៦. ទោណសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ ឧក្កាហិ ធារិយមានាហីតិ ទីបិកាហិ ធារិយមានាហិ, ទណ្ឌទីបិកាសុ ជាលេត្វា ធារិយមានាសុ មាបិតត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ហិ នគរំ ‘‘មង្គលទិវសេ សុខណេ សុនក្ខត្តំ មា អតិក្កមី’’តិ រត្តិម្បិ ឧក្កាសុ ធារិយមានាសុ មាបិតំ. ឧក្កាសុ ឋាតិ ឧក្កដ្ឋា, ឧក្កាសុ វិជ្ជោតយន្តីសុ ឋិតា បតិដ្ឋិតាតិ មូលវិភូជាទិបក្ខេបេន (បាណិនិ ៣.២.៥) សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. និរុត្តិនយេន វា ឧក្កាសុ ឋិតាសុ ឋិតា អាសីតិ ឧក្កដ្ឋា. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘ភូមិភាគសម្បត្តិយា មនុស្សសម្បត្តិយា ឧបករណសម្បត្តិយា ច សា នគរី ឧក្កដ្ឋគុណយោគតោ ឧក្កដ្ឋាតិ នាមំ លភតី’’តិ. សេតព្យន្តិ តស្ស នគរស្ស នាមំ. តំ បន កស្សបទសពលស្ស ជាតនគរន្តិ អាហ ‘‘អតីតេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ជាតនគរ’’ន្តិ.

វិជ្ជន្តរិកាយាតិ វិជ្ជុនិច្ឆរណក្ខណេ. អន្តរតោតិ ហទយេ. អន្តរាតិ អារម្ភនិព្ពត្តីនំ វេមជ្ឈេ. អន្តរិកាយាតិ អន្តរាឡេ. ឯត្ថ ច ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ (អ. និ. ៦.៤៤; ១០.៧៥), ឯតេសំ អន្តរា កប្បា គណនតោ អសង្ខ្យេយ្យា (ពុ. វំ. ២៨.៣), អន្តរន្តរា កថំ ឱបបាតេតី’’តិ (ម. និ. ២.៤២៦) ច អាទីសុ វិយ ការណវេមជ្ឈេសុ វត្តមានា អន្តរាសទ្ទា ឯវ ឧទាហរិតព្ពា សិយុំ, ន បន ចិត្តក្ខណវិវរេសុ វត្តមានា អន្តរអន្តរិកសទ្ទា. អន្តរាសទ្ទស្ស ហិ អយមត្ថុទ្ធារោតិ.

អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – យេសុ អន្តរាសទ្ទោ វត្តតិ, តេសុ អន្តរសទ្ទោបិ វត្តតីតិ សមានត្ថត្តា អន្តរាសទ្ទត្ថេ វត្តមានោ អន្តរសទ្ទោ ឧទាហដោ. អន្តរាសទ្ទោ ឯវ វា ‘‘យស្សន្តរតោ’’តិ ឯត្ថ គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អន្តរាសទ្ទោ ឯវ បន ឥកសទ្ទេន បទំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘អន្តរិកា’’តិ វុត្តោតិ ឯវមេត្ថ ឧទាហរណោទាហរិតព្ពានំ វិរោធាភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនស្ស បសង្គេ អន្តរាសទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនេវាហ ‘‘អន្តរាសទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កត’’ន្តិ.

សកលជម្ពុទីបេ ឧប្បន្នំ មហាកលហំ វូបសមេត្វាតិ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ ធាតូនំ អត្ថាយ កុសិនារនគរំ បរិវារេត្វា ឋិតេហិ សេសរាជូហិ ‘‘អម្ហាកំ ធាតុយោ វា ទេន្តុ យុទ្ធំ វា’’តិអាទិនា កោសិនារកេហិ មល្លេហិ សទ្ធិំ កតំ វិវាទំ វូបសមេត្វា. សោ កិរ ព្រាហ្មណោ តេសំ វិវាទំ សុត្វា ‘‘ឯតេ រាជានោ ភគវតោ បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ វិវាទំ ករោន្តិ, ន ខោ បនេតំ បតិរូបំ, អលំ ឥមិនា កលហេន, វូបសមេស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្ត្វា ឧន្នតេ បទេសេ ឋត្វា ទ្វេភាណវារបរិមាណំ ទោណគជ្ជិតំ នាម អវោច. តត្ថ បឋមភាណវារេ តាវ ឯកបទម្បិ តេ ន ជានិំសុ. ទុតិយភាណវារបរិយោសានេ ច ‘‘អាចរិយស្ស វិយ ភោ សទ្ទោ, អាចរិយស្ស វិយ ភោ សទ្ទោ’’តិ សព្ពេ និរវា អហេសុំ. ជម្ពុទីបតលេ កិរ កុលឃរេ ជាតោ យេភុយ្យេន តស្ស ន-អន្តេវាសិកោ នាម នត្ថិ, អថ ខោ សោ អត្តនោ វចនំ សុត្វា និរវេ តុណ្ហីភូតេ វិទិត្វា បុន –

‘‘សុណន្តុ ភោន្តោ មម ឯកវាចំ,

អម្ហាក ពុទ្ធោ អហុ ខន្តិវាទោ;

ន ហិ សាធុយំ ឧត្តមបុគ្គលស្ស,

សរីរភាគេ សិយា សម្បហារោ.

‘‘សព្ពេវ ភោន្តោ សហិតា សមគ្គា,

សម្មោទមានា ករោមដ្ឋភាគេ;

វិត្ថារិកា ហោន្តុ ទិសាសុ ថូបា,

ពហូ ជនា ចក្ខុមតោ បសន្នា’’តិ. (ទី. និ. ២.២៣៧) –

ឥមំ គាថាទ្វយំ វត្វា តំ កលហំ វូបសមេត្វា ធាតុយោ អដ្ឋធា ភាជេត្វា អទាសិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘សកលជម្ពុទីបេ ឧប្បន្នំ មហាកលហំ វូបសមេត្វា ធាតុយោ ភាជេស្សតី’’តិ. លក្ខណចក្កានីតិ ទ្វីសុ បាទតលេសុ ទ្វេ លក្ខណចក្កានិ.

អាសវេនាតិ កម្មកិលេសការណេន អាសវេន. ឯត្ថ ហិ តេភូមកញ្ច កម្មំ, អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា ‘‘អាសវា’’តិ វុត្តា. ទេវូបបត្តីតិ ទេវេសុ ឧប្បត្តិ និព្ពត្តិ. ឯត្ថ ច យក្ខគន្ធព្ពតាយ វិនិមុត្តា សព្ពេ ទេវា ទេវគ្គហណេន គហិតា. គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ អាកាសចារី. អហន្តិ វិភត្តិវិបរិណាមេន យោជេតព្ពំ.

ទោណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.