត្វា អវសេសា អប្បជហនសព្ភាវេនេវ នប្បជហន្តីតិ វុត្តា, ន ច យថាវិជ្ជមានេន បហានេនេវ វជ្ជិតាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ. ‘‘អនាគាមិមគ្គសមង្គិញ្ច អដ្ឋមកញ្ច ឋបេត្វា អវសេសា បុគ្គលា កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តិ វិចិកិច្ឆានុសយញ្ច នប្បជហន្តី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៦៥) ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុថុជ្ជនោ បហានបរិញ្ញាយ អភាវេន នប្បជហតិ, សេសា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តា’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១៣២-១៩៧) វុត្តំ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ កេសញ្ចិ វិចិកិច្ឆានុសយោ កេសញ្ចិ ឧភយន្តិ សេសានំ តេសំ បហីនតា អត្ថិ, តថាបិ សោតាបន្នាទីនំ វិចិកិច្ឆានុសយស្ស បហីនតា ឧភយាបជហនស្ស ការណំ ន ហោតីតិ តេសំ បហីនត្តា ‘‘នប្បជហន្តី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, អថ បន កាមរាគានុសយញ្ច នប្បជហន្តីតិ ឥមំ សន្និដ្ឋានេន តេសំ បុគ្គលានំ សង្គហិតតាទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ ន តត្ថ ការណំ វត្តព្ពំ, បុច្ឆិតស្ស បន សំសយត្ថស្ស ការណំ វត្តព្ពំ. ឯវំ សតិ ‘‘សេសា តស្ស អនុសយស្ស បហីនត្តា’’តិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ ‘‘យោ កាមរាគានុសយំ នប្បជហតិ, សោ ទិដ្ឋានុសយំ វិចិកិច្ឆានុសយំ នប្បជហតី’’តិ បដិក្ខិបិត្វា បុច្ឆិតេ សទិសវិស្សជ្ជនកេ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយេ សន្ធាយ ការណស្ស វត្តព្ពត្តា, តស្មា តេសំ អនុសយានំ បហីនត្តាតិ តេសំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយានំ បហីនត្តា តេ សំសយត្ថសង្គហិតេ អនុសយេ នប្បជហន្តីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បជហនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បហីនវារវណ្ណនា

២៦៤-២៧៤. បហីនវារេ ផលដ្ឋវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធាតិ អនុលោមំ សន្ធាយ វុត្តំ. បដិលោមេ ហិ បុថុជ្ជនវសេនបិ ទេសនា គហិតាតិ. ‘‘ផលដ្ឋវសេនេវា’’តិ ច សាធារណវចនេន មគ្គសមង្គីនំ អគ្គហិតតំ ទីបេតិ. អនុសយច្ចន្តបដិបក្ខេកចិត្តក្ខណិកានញ្ហិ មគ្គសមង្គីនំ ន កោចិ អនុសយោ ឧប្បត្តិរហោ, នាបិ អនុប្បត្តិរហតំ អាបាទិតោ, តស្មា តេ ន អនុសយសានុសយបហីនឧប្បជ្ជនវារេសុ គហិតាតិ.

២៧៥-២៩៦. ឱកាសវារេ សោ សោ អនុសយោ អត្តនោ អត្តនោ ឱកាសេ ឯវ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោ បហីនោ, អនាបាទិតោ ច អប្បហីនោតិ បហីនាប្បហីនវចនានិ តទោកាសមេវ ទីបេន្តិ, តស្មា អនោកាសេ តទុភយាវត្តព្ពតា វុត្តាតិ. សាធារណដ្ឋានេ តេន សទ្ធិំ បហីនោ នាម ហោតីតិ តេន សទ្ធិំ សមានោកាសេ បហីនោ នាមាតិ អត្ថោ, ន សមានកាលេ បហីនោតិ.

បហីនវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ធាតុវារវណ្ណនា

៣៣២-៣៤០. ធាតុវារេ សន្តានំ អនុគតា ហុត្វា សយន្តីតិ យស្មិំ សន្តានេ អប្បហីនា, តំសន្តានេ អប្បហីនភាវេន អនុគន្ត្វា ឧប្បត្តិអរហភាវេន សយន្តីតិ អត្ថោ. ឧប្បត្តិរហតា ឯវ ហិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥធាបិ យុត្តាតិ. ឯត្ថ ច ន កាមធាតុអាទីនិ ឆ បដិនិសេធវចនានិ ធាតុវិសេសនិទ្ធារណានិ ន ហោន្តីតិ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស ន កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិម្ហិ វុច្ចមានេ ឥមំ នាម ឧបបជ្ជន្តស្សាតិ ន វិញ្ញាយេយ្យ, តស្មា តំមូលិកាសុ យោជនាសុ ‘‘ន កាមធាតុយា ចុតស្ស កាមធាតុំ រូបធាតុំ អរូបធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិ បឋមំ យោជេត្វា បុន អនុក្កមេន ‘‘ន កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិកា យោជនា កតា. ឯវញ្ហិ ន កាមធាតុអាទិបទេហិ យថាវុត្តធាតុយោយេវ គហិតា, ន កញ្ចីតិ វិញ្ញាយតិ. យថា អនុសយវារេ ‘‘អនុសេន្តីតិ បទស្ស ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ គហិតោ’’តិ វុត្តំ, តត្ថាបិ ឧប្បជ្ជមានមេវ សន្ធាយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ គហេតុំ ន សក្កា ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិវចនតោ. អថាបិ អប្បហីនតំ សន្ធាយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ តត្ថ គហិតោ, ឥធាបិ សោ ន ន យុជ្ជតីតិ. ភង្គាតិ ភញ្ជិតព្ពា, ទ្វិធា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. ននុ ន កោចិ អនុសយោ យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តស្ស អនុសេតិ នានុសេតិ ចាតិ ទ្វិធា កាតព្ពា, តត្ថេវ កស្មា ‘‘កតិ អនុសយា ភង្គា? អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានិ កតានិ. ន ហិ បការន្តរាភាវេ សំសយោ យុត្តោតិ? ន ន យុត្តោ, ‘‘អនុសយា ភង្គា នត្ថី’’តិ អវុត្តេ ភង្គាភាវស្ស អវិញ្ញាតត្តាតិ.

ធាតុវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុសយយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ចិត្តយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៦២. ចិត្តយមកវណ្ណនាយំ អាទិតោវ តយោ សុទ្ធិកមហាវារា ហោន្តីតិ ឥមេ តយោ មហាវារា សរាគាទិកុសលាទីហិ មិស្សកា សុទ្ធិកា ច, តេសុ អាទិតោ សុទ្ធិកា ហោន្តីតិ អត្ថោ. មិស្សកេសុ ច ឯកេកស្មិំ សរាគាទិមិស្សកចិត្តេ តយោ តយោ មហាវារា, តេ តត្ថ តត្ថ បន វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា ‘‘សោឡស បុគ្គលវារា’’តិអាទិ វុត្តំ, ន និរន្តរំ វុត្តេតិ. ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិអាទិនា ឧប្បាទនិរោធានំ បច្ចុប្បន្នានាគតកាលានញ្ច សំសគ្គវសេន ឯកេកាយ បុច្ឆាយ បវត្តត្តា ‘‘ឧប្បាទនិរោធកាលសម្ភេទវារោ’’តិ វុត្តោ. ឯវំ សេសានម្បិ វារានំ តំតំនាមតា បាឡិអនុសារេន វេទិតព្ពា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៦៣. តថារូបស្សេវ ខីណាសវស្ស ចិត្តំ សន្ធាយាតិ ឥទំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិបច្ឆិមចិត្តសមង្គិម្ហិ បុគ្គលេ អធិប្បេតេ តញ្ច ចិត្តំ អធិប្បេតមេវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អរហតោ បច្ឆិមចិត្តម្បីតិ នុប្បជ្ជតិ និរុជ្ឈតីតិ ឯវំបការំ ភង្គក្ខណសមង្គិមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

៦៥-៨២. ឧប្បាទវារស្ស ទុតិយបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ, និរោធសមាបន្នានំ, អសញ្ញសត្តានំ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯតស្ស ‘‘សព្ពេសំ ចិត្តំ ខណបច្ចុប្បន្នមេវ ហុត្វា ឧប្បាទក្ខណំ អតីតត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ នាមា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ចាតិ ឯតស្សបិ ឧប្បាទំ បត្តត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ, អនតីតត្តា ឧប្បជ្ជតិ នាមាតិ ទ្វយមេតំ ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ ខណបច្ចុប្បន្នេ ‘‘ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ អតីតវោហារោ អត្ថិ. យទិ សិយា, យំ វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘នោ’’តិ អវត្វា វិភជិតព្ពំ សិយា. តថា ‘‘យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯត្ថ ច ‘‘នោ’’តិ អវត្វា ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិ បន ភិជ្ជមានចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ វុត្តោ, តស្ស អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, ន ច កិញ្ចិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេតិ ច ឧប្បជ្ជមានចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ វុត្តោ, តស្សបិ អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តំ បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តន្តិ ហិ សាមញ្ញវចនំ ឯកស្មិំ អនេកស្មិញ្ច យថាគហិតវិសេសេ តិដ្ឋតីតិ. ‘‘យស្ស វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ? ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិ ឯត្ថ យស្ស វា បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន គហិតបុគ្គលស្សេវ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ ឯវំ សព្ពត្ថ សន្និដ្ឋានវសេន និយមោ វេទិតព្ពោ. ឧប្បន្នុប្បជ្ជមានវារោ និរុទ្ធនិរុជ្ឈមានវារោ ច បុគ្គលវារាទីសុ តីសុបិ និន្នានាករណា ឧទ្ទិដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋា ច. តត្ថ បុគ្គលវារេ អវិសេសេន យំ កញ្ចិ តាទិសំ បុគ្គលំ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ធម្មវារេ ចិត្តមេវ, បុគ្គលធម្មវារេ បុគ្គលំ ចិត្តញ្ចាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៨៣. អតិក្កន្តកាលវារេ ឥមស្ស បុគ្គលវារត្តា បុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ បុគ្គលស្សេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ. យថា យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថាតិ ឯតេន ន កោចិ បុគ្គលោ ន គហិតោ, ឯវំ យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលន្តិ ឯតេន សន្និដ្ឋានេន ន កោចិ ន គហិតោ. ន ហិ សោ បុគ្គលោ អត្ថិ, យស្ស ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អតីតំ នត្ថិ, តេ ច បន និរុជ្ឈមានក្ខណាតីតចិត្តា ន ន ហោន្តីតិ បឋមោ បញ្ហោ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជិតព្ពោ សិយា, តថា ទុតិយតតិយា. ចតុត្ថោ បន ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ អវីតិក្កន្តំ, ឥតរេសំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច អវីតិក្កន្ត’’ន្តិ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ភវេយ្យ, តថា អវិស្សជ្ជេត្វា កស្មា សព្ពត្ថ ចិត្តមេវ វិភត្តន្តិ? ចិត្តវសេន បុគ្គលវវត្ថានតោ. ខណស្ស ហិ វីតិក្កន្តតាយ អតិក្កន្តកាលតាវចនេន វត្តមានស្ស ច ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ វុត្តោ អតីតស្ស ច, តត្ថ បុរិមស្ស ចិត្តំ ន ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្តំ បច្ឆិមស្ស វីតិក្កន្តន្តិ ឯវមាទិកោ បុគ្គលវិភាគោ យស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលវវត្ថានំ ហោតិ, តស្ស ចិត្តស្ស តំតំខណវីតិក្កមាវីតិក្កមទស្សនវសេន ទស្សិតោ ហោតីតិ សព្ពវិស្សជ្ជនេសុ ចិត្តមេវ វិភត្តំ. អថ វា នយិធ ធម្មមត្តវិសិដ្ឋោ បុគ្គលោ បុច្ឆិតោ, អថ ខោ បុគ្គលវិសិដ្ឋំ ចិត្តំ, តស្មា ចិត្តមេវ វិស្សជ្ជិតន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិបិ បុគ្គលប្បធានា បុច្ឆា, អថាបិ ចិត្តប្បធានា, ឧភយថាបិ ទុតិយបុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថា បន អវត្វា និរោធក្ខណវីតិក្កមេន អតិក្កន្តកាលតា ន ឧប្បាទក្ខណវីតិក្កមេន អតិក្កន្តកាលតា វិយ វត្តមានស្ស អត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្ស ចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជមានន្តិ ឯត្ថ ឧប្បជ្ជមានំ ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តំ អតិក្កន្តកាលំ យស្ស ចិត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ‘‘ន និរុជ្ឈមាន’’ន្តិ ឯត្ថាបិ.

១១៤-១១៦. មិស្សកវារេសុ យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ បុច្ឆា, នោតិ វិស្សជ្ជនញ្ច អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតំ. បាឡិយំ បន ‘‘យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស សរាគំ ចិត្តំ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មាតិកាឋបនាយំ វុត្តត្តា វិស្សជ្ជនេបិ តថេវ សន្និដ្ឋានសំសយត្ថេសុ សរាគាទិមិស្សកចិត្តវសេនេវ បុច្ឆា ឧទ្ធរិត្វា ‘‘សរាគបច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតិ, ឥតរេសំ សរាគចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតិ និរុជ្ឈិស្សតិ ចេវ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន យេភុយ្យេន សុទ្ធិកវារសទិសមេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពន្តិ កត្វា សំខិត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.