ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១-៦. មូលដ្ឋេនាតិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេន មូលភាវេន, ន បច្ចយមត្តដ្ឋេន ហេតុធម្មា ហេតូ ធម្មាតិ សមាសាសមាសនិទ្ទេសភាវោ ទ្វិន្នំ បាឋានំ វិសេសោ. តថេវាតិ សម្បយោគតោវ. សហេតុកានំ ហេតុសម្បយុត្តភាវតោ ‘‘សម្បយោគតោ’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ន សហសទ្ទស្ស សម្បយោគត្ថត្តា. សហ-សទ្ទោ បន ឯកបុញ្ជេ ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គា សហេតុកានំ ហេតូហិ សមានទេសគហណានំ ហេតុអាទិសព្ភាវំ ទីបេតិ, សម្បយុត្ត-សទ្ទោ ឯកុប្បាទាទិវសេន សហ ហេតូហិ ឯកីភាវុបគមនំ, តតោ ឯវ ច ទ្វិន្នំ ទុកានំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ធម្មនានត្តាភាវេបិ ហិ បទត្ថនានត្តេន ទុកន្តរំ វុច្ចតិ. ន ហិ ហេតុទុកសង្គហិតេហិ ធម្មេហិ អញ្ញេ សហេតុកទុកាទីហិ វុច្ចន្តិ, តេ ឯវ បន សហេតុកាហេតុកាទិភាវតោ សហេតុកទុកាទីហិ វុត្តា. ឯវំ សហេតុកទុកសង្គហិតា ឯវ ហេតុសម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវតោ ហេតុសម្បយុត្តទុកេន វុត្តា. ន ហិ ធម្មានំ អវុត្តតាបេក្ខំ ទុកន្តរវចនន្តិ នត្ថិ បុនរុត្តិទោសោ. ទេសេតព្ពប្បការជាននញ្ហិ ទេសនាវិលាសោ តថា ទេសនាញាណញ្ចាតិ. តេន ធម្មានំ តប្បការតា វុត្តា ហោតិ. សកលេកទេសវសេន បឋមទុកំ ទុតិយតតិយេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ចតុត្ថាទយោ តយោ ទុកា វុត្តា. សកលញ្ហិ បឋមទុកំ ទុតិយទុកេកទេសេន សហេតុកបទេន តតិយទុកេកទេសេន ហេតុសម្បយុត្តបទេន ច យោជេត្វា យថាក្កមំ ចតុត្ថបញ្ចមទុកា វុត្តា, តថា បឋមទុកេកទេសំ នហេតុបទំ សកលេន ទុតិយទុកេន យោជេត្វា ឆដ្ឋទុកោ វុត្តោ. ឥទម្បិ សម្ភវតីតិ ឯតេន អវុត្តម្បិ សម្ភវវសេន ទីបិតន្តិ ទស្សេតិ. សម្ភវោ ហិ គហណស្ស ការណន្តិ. យថា ហេតុសហេតុកាតិ ឥទំ សម្ភវតីតិ កត្វា គហិតំ, ឯវំ ហេតុអហេតុកាតិ ឥទម្បិ សម្ភវតីតិ កត្វា គហេតព្ពមេវាតិ ឯវំ អញ្ញត្ថាបិ យោជេតព្ពំ.

ឯវំ បឋមទុកំ ទុតិយតតិយទុកេសុ ទុតិយបទេហិ យោជេត្វា ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ច, អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ, ហេតូ ចេវ ធម្មា ហេតុវិប្បយុត្តា ច, ហេតុវិប្បយុត្តា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ យេ ទ្វេ ទុកា កាតព្ពា, តេសំ សម្ភវវសេនេវ សង្គហំ ទស្សេត្វា ខោ បន-បទេន អបរេសម្បិ ទុកានំ សង្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រ យទេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្រាតិ បាឡិយំ. អយំ អតិរេកត្ថោតិ ឥទានិ យំ វក្ខតិ, តមត្ថមាហ. តត្ថ បន អញ្ញេបិ អញ្ញថាបីតិ ឯតេសំ វិសុំ បវត្តិយា ទ្វេ ទុកា ទស្សិតា, សហ បវត្តិយា បន អយម្បិ ទុកោ វេទិតព្ពោ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ, ឯតេសុ បន បញ្ចសុ ទុកេសុ ទុតិយទុកេន តតិយទុកោ វិយ, ចតុត្ថទុកេន បញ្ចមទុកោ វិយ ច ឆដ្ឋទុកេន និន្នានត្ថត្តា ‘‘ន ហេតុ ខោ បន ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ ហេតុវិប្បយុត្តាបី’’តិ អយំ ទុកោ ន វុត្តោ. ទស្សិតនិន្នានត្ថនយោ ហិ សោ បុរិមទុកេហីតិ. ឥតរេសុ ចតូសុ ហេតូ ចេវ អហេតុកទុកេន សមានត្ថត្តា ហេតូ ចេវ ហេតុវិប្បយុត្តទុកោ, ហេតុសហេតុកទុកេន សមានត្ថត្តា ហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ ច នហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ វិយ ន វត្តព្ពោ. តេសុ បន ទ្វីសុ បច្ឆិមទុកេ ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា សហេតុកា’’តិ បទំ ចតុត្ថទុកេ បឋមបទេន និន្នានាករណត្តា ន វត្តព្ពំ, ‘‘ហេតូ ខោ បន ធម្មា អហេតុកា’’តិ បទំ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា’’តិ ឯតេន និន្នានត្តា ន វត្តព្ពំ. អវសិដ្ឋេ បន ឯកស្មិំ ទុកេ ‘‘អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិ បទំ ឆដ្ឋទុកេ ទុតិយបទេន ឯកត្ថត្តា ន វត្តព្ពំ. ឥទានិ ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ចា’’តិ ឥទមេវេកំ បទំ អវសិដ្ឋំ, ន ច ឯកេន បទេន ទុកោ ហោតីតិ តញ្ច ន វុត្តន្តិ. ចតុត្ថទុកេ ទុតិយបទេន បន សមានត្ថស្ស ឆដ្ឋទុកេ បឋមបទស្ស វចនំ ទុកបូរណត្ថំ, ឯតេន វា គតិទស្សនេន សព្ពស្ស សម្ភវន្តស្ស សង្គហោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ សព្ពោ សម្ភវទុកោ បឋមទុកេ ទុតិយតតិយទុកបក្ខេបេន ទស្សិតោ, តេសុ ច បឋមទុកបក្ខេបេនាតិ.

៧-១៣. សមានកាលេន អសមានកាលេន កាលវិមុត្តេន ច បច្ចយេន និប្ផន្នានំ បច្ចយាយត្តានំ បច្ចយភាវមត្តេន តេសំ បច្ចយានំ អត្ថិតំ ទីបេតុំ សប្បច្ចយវចនំ, ន សហេតុកវចនំ វិយ សមានកាលានមេវ, នាបិ សនិទស្សនំ វិយ តំសភាវស្ស អនត្ថន្តរភូតស្ស. សង្ខត-សទ្ទោ បន សមេតេហិ និប្ផាទិតភាវំ ទីបេតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ ទុកន្តរវចនេ ការណំ. ឯត្ថ ច អប្បច្ចយា អសង្ខតាតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ អវិនិច្ឆិតត្ថបរិច្ឆេទទស្សនវសេន មាតិកាឋបនតោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ឧទ្ទេសេន ហិ កុសលាទិសភាវានំ ធម្មានំ អត្ថិតាមត្តំ វុច្ចតិ, ន បរិច្ឆេទោតិ អបរិច្ឆេទេន ពហុវចនេន ឧទ្ទេសោ វុត្តោតិ. រូបន្តិ រូបាយតនំ បថវិយាទិ វា. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ រូបាយតនស្ស អសង្គហិតតា អាបជ្ជតីតិ រុប្បនលក្ខណំ វា រូបន្តិ អយំ អត្ថនយោ វុត្តោ. តត្ថ រូបន្តិ រុប្បនសភាវោ. ន លុជ្ជតិ ន បលុជ្ជតីតិ យោ គហិតោ តថា ន ហោតិ, សោ លោកោតិ តំគហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា. ទុក្ខសច្ចំ វា លោកោ, តត្ថ តេនេវ លោកសភាវេន វិទិតាតិ លោកិយា.

ឯវំ សន្តេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វិជានិតព្ពស្ស រូបាយតនស្ស តេនេវ នវិជានិតព្ពស្ស សទ្ទាយតនាទិកស្ស ច នានត្តា ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តតោ ទុកោ ហោតិ. ឯវំ បន ទុកេ វុច្ចមានេ ទុកពហុតា អាបជ្ជតិ, យត្តកានិ វិញ្ញាណានិ, តត្តកា ទុកា វុត្តា សមត្តា ឋបេត្វា សព្ពធម្មារម្មណានិ វិញ្ញាណានិ. តេសុ ច ទុកស្ស បច្ឆេទោ អាបជ្ជតិ, តថា ច សតិ ‘‘កេនចី’’តិ បទំ សព្ពវិញ្ញាណសង្គាហកំ ន សិយា, និទ្ទេសេន ច វិរុទ្ធំ ឥទំ វចនំ. យោ ច តត្ថ ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យាតិ អយំ ទុកោ ន ហោតី’’តិ បដិសេធោ កតោ, សោ ច កថំ យុជ្ជេយ្យ. ន ហិ សមត្ថា អដ្ឋកថា បាឡិំ បដិសេធេតុន្តិ, ន ច កេនចិ-សទ្ទស្ស តេនេវាតិ អយំ បទត្ថោ សម្ភវតិ, ‘‘កេនចី’’តិ ឯតស្ស អាទិបទស្ស អនិយមិតំ យំ កិញ្ចិ ឯកំ បទត្ថោ, តំ វត្វា វុច្ចមានស្ស ‘‘កេនចី’’តិ ទុតិយបទស្ស យំ កិញ្ចិ អបរំ អនិយមិតំ បទត្ថោតិ លោកសិទ្ធមេតំ, តថេវ ច និទ្ទេសោ បវត្តោ, ន ចេត្ថ វិញ្ញាតព្ពធម្មភេទេន ទុកភេទោ សមត្តោ អាបជ្ជតិ យត្តកា វិញ្ញាតព្ពា, តត្តកា ទុកាតិ, តស្មា នត្ថិ ទុកពហុតា. ន ហិ ឯកំយេវ វិញ្ញាតព្ពំ កេនចិ វិញ្ញេយ្យំ កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យញ្ច, កិន្តុ អបរម្បិ អបរម្បីតិ សព្ពវិញ្ញាតព្ពសង្គហេ ទុកោ សមត្តោ ហោតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘កេនចី’’តិ បទំ អនិយមេន សព្ពវិញ្ញាណសង្គាហកន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ, វិញ្ញាណនានត្តេន ច វិញ្ញាតព្ពំ ភិន្ទិត្វា អយំ ទុកោ វុត្តោ, ន វិញ្ញាតព្ពានំ អត្ថន្តរតាយាតិ. ឯតស្ស បន ទុកស្ស និក្ខេបរាសិនិទ្ទេសោ ទុកសង្គហិតធម្មេកទេសេសុ ទុកបទទ្វយប្បវត្តិទស្សនវសេន បវត្តោ. អត្ថុទ្ធារនិទ្ទេសោ និរវសេសទុកសង្គហិតធម្មទស្សនវសេនាតិ វេទិតព្ពោ.

១៤-១៩. ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថីសុ តទនុគតមនោវិញ្ញាណវីថីសុ ច កិញ្ចាបិ កុសលាទីនម្បិ បវត្តិ អត្ថិ, កាមាសវាទយោ ឯវ បន វណតោ យូសំ វិយ បគ្ឃរណកអសុចិភាវេន សន្ទន្តិ, តស្មា តេ ឯវ ‘‘អាសវា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ហិ បគ្ឃរណកអសុចិម្ហិ និរុឡ្ហោ អាសវសទ្ទោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុន្តិ តតោ បរំ មគ្គផលេសុ អប្បវត្តិតោ វុត្តំ. ឯតេ ហិ អារម្មណករណវសេន ធម្មេ គច្ឆន្តា តតោ បរំ ន គច្ឆន្តីតិ. ននុ តតោ បរំ ភវង្គាទីនិបិ គច្ឆន្តីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ បុព្ពេ អាលម្ពិតេសុ លោកិយធម្មេសុ សាសវភាវេន អន្តោគធត្តា តតោ បរតាភាវតោ. ឯត្ថ ច គោត្រភុវចនេន គោត្រភុវោទានផលសមាបត្តិបុរេចារិកបរិកម្មានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ, បឋមមគ្គបុរេចារិកមេវ វា គោត្រភុ អវធិនិទស្សនភាវេន គហិតំ, តតោ បរំ មគ្គផលសមានតាយ បន អញ្ញេសុ មគ្គេសុ មគ្គវីថិយំ ផលសមាបត្តិវីថិយំ និរោធានន្តរញ្ច បវត្តមានេសុ ផលេសុ និព្ពានេ ច បវត្តិ និវារិតា អាសវានន្តិ វេទិតព្ពា. សវន្តីតិ គច្ឆន្តិ. ទុវិធោ ហិ អវធិ អភិវិធិវិសយោ អនភិវិធិវិសយោ ច. អភិវិធិវិសយំ កិរិយា ព្យាបេត្វា បវត្តតិ ‘‘អាភវគ្គា ភគវតោ យសោ គតោ’’តិ, ឥតរំ ពហិ កត្វា ‘‘អាបាដលិបុត្តា វុដ្ឋោ ទេវោ’’តិ. អយញ្ច អា-ការោ អភិវិធិអត្ថោ ឥធ គហិតោតិ ‘‘អន្តោករណត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

ចិរបារិវាសិយដ្ឋោ ចិរបរិវុត្ថតា បុរាណភាវោ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២) ឥទំ សុត្តំ សង្គហិតំ. អវិជ្ជាសវភវាសវានញ្ច ចិរបរិវុត្ថតាយ ទស្សិតាយ តព្ភាវភាវីនំ កាមាសវទិដ្ឋាសវានញ្ច ចិរបរិវុត្ថតា ទស្សិតា ហោតិ. អញ្ញេសុបិ យថាវុត្តេ ធម្មេ ឱកាសញ្ច អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានេសុ មានាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អត្តត្តនិយាទិគ្គាហវសេន អភិព្យាបនំ មទករណវសេន អាសវសទិសតា ច ឯតេសំយេវ, នាញ្ញេសន្តិ ឯតេស្វេវ អាសវសទ្ទោ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ. អាយតំ វា សវន្តិ ផលន្តីតិ អាសវា. ន ហិ កិញ្ចិ សំសារទុក្ខំ អាសវេហិ វិនា ឧប្បជ្ជមានំ អត្ថីតិ. អារម្មណភាវេន យេ ធម្មា វណោ វិយ អាសវេ បគ្ឃរន្តិ, តេ អសម្បយោគេ អតព្ភាវេបិ សហ អាសវេហីតិ សាសវា, អាសវវន្តោតិ អត្ថោ.

ឱសានទុកេ ‘‘នោ អាសវា ខោ បនា’’តិ អវត្វា ‘‘អាសវវិប្បយុត្តា ខោ បនា’’តិ វចនំ សាសវានំ សហេតុកានំ វិយ សម្បយុត្តេហិ តំសហិតតា ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ. ឯវំ សេសគោច្ឆកេសុបិ យថាសម្ភវំ វិប្បយុត្តគ្គហណេ បយោជនំ ទដ្ឋព្ពំ. អបិច ‘‘នោ អាសវា ខោ បន ធម្មា សាសវា’’តិ ឥទំ បទំ ចតុត្ថទុកេ ទុតិយបទេន និន្នានំ, ន ច ឯកេន ទុកោ ហោតិ, តស្មា អាសវវិប្បយុត្តបទមេវ គហេត្វា ឱសានទុកយោជនា ញាយាគតាតិ កតា. ហេតុគោច្ឆកេ បន ហេតុវិប្បយុត្តានំ សហេតុកតា នត្ថីតិ តេ គហេត្វា ទុកយោជនាយ អសក្កុណេយ្យត្តា នហេតុបទំ គហេត្វា ឱសានទុកយោជនា កតា. យេ វា បន បឋមេ ទុកេ ទុតិយស្ស បក្ខេបេ ឯកោ, តតិយស្ស ទ្វេ, បឋមស្ស ទុតិយេ ឯកោ, តតិយេ ទ្វេ, ទុតិយស្ស តតិយេ ឯកោ, ទុតិយេ ច តតិយស្ស ឯកោតិ អដ្ឋ ទុកា លព្ភន្តិ, តេសុ តីហិ ឥតរេ ច នយតោ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សេសគោច្ឆកេសុបិ.

២០-២៥. កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដានំ បច្ចយភាវេន តត្ថ សំយោជេន្តិ, សតិបិ អញ្ញេសំ តប្បច្ចយភាវេ ន វិនា សំយោជនានិ តេសំ តប្បច្ចយភាវោ អត្ថិ, ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយសង្គហិតេហិ ច តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មនិយមោ ភវនិយមោ ច ហោតិ, ន ច ឧបច្ឆិន្នសំយោជនស្ស កតានិបិ កម្មានិ ភវំ និព្ពត្តេន្តីតិ. សំយោជេតព្ពាតិ វា សំយោជនិយា, សំយោជនេ និយុត្តាតិ វា. ទូរគតស្សបិ អាកឌ្ឍនតោ និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន ពន្ធនំ សំយោជនំ, គន្ថករណំ សង្ខលិកចក្កលកានំ វិយ បដិពទ្ធតាករណំ វា គន្ថនំ គន្ថោ, សំសិលិសករណំ យោជនំ យោគោតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានំ សភាវកិច្ចវិសេសញ្ញុនា បន ភគវតា សម្បយុត្តេសុ អារម្មណេសុ តប្បច្ចយេសុ ច តេហិ តេហិ និប្ផាទិយមានំ តំ តំ កិច្ចវិសេសំ បស្សន្តេន តេ តេ ធម្មា តថា តថា អាសវសំយោជនគន្ថាទិវសេន វុត្តាតិ ‘‘កិមត្ថំ ឯតេយេវ ធម្មា ឯវំ វុត្តា, កស្មា ច វុត្តា ឯវ បុន វុត្តា’’តិ ន ចោទេតព្ពមេតំ.

២៦-៣៧. គន្ថនិយាតិ ឯត្ថ អយមញ្ញោ អត្ថោ ‘‘គន្ថករណំ គន្ថនំ, គន្ថនេ និយុត្តាតិ គន្ថនិយា, គន្ថយិតុំ សក្កុណេយ្យា, គន្ថយិតុំ អរហន្តីតិ វា គន្ថនិយា’’តិ. ឯវំ ឱឃនិយាទីសុបិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាតិក្កមតីតិ ឯតំ ធាត្វត្ថំ គហេត្វា ឱឃនិយាតិ បទសិទ្ធិ កតា.

៥០-៥៤. ធម្មសភាវំ អគ្គហេត្វា បរតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា. បរតោតិ និច្ចាទិតោ. អាមសន្តីតិ សភាវបដិសេធេន បរិមជ្ជន្តិ.

៥៥-៦៨. សភាវតោ វិជ្ជមានំ អវិជ្ជមានំ វា វិចិត្តសញ្ញាយ សញ្ញិតំ អារម្មណំ អគ្គហេត្វា អប្បវត្តិតោ អាលម្ពមានា ធម្មា សារម្មណា. ចិន្តនំ គហណំ អារម្មណូបលទ្ធិ. ចេតសិ និយុត្តា, ចេតសា សំសដ្ឋា វា ចេតសិកា. ទុព្ពិញ្ញេយ្យនានត្តតាយ ឯកីភាវមិវុបគមនំ និរន្តរភាវុបគមនំ. យេសំ រូបានំ ចិត្តំ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, តេសំ ចិត្តស្ស ច សុវិញ្ញេយ្យនានត្តន្តិ និរន្តរភាវានុបគមនំ វេទិតព្ពំ. ឯកតោ វត្តមានាបីតិ អបិ-សទ្ទោ កោ បន វាទោ ឯកតោ អវត្តមានាតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ. ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ – អវិនិព្ភោគរូបានំ កិំ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋតា, ឧទាហុ វិសំសដ្ឋតាតិ? វិសុំ អារម្មណភាវេន សុវិញ្ញេយ្យនានត្តត្តា ន សំសដ្ឋតា, នាបិ វិសំសដ្ឋតា សំសដ្ឋាតិ អនាសង្កនីយសភាវត្តា. ចតុន្នញ្ហិ ខន្ធានំ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋសភាវត្តា រូបនិព្ពានេហិបិ សោ សំសដ្ឋភាវោ អត្ថិ នត្ថីតិ សិយា អាសង្កា, តស្មា តេសំ ឥតរេហិ, ឥតរេសញ្ច តេហិ វិសំសដ្ឋសភាវតា វុច្ចតិ, ន បន រូបានំ រូបេហិ កត្ថចិ សំសដ្ឋតា អត្ថីតិ តទាសង្កាភាវតោ វិសំសដ្ឋតា ច រូបានំ រូបេហិ ន វុច្ចតីតិ. ឯស ហិ តេសំ សភាវោតិ. ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានាទិបទេសុ សំសដ្ឋសមុដ្ឋានាទិសទ្ទា ចិត្តសទ្ទាបេក្ខាតិ បច្ចេកំ ចិត្តសទ្ទសម្ពន្ធត្តា ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ចាតិ បច្ចេកំ យោជេត្វា អត្ថោ វុត្តោ. ឧបាទិយន្តេវាតិ ភូតានិ គណ្ហន្តិ ឯវ, និស្សយន្តិ ឯវាតិ អត្ថោ. យថា ភូតានិ ឧបាទិយន្តិ គយ្ហន្តិ និស្សីយន្តិ, ន តថា ឯតានិ គយ្ហន្តិ និស្សីយន្តិ, តស្មា ឧបាទា. អថ វា ភូតានិ អមុញ្ចិត្វា តេសំ វណ្ណនិភាទិភាវេន គហេតព្ពតោ ឧបាទា.

៧៥-៨២. សំកិលិដ្ឋត្តិកេ វុត្តនយេនាតិ សំ-សទ្ទំ អបនេត្វា កិលិសន្តីតិ កិលេសាតិអាទិនា នយេន.

៨៣-១០០. កាមាវចរាទីសុ អយមបរោ អត្ថោ – កាមតណ្ហា កាមោ, ឯវំ រូបារូបតណ្ហា រូបំ អរូបញ្ច. អារម្មណករណវសេន តានិ យត្ថ អវចរន្តិ, តេ កាមាវចរាទយោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ អញ្ញភូមីសុ ឧប្បជ្ជមានានំ អកាមាវចរាទិតា កាមាវចរាទិតា ច នាបជ្ជតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. និក្ខេបកណ្ឌេបិ ‘‘ឯត្ថាវចរា’’តិ វចនំ អវីចិបរនិម្មិតបរិច្ឆិន្នោកាសាយ កាមតណ្ហាយ អារម្មណភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, តទោកាសតា ច តណ្ហាយ តន្និន្នតាយ វេទិតព្ពា. យទិ បរិយាបន្នសទ្ទស្ស អន្តោគធាតិ អយមត្ថោ, មគ្គាទិធម្មានញ្ច លោកុត្តរន្តោគធត្តា បរិយាបន្នតា អាបជ្ជតិ. ន ហិ ‘‘បរិយាបន្នា’’តិ ឯត្ថ តេភូមកគហណំ អត្ថីតិ? នាបជ្ជតិ សព្ពទា បវត្តមានស្ស បច្ចក្ខស្ស លោកស្ស វសេន បរិយាបន្ននិច្ឆយតោ. អថ វា បរិច្ឆេទការិកាយ តណ្ហាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាបន្នា បដិបន្នា គហិតាតិ បរិយាបន្នា.

អនីយ-សទ្ទោ ពហុលា កត្តុអភិធាយកោតិ វដ្ដចារកតោ និយ្យន្តីតិ និយ្យានីយា, នី-ការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ច ក-ការត្តំ កត្វា ‘‘និយ្យានិកា’’តិ វុត្តំ, និយ្យានករណសីលា វា និយ្យានិកា. ឧត្តរិតព្ពស្ស អញ្ញស្ស និទ្ទិដ្ឋស្ស អភាវា និទ្ទិសិយមានា សឧត្តរា ធម្មាវ ឧត្តរិតព្ពាតិ ‘‘អត្តាន’’ន្តិ អាហ. រាគាទីនន្តិ រាគាទីនំ ទសន្នំ កិលេសានំ សព្ពនិយតាកុសលានំ វា. តេហិ នានប្បការទុក្ខនិព្ពត្តកេហិ អភិភូតា សត្តា កន្ទន្តិ អកន្ទន្តាបិ កន្ទនការណភាវតោ. យស្មា បន បហានេកដ្ឋតាវសេន ច ‘‘សរណា’’តិ អាហ, តស្មា ‘‘រាគាទីន’’ន្តិ វចនេន រាគទោសមោហាវ គហិតាតិ ញាយតិ. រណ-សទ្ទោ វា រាគាទិរេណូសុ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ, រណំ វា យុទ្ធំ, ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិ (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨, ៦៨, ១៤៩; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) ឯវមាទិកា ច អកុសលា សេនា អរិយមគ្គយុទ្ធេន ជេតព្ពត្តា សយុទ្ធត្តា ‘‘សរណា’’តិ វុច្ចន្តីតិ. អរណវិភង្គសុត្តេ (ម. និ. ៣.៣២៣ អាទយោ) បន សទុក្ខា សឧបឃាតា សឧបាយាសា សបរិឡាហា មិច្ឆាបដិបទាភូតា កាមសុខានុយោគាទយោ ‘‘សរណា’’តិ វុត្តាតិ ទុក្ខាទីនំ រណភាវោ តន្និព្ពត្តកសភាវានំ អកុសលានំ សរណតា ច វេទិតព្ពា.

បិដ្ឋិទុកា សមត្តា.

សុត្តន្តិកទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១០១-១០៨. វិជ្ជារាសន្តោគធធម្មា វិជ្ជាសភាគតាយ តទេកទេសេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តីតិ វុត្តា. វជិរស្ស យត្ថ តំ បតតិ, តត្ថ អភេជ្ជំ នាម កិញ្ចិ មណិបាសាណាទិ នត្ថិ, ន ច តេន គមនមគ្គោ វិរុហតិ, ឯវមេវ អរហត្តមគ្គេន យត្ថ សោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ សន្តានេ អភេជ្ជោ កិលេសោ នាម នត្ថិ, ន ច ភិន្នោ បុន វិរុហតីតិ វជិរុបមតា វេទិតព្ពា. តទុបចារេន ពាលា យថា ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តី’’តិ. កណ្ហាភិជាតីតិ អបាយា វុច្ចន្តិ មនុស្សេសុ ច ទោភគ្គិយំ. តបនស្ស វា ទុក្ខស្ស ហិតាតិ តបនិយា.

ទាសាទីសុបិ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទា វិយ អតថត្តា វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តា អធិវចនា. យស្មា បន អធិវចននិរុត្តិបញ្ញត្តិបទានិ សមានត្ថានិ, សព្ពញ្ច វចនំ អធិវចនាទិភាវំ ភជតិ, តស្មា តេសុបិ វចនវិសេសេសុ វិសេសេន បវត្តេហិ អធិវចនាទិសទ្ទេហិ សព្ពានិ វចនានិ អត្ថប្បកាសនសាមញ្ញេន វុត្តានីតិ ឯតេនាធិប្បាយេន អយំ អត្ថយោជនា កតាតិ វេទិតព្ពា. អថ វា អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាគេ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ. កស្ស ឧបរិ? បកាសេតព្ពស្ស អត្ថស្សាតិ វិទិតោវាយមត្ថោ. អធីនំ វា វចនំ អធិវចនំ. កេន អធីនំ? អត្ថេន. តថា តំតំអត្ថប្បកាសនេ និច្ឆិតំ, និយតំ វា វចនំ និរុត្តិ. បថវីធាតុបុរិសាទិតំតំបការេន ញាបនតោ បញ្ញត្តីតិ ឯវំ អធិវចនាទិបទានំ សព្ពវចនេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. អញ្ញថា សិរិវឌ្ឍកធនវឌ្ឍកប្បការានមេវ អភិលាបានំ អធិវចនតា, អភិសង្ខរោន្តីតិ ឯវំបការានមេវ និទ្ធារណវចនានំ និរុត្តិតា, តក្កោ វិតក្កោតិ ឯវំបការានមេវ ឯកមេវត្ថំ តេន តេន បការេន ញាបេន្តានំ បញ្ញត្តិតា ច អាបជ្ជេយ្យាតិ.

១០៩-១១៨. ផស្សោ វេទនាតិ សព្ពទាបិ អរូបធម្មានំ ផស្សាទិនាមកត្តា បថវិយាទីនំ កេសកុម្ភាទិនាមន្តរាបត្តិ វិយ នាមន្តរានាបជ្ជនតោ ច សទា អត្តនាវ កតនាមតាយ ចតុក្ខន្ធនិព្ពានានិ នាមករណដ្ឋេន នាមំ. នមនំ អវិនាភាវតោ អារម្មណាភិមុខតា, នមនហេតុភូតតា នាមនំ. អថ វា អធិវចនសម្ផស្សោ វិយ អធិវចនំ នាមមន្តរេន យេ អនុបចិតពោធិសម្ភារានំ គហណំ ន គច្ឆន្តិ, តេ នាមាយត្តគ្គហណា នាមំ. រូបំ បន វិនាបិ នាមសាធនំ អត្តនោ រុប្បនសភាវេន គហណំ ឧបយាតីតិ រូបំ.

១១៩-១២៣. ឥតោ បុព្ពេ បរិកម្មំ បវត្តំ, ឥតោ បរំ ភវង្គំ, មជ្ឈេ សមាបត្តីតិ ឯវំ សមាបត្តីនំ អប្បនាបរិច្ឆេទបញ្ញា សមាបត្តិកុសលតា. វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ បុព្ពេ វុដ្ឋានេ បរិច្ឆេទករណញាណំ. លក្ខណាទិវសេន អនិច្ចាទិវសេន ច មនសិ ករណំ មនសិការោ.

១២៤-១៣៤. សុចិសីលតា សោរច្ចំ. សា ហិ សោភនកម្មរតតាតិ. សម្មោទកស្ស, សម្មោទកោ វា មុទុភាវោ សម្មោទកមុទុភាវោ, សណ្ហវាចតា. ‘‘អគុត្តទ្វារតា’’តិ វុត្តេ កេសុ ទ្វារេសូតិ ន បញ្ញាយតីតិ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសូ’’តិ វុត្តំ. សម្បជានាតីតិ សម្បជានោ, តស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ. តទបិ ញាណំ យស្មា សម្បជានាតិ, តស្មា ‘‘សម្បជានាតីតិ សម្បជញ្ញ’’ន្តិ អាហ. អប្បដិសង្ខានេ និមិត្តេ វិសយេ វា. វីរិយសីសេនាតិ វីរិយបាមោក្ខេន. ឧប្បន្នំ ពលន្តិ វីរិយោបត្ថម្ភេន ហិ កុសលភាវនា ពលវតី ថិរា ឧប្បជ្ជតីតិ តថា ឧប្បន្នា ពលវតី កុសលភាវនា ពលវន្តោ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិបិ វុច្ចន្តិ. កសិណនិមិត្តំ វិយ សញ្ញាណំ វិយ សវិគ្គហំ វិយ ច សុដ្ឋុ ឧបលក្ខេតព្ពាការំ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. សមថោ ច ឯវំ អាការោតិ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុត្តោ. តថា ហិ សោ បច្ចវេក្ខន្តេន បច្ចវេក្ខណតោ គយ្ហតីតិ. ឧទ្ធច្ចមិវ ចិត្តំ ន វិក្ខិបតីតិ, វិក្ខេបបដិក្ខេបោ វា អវិក្ខេបោ.

១៣៥-១៤២. សីលមេវ បុនប្បុនំ អាសេវិយមានំ លោកិយំ លោកុត្តរម្បិ សីលំ បរិបូរេតីតិ ‘‘សីលបរិបូរណតោ’’តិ វុត្តំ. សីលស្ស សម្បទាតិ ការណសីលម្បិ ផលសីលម្បិ សម្បន្នសមុទាយស្ស ឯកទេសវសេន វុត្តំ. អថ វា ‘‘កតមេ ច ថបតិ អកុសលា សីលា? អកុសលំ កាយកម្មំ អកុសលំ វចីកម្មំ បាបកោ អាជីវោ’’តិ (ម. និ. ២.២៦៤) វុត្តត្តា សព្ពម្បិ កុសលាកុសលំ ‘‘សីល’’ន្តិ គហេត្វា តត្ថ កុសលសីលំ និទ្ធារេត្វា ‘‘សីលសម្បទា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ទិដ្ឋិសម្បទាបិ វេទិតព្ពា.

ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ខោ បន យថាទិដ្ឋិស្ស ច បធានន្តិ កម្មស្សកតញាណាទិសង្ខាតា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ចេវាតិ បដិបាដិយា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ខោ បនាតិ ច បទទ្វយស្ស សមានត្តា បញ្ញា. យថាទិដ្ឋិស្សាតិ និព្ពត្តិតប្បការទិដ្ឋិស្ស និព្ពត្តេតព្ពបធានានុរូបទិដ្ឋិស្ស វា យថាទិដ្ឋិបវត្តកិរិយស្ស វា. សំវេគោតិ សហោត្តប្បំ ញាណំ, ឱត្តប្បមេវ វា. សមត្តំ តុស្សនំ តិត្តិ សន្តុដ្ឋិ, នត្ថិ ឯតស្ស សន្តុដ្ឋីតិ អសន្តុដ្ឋិ, អសន្តុដ្ឋិស្ស ភាវោ អសន្តុដ្ឋិតា. វីរិយប្បវាហេ បវត្តមានេ អន្តរា ឯវ បដិគមនំ និវត្តនំ បដិវានំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ បដិវានី, ន បដិវានី អប្បដិវានី, តស្ស ភាវោ អប្បដិវានិតា. វិមុច្ចនំ នាម អារម្មណេ អធិមុត្តតា កិលេសេហិ សព្ពសង្ខារេហិ ច និស្សដតា ច. បដិសន្ធិវសេនាតិ កិលេសានំ តំតំមគ្គវជ្ឈានំ ឧប្បន្នមគ្គេ ខន្ធសន្តានេ បុន សំទហនវសេន. អនុប្បាទភូតេតិ តំតំផលេ. អនុប្បាទបរិយោសានេតិ អនុប្បាទករោ មគ្គោ អនុប្បាទោ, តស្ស បរិយោសានេ.

សុត្តន្តិកទុកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.