៧. អនុសយយមកំ

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. បច្ចយបរិគ្គហបរិយោសានា ញាតបរិញ្ញាតិ បច្ចយទីបកេន មូលយមកេន ញាតបរិញ្ញំ, ខន្ធាទីសុ តីរណពាហុល្លតោ ខន្ធាទិយមកេហិ តីរណបរិញ្ញញ្ច វិភាវេត្វា អនុសយបហានន្តា បហានបរិញ្ញាតិ បហាតព្ពមុទ្ធភូតេហិ អនុសយេហិ បហានបរិញ្ញំ វិភាវេតុំ អនុសយយមកំ អារទ្ធំ. លព្ភមានវសេនាតិ អនុសយភាវេន លព្ភមានានំ វសេនាតិ អត្ថោ. តីហាការេហិ អនុសយានំ គាហាបនំ តេសុ តថា អគ្គហិតេសុ អនុសយវារាទិបាឡិយា ទុរវពោធត្តា.

អយំ បនេត្ថ បុរិមេសូតិ ឯតេសុ សានុសយវារាទីសុ បុរិមេសូតិ អត្ថោ. អត្ថវិសេសាភាវតោ ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្ស កាមធាតុយា ចុតស្ស, រូបធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្ស កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិ ឯវមាទីហិ អវុច្ចមានេ កថមយំ យមកទេសនា សិយាតិ? នាយំ យមកទេសនា, បុរិមវារេហិ បន យមកវសេន ទេសិតានំ អនុសយានំ ចុតិឧបបត្តិវសេន អនុសយដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនំ. យមកទេសនាពាហុល្លតោ បន សព្ពវារសមុទាយស្ស អនុសយយមកន្តិ នាមំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បដិលោមបុច្ឆាបិ អត្ថវសេន លព្ភន្តិ, អត្ថវិសេសាភាវតោ បន ន វុត្តាតិ លព្ភមានតាវសេន ឯតិស្សាបិ ទេសនាយ យមកទេសនតា វេទិតព្ពា.

អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯតេន ការណលាភេ ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតិ. អប្បហីនា ហិ អនុសយា ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. យាវ ច មគ្គេន តេសំ អនុប្បត្តិអរហតា ន កតា ហោតិ, តាវ តេ ឯវំបការា ឯវាតិ ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ. សោ ឯវំបការោ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោ, ន ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ឧប្បជ្ជមានតា. តេនេវ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារេន និន្នានាករណោ វិភត្តោ. អនុរូបំ ការណំ បន លភិត្វា យេ ឧប្បជ្ជិំសុ ឧប្បជ្ជមានា ច, តេបិ អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតា អហេសុំ ភវន្តិ ច. ឧប្បត្តិអរហតាយ ឯវ ច តេ ឧប្បជ្ជិំសុ ឧប្បជ្ជន្តិ ច, ន ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នតោ អញ្ញេ ឧប្បត្តិអរហា នាម អត្ថិ, តស្មា សព្ពេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា កាមរាគាទយោ ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ. អប្បហីនដ្ឋេនេវ ហិ អនុសយា, អប្បហីនា ច អតីតាទយោ ឯវ, មគ្គស្ស បន តាទិសានំ អនុប្បត្តិអរហតាបាទនេន អនុសយប្បហានំ ហោតីតិ. អប្បហីនាការោ នាម ធម្មាការោ, ន ធម្មោ, ធម្មោ ឯវ ច ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតី’’តិ. សត្តានុសយាតិ ឯត្ថ យទិ អប្បហីនដ្ឋេន សន្តានេ អនុសេន្តីតិ អនុសយា, អថ កស្មា សត្តេវ វុត្តា, ននុ សត្តានុសយតោ អញ្ញេសម្បិ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា អនុសយភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ, អប្បហីនមត្តស្សេវ អនុសយភាវស្ស អវុត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ ‘‘អនុសយោតិ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតកិលេសោ វុច្ចតី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១), តស្មា អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតោ កិលេសោយេវ អនុសយោ នាមាតិ យុត្តំ. ថាមគតន្តិ ច អញ្ញេហិ អសាធារណោ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ធម្មសភាវពោធិនា តថាគតេន ឥមេយេវ ‘‘អនុសយា’’តិ វុត្តា. ថាមគតោតិ អនុសយសមង្គីតិ អត្ថោ.

អនុសយឧប្បជ្ជនវារានំ សមានគតិកត្តា យថា ‘‘អនុសេតី’’តិ វចនំ អប្បហីនាការទីបកំ, ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ សិយាតិ ឧប្បជ្ជនវារេន ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនស្ស អវុត្តតា សក្កា វត្តុន្តិ ចេ? តំ ន, វចនត្ថវិសេសេន តំទ្វយស្ស វុត្តត្តា. ‘‘អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជតី’’តិ ហិ ឯតស្មិំ អត្ថេ អវិសិដ្ឋេបិ ‘‘អនុសេតី’’តិ វចនំ សន្តានេ អនុសយិតតំ ថាមគតភាវំ ទីបេតិ. យទិ តមេវ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ ទីបេយ្យ, កស្សចិ វិសេសស្ស អភាវា ឧប្បជ្ជនវារោ ន វត្តព្ពោ សិយា, ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ បន ឧប្បត្តិយោគ្គំ ទីបេតិ. កស្មា? ឧប្បជ្ជនវារេន ឧប្បត្តិយោគ្គស្ស ទស្សិតត្តា, អនុសយសទ្ទស្ស សព្ពទា វិជ្ជមានានំ អបរិនិប្ផន្នសយនត្ថតាយ និវារណត្ថំ ឧប្បត្តិអរហតាយ ថាមគតភាវសង្ខាតស្ស យថាធិប្បេតសយនត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យំ ឧប្បត្តិយោគ្គវចនំ វុត្តំ, តំ សុវុត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ. តម្បិ សុវុត្តមេវ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេនាតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិត្តយេនបិ ហិ ចិត្តសម្បយុត្តតា ទីបិតា ហោតិ.

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា

២. កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ កាមាវចរភូមិយំ សុខាយ ច ឧបេក្ខាយ ចាតិ អដ្ឋកថាយំ កាមធាតុគ្គហណំ ទ្វិន្នំ វេទនានំ វិសេសនភាវេន វុត្តំ, ឯវំ សតិ កាមធាតុយា កាមរាគានុសយស្ស អនុសយដ្ឋានតា ន វុត្តា ហោតិ. ទ្វីសុ បន រាគេសុ ភវរាគស្ស តីសុ ធាតូសុ រូបារូបធាតូនំ អនុសយដ្ឋានតា វុត្តាតិ កាមធាតុយា កាមរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា វត្តព្ពា. ធាតុវេទនាសព្ពសក្កាយបរិយាបន្នវសេន ហិ តិប្បការំ អនុសយានំ អនុសយដ្ឋានំ វុត្តន្តិ. តស្មា តីសុ ធាតូសុ កាមធាតុយា តីសុ វេទនាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតីតិ វិសុំ អនុសយដ្ឋានតា ធាតុយា វេទនានញ្ច យោជេតព្ពា. ទ្វីសុ វេទនាសូតិ ឥទញ្ច វេទនាសុ អនុសយមានោ កាមរាគានុសយោ ទ្វីស្វេវ អនុសេតិ, ន តីសូតិ តិណ្ណម្បិ ឋានតានិវារណត្ថមេវ វុត្តន្តិ ន សព្ពាសុ ទ្វីសុ អនុសយនប្បត្តោ អត្ថិ, តេន វេទនាវិសេសនត្ថំ ន កាមធាតុគ្គហណេន កោចិ អត្ថោ. ភវរាគានុសយនដ្ឋានញ្ហិ អដ្ឋានញ្ច អនុសយានំ អបរិយាបន្នំ សក្កាយេ កាមរាគានុសយស្ស អនុសយដ្ឋានំ ន ហោតីតិ បាកដមេតំ. យថា ច ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិ វុត្តេ បដិឃានុសយានុសយដ្ឋានតោ អញ្ញា ទ្វេ វេទនា គយ្ហន្តិ, ឯវំ ភវរាគានុសយានុសយនដ្ឋានតោ ច អញ្ញា តា គយ្ហន្តីតិ.

ឯត្ថ ច ទ្វីហិ វេទនាហិ សម្បយុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច បិយរូបសាតរូបេសុ ឥដ្ឋរូបាទីសុ ឧប្បជ្ជមានោ កាមរាគានុសយោ សាតសន្តសុខគិទ្ធិយា បវត្តតីតិ ទ្វីសុ វេទនាសុ តស្ស អនុសយនំ វុត្តំ. អញ្ញត្ថ ឧប្បជ្ជមានោបិ ហិ សោ ឥមាសុ ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុគតោ ហុត្វា សេតិ សុខមិច្ចេវ អភិលភតីតិ. ឯវំ បដិឃានុសយោ ច ទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច អប្បិយរូបាសាតរូបេសុ អនិដ្ឋរូបាទីសុ ឧប្បជ្ជមានោ ទុក្ខបដិកូលតោ ទុក្ខមិច្ចេវ បដិហញ្ញតីតិ ទុក្ខវេទនមេវ អនុគតោ ហុត្វា សេតិ, តេន បន តស្មិំ អនុសយនំ វុត្តំ. ឯវំ កាមរាគបដិឃានំ តីសុ វេទនាសុ អនុសយវចនេន ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋេសុ អារម្មណបកតិយា វិបរីតសញ្ញាយ ច វសេន ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសុ កាមរាគបដិឃានំ ឧប្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. តត្ថ ឧប្បជ្ជមានា ហិ តេ តីសុ វេទនាសុ អនុសេន្តិ នាម. វេទនាត្តយមុខេន វា ឯត្ថ ឥដ្ឋាទីនំ អារម្មណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ, កាមធាតុអាទិគ្គហណេន កាមស្សាទាទិវត្ថុភូតានំ កាមភវាទីនំ. តត្ថ កាមរាគានុសយោ ភវស្សាទវសេន អនុសយមានោ កាមធាតុយា អនុសេតិ, កាមសុខស្សាទវសេន អនុសយមានោ សុខោបេក្ខាវេទនាសុ. បដិឃោ ទុក្ខបដិឃាតវសេនេវ បវត្តតីតិ យត្ថ តត្ថ បដិហញ្ញមានោបិ ទុក្ខវេទនាយ ឯវ អនុសេតិ. រូបារូបភវេសុ បន រូបារូបាវចរធម្មេសុ ច កាមស្សាទស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ តត្ថ អនុសយមានោ រាគោ ភវរាគោឥច្ចេវ វេទិតព្ពោ. ធាតុត្តយវេទនាត្តយគ្គហណេន ច សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នានំ គហិតត្តា ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតី’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៤៦) ឯវមាទីនំ វិស្សជ្ជនេសុ ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ បិហបច្ចយា ឧប្បន្នទោមនស្សេ បដិឃានុសយោ នានុសេតិ, តថា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសុ កាមរាគេន នានុសយិតព្ពន្តិ តទនុសយនដ្ឋានតោ អញ្ញាបិ ទិដ្ឋានុសយានុសយនដ្ឋានភូតា កាមាវចរវេទនា សន្តីតិ? ហោន្តុ, ន បន ធាតុត្តយវេទនាត្តយតោ អញ្ញំ តទនុសយនដ្ឋានំ អត្ថិ, តស្មា តំ ន វុត្តំ. យស្មា បន ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច មានានុសយោ ច នានុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោ នានុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.៥២) វុត្តំ, តស្មា អវិសេសេន ទុក្ខំ បដិឃានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានន្តិ សមុទាយវសេន គហេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា លោកិយសុខោបេក្ខា កាមរាគមានានុសយនដ្ឋានន្តិ.

អបិច សុត្តេ ‘‘ឥធាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ ទោមនស្សំ បជហេយ្យ’ន្តិ, សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា បដិឃំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា តំ វិក្ខម្ភេត្វា វីរិយំ កត្វា អនាគាមិមគ្គេន បដិឃស្ស សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ បដិឃេនេវ បដិឃប្បហានំ, ទោមនស្សេន វា ទោមនស្សប្បហានំ អត្ថីតិ. បដិឃុប្បត្តិរហដ្ឋានតាយ បន ឥធ សព្ពំ ទុក្ខំ ‘‘បដិឃានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និប្បរិយាយទេសនា ហេសា, សា បន បរិយាយទេសនា. ឯវញ្ច កត្វា បឋមជ្ឈានវិក្ខម្ភិតំ កាមរាគានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ ‘‘វិវិច្ចេវ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, រាគំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានវិក្ខម្ភិតំ អវិជ្ជានុសយំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា អរហត្តមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយ ‘‘សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, អវិជ្ជំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) វុត្តំ. ន ហិ លោកិយចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាយ អវិជ្ជានុសយោ សព្ពថា នានុសេតីតិ សក្កា វត្តុំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ ឯត្ថ អវិជ្ជានុសយោ អនុសេតី’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ២) វុត្តត្តា, តស្មា អវិជ្ជានុសយស្សេវ វត្ថុ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខា, នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សញ្ច បដិឃានុសយស្ស វត្ថុ ន ន ហោតីតិ តត្ថាបិ តស្ស អនុសយនំ វេទិតព្ពំ. អវត្ថុភាវតោ ហិ ឥធ អនុសយនំ ន វុច្ចតិ, ន សុត្តន្តេសុ វិយ វុត្តនយេន តំបដិបក្ខភាវតោ តំសមុគ្ឃាតកមគ្គស្ស ពលវូបនិស្សយភាវតោ ចាតិ.

ឯត្ថ ច អារម្មណេ អនុសយដ្ឋានេ សតិ ភវរាគវជ្ជោ សព្ពោ លោភោ កាមរាគានុសយោតិ ន សក្កា វត្តុំ. ទុក្ខាយ ហិ វេទនាយ រូបារូបធាតូសុ ច អនុសយមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោបិ លោភោ លោភោ ឯវ, ន កាមរាគានុសយោ. យទិ សិយា, ទិដ្ឋានុសយស្ស វិយ ឯតស្សបិ ឋានំ វត្តព្ពំ សិយាតិ. អថ បន អជ្ឈាសយវសេន តន្និន្នតាយ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ. យថា ឥដ្ឋានំ រូបាទីនំ សុខាយ ច វេទនាយ អប្បដិលទ្ធំ វា អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ, បដិលទ្ធបុព្ពំ វា អតីតំ និរុទ្ធំ វិគតំ បរិណតំ សមនុបស្សតោ ឧប្បជ្ជមានោ បដិឃោ ទុក្ខេ បដិហញ្ញនវសេនេវ បវត្តតីតិ ទុក្ខមេវ តស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, នាលម្ពិតំ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុ អភិនិវេសនវសេន ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោបិ លោភោ សុខាភិសង្គវសេនេវ បវត្តតីតិ សាតសន្តសុខទ្វយមេវស្ស អនុសយដ្ឋានំ វុត្តន្តិ ភវរាគវជ្ជស្ស សព្ពលោភស្ស កាមរាគានុសយតា ន វិរុជ្ឈតិ, ឯកស្មិំយេវ ច អារម្មណេ រជ្ជន្តិ ទុស្សន្តិ ច. តត្ថ រាគោ សុខជ្ឈាសយោ បដិឃោ ទុក្ខជ្ឈាសយោតិ តេសំ នានានុសយដ្ឋានតា ហោតិ.

ឯវញ្ច កត្វា ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? នោ’’តិ (យម. ២.អនុសយយមក.១៤) វុត្តន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ទ្វីសុ វេទនាសុ ឥដ្ឋារម្មណេ ច ទោមនស្សុប្បត្តិំ វត្វា ‘‘ទោមនស្សមត្តមេវ បន តំ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោ’’តិ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ២) វុត្តត្តា យថា តត្ថ បដិឃោ បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុ ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សហជាតោ លោភោ កាមរាគានុសយោ ន ហោតិច្ចេវ វិញ្ញាយតីតិ. យំ បនេតំ វុត្តំ ‘‘ទោមនស្សមត្តមេវ បន តំ ហោតិ, ន បដិឃានុសយោ’’តិ, ឯត្ថ ន បដិឃានុសយោតិ នត្ថិ បដិឃានុសយោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ហិ ទោមនស្សស្ស បដិឃានុសយភាវាសង្កា អត្ថីតិ.

ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ ភវរាគស្សបិ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អារម្មណករណវសេនេវ ឧប្បត្តិ វុត្តា វិយ ភវេយ្យ, តស្មា អារម្មណវិសេសេន វិសេសទស្សនត្ថំ ឯវំ ទេសនា កតា សហជាតវេទនាវិសេសាភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.