១. បឋមនយោ សង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា

១. ខន្ធបទវណ្ណនា

៦. ខន្ធាយតនធាតុយោមហន្តរេ អភិញ្ញេយ្យធម្មភាវេន វុត្តា, តេសំ បន សភាវតោ អភិញ្ញាតានំ ធម្មានំ បរិញ្ញេយ្យតាទិវិសេសទស្សនត្ថំ សច្ចានិ, អធិបតិយាទិកិច្ចវិសេសទស្សនត្ថំ ឥន្ទ្រិយាទីនិ ច វុត្តានីតិ សច្ចាទិវិសេសោ វិយ សង្គហាសង្គហវិសេសោ ច អភិញ្ញេយ្យនិស្សិតោ វុច្ចមានោ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតីតិ ‘‘តីហិ សង្គហោ. តីហិ អសង្គហោ’’តិ នយមុខមាតិកា ឋបិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចតូហី’’តិ វុត្តា សម្បយោគវិប្បយោគា ច អភិញ្ញេយ្យនិស្សយេន ខន្ធាទីហេវ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជិតាតិ. រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេនាតិ យេ ធម្មា ‘‘រូបក្ខន្ធោ’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ រូបក្ខន្ធភាវេន សភាគតា ហោតីតិ រូបក្ខន្ធភាវសង្ខាតេន, រូបក្ខន្ធវចនសង្ខាតេន វា គណនេន សង្គហំ គណនំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘យញ្ហិ កិញ្ចី’’តិអាទិ. រូបក្ខន្ធោតិ ហិ សង្គហិតព្ពធម្មោ ទស្សិតោ. យេន សង្គហេន សង្គយ្ហតិ, តស្ស សង្គហស្ស ទស្សនំ ‘‘ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ វចនំ. បញ្ចសុ ខន្ធគណនេសុ ឯកេន ខន្ធគណនេន គណិតោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. យស្មា ច ខន្ធាទិវចនេហិ សង្គហោ វុច្ចតិ, តស្មា ឧបរិ ‘‘ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិអាទិំ វក្ខតីតិ.

អសង្គហនយនិទ្ទេសេតិ ឥទំ ‘‘សង្គហោ អសង្គហោ’’តិ ឯតស្សេវ នយស្ស ឯកទេសនយភាវេន វុត្តំ, ន នយន្តរតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. រូបក្ខន្ធមូលកាយេវ ចេត្ថ ទុកតិកចតុក្កា ទស្សិតាតិ ឯតេន វេទនាក្ខន្ធមូលកា បុរិមេន យោជិយមានេ វិសេសោ នត្ថីតិ បច្ឆិមេហេវ យោជេត្វា តយោ ទុកា ទ្វេ តិកា ឯកោ ចតុក្កោ, សញ្ញាក្ខន្ធមូលកា ទ្វេ ទុកា ឯកោ តិកោ, សង្ខារក្ខន្ធមូលកោ ឯកោ ទុកោតិ ឯតេ លព្ភន្តីតិ ទស្សេតិ. តេសំ បន ភេទតោ បញ្ចកបុច្ឆាវិស្សជ្ជនានន្តរំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ សំខិត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, វុត្តនយេន វា សក្កា ញាតុន្តិ បាឡិំ ន អារោបិតន្តិ.

អាយតនបទាទិវណ្ណនា

៤០. យស្មា ច ទុកតិកេសូតិ យទិបិ ឯកកេបិ សទិសំ វិស្សជ្ជនំ, ឯកកេ បន សទិសវិស្សជ្ជនានំ ចក្ខុន្ទ្រិយសោតិន្ទ្រិយសុខិន្ទ្រិយាទីនំ ទុកាទីសុ អសទិសវិស្សជ្ជនំ ទិដ្ឋំ. ន ហេត្ថ ចក្ខុសោតចក្ខុសុខិន្ទ្រិយទុកានំ អញ្ញមញ្ញសទិសវិស្សជ្ជនំ, នាបិ ទុកេហិ តិកស្ស, ឥធ បន ទុក្ខសមុទយទុក្ខមគ្គទុកានំ អញ្ញមញ្ញំ តិកេន ច សទិសំ វិស្សជ្ជនន្តិ ទុកតិកេស្វេវ សទិសវិស្សជ្ជនតំ សមុទយានន្តរំ មគ្គសច្ចស្ស វចនេ ការណំ វទតិ.

៦. បដិច្ចសមុប្បាទវណ្ណនា

៦១. ‘‘បុច្ឆំ អនារភិត្វា អវិជ្ជា ឯកេន ខន្ធេន, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ លិខិតព្ពេបិ បមាទវសេន ‘‘អវិជ្ជា ឯកេន ខន្ធេនា’’តិ ឥទំ ន លិខិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សរូបេកសេសំ វា កត្វា អវិជ្ជាវចនេន អវិជ្ជាវិស្សជ្ជនំ ទស្សិតន្តិ. សព្ពម្បិ វិបាកវិញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ វិបាកគ្គហណេន វិសេសនំ ន កាតព្ពំ. កុសលាទីនម្បិ ហិ វិញ្ញាណានំ ធាតុកថាយំ សង្ខារបច្ចយាវិញ្ញាណាទិបទេហិ សង្គហិតតា វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ ‘‘វិបាកា ធម្មា’’តិ ឥមស្ស វិស្សជ្ជនាសទិសេន តេសំ វិស្សជ្ជនេន ទស្សិតា, ឥធ ច នាមរូបស្ស ឯកាទសហាយតនេហិ សង្គហវចនេន អកម្មជានម្បិ សង្គហិតតា វិញ្ញាយតីតិ.

៧១. ជាយមានបរិបច្ចមានភិជ្ជមានានំ ជាយមានាទិភាវមត្តត្តា ជាតិជរាមរណានិ បរមត្ថតោ វិនិព្ភុជ្ជិត្វា អនុបលព្ភមានានិ បរមត្ថានំ សភាវមត្តភូតានិ, តានិ រូបស្ស និព្ពត្តិបាកភេទភូតានិ រុប្បនភាវេន គយ្ហន្តីតិ រូបក្ខន្ធធម្មសភាគានិ, អរូបានំ បន និព្ពត្តិអាទិភូតានិ រូបកលាបជាតិអាទីនិ វិយ សហុប្បជ្ជមានចតុក្ខន្ធកលាបនិព្ពត្តិអាទិភាវតោ ឯកេកភូតានិ វេទិយនសញ្ជាននវិជាននេហិ ឯកន្តបរមត្ថកិច្ចេហិ អគយ្ហមានានិ សង្ខតាភិសង្ខរណេន អនេកន្តបរមត្ថកិច្ចេន គយ្ហន្តីតិ សង្ខារក្ខន្ធធម្មសភាគានិ, តថា ទុវិធានិបិ តានិ ចក្ខាយតនាទីហិ ឯកន្តបរមត្ថកិច្ចេហិ អគយ្ហមានានិ និស្សត្តដ្ឋេន ធម្មាយតនធម្មធាតុធម្មេហិ សភាគានិ, តេន តេហិ ខន្ធាទីហិ សង្គយ្ហន្តីតិ ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហី’’តិអាទិមាហ.

បឋមនយសង្គហាសង្គហបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយនយោ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧១. សង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ យំ តំ ឧទ្ទេសេ អសង្គហិតតាយ បុច្ឆិតព្ពំ វិស្សជ្ជិតព្ពញ្ច សង្គហិតតាវិសិដ្ឋំ អសង្គហិតំ ធម្មជាតំ និទ្ធារិតំ, តទេវ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ អាហ. សព្ពត្ថ ខន្ធាទិសង្គហសាមញ្ញានំ និច្ចំ វិសេសាបេក្ខត្តា ភេទនិស្សិតត្តា ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ សវិសេសាវ ខន្ធាទិគណនា សុទ្ធា. តត្ថ សង្គហិតេនអសង្គហិតវចនមត្តេន ធម្មវិសេសស្ស និទ្ធារិតត្តា តីសុ សង្គហេសុ ឯកេន ទ្វីហិ វា យេ សង្គហិតា ហុត្វា អញ្ញេហិ អសង្គហិតា, តេយេវ ធម្មា ‘‘ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ ឯត្តកេនេវ ទស្សេតព្ពា សិយុំ, តេសំ បន ឯវំវិធានំ អសម្ភវា នយមាតិកាយ ច អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាបេក្ខត្តា ឧទ្ទេសេបិ យំ យំ រូបក្ខន្ធាទីសុ អរណន្តេសុ សង្គាហកំ, តំ តំ អបេក្ខិត្វា សង្គហិតេនអសង្គហិតំ និទ្ធារិតន្តិ វិញ្ញាយតីតិ តេន តេន សង្គាហកេន យថានិទ្ធារិតំ ធម្មំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខាយតនេនា’’តិអាទិមាហ. យត្ថ ហិ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ នត្ថិ, តស្មិំ បឋមនយេ ឆដ្ឋនយេ ច បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពភាវេន, ឥតរេសុ ច យំ យំ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពំ និទ្ធារិតំ, តស្ស តស្ស និយាមកភាវេន រូបក្ខន្ធាទយោ អរណន្តា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ.

តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនេន…បេ… ផោដ្ឋព្ពធាតុយា’’តិ កត្តុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘ខន្ធសង្គហេន អាយតនសង្គហេន ធាតុសង្គហេនា’’តិ ករណត្ថេ. ឯត្ថ ច យេន យេន សង្គាហកេន ខន្ធាទិសង្គហេសុ តេន តេន សង្គហេតព្ពាសង្គហេតព្ពំ អញ្ញំ អត្ថិ, តំ តទេវ សង្គាហកាសង្គាហកភាវេន ឧទ្ធដំ. រូបក្ខន្ធេន បន ខន្ធសង្គហេន សង្គហេតព្ពោ អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទីហិ, ន ច សោ ឯវ តស្ស សង្គាហកោ អសង្គាហកោ វា ហោតិ. យញ្ច ‘‘រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេន សង្គហិតោ’’តិ វុត្តំ, តញ្ច ន តស្សេវ តេន សង្គហិតតំ សន្ធាយ វុត្តំ, រូបក្ខន្ធភាវេន បន រូបក្ខន្ធវចនេន វា គហិតតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ បកាសិតោយមត្ថោ.

យទិ ច សោ ឯវ តេន សង្គយ្ហេយ្យ, សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ – ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនសង្គហេន សង្គហិតា ធាតុសង្គហេន សង្គហិតា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តា’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ, តស្មា យថា ចិត្តំ ចិត្តេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តញ្ច ន ហោតិ, ឯវំ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតោ អសង្គហិតោ ច ន ហោតិ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទយោ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ. ន ហិ សោ ឯវ តស្ស សភាគោ វិសភាគោ ចាតិ. តេនេវ ន ឯកទេសា វិយ សមុទាយស្ស, សមុទាយោ ឯកទេសានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច. យថា រូបក្ខន្ធោ ចក្ខាយតនាទីនំ, ធម្មាយតនំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ, សរណា ធម្មា ចតុន្នំ ខន្ធានំ. សមុទាយន្តោគធានញ្ហិ ឯកទេសានំ ន វិភាគោ អត្ថិ, យេន តេ សមុទាយស្ស សមុទាយោ ច តេសំ សភាគោ វិសភាគោ ច សិយាតិ, តថា ន សមុទាយោ ឯកទេសសភាគវិសភាគានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច. យថា ធម្មាយតនំ សុខុមរូបសភាគស្ស វេទនាទិវិសភាគស្ស ច រូបក្ខន្ធេកទេសស្ស ខន្ធសង្គហេន, ជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបារូបជីវិតសភាគវិសភាគស្ស រូបក្ខន្ធេកទេសស្ស សង្ខារក្ខន្ធេកទេសស្ស ច ជីវិតវជ្ជស្ស ខន្ធសង្គហេនេវ. ន ហិ ឯកទេសសភាគំ សមុទាយសភាគំ, នាបិ ឯកទេសវិសភាគំ សមុទាយវិសភាគន្តិ, តស្មា សតិបិ អត្តតោ អត្តនិ អន្តោគធតោ អត្តេកទេសសភាគតោ ច អញ្ញស្ស អសង្គាហកត្តេ សង្គាហកត្តមេវ ឯតេសំ នត្ថិ, យេន សង្គហិតស្ស អសង្គាហកា សិយុន្តិ សង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ឯវរូបានំ អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ.

យំ បន ‘‘ធម្មាយតនំ អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា ចតូហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ២៥), ‘‘ចក្ខាយតនញ្ច សោតាយតនញ្ច ឯកេន ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ២៦) ច វុត្តំ, ន តេន ឯកទេសានំ សមុទាយសង្គាហកត្តំ, សមុទាយស្ស ច ឯកទេសសង្គាហកត្តំ ទស្សេតិ, ចតុក្ខន្ធគណនភេទេហិ បន ធម្មាយតនស្ស គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវេន បញ្ចធា ភិន្នតំ, ចក្ខាយតនាទីនំ ឯកក្ខន្ធគណនេន គណេតព្ពតាយ ឯកវិធតញ្ច ទស្សេតិ. សង្គាហកាសង្គាហកនិរបេក្ខានំ គណេតព្ពាគណេតព្ពានំ តំតំគណនេហិ គណនទស្សនមត្តមេវ ហិ បឋមនយោ កម្មករណមត្តសព្ភាវា, ទុតិយាទយោ បន សង្គាហកាសង្គាហកេហិ សង្គហិតាសង្គហិតានំ អគណនាទិទស្សនានិ កត្តុករណកម្មត្តយសព្ភាវា. តថា បឋមនយេ តថា តថា គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវសង្ខាតោ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ សភាគវិសភាគតា, ទុតិយាទីសុ យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេ សង្គាហកសង្គហេតព្ពានំ សមានក្ខន្ធាទិភាវោ សភាគតា, តទភាវោ ច វិសភាគតា. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ ឯវាតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ.

សមុទយសច្ចសុខិន្ទ្រិយសទិសានិ បន តេហិ សង្គហេតព្ពមេវ អត្ថិ, ន សង្គហិតំ អសង្គហេតព្ពន្តិ អសង្គាហកត្តាភាវតោ ន ឧទ្ធដានិ. ទុក្ខសច្ចសទិសានិ តេហិ វិសភាគសមុទាយភូតេហិ អនេកក្ខន្ធេហិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហេតព្ពំ, ឥតរេហិ អសង្គហេតព្ពញ្ច នត្ថីតិ សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តាភាវតោ. ឯវំ សង្គាហកត្តាភាវតោ អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឧភយាភាវតោ ច យថាវុត្តសទិសានិ អនុទ្ធរិត្វា សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តភាវតោ ចក្ខាយតនាទីនេវ ឧទ្ធដានីតិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ ចក្ខាយតនវជ្ជា រូបធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា, ន រូបក្ខន្ធោតិ. ន ហិ ឯកទេសោ សមុទាយសង្គាហកោតិ ទស្សិតមេតន្តិ.

អដ្ឋកថាយំ បន ខន្ធបទេនាតិ ខន្ធបទសង្គហេនាតិ អត្ថោ, ន សង្គាហកេនាតិ. ‘‘កេនចិ សង្គាហកេនា’’តិ ឥទំ បន អានេត្វា វត្តព្ពំ. តំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ ន យុជ្ជតីតិ តំ វិស្សជ្ជនំ រូបក្ខន្ធាទីសុ សង្គាហកេសុ ន យុជ្ជតីតិ អត្ថោ. រូបក្ខន្ធេន ហិ…បេ… សង្គហិតោតិ ឯតេន នយេន ចក្ខាយតនេន រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ, សោ ច អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថីតិ ឯវំ ចក្ខាយតនាទីនិបិ ន គហេតព្ពានីតិ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ. ន ហិ អញ្ញមត្តនិវារណំ ឯវសទ្ទស្ស អត្ថោ, អថ ខោ សង្គាហកតោ អញ្ញនិវារណំ. សោ ចាតិអាទិ ច ន និរបេក្ខវចនំ, អថ ខោ សង្គាហកាបេក្ខន្តិ. កថំ? រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោតិ យថា ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនតោ អញ្ញម្បិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតំ អត្ថិ, យំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតំ ហោតិ, ន ឯវំ រូបក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធតោ អញ្ញំ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតំ អត្ថិ, យំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតំ សិយា, រូបក្ខន្ធេន បន រូបក្ខន្ធោវ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតោតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ. សិយា បនេតំ ‘‘សោ ឯវ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតោ ហោតូ’’តិ, តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘សោ ច អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថី’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបក្ខន្ធេនា’’តិ អានេត្វា វត្តព្ពំ. តត្ថ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធស្ស វា តទេកទេសានំ វា ចក្ខាទីនំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច ន ហោតីតិ ឥមិនា បរិយាយេន អសង្គហិតតាយ អភាវោ វុត្តោតិ យុជ្ជតិ, ន រូបក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធស្ស តទេកទេសានំ វា អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតតាយ. ន ហិ សា សង្គហិតតា អត្ថិ. យទិ សិយា, សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធោបិ ឧទ្ធរិតព្ពោ សិយា. តេន ហិ តីហិបិ សង្គហេហិ រូបក្ខន្ធោ តទេកទេសោ វា សង្គហិតា សិយុំ, អត្ថិ ច តេសំ វិប្បយុត្តតាតិ.

ឯវំ អសង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ, អញ្ញានិ ចាតិ ឯត្ថាបិ ចក្ខាយតនាទីហិ វិយ ឯតេហិ អញ្ញេហិ ច សង្គហិតានំ អសង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ អញ្ញានិ ច យថា វា តថា វា ឯតានិ វិយ អយុជ្ជមានវិស្សជ្ជនត្តា ឯវរូបានិ បទានិ សង្គាហកភាវេន ន គហិតានីតិ អធិប្បាយោ.

តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ’’តិ, តំ តេនេវ តស្ស សង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តាភាវទស្សនេន និវារិតំ. យញ្ហេត្ថ អគ្គហណេ ការណំ វុត្តំ, តញ្ច សតិបិ សង្គហិតត្តេ អសង្គហិតតាយ អភាវតោតិ វិញ្ញាយមានំ សមុទយសច្ចាទីសុ យុជ្ជេយ្យ សតិ តេហិ សង្គហិតេ តទសង្គហិតត្តាភាវតោ. រូបក្ខន្ធាទីហិ បន សង្គហិតមេវ នត្ថិ, កុតោ តស្ស អសង្គហិតតា ភវិស្សតិ, តស្មា សង្គាហកត្តាភាវោ ឯវេត្ថ អគ្គហណេ ការណន្តិ យុត្តំ. សង្គហិតត្តាភាវេន អសង្គហិតត្តំ យទិបិ រូបក្ខន្ធាទិនា អត្តនោ អត្តនិ អន្តោគធស្ស អត្តេកទេសសភាគស្ស ច នត្ថិ, អញ្ញស្ស បន អត្ថីតិ ន ទុក្ខសច្ចាទីសុ វិយ ឧភយាភាវោ ចេត្ថ អគ្គហណេ ការណំ ភវិតុំ យុត្តោតិ. ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីនញ្ច ខន្ធចតុក្កទុកាទិសង្គាហកត្តេ សតិ ន តេសំ សង្គហិតានំ តេហិ ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីហិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតតា នត្ថីតិ អសង្គហិតតាយ អភាវោ អនេកន្តិកោ, តស្មា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អគ្គហិតានំ អគ្គហណេ, គហិតានញ្ច គហណេ ការណំ វេទិតព្ពន្តិ.

អនិទស្សនំ បុនទេវ សប្បដិឃន្តិ ឯត្ថ អនិទស្សនន្តិ ឯតេន ‘‘សនិទស្សនសប្បដិឃ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តេន សប្បដិឃសទ្ទេន សទ្ធិំ យោជេត្វា អនិទស្សនសប្បដិឃា ទស្សិតា. បុនទេវាតិ ឯតេន តត្ថេវ អវិសិដ្ឋំ សនិទស្សនបទំ និវត្តេត្វា គណ្ហន្តោ សនិទស្សនទុកបទំ ទស្សេតិ. ‘‘ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនមេវេកំ សង្គហិត’’ន្តិ ឥទំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ ‘‘ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនំ អាយតនសង្គហេន សង្គហិត’’ន្តិ ច ‘‘អសង្គហិត’’ន្តិ ច វត្តព្ពន្តិ ទស្សិតោយំ នយោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ តស្សេវ សមុទាយេកទេសានញ្ច សង្គាហកសង្គហិតន្តិ វចនេសុ អសង្គាហកអសង្គហិតន្តិ វចនេសុ ច តទវត្តព្ពតា យោជេតព្ពា. អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ហិ ចក្ខាយតនាទីនិ ចក្ខាយតនាទីហិ អសង្គហិតានីតិ ន វុច្ចន្តិ, ន សង្គាហកត្តាភាវតោតិ.

ទុតិយនយសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយនយោ អសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧៩. អសង្គហិតេនសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធេន ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតេសុ វេទនាទីនំ តិណ្ណំ ខន្ធានំ និព្ពានស្ស ច សុខុមរូបេន សហ អាយតនធាតុសភាគត្តេ សតិបិ ន សុខុមរូបមេវ រូបក្ខន្ធោតិ រូបក្ខន្ធេន អាយតនធាតុសភាគត្តំ នត្ថិ, តស្មា ន តេន តានិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតានិ. ន កេវលំ សង្គហិតានេវ, អសង្គហិតានិបិ តេន តានិ តេហិ សង្គហេហិ ន ហោន្តេវ តទេកទេសេន សុខុមរូបេន អាយតនធាតុសភាគត្តា, សង្គហិតាភាវោ ឯវ បន ឥធាធិប្បេតោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទីហិ បន អសង្គហិតា ន តេ តេហិ កថញ្ចិ សម្មិស្សាតិ សព្ពថា តេ តេហិ ន សង្គហិតា. ទុក្ខសច្ចាទីហិ ច បញ្ចក្ខន្ធសមុទាយភូតេហិ ខន្ធសង្គហេន អសង្គហិតំ និព្ពានំ រូបក្ខន្ធេន វិយ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតំ តេហិ ន ហោតិ, តស្មា សង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ឯវរូបានំ អសង្គាហកភាវេន អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ, សនិព្ពានបញ្ចក្ខន្ធសមុទាយភូតានំ បន អព្យាកតធម្មាទីនំ អសង្គាហកត្តាភាវតោវ. ន ហិ តំ កញ្ចិ អត្ថិ, យស្ស តេ ខន្ធសង្គហេន អសង្គាហកា សិយុំ, ន ច អត្តនោ ឯកទេសោ អត្តេកទេសសភាគោ ច អត្តនា អសង្គហិតោ ហោតីតិ អត្តនា អសង្គហិតសង្គាហកត្តា បន វេទនាក្ខន្ធាទីនំ គហណំ កតន្តិ.

យំ បន អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘យេ ធម្មាយតនេន សង្គហិតា’’តិ, តំ ន សក្កា វត្តុំ. ធម្មាយតនេន ហិ ន កោចិ ធម្មោ កេនចិ សង្គហេន សង្គហិតោ អត្ថិ វិសភាគក្ខន្ធនិព្ពានសមុទាយត្តា, ខន្ធសង្គហេន សយមេវ អត្តនោ សង្គាហកំ ន ហោតីតិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ ច សង្គាហកត្តាភាវតោតិ ទស្សិតោយំ នយោតិ ឯតស្ស ធម្មាយតនគណនេន គណិតាតិ អត្ថោ. យានិ…បេ… គហិតានីតិ ឯតេន វិញ្ញាណសម្មិស្សំ ធម្មាយតនេកទេសំ ទីបេន្តានិ ឥទ្ធិបាទាទិបទានិ, ឱឡារិករូបសម្មិស្សំ ទីបេន្តានិ រូបក្ខន្ធាទិបទានិ, សព្ពេន សព្ពំ ធម្មាយតនំ អទីបេន្តានិ វិញ្ញាណក្ខន្ធចក្ខាយតនាទិបទានិ, សកលធម្មាយតនទីបកានិ ធម្មាយតនាទិបទានិ ច វជ្ជេត្វា ធម្មាយតនេកទេសំ អញ្ញាយតនេន អសម្មិស្សំ ទីបេន្តានិ គហិតានីតិ ទស្សេតិ.

តតិយនយអសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថនយោ សង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩១. សង្គហិតេនសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ យស្មា យថា ទុតិយតតិយនយា តិណ្ណំ សង្គហានំ សង្គហណាសង្គហណប្បវត្តិវិសេសេន ‘‘សង្គហិតេន អសង្គហិតំ, អសង្គហិតេន សង្គហិត’’ន្តិ ច ឧទ្ទិដ្ឋា, នេវំ ចតុត្ថបញ្ចមា. សង្គហណប្បវត្តិយា ឯវ ហិ សង្គហិតេន សង្គហិតំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, អសង្គហណប្បវត្តិយា ឯវ ច អសង្គហិតេន អសង្គហិតន្តិ, តស្មា សង្គហណប្បវត្តិវិសេសវិរហេ សង្គហិតធម្មាសង្គហិតធម្មវិសេសេ និស្សិតា ឯតេ ទ្វេ នយាតិ ឯត្ថ កេនចិ សង្គហិតេន ធម្មវិសេសេន បុន សង្គហិតោ ធម្មវិសេសោ សង្គហិតេន សង្គហិតោ សង្គហិតតាយ បុច្ឆិតព្ពោ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ច, តមេវ តាវ យថានិទ្ធារិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមុទយសច្ចេន យេ ធម្មា ខន្ធ…បេ… សង្គហិតា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា ខន្ធ…បេ… សង្គហិតា’’តិ អាហ. ឯត្ថ ច យេ តីហិបិ សង្គហេហិ ន សង្គាហកា រូបក្ខន្ធវិញ្ញាណក្ខន្ធធម្មាយតនទុក្ខសច្ចាទីនិ វិយ, យេ ច ទ្វីហាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គាហកា ចក្ខាយតនាទីនិ វិយ, យេ ច ឯកេន ខន្ធសង្គហេនេវ ធាតុសង្គហេនេវ ច ន សង្គាហកា វេទនាទិក្ខន្ធនិរោធសច្ចជីវិតិន្ទ្រិយាទីនិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទយោ វិយ ច, តេ ធម្មា សង្គាហកត្តាភាវសព្ភាវា សង្គាហកភាវេន ន ឧទ្ធដា, តីហិបិ បន សង្គហេហិ យេ សង្គាហកា, តេ សង្គាហកត្តាភាវាភាវតោ ឥធ ឧទ្ធដា. តេហិ សង្គហិតាបិ ហិ ឯកន្តេន អត្តនោ សង្គាហកស្ស សង្គាហកា ហោន្តិ, យស្ស បុន សង្គហោ បុច្ឆិតព្ពោ វិស្សជ្ជិតព្ពោ ចាតិ.

អដ្ឋកថាយំ បន សកលេន ហិ ខន្ធាទិបទេនាតិ សកលវាចកេន រូបក្ខន្ធាទិបទេនាតិ អត្ថោ. យំ បនេតំ វុត្តំ ‘‘យំ អត្តនោ សង្គាហកំ សង្គណ្ហិត្វា បុន តេនេវ សង្គហំ គច្ឆេយ្យា’’តិ, តំ តេន ខន្ធាទិបទេនាតិ ឯវំ អយោជេត្វា តំ អញ្ញំ សង្គហិតំ នាម នត្ថីតិ ឯវំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ យេន យំ សង្គហិតំ, តេនេវ តស្ស សង្គហោ បុច្ឆិតោ វិស្សជ្ជិតោ, ន ច តស្សេវ, អថ ខោ តេន សង្គហិតស្សាតិ. យថា វេទនា សទ្ទោ ច ខន្ធោ អាយតនញ្ច, ន ឯវំ សុខុមរូបំ, តំ បន ខន្ធាយតនានំ ឯកទេសោវ, តស្មា ‘‘សុខុមរូបេកទេសំ វា’’តិ អវត្វា ‘‘សុខុមរូបំ វា’’តិ វុត្តំ. សព្ពត្ថ ច អញ្ញេន អសម្មិស្សន្តិ យោជេតព្ពំ. យម្បិ ចេតំ វុត្តំ ‘‘តទេវ យេហិ ធម្មេហិ ខន្ធាទិវសេន សង្គហិតំ, តេ ធម្មេ សន្ធាយា’’តិ, តម្បិ តថា ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ សង្គហិតេន សង្គហិតស្ស សង្គហិតេន សង្គហោ ឯត្ថ បុច្ឆិតោ វិស្សជ្ជិតោ ច, អថ ខោ សង្គហោវ, តស្មា ឯកេន ខន្ធេនាតិ ឯកេន ខន្ធគណនេនាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ, ន សង្គាហកេនាតិ. ន ហិ ឯកោ ខន្ធោ អត្តនោ ឯកទេសស្ស សង្គាហកោតិ.

ចតុត្ថនយសង្គហិតេនសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចមនយោ អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៩៣. អសង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេបិ វុត្តនយេនេវ យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច សសុខុមរូបវិញ្ញាណសហិតធម្មសមុទាយា យេ តេ ទុក្ខសច្ចអនិទស្សនអប្បដិឃអចេតសិកានុបាទាសទិសា សតិបិ ឯកេន ទ្វីហិ វា សង្គហេហិ កេសញ្ចិ អសង្គាហកត្តេ តីហិបិ អសង្គហេតព្ពស្ស អភាវតោ បរិបុណ្ណសង្គហាសង្គាហកា ន ហោន្តិ, អព្យាកតធម្មសទិសា កេនចិ សង្គហេន អសង្គហេតព្ពភាវតោ អសង្គាហកា ឯវ ន ហោន្តិ, តេន តេ អសង្គាហកភាវេន ន ឧទ្ធដា, ឥតរេ បន តព្ពិបរិយាយេន ឧទ្ធដាតិ.

យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘តាទិសេន ហិ បទេន និព្ពានំ ខន្ធសង្គហមត្តំ ន គច្ឆេយ្យា’’តិ វុត្តំ, តំ ទុក្ខសច្ចំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនិទស្សនអប្បដិឃេសុ បន អសង្គាហកេសុ និព្ពានំ អន្តោគធំ, ន ច តទេវ តស្ស អសង្គាហកន្តិ. សទិសវិស្សជ្ជនានំ វសេន សមោធានេត្វា កតេហិ សទ្ធិន្តិ ឯវំ កតេហិ ទុតិយបញ្ហាទីហិ សទ្ធិំ បឋមបញ្ហនាមរូបបញ្ហាទយោ សព្ពេបិ ចតុត្តិំស ហោន្តីតិ អត្ថោ. យំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ បទំ, តទេវាតិ រូបក្ខន្ធាទិវិសេសកបទំ វទតិ, ន និទ្ធារិតេ បុច្ឆិតព្ពធម្មេ. តេ ហិ លក្ខណតោ ទស្សិតា, ន បទេន សរូបតោតិ. តត្ថ តទេវាតិ ឯវ-សទ្ទេន ន តំ កទាចិ សង្គហិតេន អសង្គហិតំ ន ហោតីតិ ឧទ្ធដស្សេវ អសង្គហិតេនអសង្គហិតភាវេ និយតតំ អញ្ញស្ស ច អនិយតតំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘តទេវ យេហិ អសង្គហិត’’ន្តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘និយមតោ’’តិ សក្កា វចនសេសោ យោជេតុន្តិ. អថ វា តទេវាតិ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដមេវ ឯវំបការមេវ ហុត្វា យេហិ អសង្គហិតន្តិ តស្ស បុច្ឆាយ ឧទ្ធដភាវេន ឯវំ អសង្គហិតេនអសង្គហិតភាវនិយមនត្ថោ ឯវ-សទ្ទោ, ន អញ្ញស្ស អសង្គហិតេនអសង្គហិតតានិវារណត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បុច្ឆាយ ឧទ្ធដញ្ហិ អញ្ញសហិតំ អសហិតញ្ច អសង្គហិតេន អសង្គហិតំ ហោតិ. រូបក្ខន្ធាទីនិ ហិ អញ្ញសហិតានិ វិញ្ញាណក្ខន្ធាទីនិ អសហិតានីតិ.

អវសេសា សង្គហិតាតិ ឥទំ អវសេសា អសង្គហិតា ន ហោន្តីតិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តេហិបិ វិញ្ញាណធម្មេហិ តេ រូបធម្មាវ តីហិ សង្គហេហិ អសង្គហិតាតិ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដា តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គាហកា ហុត្វា អសង្គហិតាតិ អធិប្បាយោ. អនុទ្ធដា វេទនាទយោបិ ហិ អសង្គហិតា ឯវាតិ. ឯត្ថ ច បឋមេ នយេ វេទនាទយោបិ វិញ្ញាណេន អសង្គហិតាតិ វុត្តា, ទុតិយេ រូបធម្មាវាតិ អយំ វិសេសោ. វេទនាទយោ ហិ រូបវិញ្ញាណេហេវ ខន្ធាទិសង្គហេន អសង្គហិតាតិ ឱឡារិករូបេហិ វិញ្ញាណេន ច តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតាតិ អត្ថោ. រូបេកទេសោ ហិ ឯត្ថ រូបគ្គហណេន គហិតោតិ.

១៩៦. ចតុត្ថបញ្ហេ ចក្ខាយតនំ វេទនាទីហិ ចតូហីតិ ឯត្ថ ចក្ខាយតនន្តិ ឯតេន បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ អសង្គាហកំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ចក្ខាយតនេន បន អសង្គហិតេន អសង្គហិតានិ ទស ឱឡារិកាយតនានិ ន ចក្ខាយតនមេវាតិ. ‘‘រូបញ្ច ធម្មាយតន’’ន្តិអាទិនា យេហិ ធម្មេហិ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតំ តំ វិញ្ញាណមេវ ហោតិ, អសង្គហិតេន តេន អសង្គហិតញ្ច វិញ្ញាណវជ្ជំ សព្ពំ តេវ ធម្មេ ឧទានេតិ. សទិសវិស្សជ្ជនា ហិ ឯកតោ ឧទានេត្វា ទស្សេតព្ពា. តត្ថ បឋមេន រូបក្ខន្ធេន សទិសវិស្សជ្ជនេសុ ឯកតោ ឧទានេត្វា ទស្សិតេសុ អញ្ញេ វិសទិសវិស្សជ្ជនា នយទានេន ទស្សិតា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘រូបញ្ច ធម្មាយតនន្តិ…បេ… អញ្ញេនាការេន សង្ខិបិត្វា ទស្សិតា’’តិ. តត្ថ ទ្វេ ភវាតិ អសញ្ញេកវោការភវា. ទ្វេតិ ពាហិរុបាទាធម្មេ ឯវ សន្ធាយ វុត្តំ. យេន អសង្គាហកេន អសង្គហិតេន អសង្គហិតំ បុច្ឆិតព្ពំ វិស្សជ្ជិតព្ពញ្ច បរិច្ឆិជ្ជតិ, សោ រូបក្ខន្ធាទិកោ តស្ស បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានញ្ច និស្សយភាវតោ ‘‘វិសយោ’’តិ វុត្តោ, យថាទស្សិតស្ស បន ឧទ្ទានស្ស នយទានមត្តត្តា ‘‘នយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វេវីសនយោ ចា’’តិបិ បាឋោ, ទ្វេវីសបទិកោ ឯស នយោ ចាតិ អត្ថោ.

បញ្ចមនយអសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆដ្ឋនយោ សម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា

២២៨. សម្បយោគវិប្បយោគបទេ យំ លព្ភតិ, យញ្ច ន លព្ភតិ, តំ សព្ពំ បុច្ឆាយ គហិតន្តិ ឥទំ ន រូបក្ខន្ធាទីនិ បទានិ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ សម្បយោគបទំ វិប្បយោគបទញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. រូបក្ខន្ធាទីសុ ហិ យំ ធម្មាយតនាទិបទំ ន លព្ភតិ, តំ បុច្ឆាយបិ ន គហិតំ. សម្បយោគបទំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ អលព្ភមានម្បិ ‘‘រូបក្ខន្ធោ កតិហិ…បេ… សម្បយុត្តោ’’តិ ឯវំ បុច្ឆាយ គហិតំ, វេទនាក្ខន្ធាទីសុ លព្ភមានំ, វិប្បយោគបទំ បន សព្ពត្ថ លព្ភមានមេវាតិ. រូបធម្មានំ បន រូបេន និព្ពានេន វា, និព្ពានស្ស ច រូបេន សទ្ធិំ សម្បយោគោ នាម នត្ថីតិ ឯកុប្បាទាទិសភាគតាយ អភាវតោ សម្បយោគំ និវារេន្តេន សា ឯវ ឯកុប្បាទាទិតា ឯតេសំ វិសភាគតាតិ តទភាវតោ វិប្បយោគោបិ និវារិតោ ឯវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ចតូសុ ហិ ខន្ធេសុ វិជ្ជមានា ឯកុប្បាទាទិតា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ សភាគតា ហោតិ រូបនិព្ពានេហិ តេសំ តេហិ ច រូបនិព្ពានានំ វិសភាគតា ច, ន ច រូបេកទេសស្ស និព្ពានស្ស វា សា ឯកុប្បាទាទិតា អត្ថិ, យា រូបេកទេសេន រូបេកទេសនិព្ពានានំ និព្ពានេន ច រូបស្ស វិសភាគតា សិយា. តេនេវ ‘‘ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ វុត្តន្តិ.

សត្តសុ វិញ្ញាណធាតូសុ ឯកាយបិ អវិប្បយុត្តេតិ យថា រូបភវោ តីហិ វិញ្ញាណធាតូហិ, នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា បញ្ចហិ, អវិតក្កអវិចារា ឯកាយ វិប្បយុត្តេ អនារម្មណមិស្សកេ ធម្មេ ទីបេន្តិ, ឯវំ អទីបេត្វា ឯកាយបិ វិប្បយុត្តេ អហោន្តេ សត្តហិបិ សម្បយុត្តេ សត្តបិ វា តា ទីបេន្តីតិ អធិប្បាយោ. អវិប្បយុត្តេតិ ហិ យេ វិប្បយុត្តា ន ហោន្តិ, តេ ធម្មេតិ វុត្តំ ហោតិ, ន សម្បយុត្តេតិ. តេន យានិ តាហិ សម្បយុត្តេ ទីបេន្តិ ធម្មាយតនាទិបទានិ, យានិ ច សម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវេហិ នវត្តព្ពំ ទីបេន្តិ អចេតសិកាទិបទានិ, យានិ ច សម្បយុត្តនវត្តព្ពានិ ទីបេន្តិ ទុក្ខសច្ចាទិបទានិ, តេសំ សព្ពេសំ អនារម្មណមិស្សកធម្មទីបកានំ អគ្គហណំ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ អនារម្មណមិស្សកសព្ពវិញ្ញាណធាតុតំសម្បយុត្តតទុភយសមុទាយានំ ខន្ធាយតនធាតូសុ កេនចិ សម្បយោគោ វិប្បយោគោ វា អត្ថីតិ.

យទិ ឯវំ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ ‘‘កុសលេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិ ន វត្តព្ពំ. អកុសលាព្យាកតា ហិ អនារម្មណមិស្សោភយធម្មាតិ? ន, យថាវុត្តសមុទាយានំ ខន្ធាទីហេវ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវវចនតោ. ខន្ធាទយោ ហិ តទេកទេសា តទេកទេសញ្ញសមុទាយា ច, សមុទាយេកទេសានញ្ច វិភាគាភាវតោ ន សភាគវិសភាគតា អត្ថិ, តេន តេសំ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវោ ហោតិ. កុសលា បន ធម្មា អកុសលាព្យាកតេហិ វិភត្តា, តេ ច កុសលេហិ, ន តេសំ សមុទាយេកទេសភាវោ តទេកទេសញ្ញសមុទាយភាវោ វា, តស្មា ខន្ធាទីនិ អនាមសិត្វា វិប្បយុត្តតាមត្តេន យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេ កុសលេហិ ឥតរេសំ, ឥតរេហិ ច កុសលានំ វិប្បយោគោ ន ន ហោតិ វិសភាគតាសព្ភាវតោតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញវិប្បយុត្តតា វុត្តា. ឯស នយោ សព្ពេសុ ឯវរូបេសុ.

ឧទ្ទានេ បន អដ្ឋារស តតោ បរេតិ ឥទំ ‘‘សោឡសា’’តិ វត្តព្ពំ, តេវីសន្តិ ឥទញ្ច ‘‘ឯកវីស’’ន្តិ. សព្ពត្ថ ច កាលសន្តានភេទរហិតារហិតពហុធម្មសមោធានានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនធម្មធាតូនំ ឯកទេសា សមុទយសច្ចវេទនាក្ខន្ធាទយោ ឯកទេសសម្មិស្សា ច ឥទ្ធិបាទាទយោ អនារម្មណេហិ អសម្មិស្សា រូបក្ខន្ធាទយោ ច សារម្មណេហិ អសម្មិស្សា សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន សមានកាលសន្តានេហិ ច ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តា ឯវ គហិតាតិ តេហិ តេ កេហិចិ ឯកទេសន្តរេហិ វិភត្តេហិ យថាយោគំ សម្បយោគំ វិប្បយោគញ្ច លភន្តិ. អត្ថិ ហិ តេសំ ឯកុប្បាទាទិតា សភាគតា វិសភាគតា ចាតិ. តេន តត្ថ តត្ថ ‘‘ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្ត’’ន្តិ ច, ‘‘ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ ច វុត្តំ. ភិន្នកាលសមុទាយា ឯវ បន វេទនាសញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធា វត្តមានា ច ឯកេកធម្មា ឯវ, តស្មា តេសំ សមានកាលស្ស វិភជិតព្ពស្ស អភាវតោ ន សុខិន្ទ្រិយាទីនិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វិភាគំ ករោន្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទយោ ច វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស មនាយតនស្ស ច. តេន ‘‘សុខិន្ទ្រិយំ ឯកេន ខន្ធេន កេហិចិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ, ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន កេហិចិ វិប្បយុត្តា’’តិ ច ឯវមាទិ ន វុត្តំ, ខន្ធាយតនវិភាគវិរហិតម្បិ បន វិញ្ញាណំ ធាតុវិភាគេន វិភត្តមេវ វុត្តន្តិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណធាតុ សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ, ឯវមេវំ ឥន្ទ្រិយវិភាគេន វិភត្តានំ សុខិន្ទ្រិយាទីនំ ‘‘សុខិន្ទ្រិយេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិអាទីសុ យថាយោគំ វិប្បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ, នាវិភត្តស្ស វេទនាក្ខន្ធស្សាតិ.

២៣៥. យថា តំសម្បយោគីភាវំ សន្ធាយ ‘‘សមុទយសច្ចំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ តំវិប្បយោគីភាវំ សន្ធាយ ‘‘តីហិ ខន្ធេហិ វិប្បយុត្ត’’ន្តិ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អវិភាគេហិ តេហិ វិប្បយោគវចនស្ស អយុត្តត្តា. វិភាគេ ហិ សតិ សមុទយសច្ចំ សុខទុក្ខទោមនស្សិន្ទ្រិយេហិ មនោវិញ្ញាណធាតុតោ អញ្ញវិញ្ញាណធាតូហិ វិប្បយុត្តន្តិ យុត្តំ វត្តុំ វិភាគេនេវ វិសភាគតាយ សង្គហិតត្តា, វិភាគរហិតេហិ បន វេទនាក្ខន្ធាទីហិ ន យុត្តំ, តេហិ វិជ្ជមានេហិ វិជ្ជមានស្ស សមុទយស្ស វិសភាគភាវាភាវតោ. យញ្ហិ អនុប្បន្នា ធម្មា វិយ អាមដ្ឋកាលភេទំ ន ហោតិ សង្ខតំ ឧទ្ធរិតព្ពំ, តំ បច្ចុប្បន្នភាវំ និស្សាយ សម្បយោគីវិប្បយោគីភាវេន ឧទ្ធរីយតិ, តញ្ច វិភាគរហិតេហិ ខន្ធាទីហិ សង្ខតេហិ បច្ចុប្បន្នភាវមេវ និស្សាយ អនាមដ្ឋកាលភេទេ អត្ថិតាយ ឯវ និស្សិតព្ពត្តា. អវិជ្ជមានស្ស ហិ អវិជ្ជមានេន, អវិជ្ជមានស្ស ច វិជ្ជមានេន, វិជ្ជមានស្ស ច អវិជ្ជមានេន សម្បយោគោ នត្ថិ, វិប្បយោគោ បន អវិជ្ជមានតាទីបកេ ភេទេ គហិតេ តេនេវ វិសភាគតាបិ គហិតា ឯវាតិ ហោតិ. ភេទេ បន អគ្គហិតេ តេន តេន គហណេន វិសភាគតាយ អគ្គហិតត្តា សតិ សភាគត្តេ វិជ្ជមានតាយ ឯវ ធម្មានំ សភាគស្ស បរិច្ឆិន្ទនតោ វិជ្ជមានតា ទស្សិតាតិ ឯកុប្បាទាទិភាវសង្ខាតា សភាគតាបិ គហិតា ឯវ ហោតិ. តស្សា ច គហិតត្តា សម្បយោគោវ លព្ភតិ, ន វិប្បយោគោ, តស្មា សមុទយសច្ចំ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ សម្បយុត្តត្តេន វុត្តំ, ន វិប្បយុត្តត្តេនាតិ. ឯស នយោ មគ្គសច្ចាទីសុបីតិ.

២៦២. ‘‘ទុតិយជ្ឈានវិចារញ្ហិ ឋបេត្វា សេសា អវិតក្កវិចារមត្តា’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ យេ បធានា វិតក្កោ វិយ កោដ្ឋាសន្តរចិត្តុប្បាទេសុ អលីនា, តេ ឯវ ឥធ អវិតក្កវិចារមត្តាតិ អធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ហិ អនន្តរនយេ សមុទយសច្ចេន សមានគតិកា ន សវិតក្កសវិចារេហីតិ តេ ន គហិតា. ទសមោសាននយេសុ ច តេហិ វិប្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តានំ តេហិ វិប្បយុត្តានញ្ច សោឡសហិ ធាតូហិ វិប្បយោគោ អដ្ឋារសសង្គហិតោ ច វុត្តោ. វិតក្កសហិតេសុបិ បន តេសុ គហិតេសុ សព្ពេបិ តេ វិចារេន សម្បយុត្តាតិ ‘‘ឯកេន ខន្ធេន កេហិចិ សម្បយុត្តា’’តិ សក្កា វត្តុំ. សោ ហិ សមុទាយោ វិចារំ វជ្ជេត្វា អញ្ញេន កេនចិ សម្បយុត្តោ ន ហោតិ. ន ហិ តទេកទេសស្ស វិតក្កស្ស វិចារតោ អញ្ញេន សម្បយោគោ សមុទាយស្ស ហោតិ. យថា នានាចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ ឥទ្ធិបាទានំ សមុទាយស្ស ឥទ្ធិបាទស្ស ឯកទេសានំ តីហិ ខន្ធេហិ សម្បយោគោ សមុទាយស្ស ន ហោតិ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា បន តេសុ ឯកោបិ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ សង្ខារក្ខន្ធេកទេសេន ច អសម្បយុត្តោ នាម នត្ថីតិ សមុទាយស្ស តេហិ សម្បយុត្តតា វុត្តា, ឯវមិធាបិ វិចារេន អសម្បយុត្តស្ស អវិតក្កវិចារមត្តស្ស កស្សចិ អភាវតោ សមុទាយស្ស តេន សម្បយុត្តតា ន ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ អវិតក្កវិចារមត្តានំ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកាទីនំ វិយ សម្បយុត្តតា ន វត្តព្ពា. យថា ហិ ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកេសុ កេចិ សង្ខារក្ខន្ធេកទេសេន មោហេន សម្បយុត្តា, កេចិ អសម្បយុត្តាតិ ន សមុទាយោ តេន សម្បយុត្តោ, នាបិ អញ្ញោ កោចិ ធម្មោ អត្ថិ, យេន សោ សមុទាយោ សម្បយុត្តោ សិយាតិ ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកា ធម្មា សម្បយុត្តាតិ នត្ថី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ភាវនាយបហាតព្ពហេតុកសហេតុកាទយោបិ. ន បនេវំ យេន អវិតក្កវិចារមត្តសមុទាយោ សម្បយុត្តោ សិយា, តំ នត្ថិ អវិតក្កវិចារមត្តេសុ កស្សចិ វិចារេន អសម្បយុត្តស្ស អភាវា, តស្មា តេ ‘‘សម្បយុត្តា’’តិ ន ន វត្តព្ពាតិ. សព្ពត្ថ ច ឯកធម្មេបិ កេហិចីតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ សង្ខាយ អនិយមិតត្តា កតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឆដ្ឋនយសម្បយោគវិប្បយោគបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តមនយោ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣០៦. សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធាទយោ តេហិ សម្បយុត្តាភាវតោ ន គហិតា. សមុទយសច្ចាទីនិ សតិបិ តេហិ សម្បយុត្តេ, សម្បយុត្តេហិ ច វិប្បយុត្តេ សម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តានំ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគាភាវតោ. ន ហិ សមុទយសច្ចេន សម្បយុត្តេហិ លោភសហគតចិត្តុប្បាទេហិ វិប្បយុត្តានំ តតោ អញ្ញធម្មានំ ខន្ធាទីសុ កេនចិ វិប្បយោគោ អត្ថិ. ននុ ច តេ ឯវ ចិត្តុប្បាទា ចត្តារោ ខន្ធា អឌ្ឍទុតិយានិ អាយតនានិ អឌ្ឍទុតិយា ធាតុយោ ច ហោន្តីតិ តេហិ វិប្បយោគោ វត្តព្ពោតិ? ន, តទញ្ញធម្មានំ ខន្ធាទិភាវតោ. ន ហិ តេ ឯវ ធម្មា ចត្តារោ ខន្ធា, អថ ខោ តេ ច តតោ អញ្ញេ ច, តថា អឌ្ឍទុតិយាយតនធាតុយោបិ. ន ច តទញ្ញសមុទាយេហិ អញ្ញេ វិប្បយុត្តា ហោន្តិ សមុទាយេកទេសានំ ឯកទេសញ្ញសមុទាយានញ្ច វិប្បយោគាភាវតោ. ឯស នយោ មគ្គសច្ចសុខិន្ទ្រិយាទីសុ. អវិតក្កវិចារមត្តេសុបិ និរវសេសេសុ អធិប្បេតេសុ តេសំ សវិតក្កសវិចារសមានគតិកត្តា អគ្គហណេ ការណំ ន ទិស្សតិ.

អដ្ឋកថាយំ បន ឯវរូបានីតិ យថា រូបក្ខន្ធេ វិស្សជ្ជនំ ន យុជ្ជតិ, ឯវំ យេសុ អញ្ញេសុបិ ន យុជ្ជតិ, តានិ វិស្សជ្ជនស្ស អយោគេន ‘‘ឯវរូបានី’’តិ វុត្តានិ, ន សម្បយុត្តាភាវេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យានិ បន បទានិ ធម្មធាតុយា សម្បយុត្តេ ធម្មេ ទីបេន្តីតិ ឯតេន វេទនាក្ខន្ធាទិបទានិ ទស្សេតិ, វិញ្ញាណញ្ច អញ្ញេន អសម្មិស្សន្តិ វិញ្ញាណក្ខន្ធមនាយតនាទិបទានិ. តត្ថ អញ្ញេន អសម្មិស្សន្តិ អសម្បយុត្តេន អសម្មិស្សន្តិ អត្ថោ. អទុក្ខមសុខាយវេទនាយសម្បយុត្តបទានិបិ ហិ សម្បយុត្តេហិ សម្មិស្សវិញ្ញាណទីបកានិ ឥធ គហិតានីតិ. ឯតេន ច លក្ខណេន ឯវរូបានេវ គហិតានីតិ ទស្សេតិ, ន ឯវរូបានិ គហិតានេវាតិ សមុទយសច្ចាទិឥទ្ធិបាទាទិបទានំ អសង្គហិតត្តា. ‘‘អថ ផស្សសត្តកំ ចិត្តំ សហ យុត្តបទេហិ សត្តា’’តិ បុរាណបាឋោ, អយំ បន ឩនោតិ កត្វា ‘‘អថ ផស្សសត្តកំ, តិកេ តយោ សត្ត មហន្តរេ ចា’’តិ បាឋោ កតោ.

៣០៩. បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេនេវ សទ្ធិំ វិប្បយុត្តានំ វសេនាតិ ឥទំ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដបទេន សម្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តា តេន សទ្ធិំ វិប្បយុត្តា ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. បាឡិឧទ្ទានគាថាយំ ទ្វេ ច មនេន យុត្តា, វិតក្កវិចារណាតិ មនោធាតុយា ឯកន្តសម្បយុត្តា ទ្វេ វិតក្កវិចារាតិ សវិតក្កបទំ សវិចារបទញ្ច ទស្សេតិ.

សត្តមនយសម្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អដ្ឋមនយោ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៧. វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធាទីហិ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តមេវ យថានិទ្ធារិតំ នត្ថីតិ ‘‘រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា សម្បយុត្តា’’តិ អវត្វា ‘‘រូបក្ខន្ធេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… សម្បយុត្តាតិ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. តេន រូបក្ខន្ធេន វិប្បយុត្តានំ កេនចិ ខន្ធាទិនា សម្បយោគាភាវតោ យថានិទ្ធារិតំ វិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តមេវ នត្ថិ, កុតោ តស្ស បុន ខន្ធាទីហិ សម្បយុត្តតាតិ ទស្សេតិ.

អដ្ឋមនយវិប្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. នវមនយោ សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣១៩. សម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនាយំ យំខន្ធាទិវសេនាតិ សមាសបទំ ឥទំ ទដ្ឋព្ពំ, យស្ស ខន្ធាទិនោ វសេនាតិ អត្ថោ. តស្សេវាតិ ច តស្សេវ ខន្ធាទិនោតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ ឥធ សម្បយុត្តំ វុត្តំ, តំ រូបក្ខន្ធាទីសុ អរណន្តេសុ យេន វេទនាក្ខន្ធាទិនា សម្បយុត្តំ, បុន តស្សេវ វេទនាក្ខន្ធាទិនោ ខន្ធាទីហិ សម្បយោគំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ កតំ. តញ្ហិ អត្តនា សម្បយុត្តេន សម្បយុត្តត្តា ‘‘សម្បយុត្តេន សម្បយុត្ត’’ន្តិ និទ្ធារិតន្តិ. រូបេន វាតិ ឯតេន និរោធសច្ចអប្បច្ចយអសង្ខតេហិបិ អយោគោ វុត្តោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ, តថា រូបមិស្សកេហិ វាតិ ឯតេន អនុបាទិន្នអនុបាទានិយាទីហិ និព្ពានមិស្សកេហិបិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘និព្ពានំ បន សុខុមរូបគតិកមេវា’’តិ. សព្ពារូបក្ខន្ធសង្គាហកេហីតិ វត្តមានានមេវ សម្បយោគោ លព្ភតីតិ វត្តមានេសុ ឯកម្បិ ធម្មំ អនបនេត្វា អវិកលចតុក្ខន្ធសង្គាហកេហិ អរូបភវាទីហីតិ អត្ថោ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – យេ សម្បយោគំ ន លភន្តិ រូបក្ខន្ធាទយោ, តេ សព្ពេ ន គហិតា, ឥតរេ ច វេទនាក្ខន្ធាទយោ សព្ពេ គហិតាតិ.

នវមនយសម្បយុត្តេនសម្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៣៥៣. វិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ អគ្គហិតេសុ ធម្មាយតនាទិធម្មា អនារម្មណមិស្សកសព្ពចិត្តុប្បាទគតធម្មភាវតោ តេហិ វិប្បយុត្តស្ស អភាវា ន គហិតា, ទុក្ខសច្ចចតុមហាភវអព្យាកតាទិធម្មា តេហិ វិប្បយុត្តេហិ វិប្បយុត្តានំ ខន្ធាទីហិ វិប្បយោគាភាវតោតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ.

ទសមនយវិប្បយុត្តេនវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ឯកាទសមនយោ សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤០៩. ឯកាទសមនយវណ្ណនាយំ ‘‘តេ ច សេសេហិ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេន មនាយតនេន សត្តហិ វិញ្ញាណធាតូហី’’តិ ឯតេសំ បទានំ ‘‘សម្បយុត្តា នាមា’’តិ ឯតេន សហ សម្ពន្ធោ. ‘‘កេហិចី’’តិ ឯតស្ស បនត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធេ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ ច ឋបេត្វា តណ្ហ’’ន្តិ ឯតេន ‘‘តេ ចា’’តិ វុត្តេ សមុទយសច្ចេន ខន្ធាទិសង្គហេន សង្គហិតធម្មេ វិសេសេត្វា តេសំ ឯវ វិសេសិតានំ អត្តវជ្ជេហិ សេសេហិ សង្ខារក្ខន្ធេ តណ្ហាយ ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ ច តណ្ហាយ វេទនាសញ្ញាក្ខន្ធេហិ សម្បយោគារហេហិ សម្បយុត្តតំ សន្ធាយាហ ‘‘សេសេហិ សម្បយុត្តត្តា កេហិចិ សម្បយុត្តា នាមា’’តិ.

ឯកាទសមនយសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ទ្វាទសមនយោ សម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤១៧. ទ្វាទសមនយេ ច នវមនយេ វិយ សម្បយោគារហាវ លព្ភន្តីតិ អាហ ‘‘តេយេវ ឧទ្ធដា’’តិ.

ទ្វាទសមនយសម្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. តេរសមនយោ អសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា

៤៤៨. តេរសមនយវណ្ណនាយំ យេហិ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតំ វិញ្ញាណមេវ ហោតិ, តេ បាឡិយំ ‘‘រូបញ្ច ធម្មាយតន’’ន្តិអាទិឧទ្ទានគាថាយ ទស្សិតា ពាវីស ធម្មា ‘‘រូបក្ខន្ធេន សទិសបញ្ហា ធម្មា’’តិ វុត្តា. យេហិ បន តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតានិ អរូបភវេន វិយ ឱឡារិកាយតនានេវ ហោន្តិ, តេ វុត្តាវសេសា សព្ពេ ឥធ ឧទ្ធដា ‘‘អរូបភវេន សទិសា’’តិ វុត្តា. សេសាតិ សេសា បញ្ចមនយេ អាគតា វេទនាក្ខន្ធាទយោ សតិបិ អសង្គាហកត្តេ ឥធ វិស្សជ្ជនំ ន រុហន្តីតិ ន ឧទ្ធដា. យេ បន អសង្គាហកា ឯវ ន ហោន្តិ ទុក្ខសច្ចាទិធម្មា, តេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. យថា បន វេទនាក្ខន្ធាទយោ ន រុហន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេសញ្ច សម្បយោគោ នាម នត្ថីតិ រូបារូបធម្មានំ អសម្បយោគេហិ វោមិស្សតាយ សម្បយោគោ នត្ថីតិ អត្ថោ.

យទិ បន តេ កទាចិ អសព្ពវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តា អរូបធម្មា រូបធម្មា ច សិយុំ, ន តេសំ វិប្បយោគោ នត្ថីតិ ‘‘វិប្បយោគោ ច នត្ថី’’តិ ន វុត្តំ, ន វេទនាក្ខន្ធេន អសង្គហិតានំ វិប្បយោគស្ស អត្ថិតាយាតិ វេទិតព្ពំ. ឧភយាភាវតោ ហិ វេទនាក្ខន្ធាទយោ ឥធ ន រុហន្តីតិ. ឯវំ បនេត្ថ សិយា ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន ហិ ខន្ធាទិវសេន អនារម្មណមិស្សកា សត្តវិញ្ញាណធាតុធម្មា អសង្គហិតា ហោន្តិ, តេសញ្ច សម្បយោគោ វិប្បយោគោ ច នត្ថី’’តិ. អនារម្មណសហិតានញ្ហិ សព្ពវិញ្ញាណធាតូនំ សព្ពវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តានំ តទុភយធម្មានញ្ច វេទនាក្ខន្ធាទិវិញ្ញាណក្ខន្ធាទិចក្ខាយតនាទីហិ តីហិបិ សង្គហេហិ អសង្គហិតានំ សម្បយោគវិប្បយោគាភាវោ អរុហណេ ការណំ. ជាតិវិប្បយោគភូមិកាលសន្តានវិប្បយោគតោ ចតុព្ពិធោ វិប្បយោគោ. តត្ថ ជាតិវិប្បយោគោ ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា’’តិអាទិ, ភូមិវិប្បយោគោ ‘‘កាមាវចរា, រូបាវចរា’’តិអាទិ, កាលវិប្បយោគោ ‘‘អតីតា ធម្មា, អនាគតា ធម្មា’’តិអាទិ, សន្តានវិប្បយោគោ ‘‘អជ្ឈត្តា ធម្មា, ពហិទ្ធា ធម្មា’’តិអាទិ. ឯវំ វិប្បយោគោ ចតុធា វេទិតព្ពោ.

តេរសមនយអសង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. ចុទ្ទសមនយោ វិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា

៤៥៦. ចុទ្ទសមនយេ ធម្មាយតនាទីនំ អនារម្មណមិស្សកសព្ពចិត្តុប្បាទគតធម្មភាវតោ វិប្បយោគស្ស អរុហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ជាតិអាទិត្តយស្ស ចេត្ថ ធម្មសភាវមត្តត្តា ន កថញ្ចិ សម្បយោគោ វិប្បយោគោ ច រុហតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធធម្មានំ សព្ពធម្មសមោធានត្តា, អនិទស្សនអប្បដិឃាទីនំ អនារម្មណមិស្សកសព្ពចិត្តុប្បាទត្តា. ទុក្ខសច្ចាទិធម្មាវ ឥធ តេហិ វិប្បយុត្តានំ សង្គហាសង្គហសព្ភាវា គហិតាតិ.

បាឡិឧទ្ទានគាថាយំ សមុច្ឆេទេ ន លព្ភន្តីតិ បរិយោសានេ នយេ ន លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. មោឃបុច្ឆកេន ចាតិ អលព្ភមានា ច តេ មោឃបុច្ឆកេន ហេតុនា ន លព្ភន្តិ តេសំ បុច្ឆាយ មោឃត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា មោឃបុច្ឆកោ អដ្ឋមោ នយោ, តេន ច សហ ឱសាននយេ ឯតេ ធម្មា វិប្បយោគស្សបិ អភាវា សព្ពថាបិ ន លព្ភន្តីតិ អត្ថោ.

ចុទ្ទសមនយវិប្បយុត្តេនសង្គហិតាសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ធាតុកថាបករណ-មូលដីកា សមត្តា.