៤. ចក្កវគ្គោ

១. ចក្កសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ចត្តារិ ចក្កានីតិ ឯត្ថ ចក្កំ នាម ទារុចក្កំ, រតនចក្កំ, ធម្មចក្កំ, ឥរិយាបថចក្កំ, សម្បត្តិចក្កន្តិ បញ្ចវិធំ. តត្ថ ‘‘យំ បនិទំ, សម្ម, រថការចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ ឆារត្តូនេហី’’តិ (អ. និ. ៣.១៥) ឥទំ ទារុចក្កំ. ‘‘បិតរា បវត្តិតំ ចក្កំ អនុវត្តេតី’’តិ (សំ. និ. ១.២១៥) ឥទំ រតនចក្កំ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២; ពុ. វំ. ២៧.១៧; ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០០, ១០៣) ឥទំ ធម្មចក្កំ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩, ១០៩) ឥទំ ឥរិយាបថចក្កំ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ បវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) ឥទំ សម្បត្តិចក្កំ. ឥធាបិ ឯតទេវ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារិ សម្បត្តិចក្កានិ វត្តន្តី’’តិ. អនុច្ឆវិកេ ទេសេតិ បុញ្ញកិរិយាយ សម្មាបដិបត្តិយា អនុរូបទេសេ. សេវនំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមនំ. ភជនំ ភត្តិវសេន បយិរុបាសនំ. អត្តនោ សម្មា ឋបនន្តិ អត្តនោ ចិត្តសន្តានស្ស យោនិសោ ឋបនំ. សទ្ធាទីសុ និវេសនន្តិ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. ឥទមេវ ចេត្ថ បមាណន្តិ ឥទមេវ បុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតំ សម្បត្តិចក្កំ ឯវ ឯតេសុ សម្បត្តិចក្កេសុ បមាណភូតំ ឥតរេសំ ការណភាវតោ. តេនាហ ‘‘យេន ហី’’តិអាទិ. សោ ឯវ ច កតបុញ្ញោ បុគ្គលោ អត្តានំ សម្មា ឋបេតិ អកតបុញ្ញស្ស តទភាវតោ.

ចក្កសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សង្គហសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ តស្ស ទានមេវ ទាតព្ពន្តិ បព្ពជិតស្ស បព្ពជិតបរិក្ខារំ បត្តចីវរាទិ, គិហិនោ គិហិបរិក្ខារំ វត្ថាវុធយានសយនាទិ ទាតព្ពំ. សព្ពន្តិ សព្ពំ ឧបការំ. មក្ខេត្វា នាសេតិ មក្ខិភាវេ ឋត្វា. តេលេន វិយ មក្ខេតីតិ សតធោតតេលេន មក្ខេតិ វិយ. អត្ថវឌ្ឍនកថាតិ ហិតាវហកថា. កថាគហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ, បរេសំ ហិតាវហោ កាយប្បយោគោបិ អត្ថចរិយា. អដ្ឋកថាយំ បន វចិប្បយោគវសេនេវ អត្ថចរិយា វុត្តា. សមានត្តតាតិ សទិសភាវោ, សមានដ្ឋានេ ឋបនំ, តំ បនស្ស សមានដ្ឋបនំ អត្តសទិសតាករណមុខេន ឯកសម្ភោគតា. អត្តនោ សុខុប្បត្តិយំ តស្ស ច ទុក្ខុប្បត្តិយំ តេន ទុក្ខេន អត្តនា ឯកសម្ភោគតាតិ អាហ ‘‘សមានសុខទុក្ខភាវោ’’តិ. សា ច សមានសុខទុក្ខតា ឯកតោ និសជ្ជាទិនា បាកដា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកាសនេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ជាតិយា ហីនោ ភោគេន អធិកោ ទុស្សង្គហោ ហោតិ. ន ហិ សក្កា តេន សទ្ធិំ ឯកបរិភោគោ កាតុំ ជាតិយា ហីនត្តា. តស្ស តថា អករិយមានេ ច សោ កុជ្ឈតិ ភោគេន អធិកត្តា, តស្មា សោ ទុស្សង្គហោ. ភោគេន ហីនោ ជាតិយា អធិកោបិ ទុស្សង្គហោ ហោតិ. សោ ហិ ‘‘អហំ ជាតិមា’’តិ ភោគសម្បន្នេន សទ្ធិ ឯកបរិភោគំ ឥច្ឆតិ, តស្មិំ អករិយមានេ កុជ្ឈតិ. ឧភោហិបិ ហីនោ សុសង្គហោ ហោតិ. ន ហិ សោ ឥតរេន សទ្ធិំ ឯកបរិភោគំ ឥច្ឆតិ ជាតិយា ហីនភាវតោ, ន អករិយមានោ កុជ្ឈតិ ភោគេន ហីនភាវតោ. ឧភោហិ សទិសោបិ សុសង្គហោយេវ. សទិសភាវេនេវ ឥតរេន សហ ឯកបរិភោគស្ស បច្ចាសីសាយ, អករណេ ច តស្ស កុជ្ឈនស្ស អភាវតោ. ភិក្ខុ ទុស្សីលោ ទុស្សង្គហោ ហោតិ. ន ហិ សក្កា តេន សទ្ធិំ ឯកបរិភោគំ កាតុំ, អករិយមានេ ច កុជ្ឈតិ. សីលវា បន សុសង្គហោ ហោតិ. សីលវា ហិ អទីយមានេបិ កិស្មិញ្ចិ អាមិសេ អករិយមានេបិ សង្គហេ ន កុជ្ឈតិ, អញ្ញំ អត្តនា សទ្ធិំ បរិភោគំ អករោន្តម្បិ ន បាបកេន ចិត្តេន បស្សតិ បេសលភាវតោ. តតោ ឯវ បរិភោគោបិ អនេន សទ្ធិំ សុករោ ហោតិ, តស្មា គិហិ ចេ, ឧភោហិ សទិសោ. បព្ពជិតោ ចេ, សីលវា បុគ្គលោ. ឯវំ សមានត្តតាយ សង្គហេតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘សោ សចេ គហដ្ឋស្ស ជាតិយា បព្ពជិតស្ស សីលេន សទិសោ ហោតិ, តស្សាយំ សមានត្តតា កាតព្ពា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សង្គហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សីហសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ សីហោតិ បរិស្សយសហនតោ បដិបក្ខហននតោ ច ‘‘សីហោ’’តិ លទ្ធនាមោ មិគាធិបតិ. ចត្តារោតិ សមានេបិ សីហជាតិភាវេ វណ្ណវិសេសាទិសិទ្ធេន វិសេសេន ចត្តារោ សីហា. តេ ឥទានិ នាមតោ វណ្ណតោ អាហារតោ ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតសីហំ នានប្បការតោ វិភាវេតុំ ‘‘តិណសីហោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តិណភក្ខោ សីហោ តិណសីហោ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘សាកបត្ថិវោ’’តិ (បាណិនិ ២.១.៦០). កាឡវណ្ណតាយ កាឡសីហោ. តថា បណ្ឌុសីហោ. តេនាហ ‘‘កាឡគាវិសទិសោ, បណ្ឌុបលាសវណ្ណគាវិសទិសោ’’តិ ច. រត្តកម្ពលស្ស វិយ កេសរោ កេសរកលោមោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កេសរី. លាខាបរិកម្មកតេហិ វិយ បាទបរិយន្តេហីតិ ច យោជនា.

កម្មានុភាវសិទ្ធអធិបច្ចមហេសក្ខតាហិ សព្ពមិគគណស្ស រាជា. សុវណ្ណគុហតោ វាតិអាទិ ‘‘សីហស្ស វិហារោ កិរិយា ឯវំ ហោតី’’តិ កត្វា វុត្តំ.

សមំ បតិដ្ឋាបេត្វាតិ សព្ពភាគេហិ សមមេវ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា. អាកឌ្ឍិត្វាតិ បុរតោ អាកឌ្ឍិត្វា. អភិហរិត្វាតិ អភិមុខំ ហរិត្វា. សង្ឃាតន្តិ វិនាសំ. វីសតិយដ្ឋិកំ ឋានំ ឧសភំ.

សមសីហោតិ សមជាតិកោ សមប្បភាវោ ច សីហោ. សមានោស្មីតិ ទេសនាមត្តំ, សមប្បភាវតាយ ឯវ ន ភាយតិ. សក្កាយទិដ្ឋិពលវតាយាតិ ‘‘កេ អញ្ញេ អម្ហេហិ ឧត្តរិតរា, អថ ខោ មយមេវ មហាពលា’’តិ ឯវំ ពលាតិមាននិមិត្តាយ អហំការហេតុភូតាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា ពលវភាវេន. សក្កាយទិដ្ឋិយា បហីនត្តាតិ និរហំការត្តា អត្តសិនេហស្ស សុដ្ឋុ សមុគ្ឃាតត្តា ន ភាយតិ.

តថា តថាតិ សីហសទិសតាទិនា តេន តេន បការេន អត្តានំ កថេសីតិ វត្វា តមត្ថំ វិវរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សីហោតិ ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

កតមហាភិនីហារស្ស លោកនាថស្ស ពោធិយា និយតភាវប្បត្តិយា ឯកន្តភាវី ពុទ្ធភាវោតិ កត្វា ‘‘តីសុ បាសាទេសុ និវាសកាលោ, មគធរញ្ញោ បដិញ្ញាទានកាលោ, បាយាសស្ស បរិភុត្តកាលោ’’តិអាទិនា អភិសម្ពោធិតោ បុរិមាវត្ថាបិ សីហសទិសា កត្វា ទស្សិតា. ភាវិនិ ភូតូបចារោបិ ហិ លោកវោហារោ. វិជ្ជាភាវសាមញ្ញតោ ទ្វិវិជ្ជំ ឥតរវិជ្ជម្បិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បដិច្ចសមុប្បាទសម្មសនតោ តំ បុរេតរសិទ្ធំ វិយ កត្វា អាហ ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា សោធេត្វា’’តិ. អនុលោមបដិលោមតោ បវត្តញាណស្ស វសេន ‘‘យមកញាណមន្ថនេនា’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ វិហរន្តស្សាតិ អជបាលនិគ្រោធមូលេ វិហរន្តស្ស. ឯកាទសមេ ទិវសេតិ សត្តសត្តាហតោ បរំ ឯកាទសមេ ទិវសេ. អចលបល្លង្កេតិ ឥសិបតនេ ធម្មចក្កប្បវត្តនត្ថំ និសិន្នបល្លង្កេ. តម្បិ ហិ កេនចិ អប្បដិវត្តិយំ ធម្មចក្កប្បវត្តនត្ថំ និសជ្ជាតិ កត្វា វជិរាសនំ វិយ អចលបល្លង្កំ វុច្ចតិ. ឥមស្មិញ្ច បន បទេតិ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា’’តិអាទិនយប្បវត្តេ ច ឥមស្មិំ សទ្ធម្មកោដ្ឋាសេ. ធម្មឃោសោ…បេ… ទសសហស្សិលោកធាតុំ បដិច្ឆាទេសិ ‘‘សព្ពត្ថ ឋិតា សុណន្តូ’’តិ អធិដ្ឋានេន. សោឡសហាការេហីតិ ទុក្ខបរិញ្ញា, សមុទយប្បហានំ, និរោធសច្ឆិកិរិយា, មគ្គភាវនាតិ ឯកេកស្មិំ មគ្គេ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា សោឡសហិ អាការេហិ.

បឋមេន នយេន អភិសម្ពោធិតោ បុរិមតរាវត្ថាបិ អវស្សំភាវិតាយ គហេត្វា សីហសទិសតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អភិសម្ពុទ្ធាវត្ថាសុ ឯវ សីហសទិសតំ ទស្សេតុំ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អដ្ឋហិ ការណេហីតិ ‘‘តថា អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថវាទិតាយ តថាគតោ, តថាការិតាយ តថាគតោ, អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០; ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៣; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ១.២ និទានកថា; មហានិ. អដ្ឋ. ១៤; បដិ. ម. ១.៣៧) ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋហិ តថាគតសាធកេហិ ការណេហិ. យទិបិ ភគវា ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នមត្តេវ អភិសម្ពុទ្ធោ ន ជាតោ, តថាបិ តាយ និសជ្ជាយ និសិន្នោវ បនុជ្ជ សព្ពំ បរិស្សយំ អភិសម្ពុទ្ធោ ជាតោ. តថា ហិ តំ ‘‘អបរាជិតបល្លង្ក’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘យាវ ពោធិបល្លង្កា វា’’តិ វត្វា តេន អបរិតុស្សន្តោ ‘‘យាវ អរហត្តមគ្គញាណា វា’’តិ អាហ.

ឥតិ សក្កាយោតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ និទស្សនត្ថោ. តេន សក្កាយោ សរូបតោ បរិមាណតោ បរិច្ឆេទតោ ច ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘អយំ សក្កាយោ’’តិអាទិ. ‘‘អយំ សក្កាយោ’’តិ ឥមិនា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា សរូបតោ ទស្សិតា. ‘‘ឯត្តកោ សក្កាយោ’’តិ ឥមិនា តេ បរិមាណតោ ទស្សិតា. តស្ស ច បរិមាណស្ស ឯកន្តិកភាវំ ទស្សេន្តេន ‘‘ន ឥតោ ភិយ្យោ សក្កាយោ អត្ថី’’តិ វុត្តំ. សភាវតោតិ សលក្ខណតោ. សរសតោតិ សកិច្ចតោ. បរិយន្តតោតិ បរិមាណបរិយន្តតោ. បរិច្ឆេទតោតិ យត្តកេ ឋានេ តស្ស បវត្តិតស្ស បរិច្ឆិន្ទនតោ. បរិវដុមតោតិ បរិយោសានប្បវត្តិតោ. សព្ពេបិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទស្សិតា ហោន្តិ យថាវុត្តេន វិភាគេន. អយំ សក្កាយស្ស សមុទយោ នាមាតិ អយំ អាហារាទិសក្កាយស្ស សមុទយោ នាម. តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិ. អត្ថង្គមោតិ និរោធោ. ‘‘អាហារសមុទយា អាហារនិរោធា’’តិ ច អសាធារណមេវ តំ គហេត្វា សេសេសុ អាទិ-សទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ.

បណ្ណាសលក្ខណបដិមណ្ឌិតន្តិ បណ្ណាសឧទយវយលក្ខណវិភូសិតំ សមុទយត្ថង្គមគ្គហណតោ. ខីណាសវត្តាតិ អនវសេសំ សាវសេសញ្ច អាសវានំ បរិក្ខីណត្តា. អនាគាមីនម្បិ ហិ ភយំ ចិត្តុត្រាសញ្ច ន ហោតីតិ. ញាណសំវេគោ ភយតុបដ្ឋានបញ្ញា. ឥតរាសំ បន ទេវតានន្តិ អខីណាសវទេវេ សន្ធាយ វទតិ. ភោតិ ធម្មាលបនមត្តន្តិ សភាវកថនមត្តំ.

ចក្កន្តិ សត្ថុ អាណាចក្កំ. តំ បន ធម្មតោ អាគតន្តិ ធម្មចក្កំ. តត្ថ អរិយសាវកានំ បដិវេធធម្មតោ អាគតន្តិ ធម្មចក្កំ. ឥតរេសំ ទេសនាធម្មតោ អាគតន្តិ ធម្មចក្កំ. ទុវិធេបិ ញាណំ បធានន្តិ ញាណសីសេន វុត្តំ ‘‘បដិវេធញាណម្បិ ទេសនាញាណម្បី’’តិ. ឥទានិ តំ ញាណំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘បដិវេធញាណំ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា តស្ស ញាណស្ស បដិវិទ្ធត្តា ភគវា តានិ សដ្ឋិ នយសហស្សានិ វេនេយ្យានំ ទស្សេតុំ សមត្ថោ អហោសិ, តស្មា តានិ សដ្ឋិ នយសហស្សានិ តេន ញាណេន សទ្ធិំយេវ សិទ្ធានីតិ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សដ្ឋិយា ច នយសហស្សេហិ បដិវិជ្ឈី’’តិ អាហ. តិបរិវដ្ដន្តិ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ ច ‘‘បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ច ‘‘បរិញ្ញាត’’ន្តិ ច ឯវំ តិបរិវដ្ដំ, តំយេវ ទ្វាទសាការំ. តន្តិ ទេសនាញាណំ. ឯស ភគវា. អប្បដិបុគ្គលោតិ បដិនិធិភូតបុគ្គលរហិតោ. ឯកសទិសស្សាតិ និព្ពិការស្ស.

សីហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អគ្គបសាទសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ អគ្គេសុ បសាទាតិ សេដ្ឋេសុ បសាទា. អគ្គា វា បសាទាតិ សេដ្ឋភូតា បសាទា. សេដ្ឋវចនោ ហេត្ថ អគ្គសទ្ទោ. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ អគ្គសទ្ទេន ពុទ្ធាទិរតនត្តយំ វុច្ចតិ. តេសុ ភគវា តាវ អសទិសដ្ឋេន, គុណវិសិដ្ឋដ្ឋេន, អសមសមដ្ឋេន ច អគ្គោ. សោ ហិ មហាភិនីហារំ ទសន្នំ បារមីនំ បវិចយញ្ច អាទិំ កត្វា ពោធិសម្ភារគុណេហិ ចេវ ពុទ្ធគុណេហិ ច បយោជនេហិ ច សេសជនេហិ អសទិសោតិ អសទិសដ្ឋេនបិ អគ្គោ. យេ ចស្ស តេ គុណា មហាករុណាទយោ, តេហិ សេសសត្តានំ គុណេហិ វិសិដ្ឋដ្ឋេនបិ សព្ពសត្តុត្តមតាយ អគ្គោ. យេ បន បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពសត្តេហិ អសមា, តេហិ សទ្ធិំ អយមេវ រូបកាយគុណេហិ ចេវ ធម្មកាយគុណេហិ ច សមោតិ អសមសមដ្ឋេនបិ អគ្គោ. តថា ទុល្លភបាតុភាវតោ អច្ឆរិយមនុស្សភាវតោ ពហុជនហិតសុខាវហតោ អទុតិយអសហាយាទិភាវតោ ច ភគវា លោកេ អគ្គោតិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘ឯកបុគ្គលស្ស, ភិក្ខវេ, បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. កតមស្ស ឯកបុគ្គលស្ស? តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្មុទ្ធស្ស. ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយមនុស្សោ. ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ពហុជន…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អទុតិយោ អសហាយោ អប្បដិមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោ អសមោ អសមសមោ ទ្វិបទានំ អគ្គោ. កតមោ ឯកបុគ្គលោ? តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ (អ. និ. ១.១៧១-១៧៣).

ធម្មសង្ឃា អញ្ញធម្មសង្ឃេហិ អសទិសដ្ឋេន វិសិដ្ឋគុណតាយ ទុល្លភបាតុភាវាទិនា ច អគ្គា. តថា ហិ តេសំ ស្វាក្ខាតតាទិសុប្បដិបន្នតាទិគុណវិសេសេហិ អញ្ញេ ធម្មសង្ឃសទិសា អប្បតរំ និហីនា វា នត្ថិ, កុតោ សេដ្ឋា. សយមេវ តេហិ វិសិដ្ឋគុណតាយ សេដ្ឋា. តថា ទុល្លភុប្បាទអច្ឆរិយភាវពហុជនហិតសុខាវហអទុតិយាសហាយាទិសភាវា ច តេ. យទគ្គេន ហិ ភគវា ទុល្លភបាតុភាវោ, តទគ្គេន ធម្មសង្ឃាបីតិ. អច្ឆរិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ អគ្គេសុ សេដ្ឋេសុ ឧត្តមេសុ បវរេសុ គុណវិសិដ្ឋេសុ បសាទាតិ អគ្គប្បសទា.

ទុតិយស្មិំ បនត្ថេ យថាវុត្តេសុ អគ្គេសុ ពុទ្ធាទីសុ ឧប្បត្តិយា អគ្គភូតា បសាទា អគ្គប្បសាទា. យេ បន អរិយមគ្គេន អាគតា អវេច្ចប្បសាទា, តេ ឯកន្តេនេវ អគ្គភូតា បសាទាតិ អគ្គប្បសាទា. យថាហ – ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១០៣៧-១០៣៨). អគ្គវិបាកត្តាបិ ចេតេ អគ្គប្បសាទា. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

អបទា វាតិអាទីសុ វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, ន វិកប្បត្ថោ. យថា ‘‘អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ វា កាមាសវោ បវឌ្ឍតី’’តិ (ម. និ. ១.១៧) ឯត្ថ អនុប្បន្នោ ច ឧប្បន្នោ ចាតិ អត្ថោ. យថា ច ‘‘ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយា’’តិ ឯត្ថ ភូតានញ្ច សម្ភវេសីនញ្ចាតិ អត្ថោ. យថា ច ‘‘អគ្គិតោ វា ឧទកតោ វា មិថុភេទតោ វា’’តិ (ទី. និ. ២.១៥២) ឯត្ថ អគ្គិតោ ច ឧទកតោ ច មិថុភេទតោ ចាតិ អត្ថោ, ឯវំ ‘‘អបទា វា…បេ… អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ឯត្ថាបិ អបទា ច ទ្វិបទា ចាតិ សម្បិណ្ឌនវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, ន វិកប្បត្ថោ’’តិ.

រូបិនោតិ រូបវន្តោ. ន រូបិនោតិ អរូបិនោ. សញ្ញិនោតិ សញ្ញវន្តោ. ន សញ្ញិនោតិ អសញ្ញិនោ. ‘‘អបទា វា’’តិអាទិសព្ពបទេហិ កាមភវោ, រូបភវោ, អរូបភវោ, ឯកវោការភវោ, ចតុវោការភវោ, បញ្ចវោការភវោ, សញ្ញិភវោ, អសញ្ញិភវោ, នេវសញ្ញិនាសញ្ញិភវោតិ នវវិធេបិ ភវេ សត្តេបិ អនវសេសតោ បរិយាទិយិត្វា ទស្សេតិ. ឯត្ថ ហិ រូបិគ្គហណេន កាមភវោ, រូបភវោ, បញ្ចវោការភវោ, ឯកវោការភវោ ច ទស្សិតោ, អរូបិគ្គហណេន អរូបភវោ, ចតុវោការភវោ ច ទស្សិតោ, សញ្ញិភវាទយោ បន សរូបេនេវ ទស្សិតា. អបទាទិគ្គហណេន កាមភវបញ្ចវោការភវសញ្ញិភវានំ ឯកទេសោវ ទស្សិតោ.

កស្មា បនេត្ថ យថា អទុតិយសុត្តេ ‘‘ទ្វិបទានំ អគ្គោ’’តិ ទ្វិបទា ឯវ គហិតា, ឯវំ ទ្វិបទគ្គហណមេវ អកត្វា អបទាទិគ្គហណំ កតន្តិ? វុច្ចតេ – អទុតិយសុត្តេ តាវ សេដ្ឋតរវសេន ទ្វិបទគ្គហណមេវ កតំ. ឥមស្មិញ្ហិ លោកេ សេដ្ឋោ នាម ឧប្បជ្ជមានោ អបទចតុប្បទពហុបទេសុ ន ឧប្បជ្ជតិ, ទ្វិបទេសុយេវ ឧប្បជ្ជតិ. កតរេសុ ទ្វិបទេសុ? មនុស្សេសុ ចេវ ទេវេសុ ច. មនុស្សេសុ ឧប្បជ្ជមានោ សកលលោកំ វសេ វត្តេតុំ សមត្ថោ ពុទ្ធោ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, ទេវេសុ ឧប្បជ្ជមានោ ទសសហស្សិលោកធាតុំ វសេ វត្តនកោ មហាព្រហ្មា ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, សោ តស្ស កប្បិយការកោ វា អារាមិកោ វា សម្បជ្ជតិ. ឥតិ តតោបិ សេដ្ឋតរវសេនេស ទ្វិបទានំ អគ្គោតិ តត្ថ វុត្តំ. ឥធ បន អនវសេសបរិយាទានវសេន ឯវំ វុត្តំ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា…បេ… នេវសញ្ញិនាសញ្ញិនោ វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ, អគ្គោ អក្ខាយតីតិ បទវិភាគោ. តេនេវាហ ‘‘គុណេហិ អគ្គោ’’តិអាទិ.

អគ្គោ វិបាកោ ហោតីតិ អគ្គេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ បសន្នានំ យោ បសាទោ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមកោដិភូតោ វា, តស្មា តស្ស វិបាកោបិ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមកោដិភូតោ ឧឡារតមោ បណីតតមោ ហោតិ. សោ បន បសាទោ ទុវិធោ លោកិយលោកុត្តរភេទតោ. តេសុ លោកិយស្ស តាវ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ,

ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ,

ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៩០; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘ពុទ្ធោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្ស. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៩០);

‘‘សតំ ហត្ថី សតំ អស្សា, សតំ អស្សតរីរថា;

សតំ កញ្ញាសហស្សានិ, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា;

ឯកស្ស បទវីតិហារស្ស, កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ’’. (ចូឡវ. ៣០៥);

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ពុទ្ធំ សរណគមនំ ហោតិ, ពុទ្ធំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តិ. តេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទិព្ពេន អាយុនា, ទិព្ពេន វណ្ណេន, ទិព្ពេន សុខេន, ទិព្ពេន យសេន, ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន, ទិព្ពេហិ រូបេហិ, ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ, ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ, ទិព្ពេហិ រសេហិ, ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន បសាទផលវិសេសយោគោ វេទិតព្ពោ, តស្មា សោ អបាយទុក្ខវិនិវត្តនេន សទ្ធិំ សម្បត្តិភវេសុ សុខវិសេសទាយកោវ ទដ្ឋព្ពោ.

លោកុត្តរោ បន សាមញ្ញផលវិបាកទាយកោ វដ្ដទុក្ខវិនិវត្តកោ. សព្ពោបិ ចាយំ បសាទោ បរម្បរាយ វដ្ដទុក្ខំ វិនិវត្តេតិយេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អត្តនោ សទ្ធំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោសបរិយុដ្ឋិតំ…បេ… ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតចិត្តស្ស បាមោជ្ជំ ជាយតិ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ…បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតី’’តិ.

ធម្មាតិ សភាវធម្មា. សង្ខតាតិ សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតាតិ សង្ខតា, សបច្ចយា ធម្មា. ហេតូហិ បច្ចយេហិ ច ន កេហិចិ កតា សង្ខតាតិ អសង្ខតា, អបច្ចយោ និព្ពានំ. សង្ខតានំ បរិយោសិតភាវេន ‘‘អសង្ខតា’’តិ បុថុវចនំ. វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ តេសំ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ យោ វិរាគសង្ខាតោ អសង្ខតធម្មោ, សោ សភាវេនេវ សណ្ហសុខុមភាវតោ សន្តតរបណីតតរភាវតោ គម្ភីរាទិភាវតោ មទនិម្មទនាទិភាវតោ អគ្គំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ បវរន្តិ វុច្ចតិ. យទិទន្តិ និបាតោ, យោ អយន្តិ អត្ថោ. មទនិម្មទនោតិអាទីនិ សព្ពានិ និព្ពានវេវចនានិ. តេនេវាហ ‘‘វិរាគោតិអាទីនិ និព្ពានស្សេវ នាមានី’’តិ. រាគមទាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន មានមទបុរិសមទាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. សព្ពា បិបាសាតិ កាមបិបាសាទិកា សព្ពា បិបាសា. សព្ពេ អាលយា សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តីតិ កាមាលយាទិកា សព្ពេបិ អាលយា សមុគ្ឃាតំ យន្តិ. វដ្ដានីតិ កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដានិ. តណ្ហាតិ អដ្ឋសតប្បភេទា សព្ពាបិ តណ្ហា.

អគ្គោ វិបាកោ ហោតីតិ ឯត្ថាបិ –

‘‘យេ កេចិ ធម្មំ សរណំ គតាសេ…បេ…’’. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ និ. ១.៣៧);

‘‘ធម្មោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ…បេ…’’. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៩០);

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ធម្មំ សរណគមនំ ហោតិ, ធម្មំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, ឯវមិធេកច្ចេ…បេ… ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

ឯវមាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន ធម្មេ បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ វេទិតព្ពោ.

សង្ឃា វា គណា វាតិ ជនសមូហសង្ខាតា យាវតា លោកេ សង្ឃា វា គណា វា. តថាគតសាវកសង្ឃោតិ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហសង្ខាតោ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតោ តថាគតស្ស សាវកសង្ឃោ. អគ្គមក្ខាយតីតិ អត្តនោ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិអាទិគុណវិសេសេន តេសំ សង្ឃានំ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោតិ វុច្ចតិ. យទិទន្តិ យានិ ឥមានិ. ចត្តារិ បុរិសយុគានិ យុគឡវសេន, បឋមមគ្គដ្ឋោ បឋមផលដ្ឋោតិ ឥទមេកំ យុគឡំ, យាវ ចតុត្ថមគ្គដ្ឋោ ចតុត្ថផលដ្ឋោតិ ឥទមេកំ យុគឡន្តិ ឯវំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ. អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលាតិ បុរិសបុគ្គលវសេន ឯកោ បឋមមគ្គដ្ឋោ, ឯកោ បឋមផលដ្ឋោតិ ឥមិនា នយេន អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា. ឯត្ថ ច បុរិសោតិ វា បុគ្គលោតិ វា ឯកត្ថានិ ឯតានិ បទានិ, វេនេយ្យវសេន បនេវំ វុត្តំ. ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិ យានិមានិ យុគឡវសេន ចត្តារិ យុគានិ បាដិយេក្កតោ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ. អាហុនេយ្យោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. ឥធាបិ –

‘‘យេ កេចិ សង្ឃំ សរណំ គតាសេ…បេ…’’. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

‘‘សង្ឃោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ…បេ…’’. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៩០);

‘‘សាធុ ខោ, ទេវានមិន្ទ, សង្ឃំ សរណគមនំ ហោតិ, សង្ឃំ សរណគមនហេតុ ខោ, ទេវានមិន្ទ…បេ… ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) –

អាទីនំ សុត្តបទានំ វសេន សង្ឃេ បសាទស្ស ផលវិសេសយោគោ តស្ស អគ្គវិបាកតា ច វេទិតព្ពា. តថា អនុត្តរិយបដិលាភោ សត្តមភវាទិតោ បដ្ឋាយ វដ្ដទុក្ខសមុច្ឆេទោ អនុត្តរសុខាធិគមោតិ ឯវមាទិឧឡារផលនិប្ផាទនវសេន អគ្គវិបាកតា វេទិតព្ពា.

គាថាសុ អគ្គតោតិ អគ្គេ រតនត្តយេ, អគ្គភាវតោ វា បសន្នានំ. អគ្គំ ធម្មន្តិ អគ្គសភាវំ ពុទ្ធសុពោធិំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ, រតនត្តយស្ស អនញ្ញសាធារណំ ឧត្តមសភាវំ, ទសពលាទិស្វាក្ខាតតាទិសុប្បដិបន្នតាទិគុណសភាវំ វា. វិជានតន្តិ វិជានន្តានំ. ឯវំ សាធារណតោ អគ្គប្បសាទវត្ថុំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អសាធារណតោ តំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គេ ពុទ្ធេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បសន្នានន្តិ អវេច្ចប្បសាទេន ច ឥតរប្បសាទេន ច បសន្នានំ អធិមុត្តានំ. វិរាគូបសមេតិ វិរាគេ ឧបសមេ ច, សព្ពស្ស រាគស្ស សព្ពេសំ កិលេសានំ អច្ចន្តវិរាគហេតុភូតេ អច្ចន្តឧបសមហេតុភូតេ ចាតិ អត្ថោ. សុខេតិ វដ្ដទុក្ខក្ខយភាវេន សង្ខារូបសមសុខភាវេន សុខេ.

អគ្គស្មិំ ទានំ ទទតន្តិ អគ្គេ រតនត្តយេ ទានំ ទទន្តានំ ទេយ្យធម្មំ បរិច្ចជន្តានំ. តត្ថ ធរមានំ ភគវន្តំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា, បរិនិព្ពុតំ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស ធាតុចេតិយាទិកេ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា ពុទ្ធេ ទានំ ទទន្តិ នាម. ‘‘ធម្មំ បូជេស្សាមា’’តិ ធម្មធរេ បុគ្គលេ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា ធម្មញ្ច ចិរដ្ឋិតិកំ ករោន្តា ធម្មេ ទានំ ទទន្តិ នាម. តថា អរិយសង្ឃំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តា បូជេន្តា សក្ករោន្តា តំ ឧទ្ទិស្ស ឥតរស្មិម្បិ តថា បដិបជ្ជន្តា សង្ឃេ ទានំ ទទន្តិ នាម. អគ្គំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ ឯវំ រតនត្តយេ បសន្នេន ចេតសា ឧឡារំ បរិច្ចាគំ ឧឡារញ្ច បូជាសក្ការំ បវត្តេន្តានំ ទិវសេ ទិវសេ អគ្គំ ឧឡារំ កុសលំ ឧបចីយតិ. ឥទានិ តស្ស បុញ្ញស្ស អគ្គវិបាកតាយ អគ្គភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អគ្គំ អាយូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាយូតិ ទិព្ពំ វា មានុសំ វា អគ្គំ ឧឡារំ បរមំ អាយុ បវឌ្ឍតិ ឧបរូបរិ ព្រូហតិ. វណ្ណោតិ រូបសម្បទា. យសោតិ បរិវារសម្បទា. កិត្តីតិ ថុតិឃោសោ. សុខន្តិ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច សុខំ. ពលន្តិ កាយពលញ្ចេវ ញាណពលញ្ច.

អគ្គស្ស រតនត្តយស្ស ទានំ ទាតា. អថ វា អគ្គស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទានំ ឧឡារំ កត្វា តត្ថ បុញ្ញំ បវត្តេតា. អគ្គធម្មសមាហិតោតិ អគ្គេន បសាទធម្មេន ទានាទិធម្មេន ច សំហិតោ សមន្នាគតោ អចលប្បសាទយុត្តោ, តស្ស វា វិបាកភូតេហិ ពហុជនស្ស បិយមនាបតាទិធម្មេហិ យុត្តោ. អគ្គប្បត្តោ បមោទតីតិ យត្ថ យត្ថ សត្តនិកាយេ ឧប្បន្នោ, តត្ថ តត្ថ អគ្គភាវំ សេដ្ឋភាវំ អធិគតោ, អគ្គភាវំ វា លោកុត្តរមគ្គផលំ អធិគតោ បមោទតិ អភិរមតិ បរិតុស្សតីតិ.

អគ្គបសាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ អរិយេ ញាយេតិ សំកិលេសតោ អារកត្តា អរិយេ និទ្ទោសេ បរិសុទ្ធេ និយ្យានិកធម្មភាវតោ ញាយេ ការណេតិ អត្ថោ. ញាយតិ និច្ឆយេន កមតិ និព្ពានំ, តំ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈីយតិ ឯតេនាតី ញាយោ, អរិយមគ្គោ. សោ ឯវ ច សម្បាបកហេតុភាវតោ ការណន្តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សហវិបស្សនកេ មគ្គេ’’តិ. គាថាសុ ‘‘ញាយំ ធម្ម’’ន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

វស្សការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទោណសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ ឧក្កាហិ ធារិយមានាហីតិ ទីបិកាហិ ធារិយមានាហិ, ទណ្ឌទីបិកាសុ ជាលេត្វា ធារិយមានាសុ មាបិតត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ហិ នគរំ ‘‘មង្គលទិវសេ សុខណេ សុនក្ខត្តំ មា អតិក្កមី’’តិ រត្តិម្បិ ឧក្កាសុ ធារិយមានាសុ មាបិតំ. ឧក្កាសុ ឋាតិ ឧក្កដ្ឋា, ឧក្កាសុ វិជ្ជោតយន្តីសុ ឋិតា បតិដ្ឋិតាតិ មូលវិភូជាទិបក្ខេបេន (បាណិនិ ៣.២.៥) សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. និរុត្តិនយេន វា ឧក្កាសុ ឋិតាសុ ឋិតា អាសីតិ ឧក្កដ្ឋា. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘ភូមិភាគសម្បត្តិយា មនុស្សសម្បត្តិយា ឧបករណសម្បត្តិយា ច សា នគរី ឧក្កដ្ឋគុណយោគតោ ឧក្កដ្ឋាតិ នាមំ លភតី’’តិ. សេតព្យន្តិ តស្ស នគរស្ស នាមំ. តំ បន កស្សបទសពលស្ស ជាតនគរន្តិ អាហ ‘‘អតីតេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ជាតនគរ’’ន្តិ.

វិជ្ជន្តរិកាយាតិ វិជ្ជុនិច្ឆរណក្ខណេ. អន្តរតោតិ ហទយេ. អន្តរាតិ អារម្ភនិព្ពត្តីនំ វេមជ្ឈេ. អន្តរិកាយាតិ អន្តរាឡេ. ឯត្ថ ច ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ (អ. និ. ៦.៤៤; ១០.៧៥), ឯតេសំ អន្តរា កប្បា គណនតោ អសង្ខ្យេយ្យា (ពុ. វំ. ២៨.៣), អន្តរន្តរា កថំ ឱបបាតេតី’’តិ (ម. និ. ២.៤២៦) ច អាទីសុ វិយ ការណវេមជ្ឈេសុ វត្តមានា អន្តរាសទ្ទា ឯវ ឧទាហរិតព្ពា សិយុំ, ន បន ចិត្តក្ខណវិវរេសុ វត្តមានា អន្តរអន្តរិកសទ្ទា. អន្តរាសទ្ទស្ស ហិ អយមត្ថុទ្ធារោតិ.

អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – យេសុ អន្តរាសទ្ទោ វត្តតិ, តេសុ អន្តរសទ្ទោបិ វត្តតីតិ សមានត្ថត្តា អន្តរាសទ្ទត្ថេ វត្តមានោ អន្តរសទ្ទោ ឧទាហដោ. អន្តរាសទ្ទោ ឯវ វា ‘‘យស្សន្តរតោ’’តិ ឯត្ថ គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អន្តរាសទ្ទោ ឯវ បន ឥកសទ្ទេន បទំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘អន្តរិកា’’តិ វុត្តោតិ ឯវមេត្ថ ឧទាហរណោទាហរិតព្ពានំ វិរោធាភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ សាមិវចនស្ស បសង្គេ អន្តរាសទ្ទយោគេន ឧបយោគវចនស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនេវាហ ‘‘អន្តរាសទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កត’’ន្តិ.

សកលជម្ពុទីបេ ឧប្បន្នំ មហាកលហំ វូបសមេត្វាតិ បរិនិព្ពុតេ ភគវតិ ធាតូនំ អត្ថាយ កុសិនារនគរំ បរិវារេត្វា ឋិតេហិ សេសរាជូហិ ‘‘អម្ហាកំ ធាតុយោ វា ទេន្តុ យុទ្ធំ វា’’តិអាទិនា កោសិនារកេហិ មល្លេហិ សទ្ធិំ កតំ វិវាទំ វូបសមេត្វា. សោ កិរ ព្រាហ្មណោ តេសំ វិវាទំ សុត្វា ‘‘ឯតេ រាជានោ ភគវតោ បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ វិវាទំ ករោន្តិ, ន ខោ បនេតំ បតិរូបំ, អលំ ឥមិនា កលហេន, វូបសមេស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្ត្វា ឧន្នតេ បទេសេ ឋត្វា ទ្វេភាណវារបរិមាណំ ទោណគជ្ជិតំ នាម អវោច. តត្ថ បឋមភាណវារេ តាវ ឯកបទម្បិ តេ ន ជានិំសុ. ទុតិយភាណវារបរិយោសានេ ច ‘‘អាចរិយស្ស វិយ ភោ សទ្ទោ, អាចរិយស្ស វិយ ភោ សទ្ទោ’’តិ សព្ពេ និរវា អហេសុំ. ជម្ពុទីបតលេ កិរ កុលឃរេ ជាតោ យេភុយ្យេន តស្ស ន-អន្តេវាសិកោ នាម នត្ថិ, អថ ខោ សោ អត្តនោ វចនំ សុត្វា និរវេ តុណ្ហីភូតេ វិទិត្វា បុន –

‘‘សុណន្តុ ភោន្តោ មម ឯកវាចំ,

អម្ហាក ពុទ្ធោ អហុ ខន្តិវាទោ;

ន ហិ សាធុយំ ឧត្តមបុគ្គលស្ស,

សរីរភាគេ សិយា សម្បហារោ.

‘‘សព្ពេវ ភោន្តោ សហិតា សមគ្គា,

សម្មោទមានា ករោមដ្ឋភាគេ;

វិត្ថារិកា ហោន្តុ ទិសាសុ ថូបា,

ពហូ ជនា ចក្ខុមតោ បសន្នា’’តិ. (ទី. និ. ២.២៣៧) –

ឥមំ គាថាទ្វយំ វត្វា តំ កលហំ វូបសមេត្វា ធាតុយោ អដ្ឋធា ភាជេត្វា អទាសិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘សកលជម្ពុទីបេ ឧប្បន្នំ មហាកលហំ វូបសមេត្វា ធាតុយោ ភាជេស្សតី’’តិ. លក្ខណចក្កានីតិ ទ្វីសុ បាទតលេសុ ទ្វេ លក្ខណចក្កានិ.

អាសវេនាតិ កម្មកិលេសការណេន អាសវេន. ឯត្ថ ហិ តេភូមកញ្ច កម្មំ, អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា ‘‘អាសវា’’តិ វុត្តា. ទេវូបបត្តីតិ ទេវេសុ ឧប្បត្តិ និព្ពត្តិ. ឯត្ថ ច យក្ខគន្ធព្ពតាយ វិនិមុត្តា សព្ពេ ទេវា ទេវគ្គហណេន គហិតា. គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ អាកាសចារី. អហន្តិ វិភត្តិវិបរិណាមេន យោជេតព្ពំ.

ទោណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អបរិហានិយសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ និព្ពានសន្តិកេយេវ ចរតីតិ កិលេសនិព្ពានស្ស អនុបាទាបរិនិព្ពានស្ស ច សន្តិកេយេវ ចរតិ ‘‘ន ចិរស្សេវ អធិគមិស្សតី’’តិ កត្វា. គាថាយ អប្បមាទរតោតិ សមថវិបស្សនាយ អប្បមជ្ជនេ រតោ អភិរតោ, អប្បមាទេនេវ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេន្តោតិ អត្ថោ. បមាទំ ភយតោ បស្សន្តោតិ និរយូបបត្តិអាទិភយហេតុតោ បមាទំ ភយតោ បស្សន្តោ. អភព្ពោ បរិហានាយាតិ សោ ឯវរូបោ សមថវិបស្សនាធម្មេហិ មគ្គផលេហិ វា បរិហានាយ អភព្ពោ. សមថវិបស្សនាតោ ហិ សម្បត្តតោ ន បរិហាយតិ, ឥតរានិ ច អប្បត្តានិ បាបុណាតីតិ.

អបរិហានិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បតិលីនសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ អន្តវា លោកោតិ ឯកបស្សេន វឌ្ឍិតំ កសិណនិមិត្តំ ‘‘លោកោ’’តិ គាហេន វា តក្កេន វា ឧប្បន្នទិដ្ឋិ. លាភី ហិ ឈានចក្ខុនា បស្សិត្វា គណ្ហាតិ, ឥតរោ តក្កមត្តេន. អនន្តវាតិ សមន្តតោ វឌ្ឍិតំ អប្បមាណំ កសិណនិមិត្តំ ‘‘លោកោ’’តិ គាហេន វា តក្កេន វា ឧប្បន្នទិដ្ឋិ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ ជីវោ សរីរញ្ច ឯកមេវ វត្ថូតិ ឧប្បន្នទិដ្ឋិ. វិស្សដ្ឋានីតិ សកបរិច្ចជនវសេន និស្សដ្ឋានិ. វន្តានីតិ ឥទំ បុន អនាទិយនភាវទស្សនវសេន វុត្តំ. ចត្តម្បិ ហិ កេចិ គណ្ហន្តិ, នយិទមេវន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘វន្តានី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ យំ យេន វន្តំ, ន សោ តំ បុន អាទីយតិ. វន្តម្បិ កិញ្ចិ សសន្តតិលគ្គំ សិយា, នយិទមេវន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘មុត្តានី’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘ឆិន្នពន្ធនានិ កតានី’’តិ, សន្តតិតោ វិនិមោចនវសេន ឆិន្នពន្ធនានិ កតានីតិ អត្ថោ. មុត្តម្បិ កិញ្ចិ មុត្តពន្ធនំ វិយ ផលំ កុហិញ្ចិ តិដ្ឋតិ, ន ឯវមិទន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បហីនានី’’តិ វុត្តំ. យថា កិញ្ចិ ទុន្និស្សដ្ឋំ បុន អាទាយ សម្មទេវ និស្សដ្ឋំ ‘‘បដិនិស្សដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ វិបស្សនាយ និស្សដ្ឋានិ អាទិន្នសទិសានិ មគ្គេន បហីនានិ បដិនិស្សដ្ឋានិ នាម ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បដិនិស្សដ្ឋានី’’តិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘យថា ន បុន ចិត្តំ អារោហន្តិ, ឯវំ បដិនិស្សជ្ជិតានី’’តិ.

កាមេសនាតិ កាមានំ ឯសនា, កាមសង្ខាតា វា ឯសនា កាមេសនា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘តត្ថ កតមា កាមេសនា? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមបិបាសា កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ, អយំ វុច្ចតិ កាមេសនា’’តិ, តស្មា កាមរាគោ ‘‘កាមេសនា’’តិ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘កាមេសនា…បេ… អនាគាមិមគ្គេន បហីនា’’តិ. ភវានំ ឯសនា ភវេសនា. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តត្ថ កតមា ភវេសនា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ…បេ… ភវជ្ឈោសានំ, អយំ វុច្ចតិ ភវេសនា’’តិ, តស្មា ភវេសនរាគោ រូបារូបភវបត្ថនាតិ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘ភវេសនា បន អរហត្តមគ្គេន បហីយតី’’តិ.

ព្រហ្មចរិយស្ស ឯសនា ព្រហ្មចរិយេសនា. សា ច មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស, ទិដ្ឋិគតិកសម្មតព្រហ្មចរិយស្ស ច គវេសនវសេន ទ្វិប្បការាតិ អាហ ‘‘ព្រហ្មចរិយំ ឯសិស្សាមី’’តិអាទិ. ទិដ្ឋិគតិកសម្មតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស ឯសនាបិ ហិ ព្រហ្មចរិយេសនាតិ វុច្ចតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា? សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ ទិដ្ឋិគហនំ ទិដ្ឋិកន្តារំ ទិដ្ឋិវិសូកាយិកំ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ ទិដ្ឋិសំយោជនំ គាហោ បតិដ្ឋាហោ អភិនិវេសោ បរាមាសោ កុម្មគ្គោ មិច្ឆាបថោ មិច្ឆត្តំ តិត្ថាយតនំ វិបរិយេសគ្គាហោ, អយំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយេសនា’’តិ (វិភ. ៩១៩).

តស្មា ទិដ្ឋិគតិកសម្មតស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស ឯសនា ទិដ្ឋព្រហ្មចរិយេសនាតិ វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘ទិដ្ឋិព្រហ្មចរិយេសនា បន សោតាបត្តិមគ្គេនេវ បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ. ឯត្តាវតា ច រាគទិដ្ឋិយោ ឯសនាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ន កេវលញ្ច រាគទិដ្ឋិយោ ឯវ ឯសនា, តទេកដ្ឋំ កម្មម្បិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តត្ថ កតមា កាមេសនា? កាមរាគោ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ កាមេសនា. តត្ថ កតមា ភវេសនា? ភវរាគោ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ ភវេសនា. តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា? អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, អយំ វុច្ចតិ ព្រហ្មចរិយេសនា’’តិ (វិភ. ៩១៩).

នវវិធមានោតិ ‘‘សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.១០៨; ធ. ស. ១១២១; វិភ. ៨៦៦; មហានិ. ២១) អាគតោ នវវិធមានោ.

‘‘កាមេសនា’’តិអាទិគាថាយ បន ព្រហ្មចរិយេសនា សហាតិ ព្រហ្មចរិយេសនាយ សទ្ធិំ. វិភត្តិលោបេន ហិ អយំ និទ្ទេសោ. ករណត្ថេ វា ឯតំ បច្ចត្តវចនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘ព្រហ្មចរិយេសនាយ សទ្ធិំ កាមេសនា ភវេសនាតិ តិស្សោ ឯសនា’’តិ. តាសុ ព្រហ្មចរិយេសនំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិសច្ចបរាមាសោ, ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមុស្សយា’’តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ឥតិ ឯវំ សច្ចន្តិ បរាមាសោ ឥតិសច្ចបរាមាសោ. ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ទិដ្ឋិយា បវត្តិអាការំ ទស្សេតិ. ទិដ្ឋិយោ ឯវ សព្ពានត្ថហេតុភាវតោ ទិដ្ឋិដ្ឋានា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ, ភិក្ខវេ, វជ្ជំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០). តា ឯវ ច ឧបរូបរិ វុទ្ធិយា មានលោភាទិកិលេសសមុស្សយនេន វដ្ដទុក្ខសមុស្សយនេន ច សមុស្សយា, ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ មិច្ឆាភិនិវិសមានា សព្ពានត្ថហេតុកា កិលេសទុក្ខូបចយតោ ហេតុភូតា ច ទិដ្ឋិយោ ព្រហ្មចរិយេសនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន បវត្តិអាការតោ និព្ពត្តិតោ ច ព្រហ្មចរិយេសនា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

សព្ពរាគវិរត្តស្សាតិ សព្ពេហិ កាមភវរាគេហិ វិរត្តស្ស. តតោ ឯវ តណ្ហាក្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ វិមុត្តត្តា តណ្ហាក្ខយវិមុត្តិនោ អរហតោ. ឯសនា បដិនិស្សដ្ឋាតិ កាមេសនា, ភវេសនា សព្ពសោ និស្សដ្ឋា បហីនា. ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមូហតាតិ ព្រហ្មចរិយេសនាសង្ខាតា ទិដ្ឋិដ្ឋានា ច បឋមមគ្គេនេវ សមុគ្ឃាតិតា. ឯវម្បិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា វេទិតព្ពា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បតិលីនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧជ្ជយសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ អនុកុលយញ្ញន្តិ អនុកុលំ កុលានុក្កមំ ឧបាទាយ ទាតព្ពទានំ. តេនាហ ‘‘អម្ហាកំ…បេ… កុលានុកុលវសេន យជិតព្ព’’ន្តិ. វំសបរម្បរាយ បច្ឆា ទុគ្គតបុរិសេហិ បទាតព្ពទានំ. ឯវរូបំ កុលំ សីលវន្តេ ឧទ្ទិស្ស និពទ្ធទានំ, តស្មិំ កុលេ ទលិទ្ទានិបិ ន ឧបច្ឆិន្ទន្តិ. តត្រិទំ វត្ថុ – អនាថបិណ្ឌិកស្ស ឃរេ បញ្ច សលាកភត្តសតានិ ទីយិំសុ. ទន្តមយសលាកានំ បញ្ចសតានិ អហេសុំ. អថ តំ កុលំ អនុក្កមេន ទាលិទ្ទិយេន អភិភូតំ. ឯកា តស្មិំ កុលេ ទារិកា ឯកសលាកតោ ឧទ្ធំ ទាតុំ នាសក្ខិ. សាបិ បច្ឆា សាតវាហនំ រដ្ឋំ គន្ត្វា ខលំ សោធេត្វា លទ្ធធញ្ញេន តំ សលាកំ អទាសិ. ឯកោ ថេរោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ អានេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា តតោ បដ្ឋាយ បុន បញ្ចបិ សលាកសតានិ បវត្តេសិ.

អស្សមេធន្តិអាទីសុ បោរាណករាជកាលេ កិរ សស្សមេធំ, បុរិសមេធំ, សម្មាបាសំ, វាចាបេយ្យន្តិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ អហេសុំ, យេហិ រាជានោ លោកំ សង្គណ្ហិំសុ. តត្ថ និប្ផន្នសស្សតោ ទសមភាគគ្គហណំ សស្សមេធំ នាម, សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. មហាយោធានំ ឆមាសិកភត្តវេតនានុប្បទានំ បុរិសមេធំ នាម, បុរិសសង្គណ្ហនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ. ទលិទ្ទមនុស្សានំ ហត្ថេ លេខំ គហេត្វា តីណិ វស្សានិ វិនា វឌ្ឍិយា សហស្សទ្វិសហស្សមត្តធនានុប្បទានំ សម្មាបាសំ នាម. តញ្ហិ សម្មា មនុស្សេ បាសេតិ ហទយេ ពន្ធិត្វា វិយ ឋបេតិ, តស្មា សម្មាបាសន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘តាត, មាតុលា’’តិអាទិនា បន សណ្ហវាចាភណនំ វាចាបេយ្យំ នាម, បេយ្យវជ្ជំ បិយវចនតាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចតូហិ វត្ថូហិ សង្គហិតំ រដ្ឋំ ឥទ្ធញ្ចេវ ហោតិ ផីតញ្ច បហូតអន្នបានំ ខេមំ និរព្ពុទំ, មនុស្សា មុទា មោទនា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា អបារុតឃរទ្វារា វិហរន្តិ. ឥទំ ឃរទ្វារេសុ អគ្គឡានំ អភាវតោ និរគ្គឡន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បោរាណិកា បវេណី. អបរភាគេ បន ឱក្កាករាជកាលេ ព្រាហ្មណា ឥមានិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ ឥមញ្ច រដ្ឋសម្បត្តិំ បរិវត្តេន្តា ឧម្មូលំ កត្វា អស្សមេធំ បុរិសមេធន្តិអាទិកេ បញ្ច យញ្ញេ នាម អកំសុ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ព្រាហ្មណធម្មិយសុត្តេ –

‘‘តេសំ អាសិ វិបល្លាសោ, ទិស្វាន អណុតោ អណុំ…បេ…;

តេ តត្ថ មន្តេ គន្ថេត្វា, ឱក្កាកំ តទុបាគមុ’’ន្តិ. (សុ. និ. ៣០១-៣០៤);

ឥទានិ តេហិ បរិវត្តេត្វា ឋបិតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សមេធ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ មេធន្តីតិ វធេន្តិ. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហីតិ មហាយញ្ញស្ស បុព្ពភាគេ បច្ឆា ច បវត្តេតព្ពេហិ ទ្វីហិ បរិវារយញ្ញេហិ. សត្តនវុតិបញ្ចបសុសតឃាតភិំសនស្សាតិ សត្តនវុតាធិកានំ បញ្ចន្នំ បសុសតានំ មារណេន ភេរវស្ស បាបភីរុកានំ ភយាវហស្ស. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘ឆសតានិ និយុជ្ជន្តិ, បសូនំ មជ្ឈិមេ ហនិ;

អស្សមេធស្ស យញ្ញស្ស, ឩនានិ បសូហិ តីហី’’តិ. (សំ. និ. ដី. ១.១.១២០);

សម្មន្តិ យុគច្ឆិទ្ទេ បក្ខិបិតព្ពទណ្ឌកំ. បាសន្តីតិ ខិបន្តិ. សំហារិមេហីតិ សកដេហិ វហិតព្ពេហិ. បុព្ពេ កិរ ឯកោ រាជា សម្មាបាសំ យជន្តោ សរស្សតិនទិតីរេ បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ និមុគ្គោយេវ អហោសិ, អន្ធពាលព្រាហ្មណា គតានុគតិគតា ‘‘អយំ តស្ស សគ្គគមនមគ្គោ’’តិ សញ្ញាយ តត្ថ សម្មាបាសយញ្ញំ បដ្ឋបេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘និមុគ្គោកាសតោ បភុតី’’តិ. អយូបោ អប្បកទិវសោ យាគោ, សយូបោ ពហុទិវសំ នេយ្យោ សត្រយាគោតិ. មន្តបទាភិសង្ខតានំ សប្បិមធូនំ វាជមិតិ សមញ្ញា. ហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំសាទិ សត្តរសកទក្ខិណស្ស. សារគព្ភកោដ្ឋាគារាទីសុ នត្ថិ ឯត្ថ អគ្គឡន្តិ និរគ្គឡោ. តត្ថ កិរ យញ្ញេ អត្តនោ សាបតេយ្យំ អនវសេសតោ អនិគូហិត្វា និយ្យាតីយតិ.

មហារម្ភាតិ ពហុបសុឃាតកម្មា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិវិធា យត្ថ ហញ្ញរេ’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘មហាកិច្ចា មហាករណីយា’’តិ បឋមោ អត្ថវិកប្បោ វុត្តោ. ទុតិយោ បន អត្ថវិកប្បោ ‘‘មហារម្ភាតិ បបញ្ចវសេន អជេឡកា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា អារទ្ធោ. និរារម្ភាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ននុ ច បាណាតិបាតាទិអកុសលកម្មស្ស អប្បមត្តកម្បិ ផលំ នុបលព្ភតិ, តស្មា តស្ស និប្ផលភាវំ អវត្វា ‘‘ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘និរវសេសត្ថេ’’តិអាទិ. អនុគតំ កុលន្តិ អនុកុលំ, កុលានុគតន្តិ អត្ថោ. យេ និច្ចភត្តាទិំ បុព្ពបុរិសេហិ បដ្ឋបិតំ អបរាបរំ អនុបច្ឆិន្ទន្តា មនុស្សា ទទន្តិ, តេ អនុកុលំ យជន្តិ នាម. តេនេវាហ ‘‘យេ អញ្ញេ អនុកុលំ យជន្តី’’តិអាទិ.

ឧជ្ជយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧទាយិសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ បាណសមារម្ភរហិតន្តិ បាណឃាតរហិតំ. អព្យាពជ្ឈំ សុខំ លោកំ, បណ្ឌិតោ ឧបបជ្ជតីតិ កាមច្ឆន្ទាទិព្យាបាទវិរហិតត្តា អព្យាពជ្ឈំ និទ្ទុក្ខំ. បរបីឡាភាវេ បន វត្តព្ពំ នត្ថិ. ឈានសមាបត្តិវសេន សុខពហុលត្តា សុខំ ឯកន្តសុខំ ព្រហ្មលោកំ ឈានបុញ្ញេន, ឥតរបុញ្ញេន បន តទញ្ញសម្បត្តិភវសង្ខាតំ សុខំ លោកំ បណ្ឌិតោ សប្បញ្ញោ ឧបេតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឧទាយិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចក្កវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.