បុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ-មូលដីកា

១. មាតិកាវណ្ណនា

១. ធម្មសង្គហេ តិកទុកវសេន សង្គហិតានំ ធម្មានំ វិភង្គេ ខន្ធាទិវិភាគំ ទស្សេត្វា តថាសង្គហិតវិភត្តានំ ធាតុកថាយ សង្គហាសង្គហាទិប្បភេទំ វត្វា យាយ បញ្ញត្តិយា តេសំ សភាវតោ ឧបាទាយ ច បញ្ញាបនំ ហោតិ, តំ បភេទតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឆ បញ្ញត្តិយោ’’តិអាទិនា បុគ្គលបញ្ញត្តិ អារទ្ធា. តត្ថ យេ ធម្មេ បុព្ពាបរិយភាវេន បវត្តមានេ អសភាវសមូហវសេន ឧបាទាយ ‘‘បុគ្គលោ, ឥត្ថី, បុរិសោ, ទេវោ, មនុស្សោ’’តិអាទិកា បុគ្គលបញ្ញត្តិ ហោតិ, តេសំ អញ្ញេសញ្ច ពាហិររូបនិព្ពានានំ សសភាវសមូហសសភាវភេទវសេន បញ្ញាបនា សភាវបញ្ញត្តីតិ ខន្ធបញ្ញត្តិអាទិកា បញ្ចវិធា វេទិតព្ពា. តាយ ធម្មសង្គហាទីសុ វិភត្តា សភាវបញ្ញត្តិ សព្ពាបិ សង្គហិតា ហោតិ. បុគ្គលបញ្ញត្តិ បន អសភាវបញ្ញត្តិ. តាយ ច សមយវិមុត្តាទិប្បភេទាយ សត្តសន្តានគតេ បរិញ្ញេយ្យាទិសភាវធម្មេ ឧបាទាយ បវត្តិតោ បធានាយ ‘‘វិហារោ មញ្ចោ’’តិអាទិកា ច សព្ពា អសភាវបញ្ញត្តិ សង្គហិតា ហោតិ.

ឯត្តាវតា ច បញ្ញត្តិ នាម វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ច. តា ឯវ ហិ វោមិស្សា ឥតរា ចតស្សោតិ. តស្មា តាសំ ទស្សនេន ឥមស្មិំ បករណេ សព្ពា បញ្ញត្តិយោ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ខន្ធាទិបញ្ញត្តីសុ បន ឆសុ អញ្ញត្ថ អទស្សិតប្បភេទំ ឥធេវ ច ទស្សិតប្បភេទំ បុគ្គលបញ្ញត្តិំ ឧបាទាយ ឥមស្ស បករណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តីតិ នាមំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យេ ធម្មេ ឥធ បញ្ញបេតុកាមោតិ បញ្ញត្តិយា វត្ថុភាវេន ទស្សេតុកាមោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ឯតស្មិំ បករណេ បញ្ញាបនំ ករោតិ, វត្ថូហិ បន បញ្ញត្តិយោ ទស្សេតីតិ.

ខន្ធាតិ បញ្ញាបនាតិ ឥទំ ខន្ធាតិ រូបំ បថវីតិអាទិកា សព្ពាបិ សាមញ្ញប្បភេទបញ្ញាបនា នាម ហោតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បញ្ញាបនាតិ ឯតស្ស បន ទស្សនា ឋបនាតិ ឯតេ ទ្វេ អត្ថា, តេសំ បកាសនា និក្ខិបនាតិ. តត្ថ ‘‘រូបក្ខន្ធោ…បេ… អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ សមយវិមុត្តោ’’តិអាទិនា ឥទមេវំនាមកំ ឥទមេវំនាមកន្តិ តំតំកោដ្ឋាសិកករណំ ពោធនមេវ និក្ខិបនា, ន បញ្ញបេតព្ពានំ មញ្ចាទីនំ វិយ ឋានសម្ពន្ធករណំ. យោ បនាយំ ‘‘នាមបញ្ញត្តិ ហិ ទស្សេតិ ច ឋបេតិ ចា’’តិ កត្តុនិទ្ទេសោ កតោ, សោ ភាវភូតាយ ករណភូតាយ វា នាមបញ្ញត្តិយា តេសំ តេសំ ធម្មានំ ទិដ្ឋតាយ ឋបិតតាយ ច តំនិមិត្តតំ សន្ធាយ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

វិជ្ជមានបញ្ញត្តីតិអាទិនា វចនេន បាឡិយំ អនាគតតំ សន្ធាយ ‘‘បាឡិមុត្តកេនា’’តិអាទិមាហ. កុសលាកុសលស្សេវាតិ កុសលាកុសលស្ស វិយ. វិជ្ជមានស្សាតិ ឯតស្ស អត្ថោ សតោតិ, តស្ស អត្ថោ សម្ភូតស្សាតិ. វិជ្ជមានស្ស សតោតិ វា វិជ្ជមានភូតស្សាតិ អត្ថោ. តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្ភូតស្សា’’តិ. តេន អវិជ្ជមានភាវំ បដិក្ខិបតិ. តថា អវិជ្ជមានស្សាតិ យថា កុសលាទីនិ អកុសលាទិសភាវតោ, ផស្សាទយោ ច វេទនាទិសភាវតោ វិនិវត្តសភាវានិ វិជ្ជន្តិ, តថា អវិជ្ជមានស្ស យេ ធម្មេ ឧបាទាយ ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ ឧបលទ្ធិ ហោតិ, តេ អបនេត្វា តេហិ វិនិវត្តស្ស ឥត្ថិអាទិសភាវស្ស អភាវតោ អសម្ភូតស្សាតិ អត្ថោ. យំ បនេតស្ស ‘‘តេនាការេន អវិជ្ជមានស្ស អញ្ញេនាការេន វិជ្ជមានស្សា’’តិ អត្ថំ កេចិ វទន្តិ, តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បញ្ញត្តិទុកេ វុត្តមេវ. អវិជ្ជមានេបិ សភាវេ លោកនិរុត្តិំ អនុគន្ត្វា អនភិនិវេសេន ចិត្តេន ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ គហណសព្ភាវា ‘‘លោកនិរុត្តិមត្តសិទ្ធស្សា’’តិ អាហ. សាភិនិវេសេន បន ចិត្តេន គយ្ហមានំ បញ្ចមសច្ចាទិកំ ន សភាវតោ, នាបិ សង្កេតេន សិទ្ធន្តិ ‘‘សព្ពាការេនបិ អនុបលព្ភនេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ. តាសុ ឥមស្មិំ…បេ… លព្ភន្តីតិ ឥមស្មិំ បករណេ សរូបតោ តិស្សន្នំ អាគតតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

យថាវុត្តស្ស បន អដ្ឋកថានយស្ស អវិរោធេន អាចរិយវាទា យោជេតព្ពា, តស្មា បញ្ញបេតព្ពដ្ឋេន ចេសា បញ្ញត្តីតិ ឯតស្ស សភាវតោ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញបេតព្ពមត្តដ្ឋេន បញ្ញត្តីតិ អត្ថោ. បញ្ញបេតព្ពម្បិ ហិ សសភាវំ តជ្ជបរមត្ថនាមលាភតោ ន បរតោ លភិតព្ពំ បញ្ញត្តិនាមំ លភតិ, និសភាវំ បន សភាវាភាវតោ ន អត្តនោ សភាវេន នាមំ លភតីតិ. សត្តោតិអាទិកេន នាមេន បញ្ញបិតព្ពមត្តដ្ឋេន បញ្ញត្តីតិ នាមំ លភតិ, និសភាវា ច សត្តាទយោ. ន ហិ សសភាវស្ស រូបាទីហិ ឯកត្តេន អញ្ញត្តេន វា អនុបលព្ភសភាវតា អត្ថីតិ.

កិរីដំ មកុដំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ កិរីដី. ឯតស្មិញ្ច អាចរិយវាទេ អនូនេន លក្ខណេន ភវិតព្ពន្តិ សព្ពសមោរោធោ កាតព្ពោ. ទុតិយំ តតិយន្តិ ឯវំបការា ហិ ឧបនិធាបញ្ញត្តិ ឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តិ ច សង្ខាតព្ពប្បធានត្តា ឆបិ បញ្ញត្តិយោ ភជតីតិ យុត្តំ វត្តុំ, ឥតរា ច យថាយោគំ តំ តំ បញ្ញត្តិន្តិ. ទុតិយំ តតិយំ ទ្វេ តីណីតិអាទិ បន សង្ខា នាម កាចិ នត្ថីតិ តាសំ ឧបាទាសន្តតិបញ្ញត្តីនំ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ, ឥតរាសញ្ច ឧបនិធាបញ្ញត្តីនំ យថានិទស្សិតានំ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវំ មញ្ញមានោ អាហ ‘‘សេសា អវិជ្ជមានបក្ខញ្ចេវ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបក្ខញ្ច ភជន្តី’’តិ. ទុតិយំ តតិយំ ទ្វេ តីណីតិអាទីនំ ឧបនិធាឧបនិក្ខិត្តកបញ្ញត្តីនំ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវមេវ មញ្ញតិ. យញ្ហិ បឋមាទិកំ អបេក្ខិត្វា យស្ស ចេកាទិកស្ស ឧបនិក្ខិបិត្វា បញ្ញាបីយតិ, តញ្ច សង្ខានំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ. តថា សន្តតិបញ្ញត្តិយា ច. ន ហិ អសីតិ អាសីតិកោ ច វិជ្ជមានោតិ.

ឯកច្ចា ភូមិបញ្ញត្តីតិ កាមាវចរាទិបញ្ញត្តិំ សន្ធាយាហ. កាមាវចរាទី ហិ សភាវធម្មាតិ អធិប្បាយោ. កាមោតិ បន ឱកាសេ គហិតេ អវិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ឯសា ភវិតុំ អរហតិ, កម្មនិព្ពត្តក្ខន្ធេសុ គហិតេសុ វិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. យថា បន វចនសង្ខាតាយ វចនសមុដ្ឋាបកចេតនាសង្ខាតាយ វា កិរិយាយ ភាណកោតិ បុគ្គលស្ស បញ្ញត្តិ វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិបក្ខំ ភជតិ, ឯវំ កិសោ ថូលោតិ រូបាយតនសង្ខាតេន សណ្ឋានេន បុគ្គលាទីនំ បញ្ញាបនា វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ ភវិតុំ អរហតិ. សណ្ឋានន្តិ វា រូបាយតនេ អគ្គហិតេ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. រូបំ ផស្សោតិអាទិកា បន វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ រុប្បនាទិកិច្ចវសេន កិច្ចបញ្ញត្តិយំ, បច្ចត្តធម្មនាមវសេន បច្ចត្តបញ្ញត្តិយំ វា អវរោធេតព្ពា. វិជ្ជមានាវិជ្ជមានបញ្ញត្តីសុ ច វុត្តាសុ តាសំ វោមិស្សតាវសេន បវត្តា ឥតរាបិ វុត្តាយេវ ហោន្តីតិ អយម្បិ អាចរិយវាទោ សព្ពសង្គាហកោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

២. ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិកស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យត្តកេន បញ្ញាបនេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យាវតា បញ្ចក្ខន្ធាតិ យាវតា រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ, ឯត្តាវតា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ, ឯវំ បាឡិយោជនំ កត្វា សង្ខេបប្បភេទវសេន អយំ អត្ថោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘យាវតា បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ, ‘‘ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តី’’តិ ហិ ឥមស្ស អត្ថោ ‘‘យត្តកេន បញ្ញាបនេន សង្ខេបតោ បញ្ចក្ខន្ធាតិ វា’’តិ ឯតេន ទស្សិតោ, ‘‘យាវតា រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិកស្ស បន ‘‘បភេទតោ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិកេនាតិ. តត្ថ រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ បភេទនិទស្សនមត្តមេតំ. តេន អវុត្តោបិ សព្ពោ សង្គហិតោ ហោតីតិ ‘‘តត្រាបិ រូបក្ខន្ធោ កាមាវចរោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ វា ឯត្ថ បាឡិយា អត្ថយោជនា – ‘‘យាវតា’’តិ ឥទំ សព្ពេហិ បទេហិ យោជេត្វា យត្តកា បញ្ចក្ខន្ធា, តត្តកា ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិ. យត្តកោ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ តប្បភេទានញ្ច រូបក្ខន្ធាទីនំ បភេទោ, តត្តកោ ខន្ធានំ ខន្ធបញ្ញត្តិយា បភេទោតិ បករណន្តរេ វុត្តេន វត្ថុភេទេន ខន្ធបញ្ញត្តិយា បភេទំ ទស្សេតិ. ឯស នយោ ‘‘យាវតា អាយតនាន’’ន្តិអាទីសុបិ.

៧. ឯកទេសេនេវាតិ ឧទ្ទេសមត្តេនេវាតិ អត្ថោ.

មាតិកាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. និទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១. ឈានង្គានេវ វិមោក្ខោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘វិមោក្ខសហជាតេន នាមកាយេនា’’តិ. យេន ហិ សទ្ធិន្តិអាទិនា បឋមំ សមង្គិភាវត្ថំ វិវរតិ. ផស្សេនបិ ផុដ្ឋាយេវ នាមាតិ ឯតេន ‘‘អបិចេសា’’តិអាទិនា វុត្តំ ទុតិយំ សម្ផស្សេន ផុសនត្ថំ, ឥតរេហិ ឥតរេ ការណត្ថេ. សមង្គិភាវផុសនការណភាវា ហិ ផុសនាតិ វុត្តាតិ. បុនបិ បឋមត្ថមេវ ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា វិវរន្តោ ‘‘តត្រាស្សា’’តិអាទិមាហ. ឋបេត្វា តានិ អង្គានិ សេសា អតិរេកបណ្ណាសធម្មាតិ ឯត្ថ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយានិ សង្គហិតានីតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិ. ឯវំ សតិ វេទនាសោមនស្សិន្ទ្រិយេហិ សុខស្ស ផុសិតព្ពត្តា តិណ្ណញ្ច តេសំ អនញ្ញត្តា តេនេវ តស្ស ផុសនា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, វេទយិតាធិបតិយដ្ឋេហិ ឧបនិជ្ឈាយនភាវបដិលាភស្ស វុត្តត្តា. អថ វា ឋបេត្វា តានិ អង្គានីតិ អង្គានំ ពហុត្តា ពហុវចនំ. តេសុ បន បច្ចេកម្បិ យោជនា កាតព្ពា ‘‘វិតក្កំ ឋបេត្វា’’តិអាទិនា. តត្ថ ‘‘សុខំ ឋបេត្វា’’តិ ឥមិស្សា យោជនាយ សេសា តយោ ខន្ធា ហោន្តិ, ឥតរាសុ ចត្តារោតិ. សព្ពយោជនាសុ ច តយោ អន្តោ កត្វា ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តី’’តិ វុត្តំ.

២. យោ អសមយវិមោក្ខេន ឯកច្ចេហិ អាសវេហិ វិមុត្តោ អសមយវិមោក្ខូបនិស្សយលាភេន ច សាតិសយេន សមយវិមោក្ខេន, សោ ឯវ សមយវិមុត្តោ. សោ ហិ តេន វិមុត្តោ ឈានលាភី សេក្ខោ រូបារូបភវតោ អបុនរាវដ្ដកោ កាមរាគាទីហិ តថាវិមុត្តោវ ហោតីតិ សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ លទ្ធុំ អរហតិ. បុថុជ្ជនោ បន ឈានលាភី បុនរាវដ្ដកធម្មោ បុន កាមរាគាទិសមុទាចារភាវតោ វិមុត្តោ នាម ន ហោតីតិ សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិំ នារហតិ, តេន សោ ‘‘សមយវិមុត្តោ’’តិ ន វុត្តោ. អរហតោ បន អបរិក្ខីណា អាសវា នត្ថិ, យតោ វិមុច្ចេយ្យ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមត្តា ហិ តស្ស អដ្ឋ វិមោក្ខាតិ. តស្មា តស្ស ន អដ្ឋ វិមោក្ខា សមយវិមុត្តបញ្ញត្តិភាវស្ស អសមយវិមុត្តបញ្ញត្តិភាវស្ស វា ការណំ. តទការណភាវមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហេវ ខោ…បេ… វិហរតី’’តិ វុត្តំ, ន សុក្ខវិបស្សកស្សេវ អសមយវិមុត្តភាវំ ទស្សេតុន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពោបិ ហិ អរហា អសមយវិមុត្តោតិ. ពាហិរានន្តិ លោកុត្តរតោ ពហិភូតានំ, លោកិយានន្តិ អត្ថោ.

៣. អរូបក្ខន្ធនិព្ពានមត្តវាចកោ អរូបសទ្ទោ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘រូបតោ អញ្ញ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចិត្តមញ្ជូសន្តិ សមាធិំ. អភិញ្ញាទីនញ្ហិ ធម្មានំ បាទកភាវេន សមាធិ មញ្ជូសាសទិសោ ហោតិ. អទ្ធានំ ផរិតុន្តិ ទីឃកាលំ ព្យាបេតុំ, បវត្តេតុន្តិ អត្ថោ. ‘‘សម្មជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ អាទរស្ស អកតត្តា វត្តភេទោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ វត្តភេទមត្តេន នដ្ឋា បន សមាបត្តិ កាមច្ឆន្ទាទីហិ នដ្ឋា វិយ ន កិញ្ចេន បច្ចាហរិតព្ពា ហោតិ មន្ទបារិបន្ថកត្តា, តស្មា វត្តសមិតករណមត្តេនេវ បច្ចាហរិតព្ពត្តា ‘‘អប្បេន្តោវ និសីទី’’តិ អាហ.

៤. អត្តនោ អនុរូបេន បមាទេន វីតិនាមេន្តានម្បិ សមាបត្តិ ន កុប្បតីតិ បរិហីនោ នាម ន ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ ព្យាសង្គេ បដិសំហដមត្តេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថតាយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កិស្ស បន, ភន្តេ, ខីណាសវស្ស ភិក្ខុនោ លាភសក្ការសិលោកោ អន្តរាយាយាតិ? យា ហិស្ស សា, អានន្ទ, អកុប្បា ចេតោវិមុត្តិ, នាហំ តស្សា លាភសក្ការសិលោកំ អន្តរាយាយ វទាមិ. យេ ច ខ្វស្ស, អានន្ទ, អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា អធិគតា, តេសាហមស្ស លាភសក្ការសិលោកំ អន្តរាយាយ វទាមី’’តិ សុត្តេ (សំ. និ. ២.១៧៩) បន សមយេន សមយំ អាបជ្ជនេន បរិហរិតព្ពានំ សមាបត្តិសុខវិហារានំ តស្មិំ តស្មិំ ព្យាសង្គកាលេ អនិប្ផត្តិតោ លាភសក្ការសិលោកោ អន្តរាយោតិ វុត្តោតិ អធិប្បាយេនស្ស តេន អវិរោធោ វេទិតព្ពោ.

៥. ធម្មានំ…បេ… បីតិ ឯត្ថ ‘‘ធម្មេហី’’តិ វត្តព្ពំ. ឥធ ហិ តាហិ សមាបត្តីហិ បរិហាយេយ្យាតិ ធម្មេហិ បុគ្គលស្ស បរិហានម្បិ អបរិហានម្បិ វុត្តំ. តត្ថ ច បុគ្គលស្ស បមាទមាគម្ម តា សមាបត្តិយោ កុប្បេយ្យុន្តិ ធម្មានំ កុប្បនំ អកុប្បនញ្ច វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន បរិហានធម្មានមេវ វិនាសោតិ វចននានត្តមត្តេន វចនត្ថនានត្តមត្តេន វា បរិយាយន្តរតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៧-៨. ចេតនា សមាបត្តិចេតនា តទាយូហនា ច. អនុរក្ខណា សមាបត្តិឧបការានុបការបរិគ្គាហិកា បញ្ញាសហិតា សតិ. តាហិ ចេតិយមានអនុរក្ខិយមានសមាបត្តីនំ ភព្ពា ចេតនាភព្ពា អនុរក្ខណាភព្ពា.

១០. បុថុជ្ជនគោត្តន្តិ បុថុជ្ជនសិក្ខំ, បុថុជ្ជនគតា តិស្សោ សិក្ខា អតិក្កន្តាតិ អត្ថោ. តា ហិ សំយោជនត្តយានុបច្ឆេទេន ‘‘បុថុជ្ជនសិក្ខា’’តិ វុច្ចន្តីតិ.

១១. អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ច វដ្ដភយតោ បញ្ញុព្ពេគេន ឧព្ពិជ្ជន្តោ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនេហិ ឧបរតោតិ ភយូបរតោ នាមាតិ អាហ ‘‘សត្ត សេក្ខា ភយូបរតា’’តិ.

១២. ភវង្គបញ្ញាវិរហិតា ‘‘វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា’’តិ ឥមិនា គហិតាតិ តិហេតុកបដិសន្ធិកា កេចិ ‘‘ទុប្បញ្ញា’’តិ ឥមិនា គយ្ហន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អប្បដិលទ្ធមគ្គផលូបនិស្សយា’’តិ. បញ្ញាយ ហិ វិនា ន តទុបនិស្សយោ អត្ថីតិ.

១៤. យត្ថ និយតានិយតវោមិស្សា បវត្តិ អត្ថិ, តត្ថេវ និយតធម្មា ហោន្តីតិ ឧត្តរកុរូសុ តទភាវា និយតោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យា បន ឧត្តរកុរុកាន’’ន្តិអាទិមាហ.

១៦. តេរសសុ សីសេសុ បលិពោធសីសាទីនិ បវត្តសីសញ្ច បរិយាទិយិតព្ពានិ, អធិមោក្ខសីសាទីនិ បរិយាទកានិ, បរិយាទកផលំ គោចរសីសំ. តញ្ហិ វិសយជ្ឈត្តផលវិមោក្ខោតិ. បរិយាទកស្ស មគ្គស្ស ផលស្ស ច អារម្មណំ សង្ខារសីសំ សង្ខារវិវេកភូតោ និរោធោតិ បរិយាទិយិតព្ពានំ បរិយាទកផលារម្មណានំ សហ វិយ សំសិទ្ធិទស្សនេន សមសីសិភាវំ ទស្សេតុំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៨៧) តេរស សីសានិ វុត្តានិ. ឥធ បន ‘‘អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ចា’’តិ វចនតោ តេសុ កិលេសបវត្តសីសានមេវ វសេន យោជនំ ករោន្តោ ‘‘តត្ថ កិលេសសីស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បវត្តសីសម្បិ វដ្ដតោ វុដ្ឋហន្តោ មគ្គោ ចុតិតោ ឧទ្ធំ អប្បវត្តិករណវសេន យទិបិ បរិយាទិយតិ, យាវ បន ចុតិ, តាវ បវត្តិសព្ភាវតោ ‘‘បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតី’’តិ អាហ. កិលេសបរិយាទានេន បន អត្តនោ អនន្តរំ វិយ និប្ផាទេតព្ពា បច្ចវេក្ខណវារា ច កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារាតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៧៨; សំ. និ. ៣.១២, ១៤) វចនតោ ហិ បច្ចវេក្ខណបរិសមាបនេន កិលេសបរិយាទានំ សមាបិតំ នាម ហោតិ. តំ បន បរិសមាបនំ យទិ ចុតិចិត្តេន ហោតិ, តេនេវ ជីវិតបរិសមាបនញ្ច ហោតីតិ ឥមាយ វារចុតិសមតាយ កិលេសបរិយាទានជីវិតបរិយាទានានំ អបុព្ពាចរិមតា ហោតីតិ អាហ ‘‘វារសមតាយា’’តិ. ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតីតិ ឯត្ថ បរិនិព្ពានចិត្តមេវ ភវង្គោតរណភាវេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៧. មហាបយោគោតិ មហាកិរិយោ វិបត្តិករណមហាមេឃុដ្ឋានាការវិនាសោ. តិដ្ឋេយ្យាតិ វិនាសោ នប្បវត្តេយ្យាតិ អត្ថោ.

១៨. អរណីយត្តាតិ បយិរុបាសិតព្ពត្តា.

២០. យាយ កតកិច្ចតា ហោតិ, តាយ អគ្គវិជ្ជាយ អធិគតាយ តេវិជ្ជតាភាវោ និប្បរិយាយតា, សា ច អាគមនវសេន សិទ្ធា សាតិសយា តេវិជ្ជតាតិ អាហ ‘‘អាគមនីយមេវ ធុរ’’ន្តិ.

២២. តត្ថ ចាតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បត្តិយា អាធារភាវេ វា. តត្ថេវ ហិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ នាម ហោតីតិ.

២៣. អននុស្សុតេសុ ធម្មេសូតិ ច អននុស្សុតេសុ សច្ចេសូតិ អត្ថោ.

២៤. ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកេ (ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២; បដិ. ម. ១.២០៩; ធ. ស. ២៤៨) និរោធសមាបត្តិអន្តេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ វត្វា ‘‘យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ យទិបិ មហានិទានសុត្តេ វុត្តំ, តំ បន ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋវសេន វុត្តន្តិ ឥធ កីដាគិរិសុត្តវសេន សព្ពឧភតោភាគវិមុត្តសង្គហត្ថំ ‘‘អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សហជាតនាមកាយេន បដិលភិត្វា វិហរតី’’តិ អាហ. កីដាគិរិសុត្តេ ហិ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អារុប្បា, តេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ (ម. និ. ២.១៨២) អរូបសមាបត្តិវសេន ចត្តារោ ឧភតោភាគវិមុត្តា វុត្តា, ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋោ ច វុត្តលក្ខណោបបត្តិតោតិ. កាយសក្ខិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ.

បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ន អាសវា បញ្ញាយ បស្សន្តិ, ទស្សនការណា បន បរិក្ខីណា ទិស្វា បរិក្ខីណាតិ វុត្តា. ទស្សនាយត្តបរិក្ខយត្តា ឯវ ហិ ទស្សនំ បុរិមកិរិយា ហោតីតិ. នាមនិស្សិតកោ ឯសោតិ ឯសោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ រូបតោ មុច្ចិត្វា នាមំ និស្សាយ ឋិតោ បុន តតោ មុច្ចនតោ ‘‘នាមនិស្សិតកោ’’តិ វត្វា តស្ស ច សាធកំ សុត្តំ វត្វា ‘‘កាយទ្វយតោ សុវិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ អាហាតិ អត្ថោ. សុត្តេ ហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនលាភិនោ ឧបសីវព្រាហ្មណស្ស ភគវតា នាមកាយា វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ មុនិ អក្ខាតោតិ.

បឋមត្ថេរវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ, ទុតិយត្ថេរវាទេ ឧភតោ ភាគតោ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ, តតិយត្ថេរវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តត្ថ វិមុត្តោតិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ, កិលេសវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទនេហិ វា កាយទ្វយតោ វិមុត្តោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អរូបាវចរំ បន នាមកាយតោ ច វិមុត្តន្តិ នីវរណសង្ខាតនាមកាយតោ វិមុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ហិ នីវរណទូរីភាវេន នាមកាយតោ រូបតណ្ហាវិក្ខម្ភនេន រូបកាយតោ ច វិមុត្តត្តា ឯកទេសេន ឧភតោភាគវិមុត្តំ នាម ហោតីតិ អរហត្តមគ្គស្ស បាទកភូតំ ឧភតោភាគវិមុត្តនាមលាភស្ស ការណំ ភវិតុំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

២៥. ឯតេសុ ហិ ឯកោបិ អដ្ឋវិមោក្ខលាភី ន ហោតីតិ ឧភតោភាគវិមុត្តភាវស្ស ការណភូតំ រូបកាយតោ វិមុត្តំ ឯកម្បិ វិមោក្ខំ អនធិគតោតិ អធិប្បាយោ. អរូបាវចរេសុ ហិ ឯកម្បិ អធិគតោ ឧភតោភាគវិមុត្តភាវការណបដិលាភតោ អដ្ឋវិមោក្ខេកទេសេន តេន តំនាមទានេ សមត្ថេន ‘‘អដ្ឋវិមោក្ខលាភី’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘អរូបាវចរជ្ឈានេសុ បនា’’តិអាទិ.

២៦. ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិករោតីតិ ផុដ្ឋានំ អន្តោ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបាវចរជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិករោតិ សច្ឆិកាតព្ពោបាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៥) វិយ ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ. យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន បន កាយេន សច្ឆិកតោ. និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោ ហោតិ, តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ និរោធំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆិករោតីតិ កាយសក្ខីតិ វុច្ចតិ, ន តុ វិមុត្តោតិ ឯកច្ចានំ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា.

២៧. ទិដ្ឋត្តា បត្តោតិ ឯតេន ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធស្ស បត្តតំ ទីបេតិ. ‘‘ទិដ្ឋន្តំ បត្តោ’’តិ វា បាឋោ, ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ អគ្គមគ្គា ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ.

២៨. ឥមំ បន នយំ ‘‘នោ’’តិ បដិក្ខិបិត្វាតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋិប្បត្តសទ្ធាវិមុត្តភាវប្បត្តានំ បញ្ញានានត្តំ វុត្តំ, ន បន យេន វិសេសេន សោ វិសេសោ បត្តោ, សោ វុត្តោតិ ឥមំ ទោសំ ទិស្វា បដិក្ខេបោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាគមដ្ឋកថាសូតិ ច វចនេន អាគមនីយនានត្តសន្និដ្ឋានមេវ ថិរំ ករោតីតិ វេទិតព្ពំ. សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោតិ ឯតេន សព្ពថា អវិមុត្តស្សបិ សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវំ ទស្សេតិ. សទ្ធាវិមុត្តោតិ វា សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ អត្ថោ.

២៩. បញ្ញំ វាហេតីតិ បញ្ញំ សាតិសយំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. បញ្ញា ឥមំ បុគ្គលំ វហតីតិ និព្ពានាភិមុខំ គមេតីតិ អត្ថោ.

៣១. ឯវំ មគ្គក្ខណេបីតិ អយំ អបិ-សទ្ទោ កស្មា វុត្តោ, ននុ អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន សមន្នាគតោ មគ្គក្ខណេ ឯវ ហោតីតិ តទា ឯវ សោតាបន្នោ នាមាតិ អាបន្នន្តិ? នាបន្នំ. មគ្គេន ហិ អត្តនា សទិសស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស វា សត្តង្គិកស្ស វា ផលស្ស សោតោតិ នាមំ ទិន្នន្តិ តេនបិ សមន្នាគតស្ស សោតាបន្នភាវតោ, សោតេន វា មគ្គេន បវត្តេតុំ អបរិហីនេន ផលដ្ឋោបិ សមន្នាគតោ ឯវ នាម, ន ច តេន បឋមមគ្គក្ខណេ វិយ សោតោ សមាបជ្ជិយមានោ, តស្មា សមាបន្នសោតត្តា បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ វត្តុំ យុត្តោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, មយិ អវេច្ចប្បសន្នា, សព្ពេ តេ សោតាបន្នា. តេសំ សោតាបន្នានំ បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋា’’តិ (អ. និ. ១០.៦៤). តត្ថ ទុតិយផលដ្ឋាទីនំ វិសុំ នាមំ អត្ថីតិ បឋមផលដ្ឋោ ឯវ ឥតរេហិ វិសេសិយមានោ ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ វត្តុំ យុត្តោតិ សោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោ. បដិលទ្ធមគ្គេន ពុជ្ឈតីតិ ឯតេន បដិលទ្ធមគ្គស្ស ចតុសច្ចបច្ចវេក្ខណាទីនំ ឧបនិស្សយភាវំ ទស្សេតិ. សម្ពោធិ បរំ អយនំ និស្សយោ ឯតស្សាតិ ហិ សម្ពោធិបរាយណោតិ. ទុតិយេនត្ថេន សម្ពោធិ បរំ អយនំ គតិ ឯតស្សាតិ សម្ពោធិបរាយណោ.

៣២. កេវលេន កុលសទ្ទេន មហាកុលមេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មហាភោគកុលេសុយេវ និព្ពត្តតីតិ អត្ថោ’’តិ.

៣៣. ខន្ធពីជំ នាម បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. ឥហដ្ឋកនិជ្ឈានិកវសេនេវ ឥមស្មិំ ឋានេ កថិតាតិ សជ្ឈានកោ អជ្ឈត្តសំយោជនសមុច្ឆេទេ អកតេបិ អនាគាមិសភាគោ អនាវត្តិធម្មោ ឥធ គណនូបគោ ន ហោតិ, ហេដ្ឋា ឧបរិ ច សំសរណកោ កាមភវគតោ ហីនជ្ឈានកោ ឥធ គណនូបគោតិ អធិប្បាយោ.

៣៤. យំ វត្តព្ពន្តិ ‘‘ទ្វីហិ ការណេហិ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិអាទិ យំ វត្តព្ពំ សិយាតិ អត្ថោ.

៣៦. ឧបបន្នំ វា សមនន្តរាតិ ឧបបន្នំ វា ឯតេន បុគ្គលេន ហោតិ, អថ សមនន្តរា អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតិ. អប្បត្តំ វា វេមជ្ឈំ អាយុប្បមាណន្តិ អាយុប្បមាណំ តស្ស បុគ្គលស្ស វេមជ្ឈំ អប្បត្តំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ អរិយមគ្គំ សញ្ជនេតីតិ អយមេត្ថ បាឡិអត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អប្បត្វា បព្ពតំ នទី’’តិ វិយ អាយុប្បមាណំ វេមជ្ឈំ អប្បត្តំ វា ហុត្វាតិ បរសទ្ទយោគេ បរតោ ភូតោ ហុត្វា សទ្ទោ វចនសេសភូតោ បយុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៧. ឧបហច្ចាតិ ឯតស្ស ឧបគន្ត្វាតិ អត្ថោ, តេន វេមជ្ឈាតិក្កមោ កាលកិរិយោបគមនញ្ច សង្គហិតំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អតិក្កមិត្វា វេមជ្ឈ’’ន្តិអាទិ.

៤០. ឧទ្ធំវាហិភាវេនាតិ ឧទ្ធំ វហតីតិ ឧទ្ធំវាហី, តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតំ វា, តស្ស ភាវោ, តេន ឧទ្ធំវាហិភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អវិហេសុ ឧទ្ធំសោតោ យទិបិ តត្ថ បរិនិព្ពាយី ន ហោតិ, យត្ថ វា តត្ថ វា គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតុ, បរិនិព្ពាយិនោ បន តស្ស អសង្ខារបរិនិព្ពាយិតា សសង្ខារបរិនិព្ពាយិតា ច អត្ថីតិ តត្ថ ទស អនាគាមិនោ វុត្តា, ឯវំ អតប្បាទីសុបិ. អនុបហច្ចតលាតិ អប្បត្តតលា. អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយីនំ លហុសាលហុសគតិកា ឯវ បរិត្តវិបុលតិណកដ្ឋឈាបកបប្បដិកាសទិសតា វេទិតព្ពា, ន ឧប្បជ្ជិត្វាវ និព្ពាយនកាទីហិ អធិមត្តតា វិយ សមុទ្ទំ បត្វា និព្ពាយនកតោ អនធិមត្តតា វិយ ច អន្តរា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីហិ ឧទ្ធំសោតតោ ច អធិមត្តានធិមត្តតា. តេ ឯវ ហិ អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោតិ. តតោ មហន្តតរេតិ វចនំ តិណកដ្ឋឈាបនសមត្ថបប្បដិកាទស្សនត្ថំ, ន អធិមត្ត នាធិមត្តទស្សនត្ថន្តិ.

នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយាតិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិកំ ហេតុបញ្ចកំ នោ ច អស្ស, វិញ្ញាណាទិកំ ឥទំ ផលបញ្ចកំ វត្តមានំ នោ ច មេ សិយាតិ អត្ថោ. តេន អតីតភវសំសិទ្ធិតោ ទុក្ខសមុទយតោ ឥមស្ស ទុក្ខស្ស បវត្តិទស្សនតោ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន ខន្ធានំ ឧទយទស្សនបដិបត្តិ វុត្តា ហោតិ. ន ភវិស្សតិ, ន មេ ភវិស្សតីតិ យទិ ឯតរហិ ហេតុបញ្ចកំ ន ភវិស្សតិ, អនាគតេ ផលបញ្ចកំ ន មេ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ឯតេន បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វយទស្សនបដិបត្តិ វុត្តា ហោតិ, ឯតរហិ អនាគតេ ច អត្តត្តនិយនិវារណវសេន សុញ្ញតាបដិបត្តិ វា ចតូហិបិ វុត្តា. យទត្ថីតិ យំ អត្ថិ. ភូតន្តិ សសភាវំ និព្ពត្តំ វា យថាទិដ្ឋឧទយព្ពយំ យថាទិដ្ឋសុញ្ញតំ វា ខន្ធបញ្ចកំ បរិកប្បិតឥត្ថិបុរិសសត្តាទិភាវរហិតំ នាមរូបមត្តន្តិ អត្ថោ. វិវដ្ដានុបស្សនាយ វិវដ្ដមានសោ តំ ភូតំ បជហាមីតិ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ, សង្ខារុបេក្ខាញាណេន ឧបេក្ខកោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភវេ ន រជ្ជតិ, សម្ភវេ ន រជ្ជតីតិ អវិសិដ្ឋេ វិសិដ្ឋេ ច ភវេ ន រជ្ជតីតិ កេចិ វទន្តិ. បច្ចុប្បន្នោ បន ភវោ ភវោ, អនាគតោ ជាតិយា គហណេន គហិតោ សម្ភវោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា ភវោតិ ភូតមេវ វុច្ចតិ, សម្ភវោ តទាហារោ, តស្មិំ ទ្វយេ ន រជ្ជតីតិ សេក្ខបដិបត្តិំ ទស្សេតិ. ភូតេ ហិ សសម្ភវេ ច វិរាគោ សេក្ខបដិបត្តិ. យថាហ ‘‘ភូតមិទន្តិ, ភន្តេ, យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ, ភូតមិទន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា ភូតស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារសម្ភវន្តិ យថាភូតំ…បេ… ទិស្វា តទាហារសម្ភវស្ស និព្ពិទាយ…បេ… បដិបន្នោ ហោតិ. តទាហារនិរោធាយ យំ ភូតំ, តំ និរោធធម្មន្តិ យថាភូតំ…បេ… ទិស្វា និរោធធម្មស្ស និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភន្តេ, សេក្ខោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៣១). អថុត្តរីតិ អថ ឯវំ អរជ្ជមានោ ឧត្តរិ សន្តំ បទំ និព្ពានំ អនុក្កមេន មគ្គបញ្ញាយ សម្មា បស្សតិ, តញ្ច ខ្វស្ស បទំ ន សព្ពេន សព្ពំ សច្ឆិកតំ ចតុត្ថមគ្គេនេវ សច្ឆិកាតព្ពស្ស តស្ស តេន អសច្ឆិកតត្តា.

ឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦៣. កស្សចិ កិលេសស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តា កស្សចិ កថញ្ចិ អវិមុត្តោ កាមភវោ អជ្ឈត្តគ្គហណស្ស វិសេសបច្ចយោតិ អជ្ឈត្តំ នាម. តត្ថ ពន្ធនំ អជ្ឈត្តសំយោជនំ, តេន សម្បយុត្តោ អជ្ឈត្តសំយោជនោ.

៨៣. ការណេន វិនា បវត្តហិតចិត្តោ អការណវច្ឆលោ. អនាគតម្បិ បយោជនំ អបេក្ខមានោ បុរិមគ្គហិតំ តំ កតំ ឧបាទាយ កតញ្ញូ ឯវ នាម ហោតិ, ន បុព្ពការីតិ អាហ ‘‘ករិស្សតិ មេ’’តិអាទិ. តមោជោតិបរាយណោ បុញ្ញផលំ អនុបជីវន្តោ ឯវ បុញ្ញានិ ករោតីតិ ‘‘បុព្ពការី’’តិ វុត្តោ. ‘‘ឥណំ ទេមី’’តិ សញ្ញំ ករោតីតិ ឯវំសញ្ញំ អករោន្តោបិ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.

៨៦. អច្ឆមំសំ លភិត្វា សូករមំសន្តិ ន កុក្កុច្ចាយតីតិ អច្ឆមំសន្តិ ជានន្តោបិ សូករមំសន្តិ ន កុក្កុច្ចាយតិ, មទ្ទិត្វា វីតិក្កមតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៩០. តិត្តោតិ និដ្ឋិតកិច្ចតាយ និរុស្សុក្កោ.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩១. សេសសំវរភេទេនាតិ មនោសំវរភេទេន, សតិសំវរាទិភេទេន វា. អកុសលសីលសមន្នាគមេនាតិ ‘‘កតមេ ច ថបតិ អកុសលា សីលា? អកុសលំ កាយកម្មំ អកុសលំ វចីកម្មំ បាបកោ អាជីវោ’’តិ វុត្តេហិ សមន្នាគមេន. តស្ស ហិ…បេ… ឯវំ សាសង្កសមាចារោ ហោតីតិ ឯវំ សាសង្កោ សមាចារោ ហោតីតិ អត្ថោ.

៩៤. សមានវិសយានំ បុគ្គលានំ វិសេសទស្សនវសេន ‘‘កាយសក្ខី’’តិអាទិកំ វុត្តំ.

១០៧. សមាធិ វា អាទីតិ លោកុត្តរធម្មា ហិ បរមត្ថតោ សាសនន្តិ តទត្ថោ បាទកសមាធិ តស្ស អាទិ វុត្តោ, តទាសន្នត្តា វិបស្សនា, តស្ស មូលេកទេសត្តា មគ្គោ.

១០៨. ឧច្ឆង្គោ វិយ ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឧច្ឆង្គសទិសបញ្ញតាយ ឯវ បញ្ញា វិយ បុគ្គលោបិ ឧច្ឆង្គោ វិយ ហោតិ, តស្មិំ ធម្មានំ អចិរដ្ឋានតោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘ឧច្ឆង្គសទិសបញ្ញោតិអត្ថោ’’តិ.

១០៩. យថា ច ឧច្ឆង្គសទិសា បញ្ញា, ឯវំ និក្កុជ្ជកុម្ភសទិសា បញ្ញា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពោ, តត្ថ ធម្មានំ អនវដ្ឋានតោ.

១១៣. ចិរដ្ឋានតោ ថិរដ្ឋានតោ ច បាសាណលេខសទិសា បរាបរាធនិព្ពត្តា កោធលេខា យស្ស សោ បាសាណលេខូបមសមន្នាគតោ បាសាណលេខូបមោតិ វុត្តោ, ឯវំ ឥតរេបិ.

១១៨. សុតាទិវត្ថុរហិតោ តុច្ឆមានោ នឡោ វិយាតិ ‘‘នឡោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ ឧគ្គតោ នឡោ ឯតស្សាតិ ឧន្នឡោ.

១២២. ‘‘សីលកថា ច នោ ភវិស្សតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ សីលកថាភវនំ បឋមារម្ភោបិ ទុស្សីលេន សហ ន ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ នេវ សីលកថា ហោតី’’តិ.

១២៣. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ អនុគ្គហេតព្ពេ បញ្ញាយ សោធេតព្ពេ ច វឌ្ឍេតព្ពេ ច អធិកសីលំ និស្សាយ ឧប្បន្នបញ្ញាយ អនុគ្គណ្ហាតិ នាមាតិ អត្ថោ.

១២៤. គូថកូបោ វិយ ទុស្សីល្យន្តិ ឯតេន ទុស្សីល្យស្ស គូថសទិសត្តមេវ ទស្សេតិ.

១៣០. នោ ច សម្មា បញ្ញបេតុំ សក្កោន្តីតិ យេភុយ្យេន ន សក្កោន្តីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឧប្បន្នេ តថាគតេ តស្មិំ អនាទរិយំ កត្វា សមាបត្តិំ ឧប្បាទេតុំ វាយមន្តស្ស អសមត្ថភាវំ វា. តិត្ថិយា វា បូរណាទយោ អធិប្បេតា.

តិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៣៣. បរេន កតំ ទុស្សីល្យំ អាណត្តិយា អត្តនា ច បយោគេន កតន្តិ អាណត្តិយា បាបស្ស ទាយាទោ ‘‘តតោ ឧបឌ្ឍស្ស ទាយាទោ’’តិ វុត្តោ.

១៤៥. អយន្តិ ‘‘តេសុ បឋមោ’’តិអាទិកំ នយំ វទតិ.

១៤៨. ទេសនាយ ធម្មានំ ញាណស្ស អាបាថភាវសម្បាទនំ ញាណុគ្ឃាដនំ. សហ ឧទាហដវេលាយាតិ ឧទាហដវេលាយ សទ្ធិំ តស្មិំ កាលេ អនតិក្កន្តេ ឯវាតិ អត្ថោ.

១៥២. តន្តិ អនន្តរវចនំ វទតិ. ‘‘កតមោ លោកោ’’តិ វុត្តេ ‘‘បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ មហន្តំ អត្ថំ សង្គហិត្វា ឋិតវចនំ អត្ថយុត្តំ. លុជ្ជតីតិ លោកោតិ ការណយុត្តំ.

១៥៦. សហិតាសហិតស្សាតិ សហិតាសហិតេតិ អត្ថោ, សហិតាសហិតស្ស បរិច្ឆិន្ទនេតិ វា. ទ្វេយេវាតិ ទុតិយចតុត្ថាយេវ. ទេសកសាវកសម្បត្តិយា ពោធេតុំ សមត្ថតាយ សភាវធម្មកថិកា, សច្ចធម្មកថិកាតិ អត្ថោ.

១៥៧. កុសលធម្មេហិ ចិត្តស្ស វាសនាភាវនា វាសធុរំ. អយំ បាបបុគ្គលោតិ ចតុត្ថោ វុត្តោ, ន បឋមោ. បឋមោ ហិ អវិសំវាទេតុកាមោ វេរញ្ជព្រាហ្មណសទិសោ អធិប្បេតោតិ.

១៥៩. បុគ្គលេបិ អរិយានំ អភិក្កមនាទិសទិសតាតិ បុគ្គលេ អភិក្កមនាទីនំ អរិយានំ អភិក្កមនាទិសទិសតាតិ អត្ថោ, អរិយានំ អភិក្កមនាទិនា បុគ្គលស្ស សទិសតាតិ វា សទិសាភិក្កមនាទិតាតិ អត្ថោ.

១៦៦. ទុស្សីលំ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ វទន្តោ ភូតំ ភាសតិ នាម. បាណាតិបាតេន ទុស្សីលំ អទិន្នាទានេន ទុស្សីលោតិ អវត្វា បាណាតិបាតេនេវាតិ វទន្តោ តច្ឆំ ភាសតិ នាម. យមិទំ ‘‘កាលេនា’’តិ វុត្តំ, តត្រ តស្មិំ វចនេ, យោ ‘‘កាលេន ភណតី’’តិ វុត្តោ, សោ កីទិសោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘កាលញ្ញូ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យមិទំ កាលេនាតិ វុត្តំ, តត្រ យោ បុគ្គលោ’’តិអាទិមាហ.

១៦៨. អាគមនវិបត្តិ នាម កម្មំ, បុព្ពុប្បន្នបច្ចយវិបត្តិ សុក្កសោណិតំ. បវត្តេ, បវត្តស្ស វា បច្ចយា បវត្តបច្ចយា, អាហារាទយោ. ជោតេតីតិ ជោតិ, អាលោកោ. កុលសម្បត្តិយាទីហិ ជោតមានោ ច ជោតិ វិយាតិ ជោតិ.

១៧៣. បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណាបិ យេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ អវិមុត្តោ ច, តេសំ ទស្សនវសេន វិមុត្តិទស្សនមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិមុត្តិញាណទស្សនំ ឯកូនវីសតិវិធំ បច្ចវេក្ខណញាណ’’ន្តិ.

១៧៤. យានិ កានិចិ តន្តាវុតានន្តិ តន្តាវុតានំ វត្ថានំ យានិ កានិចិ វត្ថានីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាយំ តតិយំ អស្សាតិ សាយតតិយោ. អនុយុញ្ជនំ អនុយោគោ. តំ អនុយុត្តោតិ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, ភាវនបុំសកំ វា.

១៧៨. តត្ថ សិក្ខនភាវេនាតិ សិក្ខាយ សាជីវេ ច សិក្ខនភាវេន. សិក្ខំ បរិបូរេន្តោតិ សីលសំវរំ បរិបូរេន្តោ. សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោតិ ‘‘នាមកាយោ បទកាយោ និរុត្តិកាយោ ព្យញ្ជនកាយោ’’តិ វុត្តំ សិក្ខាបទំ ភគវតោ វចនំ អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ច ទ្វយំ ‘‘សិក្ខន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ សាជីវានតិក្កមោ សិក្ខាបារិបូរិយា បច្ចយោ. តតោ ហិ យាវ មគ្គា សំវរបារិបូរី ហោតីតិ. វិនាសនភាវតោតិ ហិំសនភាវតោ. ហលិទ្ទិរាគោ វិយ ន ថិរកថោ ហោតីតិ ឯត្ថ កថាយ អដ្ឋិតភាវេន ហលិទ្ទិរាគសទិសតា វេទិតព្ពា, ន បុគ្គលស្ស.

១៧៩. ទារុមាសកោតិ យេ វោហារំ គច្ឆន្តីតិ ឥតិ-សទ្ទេន ឯវំបការេ ទស្សេតិ. អញ្ញំ ទស្សេត្វា អញ្ញស្ស បរិវត្តនន្តិ ទសគ្ឃនកំ វត្ថយុគំ ទស្សេត្វា តស្ស អជានន្តស្ស បញ្ចគ្ឃនកស្ស ទានំ.

១៨១. អវិកិណ្ណសុខន្តិ រូបាទីសុ សុភាទិបរិកប្បនវសេន អវិសដសុខំ.

១៨៧. ខន្ធធម្មេសុ អនិច្ចាទិវសេន បវត្តា វិបស្សនា មគ្គផលលាភេន បដិលទ្ធា នាម ហោតិ តទលាភេន អនវដ្ឋានតោតិ មគ្គផលលាភី ឯវ ‘‘អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាលាភី’’តិ វុត្តោ, មគ្គផលញាណមេវ ច អធិកបញ្ញាភាវតោ ចតុសច្ចធម្មេ សព្ពធម្មស្ស វរេ និព្ពានេ ឯវ វា វិសិដ្ឋទស្សនភាវតោ ច អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាតិ ទដ្ឋព្ពា.

១៨៩. សុតេន អនុបបន្នោតិ យថាសុតេន វា អត្ថេន វា ន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

ចតុក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩១. បឋមបញ្ចកេ ឧទ្ទេសេនេវ បុគ្គលវិភាគោ វិញ្ញាយតីតិ យថា តេសុ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តាយ បដិបត្តិយា តេ វិភជន្តោ ‘‘តត្រ យ្វាយ’’ន្តិអាទិមាហ. អារម្ភសទ្ទោតិ អារម្ភកិរិយាវាចកោ សទ្ទោតិ អត្ថោ. ផលុប្បត្តិយា មគ្គកិច្ចំ និដ្ឋិតំ ហោតីតិ ‘‘មគ្គកិច្ចវសេន ផលមេវ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. អាយាចនសាធូតិ ន បសំសនាទិសាធូតិ អត្ថោ.

១៩២. អាទិតោ ធេយ្យំ ឋបេតព្ពំ អាធេយ្យំ, ទស្សនសវនបដិវចនទានវសេន មុខេន វិយ បវត្តំ គហណំ មុខន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ មុខំ អាធេយ្យំ, គហណត្ថំ បកតិមុខមេវ វា អាធេយ្យំ យស្ស សោ អាធេយ្យមុខោ, អវិចារេត្វា អាទិកថាយ ឯវ ឋបិតគហណោតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៩៤. រជគ្គស្មិន្តិ រជគ្គភាវេ.

១៩៩. គវា ខីរំ អគ្គមក្ខាយតីតិ ន ឯវំ សម្ពន្ធោ, ឧប្បត្តិតោ បន បញ្ច គោរសេ ទស្សេត្វា តេសុ សប្បិមណ្ឌស្ស អគ្គភាវទស្សនត្ថំ ‘‘គវា ខីរ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘គាវិតោ ខីរំ នាម ហោតី’’តិអាទិ.

បញ្ចកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០២. ឆក្កេ ឯកន្តតោ បាកដា សម្មាសម្ពុទ្ធាទយោ តេ យថាវុត្តគុណា បុគ្គលាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេន ទដ្ឋព្ពោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តេនាតិ សាមំ សច្ចាភិសមយោ តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតប្បត្តិពលេសុ ច វសិភាវប្បត្តីតិ ឯតេន សព្ពេន សមុទិតេន. ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនា’’តិ បន វុត្តេ សព្ពមិទំ សង្គហិតំ ហោតិ សាមំ សច្ចាភិសមយេន ពលេសុ ច វសិភាវប្បត្តិយា ច វិនា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស អភាវា, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. តត្ថ អនាចរិយកេន អត្តនា ឧប្បាទិតេនាតិ វចនេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សាចរិយកត្តំ បរតោ ឧប្បត្តិញ្ច បដិសេធេតិ, ន សាចរិយកំ បរេហិ ឧប្បាទិតញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ន ហិ តំ តាទិសំ និវារេតព្ពំ អត្ថីតិ.

ឆក្កនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សត្តកនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៣. សទ្ធា នាម សាធុលទ្ធិកាតិ ឧម្មុជ្ជតីតិ ឯតេន កុសលេសុ ធម្មេសុ អន្តោគធា, ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ វា អធិមោក្ខភូតា សទ្ធា សាធូតិ ឧម្មុជ្ជមានំ កុសលំ ទស្សេតិ, ឯវំ ហិរីយាទីសុ ច. កុសលេសុ ធម្មេសូតិ ឯត្ថ ភុម្មនិទ្ទេសោ តទន្តោគធតាយ តទុបការតាយ វា វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច ឧម្មុជ្ជតិ សាហុ សទ្ធា កុសលេសុ ធម្មេសូតិអាទិនា សទ្ធាទីនំ ឧម្មុជ្ជនបញ្ញាយ សទ្ធាទីនំ ឧប្បត្តិំ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘តស្ស សា សទ្ធា នេវ តិដ្ឋតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សាហុ សទ្ធា កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ វា ឧម្មុជ្ជនស្ស ឧបការកំ អានិសំសទស្សនំ វត្វា ‘‘ឧម្មុជ្ជតី’’តិ ឯតេន សទ្ធាសង្ខាតមេវ ឧម្មុជ្ជនំ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ចង្កវារេតិ រជកានំ ខារបរិសាវនេ. ឯកកម្មនិព្ពត្តា បដិសន្ធិភវង្គចុតិសន្តតិ ឯកោ ចិត្តវារោតិ ចុតិតោ អនន្តរោ យថាគហិតោ ទុតិយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទុតិយចិត្តវារេនា’’តិ. ឧម្មុជ្ជិត្វា ឋិតាទយោ ចត្តារោ តាយ តាយ ជាតិយា អរហត្តំ អសច្ឆិករោន្តា អនេកេ បុគ្គលា វេទិតព្ពា, សច្ឆិករោន្តោ បន ឯកោបិ បុព្ពភាគេ តតិយបុគ្គលាទិភាវំ អាបជ្ជិត្វា អន្តេ សត្តមបុគ្គលោ ហោតីតិ.

សត្តកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា

២០៩. បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា, បញ្ចន្នំ ឥធ វិហាយ និដ្ឋាតិ ឯត្ថ យេ សោតាបន្នាទយោ រូបារូបភវេ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេ ឥធ វិហាយ និដ្ឋាបក្ខំ ភជមានាបិ អជ្ឈត្តសំយោជនានំ អសមុច្ឆិន្នត្តា បុថុជ្ជនសាធារណេ ច ឋានេ ឧបបត្តិយា ន គហិតា. អសាធារណដ្ឋានុប្បត្តិវសេន បន អន្តរាបរិនិព្ពាយីអាទយោ ឯវ ‘‘ឥធ វិហាយ និដ្ឋា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពាតិ.

ទសកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលបញ្ញត្តិបករណ-មូលដីកា សមត្តា.