កថាវត្ថុបករណ-មូលដីកា

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

កថានំ វត្ថុភាវតោតិ កថាសមុទាយស្ស បករណស្ស អត្តនោ ឯកទេសានំ ឱកាសភាវំ វទតិ. សមុទាយេ ហិ ឯកទេសា អន្តោគធាតិ. យេន បការេន សង្ខេបេន អទេសយិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘មាតិកាឋបនេនេវ ឋបិតស្សា’’តិ អាហ.

និទានកថាវណ្ណនា

អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយីតិ បរិនិព្ពានមេវ បរិនិព្ពានស្ស បរិនិព្ពានន្តរតោ វិសេសនត្ថំ ករណភាវេន វុត្តំ. យាយ វា និព្ពានធាតុយា អធិគតាយ បច្ឆិមចិត្តំ អប្បដិសន្ធិកំ ជាតំ, សា តស្ស អប្បដិសន្ធិវូបសមស្ស ករណភាវេន វុត្តាតិ. ទុព្ពលបក្ខន្តិ ន កាឡាសោកំ វិយ ពលវន្តំ, អថ ខោ ឯកមណ្ឌលិកន្តិ វទន្តិ. ធម្មវាទីអធម្មវាទីវិសេសជននសមត្ថាយ បន បញ្ញាយ អភាវតោ ទុព្ពលតា វុត្តា. តេសំយេវាតិ ពាហុលិយានមេវ, ពហុស្សុតិកាតិបិ នាមំ. ភិន្នកាតិ មូលសង្គីតិតោ មូលនិកាយតោ វា ភិន្នា, លទ្ធិយា សុត្តន្តេហិ លិង្គាកប្បេហិ ច វិសទិសភាវំ គតាតិ អត្ថោ.

មូលសង្គហន្តិ បញ្ចសតិកសង្គីតិំ. អញ្ញត្រ សង្គហិតាតិអាទីសុ ទីឃាទីសុ អញ្ញត្រ សង្គហិតតោ សុត្តន្តរាសិតោ តំ តំ សុត្តំ និក្កឌ្ឍិត្វា អញ្ញត្រ អករិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ. សង្គហិតតោ វា អញ្ញត្រ អសង្គហិតំ សុត្តំ អញ្ញត្រ កត្ថចិ អករិំសុ, អញ្ញំ វា អករិំសូតិ អត្ថោ. អត្ថំ ធម្មញ្ចាតិ បាឡិយា អត្ថំ បាឡិញ្ច. វិនយេ និកាយេសុ ច បញ្ចសូតិ វិនយេ ច អវសេសបញ្ចនិកាយេសុ ច.

‘‘ទ្វេបានន្ទ, វេទនា វុត្តា មយា បរិយាយេនា’’តិអាទិ (ម. និ. ២.៨៩) បរិយាយទេសិតំ. ឧបេក្ខាវេទនា ហិ សន្តស្មិំ បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតាតិ អយញ្ហេត្ថ បរិយាយោ. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា សុខា ទុក្ខា ឧបេក្ខា វេទនា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៤៩-២៥១) និប្បរិយាយទេសិតំ. វេទនាសភាវោ ហិ តិវិធោតិ អយមេត្ថ និប្បរិយាយតា. ‘‘សុខាបិ វេទនា អនិច្ចា សង្ខតា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១២៣) នីតត្ថំ. ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៣២) នេយ្យត្ថំ. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ’’តិអាទិកំ (អ. និ. ៩.២១) អញ្ញំ សន្ធាយ ភណិតំ គហេត្វា អញ្ញំ អត្ថំ ឋបយិំសុ. ‘‘នត្ថិ ទេវេសុ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិអាទិកំ (កថា. ២៧០) សុត្តញ្ច អញ្ញំ សន្ធាយ ភណិតំ អត្ថញ្ច អញ្ញំ ឋបយិំសូតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អត្ថេកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិអាទិ (បុ. ប. មាតិកា ៤.២៤) ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ សណ្ហសុខុមំ សុញ្ញតាទិអត្ថំ ពហុំ វិនាសយុំ.

វិនយគម្ភីរន្តិ វិនយេ គម្ភីរញ្ច ឯកទេសំ ឆឌ្ឌេត្វាតិ អត្ថោ. កិលេសវិនយេន វា គម្ភីរំ ឯកទេសំ សុត្តំ ឆឌ្ឌេត្វាតិ អត្ថោ. បតិរូបន្តិ អត្តនោ អធិប្បាយានុរូបំ សុត្តំ, សុត្តបតិរូបកំ វា អសុត្តំ. ឯកច្ចេ អដ្ឋកថាកណ្ឌមេវ វិស្សជ្ជិំសុ, ឯកច្ចេ សកលំ អភិធម្មបិដកន្តិ អាហ ‘‘អត្ថុទ្ធារំ អភិធម្មំ ឆប្បករណ’’ន្តិ. កថាវត្ថុស្ស សវិវាទត្តេបិ អវិវាទានិ ឆប្បករណានិ បឋិតព្ពានិ សិយុំ, តានិ នប្បវត្តន្តីតិ ហិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឆប្បករណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ. តតិយសង្គីតិតោ វា បុព្ពេ បវត្តមានានំ វសេន ‘‘ឆប្បករណ’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញានីតិ អញ្ញានិ អភិធម្មបករណាទីនិ. នាមន្តិ យំ ពុទ្ធាទិបដិសំយុត្តំ ន ហោតិ មញ្ជុសិរីតិអាទិកំ, តំ និកាយនាមំ. លិង្គន្តិ និវាសនបារុបនាទិវិសេសកតំ សណ្ឋានវិសេសំ. សិក្កាទិកំ បរិក្ខារំ. អាកប្បោ ឋានាទីសុ អង្គដ្ឋបនវិសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ករណន្តិ ចីវរសិព្ពនាទិកិច្ចវិសេសោ.

សង្កន្តិកស្សបិកេន និកាយេន វាទេន វា ភិន្នា សង្កន្តិកាតិ អត្ថោ. សង្កន្តិកានំ ភេទា សុត្តវាទី អនុបុព្ពេន ភិជ្ជថ ភិជ្ជិំសូតិ អត្ថោ. ភិន្នវាទេនាតិ ភិន្នា វាទា ឯតស្មិន្តិ ភិន្នវាទោ, តេន អភិន្នេន ថេរវាទេន សហ អដ្ឋារស ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភិន្នវាទេនាតិ វា ភិន្នាយ លទ្ធិយា អដ្ឋារស ហោន្តិ, តេ សព្ពេបិ សហាតិ អត្ថោ. ថេរវាទានមុត្តមោតិ ឯត្ថ ថេរ-ឥតិ អវិភត្តិកោ និទ្ទេសោ. ថេរានំ អយន្តិ ថេរោ. កោ សោ? វាទោ. ថេរោ វាទានមុត្តមោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

ឧប្បន្នេ វាទេ សន្ធាយ ‘‘បរប្បវាទមថន’’ន្តិ អាហ. អាយតិំ ឧប្បជ្ជនកវាទានំ បដិសេធនលក្ខណភាវតោ ‘‘អាយតិលក្ខណ’’ន្តិ វុត្តំ.

និទានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គោ

១. បុគ្គលកថា

១. សុទ្ធសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១. មាយាយ អមណិអាទយោ មណិអាទិអាការេន ទិស្សមានា ‘‘មាយា’’តិ វុត្តា. អភូតេន មណិឧទកាទិអាការេន គយ្ហមានា មាយាមរីចិអាទយោ អភូតញ្ញេយ្យាការត្តា អសច្ចិកដ្ឋា. យោ តថា ន ហោតិ, សោ សច្ចិកដ្ឋោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មាយា…បេ… ភូតត្ថោ’’តិ. អនុស្សវាទិវសេន គយ្ហមានោ តថាបិ ហោតិ អញ្ញថាបីតិ តាទិសោ ញេយ្យោ ន បរមត្ថោ, អត្តបច្ចក្ខោ បន បរមត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុស្សវា…បេ… ឧត្តមត្ថោ’’តិ.

ឆលវាទស្សាតិ អត្ថីតិ វចនសាមញ្ញេន អត្ថីតិ វុត្តេហិ រូបាទីហិ សាមញ្ញវចនស្សាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សោ សច្ចិ…បេ… លទ្ធិំ គហេត្វា អាមន្តាតិ បដិជានាតី’’តិ វចនតោ បន ‘‘ឆលវាទស្សា’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ លទ្ធិ ឆលន្តិ. ឱកាសំ អទទមានោតិ បតិដ្ឋំ បច្ឆិន្ទន្តោ. យទិ សច្ចិកដ្ឋេន ឧបលព្ភតិ, រូបាទយោ វិយ ឧបលព្ភេយ្យ, តថា អនុបលព្ភនីយតោ ន តវ វាទោ តិដ្ឋតីតិ និវត្តេន្តោតិ អធិប្បាយោ. តំ សន្ធាយាតិ ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តោ យោ សច្ចិកដ្ឋោ, សោ សប្បច្ចយាទិភាវេន ទីបិតោ ‘‘រូបញ្ច ឧបលព្ភតី’’តិអាទីសុ អាគតោ ធម្មប្បភេទោតិ ទស្សេតិ.

‘‘តេន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិ វត្វា ‘‘តេនាការេនា’’តិ វទតោ អយមធិប្បាយោ – សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថាការេន ឧបលព្ភមានំ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភមានំ នាម ហោតីតិ. អញ្ញថា តតោតិ តស្ស តេនាការេនាតិ វត្តព្ពំ សិយា. កោ បនេតិស្សា បុរិមបុច្ឆាយ ច វិសេសោតិ? បុរិមបុច្ឆាយ សត្តបញ្ញាសវិធោ ធម្មប្បភេទោ យថា ភូតេន សភាវត្ថេន ឧបលព្ភតិ, ឯវំ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ វុត្តំ. ឥធ បន ភូតសភាវត្ថេន ឧបលព្ភមានោ សោ ធម្មប្បភេទោ យេន រុប្បនាទិសប្បច្ចយាទិអាការេន ឧបលព្ភតិ, កិំ តេនាការេន បុគ្គលោបិ ឧបលព្ភតីតិ ឯស វិសេសោ. យថា បន រូបំ វិយ ភូតសភាវត្ថេន ឧបលព្ភមានា វេទនា ន រុប្បនាការេន ឧបលព្ភតិ, ឯវំ ធម្មប្បភេទោ វិយ ភូតសភាវត្ថេន ឧបលព្ភមានោ បុគ្គលោ ន រុប្បនាទិសប្បច្ចយាទិអាការេន ឧបលព្ភតីតិ សក្កា បរវាទិនា វត្តុន្តិ អចោទនីយំ ឯតំ សិយា. អវជាននញ្ច តស្ស យុត្តន្តិ និគ្គហោ ច ន កាតព្ពោ. ធម្មប្បភេទតោ បន អញ្ញស្ស សច្ចិកដ្ឋស្ស អសិទ្ធត្តា ធម្មប្បភេទាការេនេវ ចោទេតិ. អវជាននេនេវ និគ្គហំ ទស្សេតិ. អនុជាននាវជាននបក្ខា សាមញ្ញវិសេសេហិ បដិញ្ញាបដិក្ខេបបក្ខា អនុលោមបដិលោមបក្ខា បឋមទុតិយនយាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

‘‘តេន វត រេ វត្តព្ពេ’’តិ វទន្តោ វត្តព្ពស្ស អវចនេ ទោសំ បាបេតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘និគ្គហស្ស បាបិតត្តា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឯវមេតំ និគ្គហស្ស ច អនុលោមបដិលោមតោ ចតុន្នំ បាបនារោបនញ្ច វុត្តត្តា ឧបលព្ភតីតិអាទិកំ អនុលោមបញ្ចកំ នាមា’’តិ វុត្តំ, អនុលោមបដិលោមតោ បន ទ្វីហិ ឋបនាហិ សហ សត្តកេន ភវិតព្ពំ, តំវជ្ជនេ វា ការណំ វត្តព្ពំ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘ឋបនា នាម បរវាទីបក្ខស្ស ឋបនតោ ‘អយំ តវ ទោសោ’តិ ទស្សេតុំ ឋបនមត្តមេវ ហោតិ, ន និគ្គហស្ស វា បដិកម្មស្ស វា បាកដភាវករណ’’ន្តិ (កថា. អដ្ឋ. ២). តេនាធិប្បាយេន ឥធាបិ ឋបនាទ្វយំ វជ្ជេតិ. យថា បន តត្ថ បដិកម្មបញ្ចកភាវំ អវត្វា បដិកម្មចតុក្កភាវំ វក្ខតិ, ឯវមិធាបិ និគ្គហចតុក្កភាវោ វត្តព្ពោ សិយា. សុទ្ធិកនិគ្គហស្ស បន និគ្គហប្បធានត្តា ឧទ្ទេសភាវេន វុត្តោ និគ្គហោវ វិសុំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យេ បន ‘‘អយថាភូតនិគ្គហត្តា តត្ថ បដិកម្មំ វិសុំ ន វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ ទុតិយេ វាទមុខេ និគ្គហចតុក្កភាវោ បដិកម្មបញ្ចកភាវោ ច អាបជ្ជតិ.

២. អត្តនា អធិប្បេតំ សច្ចិកដ្ឋមេវាតិ សម្មុតិសច្ចំ សន្ធាយាតិ អធិប្បាយោ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សុទ្ធសម្មុតិសច្ចំ វា បរមត្ថមិស្សកំ វា សម្មុតិសច្ចំ សន្ធាយ ‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ’តិ បុន អនុយោគោ បរវាទិស្សា’’តិ (កថា. អដ្ឋ. ៦). តត្ថ យទិ បរវាទិនា អត្តនា អធិប្បេតសច្ចិកដ្ឋោ សម្មុតិសច្ចំ, សម្មុតិសច្ចាការេន បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ វទន្តេន សមានលទ្ធិកោ នប្បដិសេធិតព្ពោ, កថា ឯវាយំ នារភិតព្ពា. អថ សកវាទិនា អត្តនា ច អធិប្បេតសច្ចិកដ្ឋំយេវ សន្ធាយ បរវាទី ‘‘យោ សច្ចិកដ្ឋោ’’តិអាទិមាហាតិ អយមត្ថោ. សកវាទិនា សម្មុតិសច្ចំយេវ សច្ចិកដ្ឋោតិ អធិប្បេតន្តិ អាបជ្ជតិ. យទិ ឧភយំ អធិប្បេតំ, បុន ‘‘សម្មុតិសច្ចបរមត្ថសច្ចានិ វា ឯកតោ កត្វាបិ ឯវមាហា’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ. យទិ ច ទ្វេបិ សច្ចានិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថា, សច្ចិកដ្ឋេកទេសេន ឧបលទ្ធិំ ឥច្ឆន្តេន ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិអាទិ អនុយោគោ ន កាតព្ពោ, ន ច សច្ចិកដ្ឋេកទេសេន អនុយោគោ យុត្តោ. ន ហិ វេទយិតាការេន ឧបលព្ភមានា វេទនា រុប្បនាការេន ឧបលព្ភតីតិ អនុយុញ្ជិតព្ពា, ន ច បរវាទី រុប្បនាទិសភាវំ បុគ្គលំ ឥច្ឆតិ, អថ ខោ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថមេវាតិ. បរមត្ថសច្ចតោ អញ្ញស្មិំ សច្ចិកដ្ឋេ វិជ្ជមានេ នាស្ស បរមត្ថសច្ចតា អនុយុញ្ជិតព្ពា. អសច្ចិកដ្ឋេ សច្ចិកដ្ឋវោហារំ អារោបេត្វា តំ សន្ធាយ បុច្ឆតីតិ វទន្តានំ វោហរិតសច្ចិកដ្ឋស្ស អត្តនា អធិប្បេតសច្ចិកដ្ឋតា ន យុត្តា. វោហរិតបរមត្ថសច្ចិកដ្ឋានញ្ច ទ្វិន្នំ សច្ចិកដ្ឋភាវេ វុត្តនយោវ ទោសោ. សម្មុតិសច្ចាការេន ឧបលព្ភមានញ្ច ភូតសភាវត្ថេន ឧបលព្ភេយ្យ វា ន វា. យទិ ភូតសភាវត្ថេន ឧបលព្ភតិ, បុគ្គលោបិ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ អនុជានន្តោ នានុយុញ្ជិតព្ពោ. អថ ន ភូតសភាវត្ថេន, តំវិនិមុត្តោ សម្មុតិសច្ចស្ស សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថាការោ ន វត្តព្ពោ អសិទ្ធត្តា. វក្ខតិ ច ‘‘យថា រូបាទយោ បច្ចត្តលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណវសេន អត្ថិ, ន ឯវំ បុគ្គលោ’’តិ. តស្មា មគ្គិតព្ពោ ឯត្ថ អធិប្បាយោ.

ទ្វិន្នំ សច្ចានន្តិ ឯត្ថ សច្ចទ្វយាការេន អនុបលព្ភនីយតោ អនុញ្ញេយ្យមេតំ សិយា, ន វា កិញ្ចិ វត្តព្ពំ. យថា ហិ ឯកទេសេន បរមត្ថាការេន អនុបលព្ភនីយតា អនុជាននស្ស ន ការណំ, ឯវំ ឯកទេសេន សម្មុតិយាការេន ឧបលព្ភនីយតា បដិក្ខេបស្ស ចាតិ មគ្គិតព្ពោ ឯត្ថាបិ អធិប្បាយោ. នុបលព្ភតីតិ វចនសាមញ្ញមត្តន្តិ នុបលព្ភតីតិ ឥទមេវ វចនំ អនុញ្ញាតំ បដិក្ខិត្តញ្ចាតិ ឯតំ ឆលវាទំ និស្សាយាតិ អធិប្បាយោ. យថា ឧបលព្ភតីតិ ឯតស្សេវ អនុជាននបដិក្ខេបេហិ អហំ និគ្គហេតព្ពោ, ឯវំ នុបលព្ភតីតិ ឯតស្សេវ អនុជាននបដិក្ខេបេហិ ត្វន្តិ ឯវំ សម្ភវន្តស្ស សាមញ្ញេន អសម្ភវន្តស្ស កប្បនំ បនេត្ថ ឆលវាទោ ភវិតុំ អរហតិ. តេន នុបលព្ភតីតិ វចនសាមញ្ញមត្តំ ឆលវាទស្ស ការណត្តា ‘‘ឆលវាទោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វចនសាមញ្ញមត្តញ្ច ឆលវាទញ្ច និស្សាយាតិ វា អត្ថោ. ឋបនា និគ្គហប្បដិកម្មានំ បាកដភាវករណំ ន ហោតីតិ ឥទំ វិចារេតព្ពំ. ន ហិ បក្ខដ្ឋបនេន វិនា បុរិមំ អនុជានិត្វា បច្ឆិមស្ស អវជាននំ, បច្ឆិមំ វា អវជានន្តស្ស បុរិមានុជាននំ មិច្ឆាតិ សក្កា អារោបេតុន្តិ.

៣. តវាតិ, បដិជានន្តន្តិ ច បច្ចត្តេ សាមិឧបយោគវចនានីតិ អធិប្បាយេន ‘‘ត្វំយេវ បដិជានន្តោ’’តិ អាហ.

៤-៥. ចតូហិ បាបនារោបនាហិ និគ្គហស្ស ឧបនីតត្តាតិ ‘‘ទុន្និគ្គហិតា ច ហោម, ហញ្ចី’’តិអាទិនា តយា មម កតោ និគ្គហោ, មយា តវ កតោ និគ្គហោ វិយ មិច្ឆាតិ ឯវំ តេន អនុលោមបញ្ចកេ ចតូហិ បាបនារោបនាហិ កតស្ស និគ្គហស្ស តេន និយាមេន ទុក្កដភាវស្ស អត្តនា កតនិគ្គហេន សហ ឧបនីតត្តា អនិគ្គហភាវស្ស វា ឧបគមិតត្តាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវមេវ តេន ហិ យំ និគ្គណ្ហាសិ ហញ្ចិ…បេ… ឥទំ តេ មិច្ឆាតិ ឯតស្ស អនិគ្គហភាវនិគមនស្សេវ និគ្គមនចតុក្កតា វេទិតព្ពា.

អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បច្ចនីកានុលោមវណ្ណនា

៧-១០. ‘‘អត្តនោ លទ្ធិំ និស្សាយ បដិញ្ញា បរវាទិស្សា’’តិ វត្វា បុន ‘‘បរមត្ថវសេន បុគ្គលស្ស អភាវតោ បដិក្ខេបោ បរវាទិស្សា’’តិ វុត្តំ. តត្រាយំ បដិក្ខេបោ អត្តនោ លទ្ធិយា យទិ កតោ, បរមត្ថតោ អញ្ញេន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ អយមស្ស លទ្ធីតិ អាបជ្ជតិ. តថា ច សតិ នាយំ សម្មុតិសច្ចវសេន ឧបលទ្ធិំ ឥច្ឆន្តេន និគ្គហេតព្ពោ. អថ អត្តនោ លទ្ធិំ និគ្គូហិត្វា បរស្ស លទ្ធិវសេន បដិក្ខិបតិ, បុរិមបដិញ្ញាយ អវិរោធិតត្តា ន និគ្គហេតព្ពោ. ន ហិ អត្តនោ ច បរស្ស ច លទ្ធិំ វទន្តស្ស ទោសោ អាបជ្ជតីតិ. អត្តនោ បន លទ្ធិយា បដិជានិត្វា បរលទ្ធិយា បដិក្ខិបន្តេន អត្តនោ លទ្ធិំ ឆឌ្ឌេត្វា បរលទ្ធិ គហិតា ហោតីតិ និគ្គហេតព្ពោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា.

បច្ចនីកានុលោមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុទ្ធសច្ចិកដ្ឋវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឱកាសសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១១. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ សរីរេតិ អយមត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សរីរំ សន្ធាយា’’តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ សំខិត្តបាឋេ. យស្មា សរីរំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពត្ថ ន ឧបលព្ភតី’’តិ វុត្តេ សរីរតោ ពហិ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ, តស្មា បច្ចនីកេ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្សាតិ ឯតេន ន កេនចិ សភាវេន បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. ន ហិ កេនចិ សភាវេន ឧបលព្ភមានស្ស សរីរតទញ្ញាវិមុត្តោ ឧបលទ្ធិឱកាសោ អត្ថីតិ.

៣. កាលសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១២. បុរិមបច្ឆិមជាតិកាលញ្ចាតិ មជ្ឈិមជាតិកាលេ ឧបលព្ភមានស្ស តស្សេវ បុរិមបច្ឆិមជាតិកាលេសុ ឧបលទ្ធិំ សន្ធាយាតិ អធិប្បាយោ. សេសំ បឋមនយេ វុត្តសទិសមេវាតិ ឥមេសុ តីសុ បឋមេ ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ ឯតស្មិំ នយេ វុត្តសទិសមេវ, កិំ តំ? បាឋស្ស សំខិត្តតាតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ហិ យស្មា ‘‘សព្ពទា ន ឧបលព្ភតី’’តិ វុត្តេ ឯកទា ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ, តស្មា បច្ចនីកេ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្សាតិ យោជេតព្ពន្តិ.

៤. អវយវសច្ចិកដ្ឋោ

១. អនុលោមបច្ចនីកវណ្ណនា

១៣. តតិយនយេ ច យស្មា ‘‘សព្ពេសុ ន ឧបលព្ភតី’’តិ វុត្តេ ឯកស្មិំ ឧបលព្ភតីតិ អាបជ្ជតិ, តស្មា បច្ចនីកេ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្សាតិ យោជេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘តាទិសមេវា’’តិ.

ឱកាសាទិសច្ចិកដ្ឋោ

២. បច្ចនីកានុលោមវណ្ណនា

១៤. តត្ថ អនុលោមបញ្ចកស្សាតិអាទិម្ហិ អនុលោមបញ្ចកន្តិ និគ្គហបញ្ចកំ, បច្ចនីកន្តិ ច បដិកម្មំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អនុលោមបញ្ចកស្ស ‘‘សព្ពត្ថ បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិអាទិកស្ស អត្ថោ ‘‘សព្ពត្ថ បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិអាទិបាឡិំ សំខិបិត្វា អាគតេ សរូបេន អវុត្តេ ‘‘យស្មា សរីរំ សន្ធាយា’’តិអាទិនា (កថា. អដ្ឋ. ១១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ, បច្ចនីកស្ស ច ‘‘សព្ពត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’តិអាទិកស្ស បដិកម្មករណវសេន វុត្តស្ស អត្ថោ បដិកម្មាទិបាឡិំ សំខិបិត្វា អាទិមត្តទស្សនេន អាគតេ ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’តិអាទិម្ហិ អនុលោមេ ‘‘សព្ពត្ថាតិ សរីរំ សន្ធាយ អនុយោគោ សកវាទិស្សា’’តិអាទិនា (កថា. អដ្ឋ. ១១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា តត្ថាតិ យំ អារទ្ធំ, តស្មិន្តិ ឯវំ អត្ថំ អគ្គហេត្វា តត្ថ តេសុ តីសុ មុខេសូតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អនុលោមបញ្ចកមូលកា ចេត្ថ សព្ពានុលោមបច្ចនីកបញ្ចកបាឡិ អនុលោមបញ្ចកស្ស បាឡីតិ វុត្តា, តថា បច្ចនីកានុលោមបញ្ចកបាឡិ ច បច្ចនីកស្ស បាឡីតិ. តំ សំខិបិត្វា បដិកម្មវសេន អាគតេ សរូបេន អវុត្តេ ‘‘បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិអាទិកេ បច្ចនីកេ ‘‘ឧបលព្ភតី’’តិអាទិកេ អនុលោមេ ច អត្ថោ ហេដ្ឋា សុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

សច្ចិកដ្ឋវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សុទ្ធិកសំសន្ទនវណ្ណនា

១៧-២៧. រូបាទីហិ សទ្ធិំ សច្ចិកដ្ឋសំសន្ទនន្តិ សច្ចិកដ្ឋស្ស បុគ្គលស្ស រូបាទីហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនំ, សច្ចិកដ្ឋេ វា រូបាទីហិ សទ្ធិំ បុគ្គលស្ស សំសន្ទនន្តិ អធិប្បាយោ. បុគ្គលោ រូបញ្ចាតិ ច-ការស្ស សមុច្ចយត្ថត្តា យថា រូបន្តិ ឯវំ និទស្សនវសេន វុត្តោ អត្ថោ វិចារេតព្ពោ. រូបាទីហិ អញ្ញោ អនញ្ញោ ច បុគ្គលោ ន វត្តព្ពោតិ លទ្ធិ សមយោ. ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ អព្យាកតមេតំ ភគវតា’’តិអាទិកំ (សំ. និ. ៤.៤១៦) សុត្តំ. អនុញ្ញាយមានេ តទុភយវិរោធោ អាបជ្ជតីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘សមយសុត្តវិរោធំ ទិស្វា’’តិ.

ធម្មតោតិ បាឡិតោ. ‘‘បដិកម្មចតុក្កាទីនិ សំខិត្តានិ. បរវាទី…បេ… ទស្សិតានី’’តិ វទន្តេហិ បុគ្គលោ នុបលព្ភតិ…បេ… អាជានាហិ បដិកម្មន្តិ ឯត្ថ អាជានាហិ និគ្គហន្តិ បាឋោ ទិដ្ឋោ ភវិស្សតិ. អញ្ញត្តំ បដិជានាបនត្ថន្តិ យថា មយា អញ្ញត្តំ វត្តព្ពំ, តថា ច តយាបិ តំ វត្តព្ពន្តិ អញ្ញត្តបដិញ្ញាយ ចោទនត្ថន្តិ អត្ថោ. សម្មុតិបរមត្ថានំ ឯកត្តនានត្តបញ្ហស្ស ឋបនីយត្តាតិ អព្យាកតត្តាតិ អត្ថោ. យទិ ឋបនីយត្តា បដិក្ខិបិតព្ពំ, បរេនបិ ឋបនីយត្តា លទ្ធិមេវ និស្សាយ បដិក្ខេបោ កតោតិ សោបិ ន និគ្គហេតព្ពោ សិយា. បរោ បន បុគ្គលោតិ កញ្ចិ សភាវំ គហេត្វា តស្ស ឋបនីយត្តំ ឥច្ឆតិ, សតិ ច សភាវេ ឋបនីយតា ន យុត្តាតិ និគ្គហេតព្ពោ. សម្មុតិ បន កោចិ សភាវោ នត្ថិ. តេនេវស្ស ឯកត្តនានត្តបញ្ហស្ស ឋបនីយតំ វទន្តោ ន និគ្គហេតព្ពោតិ សកវាទិនា បដិក្ខេបោ កតោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ.

សុទ្ធិកសំសន្ទនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឱបម្មសំសន្ទនវណ្ណនា

២៨-៣៦. ឧបលទ្ធិសាមញ្ញេន អញ្ញត្តបុច្ឆា ចាតិ ឥទញ្ច ទ្វិន្នំ សមានតា នោ អញ្ញត្តស្ស ការណំ យុត្តំ, អថ ខោ វិសុំ អត្តនោ សភាវេន សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេន ឧបលព្ភនីយតាតិ វិចារេតព្ពំ. ‘‘ឯកវីសាធិកានី’’តិ បុរិមបាឋោ, វីសាធិកានីតិ បន បឋិតព្ពំ.

៣៧-៤៥. ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ’’តិ សុត្តំ អនុជានាបេន្តេន ឧបលទ្ធិ អនុជានិតា ហោតីតិ មញ្ញមានោ អាហ ‘‘ឧបលទ្ធិសាមញ្ញំ អារោបេត្វា’’តិ. វីសាធិកានិ នវ បដិកម្មបញ្ចកសតានិ ទស្សិតានីតិ ឯតេន សុទ្ធិកសំសន្ទនេបិ ‘‘អាជានាហិ បដិកម្ម’’មិច្ចេវ បាឋោតិ វិញ្ញាយតិ. យញ្ច វាទមុខេសុ សុទ្ធិកសច្ចិកដ្ឋេ ‘‘បដិកម្មចតុក្ក’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ ‘‘បដិកម្មបញ្ចក’’ន្តិ.

ឱបម្មសំសន្ទនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ចតុក្កនយសំសន្ទនវណ្ណនា

៤៦-៥២. ឯកធម្មតោបិ អញ្ញត្តំ អនិច្ឆន្តោ រូបាទិឯកេកធម្មវសេន នានុយុញ្ជិតព្ពោ. សមុទាយតោ ហិ អយំ អញ្ញត្តំ អនិច្ឆន្តោ ឯកទេសតោ អនញ្ញត្តំ បដិក្ខិបន្តោ ន និគ្គហារហោ សិយាតិ ឯតំ វចនោកាសំ និវត្តេតុំ ‘‘អយញ្ច អនុយោគោ’’តិអាទិមាហ. សកលន្តិ សត្តបញ្ញាសវិធោ ធម្មប្បភេទោ បុគ្គលោតិ វា បរមត្ថសច្ចំ បុគ្គលោតិ វា ឯវំ សកលំ សន្ធាយាតិ អត្ថោ. ឯវំ សកលំ បរមត្ថំ ចិន្តេត្វា តន្តិវសេន អនុយោគលក្ខណស្ស ឋបិតត្តា សកលបរមត្ថតោ ច អញ្ញស្ស សច្ចិកដ្ឋស្ស អភាវា សច្ចិកដ្ឋេន បុគ្គលេន តតោ អញ្ញេន ន ភវិតព្ពន្តិ ‘‘រូបំ បុគ្គលោ’’តិ ឥមំ បញ្ហំ បដិក្ខិបន្តស្ស និគ្គហារោបនំ យុត្តន្តិ អត្ថោ.

សភាគវិនិព្ភោគតោតិ រូបតោ អញ្ញសភាគត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពធម្មាតិ រូបវជ្ជេ សព្ពធម្មេ វទតិ. ‘‘រូបស្មិំ បុគ្គលោ’’តិ ឯត្ថ និស្សយវិនាសេ វិនាសាបត្តិភយេន បដិក្ខិបតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឧច្ឆេទទិដ្ឋិភយេន ចេវា’’តិ. តីសុ បន សមយវិរោធេន បដិក្ខេបោ អធិប្បេតោ. ន ហិ សោ សក្កាយទិដ្ឋិំ ឥច្ឆតិ, អបិច សស្សតទិដ្ឋិភយេន បដិក្ខិបតីតិ យុត្តំ វត្តុំ. សក្កាយទិដ្ឋីសុ ហិ បញ្ចេវ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោ, សេសាសស្សតទិដ្ឋិយោតិ. អញ្ញត្រ រូបាតិ ឯត្ថ ច រូបវា បុគ្គលោតិ អយមត្ថោ សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ចតុក្កនយសំសន្ទនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច សំសន្ទនកថាវណ្ណនា.

៨. លក្ខណយុត្តិវណ្ណនា

៥៤. បច្ចនីកានុលោមេតិ ឥទំ យំ វក្ខតិ ‘‘ឆលវសេន បន វត្តព្ពំ ‘អាជានាហិ បដិកម្ម’ន្តិអាទី’’តិ (កថា. អដ្ឋ. ៥៤), តេន បន ន សមេតិ. បច្ចនីកានុលោមេ ហិ បច្ចនីកេ ‘‘អាជានាហិ និគ្គហ’’ន្តិ វត្តព្ពំ, ន បន ‘‘បដិកម្ម’’ន្តិ.

លក្ខណយុត្តិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. វចនសោធនវណ្ណនា

៥៥-៥៩. បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បទទ្វយស្ស អត្ថតោ ឯកត្តេតិ ឯត្ថ តទេវ ឯកត្តំ បរេន សម្បដិច្ឆិតំ អសម្បដិច្ឆិតន្តិ វិចារេតព្ពមេតំ. បុគ្គលស្ស ហិ អវិភជិតព្ពតំ, ឧបលព្ភតីតិ ឯតស្ស វិភជិតព្ពតំ វទន្តោ វិភជិតព្ពាវិភជិតព្ពត្ថានំ ឧបលព្ភតិបុគ្គល-សទ្ទានំ កថំ អត្ថតោ ឯកត្តំ សម្បដិច្ឆេយ្យាតិ? យថា ច វិភជិតព្ពាវិភជិតព្ពត្ថានំ ឧបលព្ភតិ-រូប-សទ្ទានំ តំ វិភាគំ វទតោ រូបំ កិញ្ចិ ឧបលព្ភតិ, កិញ្ចិ ន ឧបលព្ភតីតិ អយំ បសង្គោ នាបជ្ជតិ, ឯវំ ឯតស្សបិ យថាវុត្តវិភាគំ វទតោ យថាអាបាទិតេន បសង្គេន ន ភវិតព្ពន្តិ មគ្គិតព្ពោ ឯត្ថ អធិប្បាយោ.

៦០. ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូ’’តិ (សុ. និ. ១១២៥) ឯតេន អត្ថតោ បុគ្គលោ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘នត្ថីតិបិ វុត្ត’’ន្តិ.

វចនសោធនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បញ្ញត្តានុយោគវណ្ណនា

៦១-៦៦. រូបកាយាវិរហំ សន្ធាយ ‘‘រូបកាយសព្ភាវតោ’’តិ អាហ. ‘‘រូបិនោ វា អរូបិនោ វា’’តិ (ឥតិវុ. ៩០) សុត្តេ អាគតបញ្ញត្តិំ សន្ធាយ ‘‘តថារូបាយ ច បញ្ញត្តិយា អត្ថិតាយា’’តិ. វីតរាគសព្ភាវតោតិ កាមីភាវស្ស អនេកន្តិកត្តា កាមធាតុយា អាយត្តត្តាភាវតោ ច ‘‘កាមី’’តិ ន វត្តព្ពោតិ បដិក្ខិបតីតិ អធិប្បាយោ.

៦៧. កាយានុបស្សនាយាតិ ការណវចនមេតំ, កាយានុបស្សនាយ ការណភូតាយ ឯវំលទ្ធិកត្តាតិ អត្ថោ. អាហច្ច ភាសិតន្តិ ‘‘អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ អព្យាកតមេតំ មយា’’តិ (ម. និ. ២.១២៨) អាហច្ច ភាសិតំ.

បញ្ញត្តានុយោគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. គតិអនុយោគវណ្ណនា

៦៩-៧២. ‘‘ទស្សេន្តោ ‘តេន ហិ បុគ្គលោ សន្ធាវតី’តិអាទិមាហា’’តិ វុត្តំ, ‘‘ទស្សេន្តោ ‘ន វត្តព្ពំ បុគ្គលោ សន្ធាវតី’តិអាទិមាហា’’តិ បន ភវិតព្ពំ, ទស្សេត្វាតិ វា វត្តព្ពំ.

៩១. យេន រូបសង្ខាតេន សរីរេន សទ្ធិំ គច្ឆតីតិ ឯត្ថ ‘‘រូបេន សទ្ធិំ គច្ឆតី’’តិ វទន្តេន ‘‘រូបំ បុគ្គលោ’’តិ អននុញ្ញាតត្តា យេនាការេន តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ ឥទំ អាបជ្ជតិ, សោ វត្តព្ពោ. អសញ្ញូបបត្តិំ សន្ធាយាតិ និរយូបគស្ស បុគ្គលស្ស អសញ្ញូបគស្ស អរូបូបគស្ស ច អន្តរាភវំ ន ឥច្ឆតីតិ ចុតិតោ អនន្តរំ ឧបបត្តិំ សន្ធាយាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេ បន ចុតិកាលេ ឧបបត្តិកាលេ ច អសញ្ញូបបត្តិកាលេ ច អសញ្ញសត្តេសុ សញ្ញា អត្ថីតិ គហេត្វា អសញ្ញូបគស្ស ច អន្តរាភវំ ឥច្ឆេយ្យុំ, តេសំ អន្តរាភវភាវតោ ‘‘អសញ្ញូបបត្តិ អវេទនា’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ.

៩២. អវេទនោតិអាទីសុ តទញ្ញន្តិ សញ្ញភវតោ អញ្ញំ អសញ្ញានេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនុបបត្តិំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេបិ ហិ ន វត្តព្ពំ សញ្ញា អត្ថីតិ ឥច្ឆន្តិ.

៩៣. យស្មា រូបាទិធម្មេ វិនា បុគ្គលោ នត្ថីតិ ឥន្ធនុបាទានោ អគ្គិ វិយ ឥន្ធនេន រូបាទិឧបាទានោ បុគ្គលោ រូបាទិនា វិនា នត្ថីតិ លទ្ធិវសេន វទតិ.

គតិអនុយោគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ឧបាទាបញ្ញត្តានុយោគវណ្ណនា

៩៧. នីលំ រូបំ ឧបាទាយ នីលោតិអាទីសូតិ ‘‘នីលំ រូបំ ឧបាទាយ នីលកស្ស បុគ្គលស្ស បញ្ញត្តី’’តិ ឯត្ថ យោ បុដ្ឋោ នីលំ ឧបាទាយ នីលោតិ, តទាទីសូតិ អត្ថោ.

៩៨. ឆេកដ្ឋំ សន្ធាយាតិ ឆេកដ្ឋំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន កុសលបញ្ញត្តិំ. ‘‘កុសលំ វេទនំ ឧបាទាយា’’តិ មញ្ញមានោ បដិជានាតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១១២. ឥទានិ …បេ… ទស្សេតុំ ‘‘យថា រុក្ខ’’ន្តិអាទិមាហាតិ បុព្ពបក្ខំ ទស្សេត្វា ឧត្តរមាហាតិ វុត្តំ ហោតិ.

១១៥. ‘‘យស្ស រូបំ សោ រូបវា’’តិ ឧត្តរបក្ខេ វុត្តំ វចនំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘យស្មា’’តិអាទិមាហ.

១១៦. ចិត្តានុបស្សនាវសេនាតិ ចិត្តានុបស្សនាវសេន បរិទីបិតស្ស សរាគាទិចិត្តយោគស្ស វសេនាតិ អធិប្បាយោ.

១១៨. យេនាតិ ចក្ខុន្តិ ‘‘យេនា’’តិ វុត្តំ ករណំ ចក្ខុន្តិ អត្ថោ. ចក្ខុមេវ រូបំ បស្សតីតិ វិញ្ញាណនិស្សយភាវូបគមនមេវ ចក្ខុស្ស ទស្សនំ នាម ហោតីតិ សន្ធាយ វទតិ.

ឧបាទាបញ្ញត្តានុយោគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. បុរិសការានុយោគវណ្ណនា

១២៣. ករណមត្តន្តិ កម្មានំ និប្ផាទកប្បយោជកភាវេន បវត្តា ខន្ធា.

១២៤. បុរិមកម្មេន វិនា បុគ្គលស្ស ជាតិ, ជាតស្ស ច វិជ្ជដ្ឋានាទីសុ សម្មា មិច្ឆា វា បវត្តិ នត្ថីតិ សន្ធាយ ‘‘បុរិមកម្មមេវ តស្សា’’តិអាទិមាហ.

១២៥. កម្មវដ្ដស្សាតិ ឯត្ថ កម្មការកស្ស យោ ការកោ, តេនបិ អញ្ញំ កម្មំ កាតព្ពំ, តស្ស ការកេនបិ អញ្ញន្តិ ឯវំ កម្មវដ្ដស្ស អនុបច្ឆេទំ វទន្តិ. បុគ្គលស្ស ការកោ កម្មស្ស ការកោ អាបជ្ជតីតិ វិចារេតព្ពមេតំ. មាតាបិតូហិ ជនិតតាទិនា តស្ស ការកំ ឥច្ឆន្តស្ស កម្មការកានំ ការកបរម្បរា អាបជ្ជតីតិ ឥទញ្ច វិចារេតព្ពំ.

១៧០. សុត្តវិរោធភយេនាតិ ‘‘សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទយតីតិ ខោ, ព្រាហ្មណ, អយមេកោ អន្តោ’’តិអាទីហិ (សំ. និ. ២.៤៦) វិរោធភយា.

១៧១. ‘‘ឥធ នន្ទតិ បេច្ច នន្ទតី’’តិ (ធ. ប. ១៨) វចនតោ កម្មករណកាលេ វិបាកបដិសំវេទនកាលេ ច សោយេវាតិ បដិជានាតីតិ អធិប្បាយោ. សយំកតំ សុខទុក្ខន្តិ ច បុដ្ឋោ ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, សយំកតំ សុខំ ទុក្ខន្តិ? មា ហេវំ កស្សបា’’តិអាទិសុត្តវិរោធា (សំ. និ. ២.១៨) បដិក្ខិបតិ.

១៧៦. លទ្ធិមត្តមេវេតន្តិ សោយេវេកោ នេវ សោ ហោតិ ន អញ្ញោតិ ឥទំ បន នត្ថេវ, តស្មា ឯវំវាទិនោ អសយំការន្តិអាទិ អាបជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. អបិចាតិអាទិនា ឥទំ ទស្សេតិ – ន បរស្ស ឥច្ឆាវសេនេវ ‘‘សោ ករោតី’’តិអាទិ អនុយោគោ វុត្តោ, អថ ខោ ‘‘សោ ករោតី’’តិអាទីសុ ឯកំ អនិច្ឆន្តស្ស ឥតរំ, តញ្ច អនិច្ឆន្តស្ស អញ្ញំ អាបន្នន្តិ ឯវំ ការកវេទកិច្ឆាយ ឋត្វា ‘‘សោ ករោតី’’តិអាទីសុ តំ តំ អនិច្ឆាយ អាបន្នវសេនាបីតិ. អថ វា ន កេវលំ ‘‘សោ ករោតី’’តិអាទីនំ សព្ពេសំ អាបន្នត្តា, អថ ខោ ឯកេកស្សេវ ច អាបន្នត្តា អយំ អនុយោគោ កតោតិ ទស្សេតិ. បុរិមនយេនេវាតិ ឯតេន ‘‘ឥធ នន្ទតី’’តិអាទិ សព្ពំ បដិជាននាទិការណំ ឯកតោ យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

បុរិសការានុយោគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កល្យាណវគ្គោ និដ្ឋិតោ.

១៤. អភិញ្ញានុយោគវណ្ណនា

១៩៣. អភិញ្ញានុយោគាទិវសេន អរហត្តសាធនាតិ ឯត្ថ ‘‘ននុ អត្ថិ កោចិ ឥទ្ធិំ វិកុព្ពតី’’តិ អភិញ្ញាអនុយោគោ ច ‘‘ហញ្ចិ អត្ថិ កោចិ ឥទ្ធិំ វិកុព្ពតី’’តិ ឋបនា ច ‘‘តេន វត រេ’’តិអាទិ បាបនា ច អាទិសទ្ទសង្គហិតោ អត្ថោវ ទដ្ឋព្ពោ. អាសវក្ខយញាណំ បនេត្ថ អភិញ្ញា វុត្តាតិ តទភិញ្ញាវតោ អរហតោ សាធនំ ‘‘អរហត្តសាធនា’’តិ អាហ. អរហតោ ហិ សាធនា តព្ភាវស្ស ច សាធនា ហោតិយេវាតិ.

អភិញ្ញានុយោគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៥-១៨. ញាតកានុយោគាទិវណ្ណនា

២០៩. តថារូបស្សាតិ តតិយកោដិភូតស្ស សច្ចិកដ្ឋស្ស អភាវាតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន បដិក្ខិបន្តោ អសច្ចិកដ្ឋំ តតិយកោដិភូតំ បុគ្គលំ វទេយ្យាតិ តាទិសំ បុគ្គលំ ឥច្ឆន្តោ ហិ សុត្តេន និគ្គហេតព្ពោ សិយា. កស្មា? តថារូបស្ស សច្ចិកដ្ឋស្ស អភាវតោតិ, តថារូបស្ស កស្សចិ សភាវស្ស អភាវតោ បដិក្ខេបារហត្តា អត្តនោ លទ្ធិំ និគូហិត្វា បដិក្ខេបោ បរវាទិស្សាតិ អយមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ញាតកានុយោគាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៩. បដិវេធានុយោគាទិវណ្ណនា

២១៨. បរិគ្គហិតវេទនោតិ វចនេន អបរិគ្គហិតវេទនស្ស ‘‘សុខិតោស្មិ, ទុក្ខិតោស្មី’’តិ ជាននំ បជាននំ នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតិ យោគាវចរស្ស សុខុមានម្បិ វេទនានំ បរិច្ឆេទនសមត្ថតញ្ច.

២២៨. លក្ខណវចនន្តិ រូបព្ភន្តរគមនំ សហរូបភាវោ, ពហិទ្ធា និក្ខមនំ វិនារូបភាវោតិ អធិប្បាយោ.

២៣៧. ឥមា ខោតិ ឱឡារិកោ អត្តបដិលាភោ មនោមយោ អត្តបដិលាភោ អរូបោ អត្តបដិលាភោតិ ឥមា លោកស្ស សមញ្ញា, យាហិ តថាគតោ វោហរតិ អបរាមសំ, យោ សច្ចោ មោឃោ វា សិយា, តស្មិំ អនុបលព្ភមានេបិ អត្តនិ តទនុបលព្ភតោយេវ បរាមាសំ អត្តទិដ្ឋិំ អនុប្បាទេន្តោ លោកេ អត្តបដិលាភោតិ បវត្តវោហារវសេនេវ វោហរតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បច្ចត្តសាមញ្ញលក្ខណវសេន បុគ្គលស្ស អត្ថិតំ បដិក្ខិបិត្វា លោកវោហារេន អត្ថិតំ វទន្តេន បុគ្គលោតិ កោចិ សភាវោ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. សតិ ហិ តស្មិំ អត្តនោ សភាវេនេវ អត្ថិតា វត្តព្ពា សិយា, ន លោកវោហារេនាតិ. ឥមិនា បន យថា សមេតិ, យថា ច បរាមាសោ ន ហោតិ, ឯវំ ឥតោ បុរិមា ច អត្ថវណ្ណនា យោជេតព្ពា.

លោកសម្មុតិការណន្តិ យស្មា លោកសម្មុតិវសេន បវត្តំ, តស្មា សច្ចន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តថលក្ខណន្តិ តថការណំ. យស្មា ធម្មានំ តថតាយ បវត្តំ, តស្មា សច្ចន្តិ ទស្សេតិ.

បដិវេធានុយោគាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បរិហានិកថា

១. វាទយុត្តិបរិហានិកថាវណ្ណនា

២៣៩. ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សេក្ខស្ស ភិក្ខុនោ បរិហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ (អ. និ. ២.១៨៥) ឥទំ សុត្តំ អរហតោ បរិហានិលទ្ធិយា ន និស្សយោ, អថ ខោ អនាគាមិអាទីនំ បរិហានិលទ្ធិយា, តស្មា អរហតោបិ បរិហានិំ ឥច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន អនាគាមិស្សបិ សកទាគាមិស្សបីតិ យោជេតព្ពំ.

‘‘តតិយស្មិម្បិ មុទិន្ទ្រិយាវ អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ សព្ពេសម្បិ បរិហានិ ន ហោតីតិ តស្ស លទ្ធី’’តិ បុរិមបាឋោ, មុទិន្ទ្រិយេស្វេវ បន អធិប្បេតេសុ បរិក្ខេបោ ន កាតព្ពោ សិយា, កតោ ច, តស្មា ‘‘តតិយស្មិម្បិ តិក្ខិន្ទ្រិយាវ អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ សព្ពេសម្បិ បរិហានិ ន ហោតីតិ តស្ស លទ្ធី’’តិ បឋន្តិ.

អយោនិសោ អត្ថំ គហេត្វាតិ សោតាបន្នោយេវ និយតោតិ វុត្តោតិ សោយេវ ន បរិហាយតិ, ន ឥតរេតិ អត្ថំ គហេត្វា. ‘‘ឧបរិមគ្គត្ថាយា’’តិ វុត្តំ អត្ថំ អគ្គហេត្វា និយតោតិ សោតាបត្តិផលា ន បរិហាយតីតិ ឯតមត្ថំ គណ្ហីតិ បន វទន្តិ.

វាទយុត្តិបរិហានិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អរិយបុគ្គលសំសន្ទនបរិហានិវណ្ណនា

២៤១. យំ បនេត្ថាតិអាទិម្ហិ ទស្សនមគ្គផលេ ឋិតស្ស អនន្តរំ អរហត្តប្បត្តិំ, តតោ បរិហាយិត្វា តត្ថ ច ឋានំ ឥច្ឆន្តោ បុន វាយាមេន តទនន្តរំ អរហត្តប្បត្តិំ ន ឥច្ឆតីតិ វិចារេតព្ពមេតំ.

២៦២. អវសិប្បត្តោ ឈានលាភីតិ សេក្ខោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បុថុជ្ជនោ បន វសិប្បត្តោ អវសិប្បត្តោ ច សមយវិមុត្តអសមយវិមុត្តតន្តិយា អគ្គហិតោ, ភជាបិយមានោ បន សមាបត្តិវិក្ខម្ភិតានំ កិលេសានំ វសេន សមយវិមុត្តភាវំ ភជេយ្យាតិ វុត្តោតិ.

អរិយបុគ្គលសំសន្ទនបរិហានិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សុត្តសាធនបរិហានិវណ្ណនា

២៦៥. ឧត្តមហីនភេទោ ‘‘តត្រ យាយំ បដិបទា សុខា ខិប្បាភិញ្ញា, សា ឧភយេនេវ បណីតា អក្ខាយតី’’តិអាទិសុត្តវសេន (ទី. និ. ៣.១៥២) វុត្តោ. ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុត’’ន្តិ ឯត្ថ វិយ មុតសទ្ទោ បត្តព្ពំ វទតីតិ អាហ ‘‘ផុសនារហ’’ន្តិ.

២៦៧. អប្បត្តបរិហានាយ ចេវ សំវត្តន្តិ យថាកតសន្និដ្ឋានស្ស សមយវិមុត្តស្សាតិ អធិប្បាយោ.

សុត្តសាធនបរិហានិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បរិហានិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ព្រហ្មចរិយកថា

១. សុទ្ធព្រហ្មចរិយកថាវណ្ណនា

២៦៩. ‘‘បរនិម្មិតវសវត្តិទេវេ ឧបាទាយ តទុបរី’’តិ វុត្តំ, ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហី’’តិ (អ. និ. ៩.២១) បន សុត្តស្ស វចនេន ហេដ្ឋាបិ មគ្គភាវនម្បិ ន ឥច្ឆន្តីតិ វិញ្ញាយតិ.

២៧០. ‘‘គិហីនញ្ចេវ ឯកច្ចានញ្ច ទេវានំ មគ្គបដិលាភំ សន្ធាយ បដិក្ខេបោ តស្សេវា’’តិ វុត្តំ, ‘‘យត្ថ នត្ថី’’តិ បន ឱកាសវសេន បុដ្ឋោ បុគ្គលវសេន តស្ស បដិក្ខេបោ ន យុត្តោ. យទិ ច តស្សាយំ អធិប្បាយោ, សកវាទិនា សមានាធិប្បាយត្តា ន និគ្គហេតព្ពោ.

២៧១. ឯកន្តរិកបញ្ហាតិ បរវាទីសកវាទីនំ អញ្ញមញ្ញំ បញ្ហន្តរិកា បញ្ហា.

សុទ្ធព្រហ្មចរិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សំសន្ទនព្រហ្មចរិយកថាវណ្ណនា

២៧៣. រូបាវចរមគ្គេន ហិ សោ ឥធវិហាយនិដ្ឋោ នាម ជាតោតិ ឥទំ ‘‘ឥធ ភាវិតមគ្គោ ហិ អនាគាមី ឥធវិហាយនិដ្ឋោ នាម ហោតី’’តិអាទិកេន លទ្ធិកិត្តនេន កថំ សមេតីតិ វិចារេតព្ពំ. បុព្ពេ បន អនាគាមី ឯវ អនាគាមីតិ វុត្តោ, ឥធ ឈានានាគាមិសោតាបន្នាទិកោតិ អធិប្បាយោ. ឥធ អរហត្តមគ្គំ ភាវេត្វា ឥធេវ ផលំ សច្ឆិករោន្តំ ‘‘ឥធបរិនិព្ពាយី’’តិ វទតិ, ឥធ បន មគ្គំ ភាវេត្វា តត្ថ ផលំ សច្ឆិករោន្តំ ‘‘តត្ថបរិនិព្ពាយី អរហា’’តិ.

សំសន្ទនព្រហ្មចរិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មចរិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឱធិសោកថាវណ្ណនា

២៧៤. ឱធិសោ ឱធិសោតិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកទេសេន ឯកទេសេនា’’តិ អាហ.

ឱធិសោកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ជហតិកថាវណ្ណនា

១. នសុត្តាហរណកថាវណ្ណនា

២៨០. កិច្ចសព្ភាវន្តិ តីហិ បហាតព្ពស្ស បហីនតំ. តំ បន កិច្ចំ យទិ តេនេវ មគ្គេន សិជ្ឈតីតិ លទ្ធិ, បុថុជ្ជនកាលេ ឯវ កាមរាគព្យាបាទា បហីនាតិ លទ្ធីតិ ឯតំ ន សមេតិ, តស្មា បុថុជ្ជនកាលេ បហីនានម្បិ ទស្សនមគ្គេ ឧប្បន្នេ បុន កទាចិ អនុប្បត្តិតោ តិណ្ណំ មគ្គានំ កិច្ចំ សម្ភវតីតិ អធិប្បាយោ.

នសុត្តាហរណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជហតិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សព្ពមត្ថីតិកថា

១. វាទយុត្តិវណ្ណនា

២៨២. សព្ពស្មិំ សរីរេ សព្ពន្តិ សិរសិ បាទា បច្ឆតោ ចក្ខូនីតិ ឯវំ សព្ពំ សព្ពត្ថ អត្ថីតិ អត្ថោ. សព្ពស្មិំ កាលេតិ ពាលកាលេ យុវតា, វុឌ្ឍកាលេ ពាលតា, ឯវំ សព្ពស្មិំ កាលេ សព្ពំ. សព្ពេនាការេនាតិ នីលាការេន បីតំ, បីតាការេន លោហិតន្តិ ឯវំ. សព្ពេសុ ធម្មេសូតិ ចក្ខុស្មិំ សោតំ, សោតស្មិំ ឃានន្តិ ឯវំ. អយុត្តន្តិ យោគរហិតំ វទតិ, តំ បន ឯកសភាវំ. កថំ បន ឯកសភាវស្ស យោគរហិតតាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘នានាសភាវានញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ទ្វិន្នញ្ហិ នានាសភាវានំ អង្គុលីនំ មេណ្ឌកានំ វា អញ្ញមញ្ញយោគោ ហោតិ, ន ឯកស្សេវ សតោ, តស្មា យោ នានាសភាវេសុ ហោតិ យោគោ, តេន រហិតំ ឯកសភាវំ អយោគន្តិ វុត្តំ. ឥទំ បុច្ឆតីតិ បរវាទីទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិភាវំ គហេត្វា ឧប្បន្នាយ អត្តនោ ទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋិភាវោ អត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ.

វាទយុត្តិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កាលសំសន្ទនវណ្ណនា

២៨៥. អតីតានាគតំ បហាយ បច្ចុប្បន្នរូបមេវ អប្បិយំ អវិភជិតព្ពំ ករិត្វាតិ បច្ចុប្បន្នសទ្ទេន រូបសទ្ទេន ចាតិ ឧភោហិបិ បច្ចុប្បន្នរូបមេវ វត្តព្ពំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ញត្តិយា អវិគតត្តាតិ ឯតេន ឥទំ វិញ្ញាយតិ ‘‘ន រូបបញ្ញត្តិ វិយ វត្ថបញ្ញត្តិ សភាវបរិច្ឆិន្នេ បវត្តា វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, អថ ខោ បុព្ពាបរិយវសេន បវត្តមានំ រូបសមូហំ ឧបាទាយ បវត្តា អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, តស្មា វត្ថភាវស្ស ឱទាតភាវវិគមេ វិគមាវត្តព្ពតា យុត្តា, ន បន រូបភាវស្ស បច្ចុប្បន្នភាវវិគមេ’’តិ.

កាលសំសន្ទនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចនសោធនវណ្ណនា

២៨៨. អនាគតំ វា បច្ចុប្បន្នំ វា ហុត្វា ហោតីតិ វុត្តន្តិ ឯត្ថ អនាគតំ អនាគតំ ហុត្វា បុន បច្ចុប្បន្នំ ហោន្តំ ហុត្វា ហោតីតិ, តថា បច្ចុប្បន្នំ បច្ចុប្បន្នំ ហោន្តំ បុព្ពេ អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ហោតីតិ ហុត្វា ហោតីតិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិំ តេ តម្បិ ហុត្វា ហោតីតិ តព្ភាវាវិគមតោ ហុត្វាហោតិភាវានុបរមំ អនុបច្ឆេទំ បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ យុត្តោ. ហុត្វា ភូតស្ស បុន ហុត្វា អភាវតោតិ អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នភូតស្ស បុន អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នាភាវតោ.

យស្មា តន្តិ តំ ហុត្វា ភូតំ បច្ចុប្បន្នំ យស្មា អនាគតំ ហុត្វា បច្ចុប្បន្នំ ហោន្តំ ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ សង្ខ្យំ គតំ, តស្មា ទុតិយម្បិ ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ វចនំ អរហតីតិ បដិជានាតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន ធម្មេ ហុត្វាហោតិភាវានុបរមំ វទន្តស្ស អធម្មេ សសវិសាណេ នហុត្វាន ហោតិភាវានុបរមោ អាបជ្ជតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘អថ ន’’ន្តិអាទិមាហ.

បដិក្ខិត្តនយេនាតិ កាលនានត្តេន. បដិញ្ញាតនយេនាតិ អត្ថានានត្តេន. អត្ថានានត្តំ ឥច្ឆន្តោបិ បន អនាគតស្ស បច្ចុប្បន្នេ វុត្តំ ហោតិភាវំ, បច្ចុប្បន្នស្ស ច អនាគតេ វុត្តំ ហុត្វាភាវំ កថំ បដិជានាតីតិ វិចារេតព្ពំ. អត្ថានានត្តមេវ ហិ តេន អនុញ្ញាយតិ, ន អនាគតេ បច្ចុប្បន្នភាវោ, បច្ចុប្បន្នេ វា អនាគតភាវោតិ. បុរិមំ បដិក្ខិត្តបញ្ហំ បរិវត្តិត្វាតិ អនុញ្ញាតបញ្ហស្ស ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតីតិ ទោសោ វុត្តោតិ អវុត្តទោសំ អតិក្កម្ម បដិក្ខិត្តបញ្ហំ បុន គហេត្វា តេន ចោទេតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អត្ថានានត្តេន ហុត្វាហោតីតិ អនុជានន្តស្ស ទោសោ កាលនានត្តាយេវ អនាគតំ បច្ចុប្បន្នន្តិ បដិក្ខេបេន កថំ ហោតីតិ? តស្សេវ អនុជាននបដិក្ខេបតោតិ អធិប្បាយោ.

ឯកេកន្តិ អនាគតម្បិ ន ហុត្វា ន ហោតិ បច្ចុប្បន្នម្បីតិ តទុភយំ គហេត្វា ‘‘ឯកេកំ ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតី’’តិ វុត្តំ, ន ឯកេកមេវ ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតីតិ. ឯស នយោ បុរិមស្មិំ ‘‘ឯកេកំ ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតី’’តិ វចនេបិ. អនាគតស្ស ហិ ‘‘ហុត្វា ហោតី’’តិ នាមំ បច្ចុប្បន្នស្ស ចាតិ ទ្វេបិ នាមានិ សង្គហេត្វា ‘‘ហុត្វា ហោតិ ហុត្វា ហោតី’’តិ ចោទិតំ, តថា ‘‘ន ហុត្វា ន ហោតិ ន ហុត្វា ន ហោតី’’តិ ចាតិ អធិប្បាយោ. សព្ពតោ អន្ធការេន បរិយោនទ្ធោ វិយាតិ ឯតេន អបរិយោនទ្ធេន បដិជានិតព្ពំ សិយាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច បុរិមនយេ ហុត្វា ភូតស្ស បុន ហុត្វាហោតិភាវោ ចោទិតោ, ទុតិយនយេ អនាគតាទីសុ ឯកេកស្ស ហុត្វាហោតិនាមតាតិ អយំ វិសេសោ.

វចនសោធនវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អតីតញាណាទិកថាវណ្ណនា

២៩០. បុន បុដ្ឋោ…បេ… អត្ថិតាយ បដិជានាតីតិ ឯត្ថ បច្ចុប្បន្នំ ញាណំ តេនាតិ ឯតេន អនុវត្តមានាបេក្ខនវចនេន កថំ វុច្ចតីតិ វិចារេតព្ពំ.

អតីតញាណាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.