២. ទុតិយនយោ សង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា

១៧១. សង្គហិតេនអសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ យំ តំ ឧទ្ទេសេ អសង្គហិតតាយ បុច្ឆិតព្ពំ វិស្សជ្ជិតព្ពញ្ច សង្គហិតតាវិសិដ្ឋំ អសង្គហិតំ ធម្មជាតំ និទ្ធារិតំ, តទេវ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ អាហ. សព្ពត្ថ ខន្ធាទិសង្គហសាមញ្ញានំ និច្ចំ វិសេសាបេក្ខត្តា ភេទនិស្សិតត្តា ច បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានំ សវិសេសាវ ខន្ធាទិគណនា សុទ្ធា. តត្ថ សង្គហិតេនអសង្គហិតវចនមត្តេន ធម្មវិសេសស្ស និទ្ធារិតត្តា តីសុ សង្គហេសុ ឯកេន ទ្វីហិ វា យេ សង្គហិតា ហុត្វា អញ្ញេហិ អសង្គហិតា, តេយេវ ធម្មា ‘‘ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនធាតុសង្គហេន អសង្គហិតា’’តិ ឯត្តកេនេវ ទស្សេតព្ពា សិយុំ, តេសំ បន ឯវំវិធានំ អសម្ភវា នយមាតិកាយ ច អព្ភន្តរពាហិរមាតិកាបេក្ខត្តា ឧទ្ទេសេបិ យំ យំ រូបក្ខន្ធាទីសុ អរណន្តេសុ សង្គាហកំ, តំ តំ អបេក្ខិត្វា សង្គហិតេនអសង្គហិតំ និទ្ធារិតន្តិ វិញ្ញាយតីតិ តេន តេន សង្គាហកេន យថានិទ្ធារិតំ ធម្មំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខាយតនេនា’’តិអាទិមាហ. យត្ថ ហិ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពធម្មវិសេសនិទ្ធារណំ នត្ថិ, តស្មិំ បឋមនយេ ឆដ្ឋនយេ ច បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពភាវេន, ឥតរេសុ ច យំ យំ បុច្ឆិតព្ពវិស្សជ្ជិតព្ពំ និទ្ធារិតំ, តស្ស តស្ស និយាមកភាវេន រូបក្ខន្ធាទយោ អរណន្តា ឧទ្ទិដ្ឋាតិ.

តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនេន…បេ… ផោដ្ឋព្ពធាតុយា’’តិ កត្តុអត្ថេ ករណនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘ខន្ធសង្គហេន អាយតនសង្គហេន ធាតុសង្គហេនា’’តិ ករណត្ថេ. ឯត្ថ ច យេន យេន សង្គាហកេន ខន្ធាទិសង្គហេសុ តេន តេន សង្គហេតព្ពាសង្គហេតព្ពំ អញ្ញំ អត្ថិ, តំ តទេវ សង្គាហកាសង្គាហកភាវេន ឧទ្ធដំ. រូបក្ខន្ធេន បន ខន្ធសង្គហេន សង្គហេតព្ពោ អញ្ញោ ធម្មោ នត្ថិ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទីហិ, ន ច សោ ឯវ តស្ស សង្គាហកោ អសង្គាហកោ វា ហោតិ. យញ្ច ‘‘រូបក្ខន្ធោ ឯកេន ខន្ធេន សង្គហិតោ’’តិ វុត្តំ, តញ្ច ន តស្សេវ តេន សង្គហិតតំ សន្ធាយ វុត្តំ, រូបក្ខន្ធភាវេន បន រូបក្ខន្ធវចនេន វា គហិតតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ បកាសិតោយមត្ថោ.

យទិ ច សោ ឯវ តេន សង្គយ្ហេយ្យ, សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ – ‘‘វេទនាក្ខន្ធេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា អាយតនសង្គហេន សង្គហិតា ធាតុសង្គហេន សង្គហិតា, តេ ធម្មា តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន សត្តហិ ធាតូហិ សម្បយុត្តា’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ, តស្មា យថា ចិត្តំ ចិត្តេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តញ្ច ន ហោតិ, ឯវំ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតោ អសង្គហិតោ ច ន ហោតិ, តថា វេទនាក្ខន្ធាទយោ វេទនាក្ខន្ធាទីហិ. ន ហិ សោ ឯវ តស្ស សភាគោ វិសភាគោ ចាតិ. តេនេវ ន ឯកទេសា វិយ សមុទាយស្ស, សមុទាយោ ឯកទេសានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច. យថា រូបក្ខន្ធោ ចក្ខាយតនាទីនំ, ធម្មាយតនំ វេទនាក្ខន្ធាទីនំ, សរណា ធម្មា ចតុន្នំ ខន្ធានំ. សមុទាយន្តោគធានញ្ហិ ឯកទេសានំ ន វិភាគោ អត្ថិ, យេន តេ សមុទាយស្ស សមុទាយោ ច តេសំ សភាគោ វិសភាគោ ច សិយាតិ, តថា ន សមុទាយោ ឯកទេសសភាគវិសភាគានំ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច. យថា ធម្មាយតនំ សុខុមរូបសភាគស្ស វេទនាទិវិសភាគស្ស ច រូបក្ខន្ធេកទេសស្ស ខន្ធសង្គហេន, ជីវិតិន្ទ្រិយំ រូបារូបជីវិតសភាគវិសភាគស្ស រូបក្ខន្ធេកទេសស្ស សង្ខារក្ខន្ធេកទេសស្ស ច ជីវិតវជ្ជស្ស ខន្ធសង្គហេនេវ. ន ហិ ឯកទេសសភាគំ សមុទាយសភាគំ, នាបិ ឯកទេសវិសភាគំ សមុទាយវិសភាគន្តិ, តស្មា សតិបិ អត្តតោ អត្តនិ អន្តោគធតោ អត្តេកទេសសភាគតោ ច អញ្ញស្ស អសង្គាហកត្តេ សង្គាហកត្តមេវ ឯតេសំ នត្ថិ, យេន សង្គហិតស្ស អសង្គាហកា សិយុន្តិ សង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ឯវរូបានំ អគ្គហណំ វេទិតព្ពំ.

យំ បន ‘‘ធម្មាយតនំ អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា ចតូហិ ខន្ធេហិ សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ២៥), ‘‘ចក្ខាយតនញ្ច សោតាយតនញ្ច ឯកេន ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (ធាតុ. ២៦) ច វុត្តំ, ន តេន ឯកទេសានំ សមុទាយសង្គាហកត្តំ, សមុទាយស្ស ច ឯកទេសសង្គាហកត្តំ ទស្សេតិ, ចតុក្ខន្ធគណនភេទេហិ បន ធម្មាយតនស្ស គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវេន បញ្ចធា ភិន្នតំ, ចក្ខាយតនាទីនំ ឯកក្ខន្ធគណនេន គណេតព្ពតាយ ឯកវិធតញ្ច ទស្សេតិ. សង្គាហកាសង្គាហកនិរបេក្ខានំ គណេតព្ពាគណេតព្ពានំ តំតំគណនេហិ គណនទស្សនមត្តមេវ ហិ បឋមនយោ កម្មករណមត្តសព្ភាវា, ទុតិយាទយោ បន សង្គាហកាសង្គាហកេហិ សង្គហិតាសង្គហិតានំ អគណនាទិទស្សនានិ កត្តុករណកម្មត្តយសព្ភាវា. តថា បឋមនយេ តថា តថា គណេតព្ពាគណេតព្ពភាវសង្ខាតោ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ សភាគវិសភាគតា, ទុតិយាទីសុ យថានិទ្ធារិតធម្មទស្សនេ សង្គាហកសង្គហេតព្ពានំ សមានក្ខន្ធាទិភាវោ សភាគតា, តទភាវោ ច វិសភាគតា. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនេសុ តំតំខន្ធាទិភាវាភាវោ ឯវាតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ.

សមុទយសច្ចសុខិន្ទ្រិយសទិសានិ បន តេហិ សង្គហេតព្ពមេវ អត្ថិ, ន សង្គហិតំ អសង្គហេតព្ពន្តិ អសង្គាហកត្តាភាវតោ ន ឧទ្ធដានិ. ទុក្ខសច្ចសទិសានិ តេហិ វិសភាគសមុទាយភូតេហិ អនេកក្ខន្ធេហិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហេតព្ពំ, ឥតរេហិ អសង្គហេតព្ពញ្ច នត្ថីតិ សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តាភាវតោ. ឯវំ សង្គាហកត្តាភាវតោ អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឧភយាភាវតោ ច យថាវុត្តសទិសានិ អនុទ្ធរិត្វា សង្គាហកត្តាសង្គាហកត្តភាវតោ ចក្ខាយតនាទីនេវ ឧទ្ធដានីតិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ ‘‘ចក្ខាយតនេន យេ ធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតា’’តិ ចក្ខាយតនវជ្ជា រូបធម្មា ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតាតិ វេទិតព្ពា, ន រូបក្ខន្ធោតិ. ន ហិ ឯកទេសោ សមុទាយសង្គាហកោតិ ទស្សិតមេតន្តិ.

អដ្ឋកថាយំ បន ខន្ធបទេនាតិ ខន្ធបទសង្គហេនាតិ អត្ថោ, ន សង្គាហកេនាតិ. ‘‘កេនចិ សង្គាហកេនា’’តិ ឥទំ បន អានេត្វា វត្តព្ពំ. តំ បន រូបក្ខន្ធាទីសុ ន យុជ្ជតីតិ តំ វិស្សជ្ជនំ រូបក្ខន្ធាទីសុ សង្គាហកេសុ ន យុជ្ជតីតិ អត្ថោ. រូបក្ខន្ធេន ហិ…បេ… សង្គហិតោតិ ឯតេន នយេន ចក្ខាយតនេន រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ, សោ ច អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថីតិ ឯវំ ចក្ខាយតនាទីនិបិ ន គហេតព្ពានីតិ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាបជ្ជតិ. ន ហិ អញ្ញមត្តនិវារណំ ឯវសទ្ទស្ស អត្ថោ, អថ ខោ សង្គាហកតោ អញ្ញនិវារណំ. សោ ចាតិអាទិ ច ន និរបេក្ខវចនំ, អថ ខោ សង្គាហកាបេក្ខន្តិ. កថំ? រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោតិ យថា ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនតោ អញ្ញម្បិ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតំ អត្ថិ, យំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតំ ហោតិ, ន ឯវំ រូបក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធតោ អញ្ញំ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតំ អត្ថិ, យំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតំ សិយា, រូបក្ខន្ធេន បន រូបក្ខន្ធោវ ខន្ធសង្គហេន សង្គហិតោតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ. សិយា បនេតំ ‘‘សោ ឯវ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធេន អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតោ ហោតូ’’តិ, តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘សោ ច អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតូហិ អសង្គហិតោ នាម នត្ថី’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបក្ខន្ធេនា’’តិ អានេត្វា វត្តព្ពំ. តត្ថ រូបក្ខន្ធោ រូបក្ខន្ធស្ស វា តទេកទេសានំ វា ចក្ខាទីនំ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គាហកោ អសង្គាហកោ ច ន ហោតីតិ ឥមិនា បរិយាយេន អសង្គហិតតាយ អភាវោ វុត្តោតិ យុជ្ជតិ, ន រូបក្ខន្ធេន រូបក្ខន្ធស្ស តទេកទេសានំ វា អឌ្ឍេកាទសហិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ សង្គហិតតាយ. ន ហិ សា សង្គហិតតា អត្ថិ. យទិ សិយា, សង្គហិតេនសម្បយុត្តវិប្បយុត្តបទនិទ្ទេសេ រូបក្ខន្ធោបិ ឧទ្ធរិតព្ពោ សិយា. តេន ហិ តីហិបិ សង្គហេហិ រូបក្ខន្ធោ តទេកទេសោ វា សង្គហិតា សិយុំ, អត្ថិ ច តេសំ វិប្បយុត្តតាតិ.

ឯវំ អសង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ, អញ្ញានិ ចាតិ ឯត្ថាបិ ចក្ខាយតនាទីហិ វិយ ឯតេហិ អញ្ញេហិ ច សង្គហិតានំ អសង្គហិតតាយ អភាវតោ ឯតានិ អញ្ញានិ ច យថា វា តថា វា ឯតានិ វិយ អយុជ្ជមានវិស្សជ្ជនត្តា ឯវរូបានិ បទានិ សង្គាហកភាវេន ន គហិតានីតិ អធិប្បាយោ.

តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘រូបក្ខន្ធេន ហិ រូបក្ខន្ធោវ សង្គហិតោ’’តិ, តំ តេនេវ តស្ស សង្គហិតត្តាសង្គហិតត្តាភាវទស្សនេន និវារិតំ. យញ្ហេត្ថ អគ្គហណេ ការណំ វុត្តំ, តញ្ច សតិបិ សង្គហិតត្តេ អសង្គហិតតាយ អភាវតោតិ វិញ្ញាយមានំ សមុទយសច្ចាទីសុ យុជ្ជេយ្យ សតិ តេហិ សង្គហិតេ តទសង្គហិតត្តាភាវតោ. រូបក្ខន្ធាទីហិ បន សង្គហិតមេវ នត្ថិ, កុតោ តស្ស អសង្គហិតតា ភវិស្សតិ, តស្មា សង្គាហកត្តាភាវោ ឯវេត្ថ អគ្គហណេ ការណន្តិ យុត្តំ. សង្គហិតត្តាភាវេន អសង្គហិតត្តំ យទិបិ រូបក្ខន្ធាទិនា អត្តនោ អត្តនិ អន្តោគធស្ស អត្តេកទេសសភាគស្ស ច នត្ថិ, អញ្ញស្ស បន អត្ថីតិ ន ទុក្ខសច្ចាទីសុ វិយ ឧភយាភាវោ ចេត្ថ អគ្គហណេ ការណំ ភវិតុំ យុត្តោតិ. ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីនញ្ច ខន្ធចតុក្កទុកាទិសង្គាហកត្តេ សតិ ន តេសំ សង្គហិតានំ តេហិ ធម្មាយតនជីវិតិន្ទ្រិយាទីហិ អាយតនធាតុសង្គហេហិ អសង្គហិតតា នត្ថីតិ អសង្គហិតតាយ អភាវោ អនេកន្តិកោ, តស្មា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អគ្គហិតានំ អគ្គហណេ, គហិតានញ្ច គហណេ ការណំ វេទិតព្ពន្តិ.

អនិទស្សនំ បុនទេវ សប្បដិឃន្តិ ឯត្ថ អនិទស្សនន្តិ ឯតេន ‘‘សនិទស្សនសប្បដិឃ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តេន សប្បដិឃសទ្ទេន សទ្ធិំ យោជេត្វា អនិទស្សនសប្បដិឃា ទស្សិតា. បុនទេវាតិ ឯតេន តត្ថេវ អវិសិដ្ឋំ សនិទស្សនបទំ និវត្តេត្វា គណ្ហន្តោ សនិទស្សនទុកបទំ ទស្សេតិ. ‘‘ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនមេវេកំ សង្គហិត’’ន្តិ ឥទំ ន សក្កា វត្តុំ. ន ហិ ‘‘ចក្ខាយតនេន ចក្ខាយតនំ អាយតនសង្គហេន សង្គហិត’’ន្តិ ច ‘‘អសង្គហិត’’ន្តិ ច វត្តព្ពន្តិ ទស្សិតោយំ នយោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ តស្សេវ សមុទាយេកទេសានញ្ច សង្គាហកសង្គហិតន្តិ វចនេសុ អសង្គាហកអសង្គហិតន្តិ វចនេសុ ច តទវត្តព្ពតា យោជេតព្ពា. អសង្គាហកត្តាភាវតោ ឯវ ហិ ចក្ខាយតនាទីនិ ចក្ខាយតនាទីហិ អសង្គហិតានីតិ ន វុច្ចន្តិ, ន សង្គាហកត្តាភាវតោតិ.

ទុតិយនយសង្គហិតេនអសង្គហិតបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.