៦. ឆដ្ឋនយោ សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា

២២៨. សម្បយោគវិប្បយោគបទេ យំ លព្ភតិ, យញ្ច ន លព្ភតិ, តំ សព្ពំ បុច្ឆាយ គហិតន្តិ ឥទំ ន រូបក្ខន្ធាទីនិ បទានិ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ សម្បយោគបទំ វិប្បយោគបទញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. រូបក្ខន្ធាទីសុ ហិ យំ ធម្មាយតនាទិបទំ ន លព្ភតិ, តំ បុច្ឆាយបិ ន គហិតំ. សម្បយោគបទំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ អលព្ភមានម្បិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ…បេ… សម្បយុត្តោ’’តិ ឯវំ បុច្ឆាយ គហិតំ, វេទនាក្ខន្ធាទីសុ លព្ភមានំ, វិប្បយោគបទំ បន សព្ពត្ថ លព្ភមានមេវាតិ. រូបធម្មានំ បន រូបេន និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស ច រូបេន សទ្ធិំ សម្បយោគោ នាម នត្ថីតិ ឯកុប្បាទាទិសភាគតាយ អភាវតោ សម្បយោគំ និវារេន្តេន សា ឯវ ឯកុប្បាទាទិតា ឯតេសំ វិសភាគតាតិ តទភាវតោ វិប្បយោគោបិ និវារិតោ ឯវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ចតូសុ ហិ ខន្ធេសុ វិជ្ជមានា ឯកុប្បាទាទិតា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ សភាគតា ហោតិ រូបនិព្ពានេហិ តេសំ តេហិ ច រូបនិព្ពានានំ វិសភាគតា ច, ន ច រូបេកទេសស្ស និព្ពានស្ស វា សា ឯកុប្បាទាទិតា អត្ថិ, យា រូបេកទេសេន រូបេកទេសនិព្ពានានំ និព្ពានេន ច រូបស្ស វិសភាគតា សិយា. តេនេវ ‘‘ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ វុត្តន្តិ.

សត្តសុ វិញ្ញាណធាតូសុ ឯកាយបិ អវិប្បយុត្តេតិ យថា រូបភវោ តីហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា បញ្ចហិ, អវិតក្កអវិចារា ឯកាយ វិប្បយុត្តេ អនារម្មណមិស្សកេ ធម្មេ ទីបេន្តិ, ឯវំ អទីបេត្វា ឯកាយបិ វិប្បយុត្តេ អហោន្តេ សត្តហិបិ សម្បយុត្តេ សត្តបិ វា តា ទីបេន្តីតិ អធិប្បាយោ. អវិប្បយុត្តេតិ ហិ យេ វិប្បយុត្តា ន ហោន្តិ, តេ ធម្មេតិ វុត្តំ ហោតិ, ន សម្បយុត្តេតិ. តេន យានិ តាហិ សម្បយុត្តេ ទីបេន្តិ ធម្មាយតនាទិបទានិ, យានិ ច សម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវេហិ នវត្តព្ពំ ទីបេន្តិ អចេតសិកាទិបទានិ, យានិ ច សម្បយុត្តនវត្តព្ពានិ ទីបេន្តិ ទុក្ខសច្ចាទិបទានិ, តេសំ សព្ពេសំ អនារម្មណមិស្សកធម្មទីបកានំ អគ្គហណំ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុតំសម្បយុត្តតទុភយសមុទាយានំ ខន្ធាយតនធាតូសុ កេនចិ សម្បយោគោ វិប្បយោគោ វា អត្ថីតិ.

យទិ ឯវំ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ ‘‘កុសលេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិ ន វត្តព្ពំ. អកុសលាព្យាកតា ហិ អនារម្មណមិស្សោភយធម្មាតិ? ន, យថាវុត្តសមុទាយានំ ខន្ធាទីហេវ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវវចនតោ. ខន្ធាទយោ ហិ តទេកទេសា តទេកទេសញ្ញសមុទាយា ច, សមុទាយេកទេសានញ្ច វិភាគាភាវតោ ន សភាគវិសភាគតា អត្ថិ, តេន តេសំ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវោ ហោតិ. កុសលា បន ធម្មា អកុសលាព្យាកតេហិ វិភត្តា, តេ ច កុសលេហិ, ន តេសំ សមុទាយេកទេសភាវោ តទេកទេសញ្ញសមុទាយភាវោ វា, តស្មា ខន្ធាទីនិ អនាមសិត្វា វិប្បយុត្តតាមត្តេន យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេ កុសលេហិ ឥតរេសំ, ឥតរេហិ ច កុសលានំ វិប្បយោគោ ន ន ហោតិ វិសភាគតាសព្ភាវតោតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញវិប្បយុត្តតា វុត្តា. ឯស នយោ សព្ពេសុ ឯវរូបេសុ.

ឧទ្ទានេ បន អដ្ឋារស តតោ បរេតិ ឥទំ ‘‘សោឡសា’’តិ វត្តព្ពំ, តេវីសន្តិ ឥទញ្ច ‘‘ឯកវីស’’ន្តិ. សព្ពត្ថ ច កាលសន្តានភេទរហិតារហិតពហុធម្មសមោធានានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូនំ ឯកទេសា សមុទយសច្ចវេទនាក្ខន្ធាទយោ ឯកទេសសម្មិស្សា ច ឥទ្ធិបាទាទយោ អនារម្មណេហិ អសម្មិស្សា រូបក្ខន្ធាទយោ ច សារម្មណេហិ អសម្មិស្សា សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន សមានកាលសន្តានេហិ ច ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តា ឯវ គហិតាតិ តេហិ តេ កេហិចិ ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តេហិ យថាយោគំ សម្បយោគំ វិប្បយោគញ្ច លភន្តិ. អត្ថិ ហិ តេសំ ឯកុប្បាទាទិតា សភាគតា វិសភាគតា ចាតិ. តេន តត្ថ តត្ថ ‘‘ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្ត’’ន្តិ ច, ‘‘ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ ច វុត្តំ. ភិន្នកាលសមុទាយា ឯវ បន វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធា វត្តមានា ច ឯកេកធម្មា ឯវ, តស្មា តេសំ សមានកាលស្ស វិភជិតព្ពស្ស អភាវតោ ន សុខិន្ទ្រិយាទីនិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វិភាគំ ករោន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទយោ ច វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស មនាយតនស្ស ច. តេន ‘‘សុខិន្ទ្រិយំ ឯកេន ខន្ធេន កេហិចិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ, ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន កេហិចិ វិប្បយុត្តា’’តិ ច ឯវមាទិ ន វុត្តំ, ខន្ធាយតនវិភាគវិរហិតម្បិ បន វិញ្ញាណំ ធាតុវិភាគេន វិភត្តមេវ វុត្តន្តិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតុ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ, ឯវមេវំ ឥន្ទ្រិយវិភាគេន វិភត្តានំ សុខិន្ទ្រិយាទីនំ ‘‘សុខិន្ទ្រិយេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិអាទីសុ យថាយោគំ វិប្បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ, នាវិភត្តស្ស វេទនាក្ខន្ធស្សាតិ.

២៣៥. យថា តំសម្បយោគីភាវំ សន្ធាយ ‘‘សមុទយសច្ចំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ តំវិប្បយោគីភាវំ សន្ធាយ ‘‘តីហិ ខន្ធេហិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អវិភាគេហិ តេហិ វិប្បយោគវចនស្ស អយុត្តត្តា. វិភាគេ ហិ សតិ សមុទយសច្ចំ សុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយេហិ មនោវិញ្ញាណធាតុតោ អញ្ញវិញ្ញាណធាតូហិ វិប្បយុត្តន្តិ យុត្តំ វត្តុំ វិភាគេនេវ វិសភាគតាយ សង្គហិតត្តា, វិភាគរហិតេហិ បន វេទនាក្ខន្ធាទីហិ ន យុត្តំ, តេហិ វិជ្ជមានេហិ វិជ្ជមានស្ស សមុទយស្ស វិសភាគភាវាភាវតោ. យញ្ហិ អនុប្បន្នា ធម្មា វិយ អាមដ្ឋកាលភេទំ ន ហោតិ សង្ខតំ ឧទ្ធរិតព្ពំ, តំ បច្ចុប្បន្នភាវំ និស្សាយ សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន ឧទ្ធរីយតិ, តញ្ច វិភាគរហិតេហិ ខន្ធាទីហិ សង្ខតេហិ បច្ចុប្បន្នភាវមេវ និស្សាយ អនាមដ្ឋកាលភេទេ អត្ថិតាយ ឯវ និស្សិតព្ពត្តា. អវិជ្ជមានស្ស ហិ អវិជ្ជមានេន, អវិជ្ជមានស្ស ច វិជ្ជមានេន, វិជ្ជមានស្ស ច អវិជ្ជមានេន សម្បយោគោ នត្ថិ, វិប្បយោគោ បន អវិជ្ជមានតាទីបកេ ភេទេ គហិតេ តេនេវ វិសភាគតាបិ គហិតា ឯវាតិ ហោតិ. ភេទេ បន អគ្គហិតេ តេន តេន គហណេន វិសភាគតាយ អគ្គហិតត្តា សតិ សភាគត្តេ វិជ្ជមានតាយ ឯវ ធម្មានំ សភាគស្ស បរិច្ឆិន្ទនតោ វិជ្ជមានតា ទស្សិតាតិ ឯកុប្បាទាទិភាវសង្ខាតា សភាគតាបិ គហិតា ឯវ ហោតិ. តស្សា ច គហិតត្តា សម្បយោគោវ លព្ភតិ, ន វិប្បយោគោ, តស្មា សមុទយសច្ចំ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ សម្បយុត្តត្តេន វុត្តំ, ន វិប្បយុត្តត្តេនាតិ. ឯស នយោ មគ្គសច្ចាទីសុបីតិ.

២៦២. ‘‘ទុតិយជ្ឈានវិចារញ្ហិ ឋបេត្វា សេសា អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ យេ បធានា វិតក្កោ វិយ កោដ្ឋាសន្តរចិត្តុប្បាទេសុ អលីនា, តេ ឯវ ឥធ អវិតក្កវិចារមត្តាតិ អធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ហិ អនន្តរនយេ សមុទយសច្ចេន សមានគតិកា ន សវិតក្កសវិចារេហីតិ តេ ន គហិតា. ទសមោសាននយេសុ ច តេហិ វិប្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តានំ តេហិ វិប្បយុត្តានញ្ច សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយោគោ អដ្ឋារសសង្គហិតោ ច វុត្តោ. វិតក្កសហិតេសុបិ បន តេសុ គហិតេសុ សព្ពេបិ តេ វិចារេន សម្បយុត្តាតិ ‘‘ឯកេន ខន្ធេន កេហិចិ សម្បយុត្តា’’តិ សក្កា វត្តុំ. សោ ហិ សមុទាយោ វិចារំ វជ្ជេត្វា អញ្ញេន កេនចិ សម្បយុត្តោ ន ហោតិ. ន ហិ តទេកទេសស្ស វិតក្កស្ស វិចារតោ អញ្ញេន សម្បយោគោ សមុទាយស្ស ហោតិ. យថា នានាចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ ឥទ្ធិបាទានំ សមុទាយស្ស ឥទ្ធិបាទស្ស ឯកទេសានំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយោគោ សមុទាយស្ស ន ហោតិ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា បន តេសុ ឯកោបិ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ សង្ខារក្ខន្ធេកទេសេន ច អសម្បយុត្តោ នាម នត្ថីតិ សមុទាយស្ស តេហិ សម្បយុត្តតា វុត្តា, ឯវមិធាបិ វិចារេន អសម្បយុត្តស្ស អវិតក្កវិចារមត្តស្ស កស្សចិ អភាវតោ សមុទាយស្ស តេន សម្បយុត្តតា ន ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ អវិតក្កវិចារមត្តានំ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកាទីនំ វិយ សម្បយុត្តតា ន វត្តព្ពា. យថា ហិ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកេសុ កេចិ សង្ខារក្ខន្ធេកទេសេន មោហេន សម្បយុត្តា, កេចិ អសម្បយុត្តាតិ ន សមុទាយោ តេន សម្បយុត្តោ, នាបិ អញ្ញោ កោចិ ធម្មោ អត្ថិ, យេន សោ សមុទាយោ សម្បយុត្តោ សិយាតិ ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកា ធម្មា សម្បយុត្តាតិ នត្ថី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ភាវនាយបហាតព្ពហេតុកសហេតុកាទយោបិ. ន បនេវំ យេន អវិតក្កវិចារមត្តសមុទាយោ សម្បយុត្តោ សិយា, តំ នត្ថិ អវិតក្កវិចារមត្តេសុ កស្សចិ វិចារេន អសម្បយុត្តស្ស អភាវា, តស្មា តេ ‘‘សម្បយុត្តា’’តិ ន ន វត្តព្ពាតិ. សព្ពត្ថ ច ឯកធម្មេបិ កេហិចីតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ សង្ខាយ អនិយមិតត្តា កតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឆដ្ឋនយសម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.