.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

ចតុក្កនិបាត-ដីកា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. ភណ្ឌគាមវគ្គោ

១-២. អនុពុទ្ធសុត្តាទិវណ្ណនា

១-២. ចតុក្កនិបាតស្ស បឋមេ អនុពោធោ បុព្ពភាគិយំ ញាណំ, បដិវេធោ អនុពោធេន អភិសមយោ. តត្ថ យស្មា អនុពោធបុព្ពកោ បដិវេធោ អនុពោធេន វិនា ន ហោតិ. អនុពោធោ ហិ ឯកច្ចោ បដិវេធសម្ពទ្ធោ, តទុភយាភាវហេតុកញ្ច វដ្ដេ សំសរណំ, តស្មា វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘អននុពោធា…បេ… តុម្ហាកញ្ចា’’តិ. បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ភវតោ ភវន្តរូបគមនំ សន្ធាវនំ, អបរាបរំ ចវនូបបជ្ជនវសេន សញ្ចរណំ សំសរណន្តិ អាហ ‘‘ភវតោ’’តិអាទិ. សន្ធាវិតសំសរិតបទានំ កម្មសាធនតំ សន្ធាយាហ ‘‘មយា ច តុម្ហេហិ ចា’’តិ បឋមវិកប្បេ. ទុតិយវិកប្បេ បន ភាវសាធនតំ ហទយេ កត្វា ‘‘មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ចា’’តិ យថារុតវសេនេវ វុត្តំ. ទីឃរជ្ជុនា ពទ្ធសកុណំ វិយ រជ្ជុហត្ថោ បុរិសោ ទេសន្តរំ តណ្ហារជ្ជុនា ពទ្ធំ សត្តសន្តានំ អភិសង្ខារោ ភវន្តរំ នេតិ ឯតាយាតិ ភវនេត្តិ. តេនាហ ‘‘ភវរជ្ជូ’’តិអាទី.

វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តករោតិ សកលវដ្ដទុក្ខស្ស សកសន្តានេ បរសន្តានេ ច វិនាសករោ អភាវករោ. ពុទ្ធចក្ខុធម្មចក្ខុទិព្ពចក្ខុមំសចក្ខុសមន្តចក្ខុសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. សវាសនានំ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា សាតិសយំ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

អនុពុទ្ធសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. បឋមខតសុត្តាទិវណ្ណនា

៣-៤. តតិយេ កលិន្តិ អបរាធំ. វិចិនាតីតិ អាចិនោតិ បសវតិ. តេន ច កលិនា សុខំ ន បដិលភតីតិ តេន អបរាធេន សុខំ ន វិន្ទតិ. និន្ទិយប្បសំសាយ ហិ បសំសិយនិន្ទាយ ច សមកោវ វិបាកោ. បសំសិយនិន្ទាតិ ច សម្បន្នគុណបរិធំសនវសេន បវត្តិយា មហាសាវជ្ជតាយ កដុកតរវិបាកា. និន្ទិយប្បសំសា បន កថំ តាយ សមវិបាកាតិ ចេ? តស្មិំ អវិជ្ជមានគុណសមារោបនេន អត្តនោ បរេសញ្ច មិច្ឆាបដិបត្តិហេតុភាវតោ បសំសិយេន តស្ស សព្ភាវករណតោ ច. លោកេបិ ហិ អសូរំ សូរេន សមំ ករោន្តោ គារយ្ហោ ហោតិ, បគេវ ទុប្បដិបន្នំ សុប្បដិបន្នេន សមំ ករោន្តោតិ. សកេន ធនេនាតិ អត្តនោ សាបតេយ្យេន. អប្បមត្តកោវ កលីតិ ទិដ្ឋធម្មិកត្តា សប្បដិការត្តា ច អប្បមត្តកោ អបរាធោ. អយំ…បេ… មហន្តតរោ កលិ កតូបចិតត្តា សម្បរាយិកត្តា អប្បដិការត្តា ច.

និរព្ពុទោតិ គណនាវិសេសោ ឯសោតិ អាហ ‘‘និរព្ពុទគណនាយា’’តិ, សតសហស្សំ និរព្ពុទាតិ អត្ថោ. និរព្ពុទបរិមាណំ បន វស្សគណនាយ ឯវំ វេទិតព្ពំ. យថេវ ហិ សតំ សតសហស្សានំ កោដិ ហោតិ, ឯវំ សតំ សតសហស្សានំ កោដិយោ បកោដិ នាម ហោតិ, សតំ សតសហស្សានំ បកោដិយោ កោដិបកោដិ, សតំ សតសហស្សកោដិបកោដិយោ នហុតំ, សតំ សតសហស្សនហុតានិ និន្នហុតំ, សតំ សតសហស្សនិន្នហុតានិ ឯកំ អព្ពុទំ, តតោ វីសតិគុណិតំ និរព្ពុទំ. យំ អរិយេ គរហន្តោ និរយំ ឧបបជ្ជតីតិ អរិយេ គរហន្តោ យំ និរព្ពុទសង្ខាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ, និរព្ពុទោតិ ច បាដិយេក្កោ និរយោ នត្ថិ, អវីចិម្ហិយេវ បន និរព្ពុទគណនាយ បច្ចិតព្ពដ្ឋានស្សេតំ នាមំ. ចតុត្ថំ ឧត្តានមេវ.

បឋមខតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនុសោតសុត្តវណ្ណនា

៥. បញ្ចមេ អនុសោតំ គច្ឆតីតិ សំសារសោតស្ស អនុកូលភាវេន គច្ឆតិ. បច្ចនីកបដិបត្តិយាតិ សំសារសោតស្ស បដិកូលវសេន បវត្តនិព្ពិទានុបស្សនាទិបដិបត្តិយា. ឋិតសភាវោតិ អចលប្បសាទាទិសមន្នាគមេន ឋិតសភាវោ. អនាគាមី ហិ អស្សទ្ធិយេហិ កាមរាគព្យាបាទេហិ អកម្បនិយចិត្តតាយ តម្ហា លោកា អនាវត្តិធម្មតាយ ច ឋិតសភាវោ នាម. ឱឃំ តរិត្វាតិ កាមោឃាទិចតុព្ពិធំ ឱឃំ អតិក្កមិត្វា. បរតីរំ គតោតិ និព្ពានបារំ គតោ. ព្រាហ្មណោតិ ពាហិតបាបតាយ ព្រាហ្មណោតិ សង្ខំ គតោ ខីណាសវោ. តេនាហ ‘‘សេដ្ឋោ និទ្ទោសោ’’តិ. បញ្ចវេរកម្មន្តិ បាណាតិបាតាទិបញ្ចទុច្ចរិតំ. សហាបិ ទុក្ខេន សហាបិ ទោមនស្សេនាតិ កិលេសបរិយុដ្ឋានេ សតិ ឧប្បន្នេន ទុក្ខទោមនស្សេន សទ្ធិម្បិ. បរិបុណ្ណន្តិ តិស្សន្នំ សិក្ខានំ ឯកាយបិ អនូនំ. បរិសុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សេដ្ឋចរិយំ. ឥមិនា វារេន សោតាបន្នសកទាគាមិនោ កថិតា. កិំ បន តេ រុទន្តា ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តីតិ? អាម, កិលេសរោទនេន រោទន្តា ចរន្តិ នាម, សីលសម្បន្នោ បុថុជ្ជនភិក្ខុ ឯត្ថេវ សង្គហិតោ.

ចេតោវិមុត្តិន្តិ ផលសមាធិំ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ ផលញាណំ. ឆហាការេហិ បារគតោតិ អភិញ្ញាបារគូ, បរិញ្ញាបារគូ, ភាវនាបារគូ, បហានបារគូ, សច្ឆិកិរិយាបារគូ, សមាបត្តិបារគូតិ ឯវំ ឆហិ អាការេហិ សព្ពធម្មានំ បារំ បរិយោសានំ គតោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុសោតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អប្បស្សុតសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ អប្បកំ សុតំ ហោតីតិ នវង្គសត្ថុសាសនេ កិញ្ចិទេវ សុតំ ហោតិ. តទេវ នវង្គសត្ថុសាសនំ ទស្សេតុំ ‘‘សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុត្តាទីនិ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឧភតោវិភង្គនិទ្ទេសក្ខន្ធកបរិវារា’’តិអាទិមាហ. កថំ បនាយំ វិភាគោ យុជ្ជេយ្យ. សគាថកញ្ហិ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណំ. តទុភយវិនិមុត្តញ្ច សុត្តំ ឧទានាទិវិសេសសញ្ញារហិតំ នត្ថិ, យំ សុត្តង្គំ សិយា. មង្គលសុត្តាទីនញ្ច (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. ២៦១ អាទយោ) សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា គាថាភាវតោ ធម្មបទាទីនំ វិយ. គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា សគាថកត្តា សគាថាវគ្គស្ស វិយ. តថា ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានន្តិ? វុច្ចតេ –

‘‘សុត្តន្តិ សាមញ្ញវិធិ, វិសេសវិធយោ បរេ;

សនិមិត្តា និរុឡ្ហត្តា, សហតាញ្ញេន នាញ្ញតោ’’. (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា)

សព្ពស្សបិ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សុត្តន្តិ អយំ សាមញ្ញវិធិ. តេនេវាហ អាយស្មា មហាកច្ចានោ នេត្តិយំ (នេត្តិ. សង្គហវារោ) ‘‘នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋី’’តិ. ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្នំ (បាចិ. ៦៥៥, ១២៤២) សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានីតិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) ឯវមាទិ ច ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ. វិសេសវិធយោ បរេ សនិមិត្តា តទេកទេសេសុ គេយ្យាទយោ វិសេសវិធយោ តេន តេន និមិត្តេន បតិដ្ឋិតា. តថា ហិ គេយ្យស្ស សគាថកត្តំ តព្ភាវនិមិត្តំ. លោកេបិ ហិ សសិលោកំ សគាថកំ វា ចុណ្ណិយគន្ថំ ‘‘គេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ. គាថាវិរហេ បន សតិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តំ. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនញ្ហិ ‘‘ព្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ព្យាករណមេវ វេយ្យាករណំ. ឯវំ សន្តេ សគាថកាទីនម្បិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនវសេន បវត្តានំ វេយ្យាករណភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ គេយ្យាទិសញ្ញានំ អនោកាសភាវតោ, ‘‘គាថាវិរហេ សតី’’តិ វិសេសិតត្តា ច. តថា ហិ ធម្មបទាទីសុ កេវលំ គាថាពន្ធេសុ សគាថកត្តេបិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាយុត្តេសុ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទីវចនសម្ពន្ធេសុ អព្ភុតធម្មប្បដិសំយុត្តេសុ ច សុត្តវិសេសេសុ យថាក្កមំ គាថាឧទានឥតិវុត្តកអព្ភុតធម្មសញ្ញា បតិដ្ឋិតា, តថា សតិបិ គាថាពន្ធភាវេ ភគវតោ អតីតាសុ ជាតីសុ ចរិយានុភាវប្បកាសកេសុ ជាតកសញ្ញា, សតិបិ បញ្ហវិស្សជ្ជនភាវេ សគាថកត្តេ ច កេសុចិ សុត្តន្តេសុ វេទស្ស លភាបនតោ វេទល្លសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ តេន តេន សគាថកត្តាទិនា និមិត្តេន តេសុ តេសុ សុត្តវិសេសេសុ គេយ្យាទិសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ វិសេសវិធយោ សុត្តង្គតោ បរេ គេយ្យាទយោ. យំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទិនិមិត្តរហិតំ, តំ សុត្តង្គំ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោ. ននុ ច សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណន្តិ សុត្តង្គំ ន សម្ភវតីតិ ចោទនា តទវត្ថាវាតិ? ន តទវត្ថា សោធិតត្តា. សោធិតញ្ហិ បុព្ពេ ‘‘គាថាវិរហេ សតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្ត’’ន្តិ.

យញ្ច វុត្តំ – ‘‘គាថាភាវតោ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា’’តិ, តំ ន, និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តភាវោ. ន ហិ តានិ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទយោ វិយ គាថាភាវេន បញ្ញាតានិ, អថ ខោ សុត្តភាវេនេវ, តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុត្តនាមក’’ន្តិ នាមគ្គហណំ កតំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘សគាថកត្តា គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ នត្ថិ, យស្មា សហតាញ្ញេន. សហ គាថាហីតិ ហិ សគាថកំ. សហភាវោ នាម អត្ថតោ អញ្ញេន ហោតិ, ន ច មង្គលសុត្តាទីសុ គាថាវិនិមុត្តោ កោចិ សុត្តប្បទេសោ អត្ថិ, យោ ‘‘សហ គាថាហី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ន ច សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. យទបិ វុត្តំ – ‘‘ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានំ គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ ន, អញ្ញតោ. អញ្ញា ឯវ ហិ តា គាថា ជាតកាទិបរិយាបន្នត្តា. អតោ ន តាហិ ឧភតោវិភង្គាទីនំ គេយ្យង្គភាវោតិ. ឯវំ សុត្តាទីនំ អង្គានំ អញ្ញមញ្ញំ សង្ករាភាវោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ សារត្ថទីបនិយា (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) អម្ហេហិ បកាសិតោ, ឥច្ឆន្តេហិ តតោយេវ គហេតព្ពោ.

ន អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតីតិ អដ្ឋកថាញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា លោកុត្តរធម្មស្ស អនុរូបធម្មំ បុព្ពភាគប្បដិបទំ បដិបន្នោ ន ហោតីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘ន អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយាតិ អដ្ឋកថញ្ច បាឡិញ្ច ជានិត្វា…បេ… ន បដិបន្នោ ហោតី’’តិ.

អប្បស្សុតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សោភនសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ បញ្ញាវេយ្យត្តិយេនាតិ សច្ចសម្បដិវេធាទិបញ្ញាវេយ្យត្តិយេន. វិនយំ ឧបេតាតិ តទង្គាទិវសេន កិលេសានំ វិនយំ ឧបេតា. វេសារជ្ជេនាតិ សារជ្ជករានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិបាបធម្មានំ វិគមនតោ វេសារជ្ជេន, សារជ្ជរហិតេនាតិ អត្ថោ. តេបិដកវសេន ពហុ សុតំ ឯតេសន្តិ ពហុស្សុតា. តមេវ បរិយត្តិធម្មំ ធារេន្តិ សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តសីហវសំ វិយ វិនស្សន្តំ អកត្វា សុប្បគុណសុប្បវត្តិភាវេន ហទយេ ឋបេន្តីតិ ធម្មធរា. ឯទិសា ច អត្តនា សុតស្ស ធម្មស្ស អាធារភូតា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សុតធម្មានំ អាធារភូតា’’តិ.

សោភនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វេសារជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ ព្យាមោហវសេន សរណបរិយេសនំ សារជ្ជនំ សារទោ, ព្យាមោហភយំ. វិគតោ សារទោ ឯតស្សាតិ វិសារទោ, តស្ស ភាវោ វេសារជ្ជំ. តំ បន ញាណសម្បទំ, បហានសម្បទំ, ទេសនាវិសេសសម្បទំ ខេមញ្ច និស្សាយ បវត្តំ ចតុព្ពិធបច្ចវេក្ខណញាណំ. តេនាហ ‘‘ចតូសុ ឋានេសូ’’តិអាទិ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ, សេដ្ឋដ្ឋានំ. សព្ពញ្ញុតបដិជាននវសេន អភិមុខំ គច្ឆន្តិ, អដ្ឋ វា បរិសា ឧបសង្កមន្តីតិ អាសភា, បុព្ពពុទ្ធា. ឥទំ បនាតិ ពុទ្ធានំ ឋានំ សព្ពញ្ញុតមេវ វទតិ. តិដ្ឋមានោវាតិ អវទន្តោបិ តិដ្ឋមានោវ បដិជានាតិ នាមាតិ អត្ថោ. ឧបគច្ឆតីតិ អនុជានាតិ.

អដ្ឋសុ បរិសាសូតិ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, អនេកសតំ ខត្តិយបរិសំ ឧបសង្កមិតា…បេ… ព្រាហ្មណបរិសំ គហបតិបរិសំ, សមណបរិសំ, ចាតុមហារាជិកបរិសំ, តាវតិំសបរិសំ, មារបរិសំ, ព្រហ្មបរិសំ ឧបសង្កមិតា, តត្របិ មយា សន្និសិន្នបុព្ពញ្ចេវ សល្លបិតបុព្ពញ្ច សាកច្ឆា ច សមាបជ្ជិតបុព្ពា. តត្រ វត មំ ‘ភយំ វា សារជ្ជំ វា ឱក្កមិស្សតី’តិ និមិត្តមេតំ, សារិបុត្ត, ន សមនុបស្សាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥១) ឯវំ វុត្តបរិសាសុ. អភីតនាទំ នទតីតិ បរតោ ទស្សិតញាណយោគេន វិសារទោ អហន្តិ អភីតនាទំ នទតិ. សីហនាទសុត្តេនាតិ ខន្ធវគ្គេ អាគតេន សីហនាទសុត្តេន.

‘‘ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣១) សុត្តសេសេន សប្បុរិសូបនិស្សយាទិផលសម្បត្តិបវត្តិ វុត្តា, បុរិមសប្បុរិសូបនិស្សយាទិឧបនិស្សយា បច្ឆិមសប្បុរិសូបនិស្សយាទិសម្បត្តិបវត្តិ វា វុត្តា. អាទិ-សទ្ទេន តត្ថ ច ចក្កសទ្ទស្ស គហណំ វេទិតព្ពំ. វិចក្កសណ្ឋានា អសនិ ឯវ អសនិវិចក្កំ. ឧរចក្កាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន អាណាសមូហាទីសុបិ ចក្កសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. ‘‘សង្ឃភេទំ ករិស្សាម ចក្កភេទ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) ហិ អាណា ‘‘ចក្ក’’ន្តិ វុត្តា. ‘‘ទេវចក្កំ អសុរចក្ក’’ន្តិអាទីសុ សមូហោតិ.

បដិវេធនិដ្ឋត្តា អរហត្តមគ្គញាណំ បដិវេធោតិ ‘‘ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តេន បដិលទ្ធស្សបិ ទេសនាញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ បរស្ស ពុជ្ឈនមត្តេន ហោតីតិ ‘‘អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិ…បេ… ផលក្ខណេ បវត្តំ នាមា’’តិ វុត្តំ. តតោ បរំ បន យាវ បរិនិព្ពានា ទេសនាញាណប្បវត្តិ តស្សេវ បវត្តិតស្ស ធម្មចក្កស្ស ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ.

ទស្សិតធម្មេសូតិ វុត្តធម្មេសុ. វចនមត្តមេវ ហិ តេសំ, ន បន ទស្សនំ តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស អភាវតោ. ភគវតោ ឯវ វា ‘‘ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ បរស្ស វចនវសេន ទស្សិតធម្មេសុ. ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧១៨-៧២១) វិយ ធម្ម-សទ្ទោ ហេតុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សហធម្មេនាតិ សហេតុនា’’តិ. ហេតូតិ ច ឧបបត្តិសាធនហេតុ វេទិតព្ពោ, ន ការកោ, សម្បាបកោ វា. និមិត្តន្តិ ចោទនាយ ការណំ. តត្ថ ចោទកោ ចោទនំ ករោតីតិ ការណំ, ធម្មោ ចោទនំ ករោតិ ឯតេនាតិ ការណំ. តេនាហ ‘‘បុគ្គលោបី’’តិអាទិ. ខេមន្តិ កេនចិ អប្បដិពាហិយភាវេន អនុបទ្ទុតំ.

អន្តរាយោ ឯតេសំ អត្ថិ, អន្តរាយេ វា និយុត្តាតិ អន្តរាយិកា. ឯវំភូតា បន តេ យស្មា អន្តរាយករា នាម ហោន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា’’តិ. អសញ្ចិច្ច វីតិក្កមេ នាតិសាវជ្ជាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សញ្ចិច្ច វីតិក្កន្តា’’តិ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធាតិអាទិ និទស្សនមត្តំ ឥតរេសម្បិ ចតុន្នំ ‘‘អន្តរាយិកា’’តិ វុត្តធម្មានំ តព្ភាវេ ព្យភិចារាភាវតោ. ឥធ បន មេថុនធម្មោ អធិប្បេតោតិ ឥទំ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន វុត្តំ អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ (បាចិ. ៤១៧) វិយ. យស្មា តំខណម្បិ កាមានំ អាទីនវំ ទិស្វា វិរតោ ហោតិ ចេ, វិសេសំ អធិគច្ឆតិ, ន កាមេសុ អាសត្តោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេថុន…បេ…អន្តរាយោ ហោតី’’តិ. តត្ថ យស្ស កស្សចីតិ ន កេវលំ បព្ពជិតស្សេវ, អថ ខោ យស្ស កស្សចិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘មេថុនមនុយុត្តស្ស, មុស្សតេវាបិ សាសន’’ន្តិ (សុ. និ. ៨២០).

តស្មិំ អនិយ្យានិកធម្មេតិ តស្មិំ បរេហិ បរិកប្បិតអនិយ្យានិកធម្មនិមិត្តំ. និមិត្តត្ថេ ហិ ឥទំ កម្មសំយោគេ ភុម្មំ.

ឧបនិពទ្ធាតិ វិរចិតា. តេនាហ ‘‘អភិសង្ខតា’’តិ. បុថុភាវន្តិ ពហុភាវំ. បុថូហិ វា សិតាតិ ពហូហិ សមណព្រាហ្មណេហិ សិតា ឧបនិពទ្ធា.

វេសារជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. តណ្ហុប្បាទសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ ភវតិ ឯតេន អារោគ្យន្តិ ភវោ, គិលានបច្ចយោ. បរិវុទ្ធោ ភវោ អភវោ. វុទ្ធិអត្ថោ ហិ អយមការោ យថា ‘‘សំវរាសំវរោ, ផលាផល’’ន្តិ ច. សប្បិនវនីតាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន តេលមធុផាណិតាទីនំ គហណំ. សប្បិនវនីតាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ, សព្ពស្សបិ គិលានបច្ចយស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភវាភវោតិ វា ខុទ្ទកោ ចេវ មហន្តោ ច ឧបបត្តិភវោ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘សម្បត្តិភវេសូ’’តិអាទិ. ភវោតិ វា សម្បត្តិ, អភវោតិ វិបត្តិ. ភវោតិ វុទ្ធិ, អភវោតិ ហានិ. តំនិមិត្តញ្ច តណ្ហា ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘ភវាភវហេតុ វា’’តិ.

តណ្ហាទុតិយោតិ តណ្ហាសហាយោ. តណ្ហា ហិ និរុទកកន្តារេ មរីចិកាយ ឧទកសញ្ញា វិយ បិបាសាភិភូតំ តសិតំ សត្តំ អស្សាសទស្សនវសេន សហាយកិច្ចំ ករោន្តី ភវាទីសុ អនិព្ពិន្នំ កត្វា បរិព្ភមាបេតិ. តថា ហិ តំ បបាតកំ អចិន្តេត្វា មធុគ្គណ្ហនកលុទ្ទកា វិយ អនេកាទីនវាកុលេសុ ភវេសុ អានិសំសមេវ ទស្សេន្តី អនត្ថជាលេ សា បរិព្ភមាបេតិ, តស្មា តណ្ហា ‘‘បុរិសស្ស ទុតិយា’’តិ វុត្តា. ននុ ច អញ្ញេបិ កិលេសាទយោ ភវនិព្ពត្តិបច្ចយាតិ? សច្ចមេតំ, ន បន តថា វិសេសបច្ចយោ, យថា តណ្ហា. តថា ហិ សា កុសលេហិ វិនា អកុសលេហិ, កាមាវចរាទិកុសលេហិ ច វិនា រូបាវចរាទិកុសលេហិ ភវនិព្ពត្តិយា វិសេសបច្ចយោ. យតោ សមុទយសច្ចន្តិ វុច្ចតីតិ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឥត្ថភាវោ ច អញ្ញថាភាវោ ច ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវោ, សំសារោ, តំ ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ. តត្ថ ឥត្ថភាវោ មនុស្សត្តំ, អញ្ញថាភាវោ តតោ អវសិដ្ឋសត្តាវាសា. ឥត្ថភាវោ វា តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, អញ្ញថាភាវោ អនាគតត្តភាវោ. ឯវរូបោ វា អញ្ញោបិ អត្តភាវោ ឥត្ថភាវោ, ន ឯវរូបោ អញ្ញថាភាវោ. តេនេវាហ ‘‘ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឯត្ថ ឥត្ថភាវោ នាម អយំ អត្តភាវោ’’តិអាទិ. សំសរណំ សំសារោ.

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតិ’’. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេសោ; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤);

តេនាហ ‘‘ខន្ធធាតុអាយតនានំ បដិបាដិ’’ន្តិ, ខន្ធធាតុអាយតនានំ ហេតុផលភាវេន អបរាបរប្បវត្តិន្តិ អត្ថោ.

ឯវមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯត្ថ ឯតមាទីនវំ ញត្វាតិបិ បឋន្តិ, ឯតំ សកលវដ្ដទុក្ខស្ស សម្ភវំ សមុទយំ តណ្ហំ អាទីនវំ ញត្វាតិ អត្ថោ. អថ វា ឯវមាទីនវំ ញត្វាតិ ឯតំ យថាវុត្តំ សំសារានតិវត្តនអាទីនវំ ទោសំ ញត្វា. និគ្គហណោតិ ចតុរូបាទានសង្ខាតស្ស សព្ពស្ស គហណស្ស បដិនិស្សជ្ជនេន និគ្គហណោ, ខន្ធបរិនិព្ពានេន សង្ខារប្បវត្តិតោ អបគច្ឆេយ្យាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តណ្ហុប្បាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. យោគសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ យោជេន្តីតិ កម្មំ វិបាកេន ភវាទិំ, ភវន្តរាទីហិ ទុក្ខេន សត្តំ យោជេន្តិ ឃដេន្តីតិ យោគា. កាមនដ្ឋេន កាមោ ច សោ យថាវុត្តេនត្ថេន យោគោ ចាតិ កាមយោគោ. ភវយោគោ នាម ភវរាគោតិ ទស្សេតុំ ‘‘រូបារូបភវេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បឋមោ ឧបបត្តិភវេសុ រាគោ, ទុតិយោ កម្មភវេសុ, តតិយោ ភវទិដ្ឋិសហគតោ យថា រជ្ជនដ្ឋេន រាគោ, ឯវំ យុជ្ជនដ្ឋេន យោគោតិ វុត្តោ. ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណន្តិ ឥទំ សុត្តន្តនយំ និស្សាយ វុត្តំ. សុត្តន្តសំវណ្ណនា ហេសាតិ, តទន្តោគធត្តា វា បុព្ពន្តាទីនំ.

សមុទយន្តិ ទ្វេ សមុទយា ខណិកសមុទយោ បច្ចយសមុទយោ ច. ឧប្បាទក្ខណោ ខណិកសមុទយោ, បច្ចយោវ បច្ចយសមុទយោ. សមុទយតេ សមុទយនំ សមុទយោ, សមុទេតិ ឯតស្មាតិ សមុទយោតិ ឯវំ ឧភិន្នំ សមុទយានំ សទ្ទត្ថតោបិ ភេទោ វេទិតព្ពោ. បច្ចយសមុទយំ បជានន្តោបិ ភិក្ខុ ខណិកសមុទយំ បជានាតិ, ខណិកសមុទយំ បជានន្តោបិ បច្ចយសមុទយំ បជានាតិ. បច្ចយតោ ហិ សង្ខារានំ ឧទយំ បស្សតោ ខណតោ ច នេសំ ឧទយទស្សនំ សុខំ ហោតិ, ខណតោ ច នេសំ ឧទយំ បស្សតោ បគេវ បច្ចយានំ សុគ្គហិតត្តា បច្ចយតោ ទស្សនំ សុខេន ឥជ្ឈតិ. ឥធ បន ខណិកសមុទយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមុទយន្តិ ឧប្បត្តិ’’ន្តិ.

អត្ថង្គមោបិ ទុវិធោ អច្ចន្តត្ថង្គមោ, ភេទត្ថង្គមោតិ. អច្ចន្តត្ថង្គមោ អប្បវត្តិនិរោធោ, និព្ពានន្តិ កេចិ. ភេទត្ថង្គមោ ខណិកនិរោធោ. តទុភយំ បុព្ពភាគេ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន បស្សតោ អញ្ញតរទស្សនេន ឥតរទស្សនម្បិ សិទ្ធមេវ ហោតិ. បុព្ពភាគេយេវ អារម្មណវសេន ខយតោ វយតោ សម្មសនាទិកាលេ ភេទត្ថង្គមំ បស្សន្តោ ព្យតិរេកវសេន អនុស្សវាទិតោ អច្ចន្តត្ថង្គមំ បស្សតិ, មគ្គក្ខណេ បន អារម្មណតោ អច្ចន្តត្ថង្គមំ បស្សន្តោ អសម្មោហតោ ឥតរម្បិ បស្សតិ. ឥធ បន ភេទត្ថង្គមំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថង្គមន្តិ ភេទ’’ន្តិ. កាមានំ ឧប្បត្តិភេទគ្គហណេនេវ ចេត្ថ យថា កាមានំ បដិច្ចសមុប្បន្នតា វិភាវិតា, ឯវំ កាមវត្ថុនោបីតិ ឧភយេសម្បិ អនិច្ចតា ទុក្ខតា អនត្តតា ច វិភាវិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មធុរភាវន្តិ ឥមិនា កាមសន្និស្សិតំ សុខំ សោមនស្សំ ទស្សេតិ. ‘‘យំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦) ហិ វុត្តំ. អមធុរភាវន្តិ ឥមិនា បន កាមហេតុកំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ ទស្សេតិ.

ផស្សាយតនានន្តិ ឆទ្វារិកស្ស ផស្សស្ស ការណភូតានំ ចក្ខាទិអាយតនានំ. តេនាហ ‘‘ចក្ខាទីនំ ចក្ខុសម្ផស្សាទិការណាន’’ន្តិ. បុនព្ភវករណំ បុនោភវោ ឧត្តរបទលោបេន, មនោ-សទ្ទស្ស វិយ ច បុរិមបទស្ស ឱការន្តតា ទដ្ឋព្ពា. បុនោភវោ សីលមេតេសន្តិ បោនោភវិកា. អថ វា សីលត្ថេន ឥកសទ្ទេន គមិតត្ថត្តា កិរិយាវាចកសទ្ទស្ស អទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ យថា អបូបភក្ខនសីលោ អាបូបិកោ. អថ វា បុនព្ភវំ ទេន្តិ, បុនព្ភវាយ សំវត្តន្តិ, បុនប្បុនព្ភវេ និព្ពត្តេន្តីតិ បោនោភវិកា. ‘‘តទ្ធិតា’’តិ ហិ ពហុវចននិទ្ទេសា វិចិត្តត្តា វា តទ្ធិតានំ អភិធានលក្ខណត្តា វា ‘‘បុនព្ភវំ ទេន្តី’’តិអាទីសុបិ អត្ថេសុ បោនោភវិកសទ្ទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា.

វិសំយោជេន្តិ បដិបន្នំ បុគ្គលំ កាមយោគាទិតោ វិយោជេន្តីតិ វិសំយោគា, អសុភជ្ឈានាទីនិ វិសំយោជនការណានិ. តេនាហ ‘‘វិសំយោគាតិ វិសំយោជនការណានី’’តិអាទិ.

យោគសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភណ្ឌគាមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ចរវគ្គោ

១. ចរសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ ចរតោតិ គច្ឆន្តស្ស, ចង្កមន្តស្ស វា. ឧប្បជ្ជតិ កាមវិតក្កោ វាតិ វត្ថុកាមេសុ អវីតរាគតាយ តាទិសេ បច្ចយេ កាមបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ ចេ, យទិ ឧប្បជ្ជតិ. ព្យាបាទវិតក្កោ វា វិហិំសាវិតក្កោ វាតិ អាឃាតវិនយេ វិសេសេន ចិត្តស្ស អទមិតត្តា អាឃាតនិមិត្តេ ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ, លេឌ្ឌុទណ្ឌាទីតិ បរហិំសនវសេន វិហិំសាបដិសំយុត្តោ វា វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ ចេតិ សម្ពន្ធោ. តំ ចេ ភិក្ខុ អធិវាសេតីតិ តំ យថាវុត្តំ កាមវិតក្កាទិំ យថាបច្ចយំ អត្តនោ ចិត្តេ ឧប្បន្នំ ‘‘ឥតិបាយំ វិតក្កោ បាបកោ, ឥតិបិ អកុសលោ, ឥតិបិ សាវជ្ជោ, សោ ច ខោ អត្តព្យាពាធាយ សំវត្តតី’’តិអាទិនា នយេន បច្ចវេក្ខណាយ អភាវតោ អធិវាសេតិ អត្តនោ ចិត្តំ អារោបេត្វា វាសេតិ. អធិវាសេន្តោយេវ ច នប្បជហតិ តទង្គាទិប្បហានវសេន ន បដិនិស្សជ្ជតិ. តតោ ឯវ ច ន វិនោទេតិ អត្តនោ ចិត្តសន្តានតោ ន នុទតិ ន នីហរតិ. តថា អវិនោទនតោ ន ព្យន្តីករោតិ ន វិគតន្តំ ករោតិ. អាតាបី បហិតត្តោ យថា តេសំ អន្តោបិ នាវសិស្សតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ, ឯវំ ករោតិ, អយំ បន តថា ន ករោតីតិ អត្ថោ. តថាភូតោ បន ន អនភាវំ គមេតិ អនុ អនុ អភាវំ ន គមេតិ. ន បជហតិ ចេ, ន វិនោទេតិ ចេតិ ឥតិអាទិនា ចេ-សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំភូតោតិ ឯវំ កាមវិតក្កាទីហិ បាបវិតក្កេហិ សមង្គិភូតោ. អនាតាបីតិ កិលេសានំ អាតាបយិកស្ស វីរិយស្ស អភាវេន អនាតាបី. បាបុត្រាសលក្ខណស្ស ឱត្តប្បស្ស អភាវេន អនោត្តាបី. សតតំ សមិតំ សព្ពកាលំ និរន្តរំ. កុសីតោ ហីនវីរិយោតិ កុសលេហិ ធម្មេហិ បរិហាបយិត្វា អកុសលបក្ខេ កុច្ឆិតំ សីទនតោ កោសជ្ជសមន្នាគមេន ច កុសីតោ, សម្មប្បធានវីរិយាភាវេន ហីនវីរិយោ វីរិយវិរហិតោតិ វុច្ចតិ កថីយតិ. ឋិតស្សាតិ គមនំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា តិដ្ឋតោ. សយនឥរិយាបថស្ស វិសេសតោ កោសជ្ជបក្ខិកត្តា យថា តំសមង្គិនោ ភាវិតត្តា សម្ភវន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាគរស្សា’’តិ វុត្តំ.

សុក្កបក្ខេ តញ្ចេ ភិក្ខុ នាធិវាសេតីតិ អារទ្ធវីរិយស្សបិ វិហរតោ អនាទិមតិ សំសារេ ចិរកាលភាវិតត្តា តថារូបបច្ចយសមាយោគេ សតិសម្មោសេន វា កាមវិតក្កាទិ ឧប្បជ្ជតិ ចេ, តំ ភិក្ខុ អត្តនោ ចិត្តំ អារោបេត្វា ន វាសេតិ, អព្ភន្តរេ ន វាសេតីតិ អត្ថោ. អនធិវាសេន្តោ កិំ ករោតិ? បជហតិ ឆឌ្ឌេតិ. កិំ កចវរំ វិយ បិដកេនាតិ? ន, អបិច ខោ តំ វិនោទេតិ នុទតិ នីហរតិ. កិំ ពលិពទ្ទំ វិយ បតោទេនាតិ? ន, អថ ខោ ព្យន្តីករោតិ វិគតន្តំ ករោតិ, យថា តេសំ អន្តោបិ នាវសិស្សតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ, តថា តេ ករោតិ. កថំ បន តេ តថា ករោតិ? អនភាវំ គមេតិ អនុ អនុ អភាវំ គមេតិ, វិក្ខម្ភនប្បហានេន យថា សុវិក្ខម្ភិតា ហោន្តិ, តថា នេ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំភូតោតិអាទីសុ ឯវំ កាមវិតក្កាទីនំ អនធិវាសេន សុវិសុទ្ធាសយោ សមានោ តាយ ច អាសយសម្បត្តិយា តន្និមិត្តាយ ច បយោគសម្បត្តិយា បរិសុទ្ធសីលោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ តទង្គាទិវសេន កិលេសានំ អាតាបនលក្ខណេន វីរិយេន សមន្នាគតត្តា អាតាបី. សព្ពសោ បាបុត្រាសេន សមន្នាគតត្តា ឱត្តាបី សតតំ រត្តិន្ទិវំ. សមិតំ និរន្តរំ សមថវិបស្សនានុយោគវសេន ចតុព្ពិធសម្មប្បធានសិទ្ធិយា អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ. និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោតិ វុច្ចតិ កថីយតីតិ អត្ថោ.

គាថាសុ គេហនិស្សិតន្តិ ឯត្ថ គេហវាសីហិ អបរិច្ចត្តត្តា គេហវាសិសភាវត្តា គេហធម្មត្តា វា គេហំ វុច្ចតិ វត្ថុកាមោ. អថ វា គេហប្បដិពទ្ធភាវតោ, កិលេសកាមានំ និវាសដ្ឋានភាវតោ វា គេហាតិ វុច្ចន្តិ, តំវត្ថុកត្តា កាមវិតក្កាទិ គេហនិស្សិតំ នាម. កុម្មគ្គបដិបន្នោតិ យស្មា អរិយមគ្គស្ស ឧប្បថភាវតោ អភិជ្ឈាទយោ តទេកដ្ឋធម្មា ច កុម្មគ្គោ, តស្មា កាមវិតក្កាទិពហុលោ កុម្មគ្គបដិបន្នោ. មោហនេយ្យេសុ មុច្ឆិតោតិ មោហសំវត្តនិយេសុ រូបាទីសុ មុច្ឆិតោ សម្មត្តោ អជ្ឈោបន្នោ. សម្ពោធិន្តិ អរិយមគ្គញាណំ. ផុដ្ឋន្តិ ផុសិតុំ បត្តុំ បាបោ សោ តាទិសោ មិច្ឆាសង្កប្បគោចរោ បុគ្គលោ អភព្ពោ, ន កទាចិ តំ បាបុណាតីតិ អត្ថោ.

វិតក្កំ សមយិត្វានាតិ យថាវុត្តំ មិច្ឆាវិតក្កំ បដិសង្ខានភាវនាពលេន វូបសមេត្វា. វិតក្កូបសមេ រតោតិ នវន្នម្បិ មហាវិតក្កានំ អច្ចន្តូបសមភូតេ អរហត្តេ, និព្ពានេ ឯវ វា អជ្ឈាសយេន រតោ អភិរតោ. ភព្ពោ សោតិ សោ យថាវុត្តោ សម្មាបដិបជ្ជមានោ បុគ្គលោ បុព្ពភាគេ សមថវិបស្សនាពលេន សព្ពវិតក្កេ យថារហំ តទង្គាទិវសេន វូបសមេត្វា ឋិតោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តមគ្គញាណសង្ខាតំ និព្ពានសង្ខាតញ្ច អនុត្តរំ សម្ពោធិំ ផុដ្ឋុំ អធិគន្តុំ ភព្ពោ អរហា. ឯវមេត្ថ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា.

ចរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សីលសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សម្បន្នសីលាតិ ឯត្ថ តិវិធំ សម្បន្នំ បរិបុណ្ណសមង្គិមធុរវសេន. តត្ថ –

‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារំ, សុវា ភុញ្ជន្តិ កោសិយ;

បដិវេទេមិ តេ ព្រហ្មេ, ន នេ វារេតុមុស្សហេ’’តិ. (ជា. ១.១៤.១) –

ឥទំ បរិបុណ្ណសម្បន្នំ នាម. ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) ឥទំ សមង្គិសម្បន្នំ នាម. ‘‘ឥមិស្សា, ភន្តេ, មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលំ សម្បន្នំ, សេយ្យថាបិ ខុទ្ទមធុំ អនីលកំ, ឯវមស្សាទ’’ន្តិ (បារា. ១៧) ឥទំ មធុរសម្បន្នំ នាម. ឥធ បរិបុណ្ណសម្បន្នវសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា’’តិ អាហ. សមង្គិសម្បន្នវសេនបិ អត្ថោ យុជ្ជតិយេវ, តស្មា សម្បន្នសីលាតិ បរិបុណ្ណសីលា ហុត្វាតិបិ សីលសមង្គិនោ ហុត្វាតិបិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ សីលស្ស អនវសេសសមាទានេន អខណ្ឌាទិភាវប្បត្តិយា បរិបុណ្ណសីលា, សមាទានតោ បដ្ឋាយ អវិច្ឆិន្ទនតោ សីលសមង្គិនោ. សមាទានវតោ ហិ អច្ចន្តវិរោធិធម្មានុប្បត្តិយា សីលសមង្គិតា វេទិតព្ពា, ចេតនាទីនំ បន សីលនលក្ខណានំ ធម្មានំ បវត្តិលក្ខណេន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

តត្ថ ‘‘បរិបុណ្ណសីលា’’តិ ឥមិនា អត្ថេន ខេត្តទោសវិគមេន ខេត្តបារិបូរី វិយ សីលទោសវិគមេន សីលបារិបូរី វុត្តា ហោតិ. យថា ហិ ខេត្តំ ពីជខណ្ឌំ, វប្បខណ្ឌំ, ឧទកខណ្ឌំ, ឩសខណ្ឌន្តិ ចតុទោសសមន្នាគតំ អបរិបូរំ ហោតិ. តត្ថ ពីជខណ្ឌំ នាម យត្ថ អន្តរន្តរា ពីជានិ ខណ្ឌានិ វា បូតីនិ វា ហោន្តិ, តានិ យត្ថ បតន្តិ, តត្ថ សស្សំ ន ឧដ្ឋេតិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ, អបរិបូរំ ហោតីតិ អត្ថោ. វប្បខណ្ឌំ នាម យត្ថ អកុសលោ ពីជានិ វបន្តោ អន្តរន្តរា និបាតេតិ. ឯវញ្ហិ សព្ពត្ថ សស្សំ ន ឧដ្ឋេតិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ. ឧទកខណ្ឌំ នាម យត្ថ កត្ថចិ ឧទកំ អតិពហុំ វា ហោតិ, ន វា ហោតិ. តត្រាបិ ហិ សស្សានិ ន ឧដ្ឋេន្តិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ. ឩសខណ្ឌំ នាម យត្ថ កស្សកោ កិស្មិញ្ចិ បទេសេ នង្គលេន ភូមិំ ចត្តារោ បញ្ច វារេ កសន្តោ អតិគម្ភីរំ ករោតិ, តតោ ឩសំ ឧប្បជ្ជតិ. តត្រាបិ ហិ សស្សំ ន ឧដ្ឋេតិ, ខេត្តំ ខណ្ឌំ ហោតិ, តាទិសញ្ច ខេត្តំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ. តត្រាបិ ពហុម្បិ វបិត្វា អប្បំ លភតិ. ឥមេសំ បន ចតុន្នំ ទោសានំ វិគមា ខេត្តំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តាទិសញ្ច ខេត្តំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ. ឯវមេវ ខណ្ឌំ, ឆិទ្ទំ, សពលំ, កម្មាសន្តិ ចតុទោសសមន្នាគតំ សីលំ អបរិបូរំ ហោតិ, តាទិសញ្ច សីលំ ន មហប្ផលំ ហោតិ ន មហានិសំសំ. ឥមេសំ បន ចតុន្នំ ទោសានំ វិគមា សីលំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តាទិសញ្ច សីលំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ.

‘‘សីលសមង្គិនោ’’តិ ឥមិនា បនត្ថេន សីលេន សមង្គិភូតា សមោធានគតា សមន្នាគតា ហុត្វា វិហរថាតិ ឥទមេវ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ទ្វីហិ ការណេហិ សម្បន្នសីលតា ហោតិ សីលវិបត្តិយា អាទីនវទស្សនេន, សីលសម្បត្តិយា ច អានិសំសទស្សនេន. តទុភយម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤) វិត្ថារិតំ. តត្ថ ‘‘សម្បន្នសីលាតិ ឯត្តាវតា ច កិរ ភគវា ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតា’តិ ឥមិនា តត្ថ ជេដ្ឋកសីលំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតី’’តិ ទិវាវិហារវាសី សុមត្ថេរោ អាហ. អន្តេវាសិកោ បនស្ស តេបិដកចូឡនាគត្ថេរោ អាហ – ‘‘ឧភយត្ថាបិ បាតិមោក្ខសំវរោ ភគវតា វុត្តោ, បាតិមោក្ខសំវរោយេវ ហិ សីលំ, ឥតរានិ បន តីណិ សីលន្តិ វុត្តដ្ឋានំ នាម អត្ថី’’តិ វត្វា តំ អននុជានន្តោ អាហ – ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរោ នាម ឆទ្វាររក្ខាមត្តកមេវ, អាជីវបារិសុទ្ធិ ធម្មេន សមេន បច្ចយុប្បត្តិមត្តកំ, បច្ចយនិស្សិតំ បដិលទ្ធបច្ចយេ ឥទមត្ថន្តិ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនមត្តកំ. និប្បរិយាយេន បាតិមោក្ខសំវរោវ សីលំ. យស្ស សោ ភិន្នោ, អយំ ឆិន្នសីសោ វិយ បុរិសោ ហត្ថបាទេ, សេសានិ រក្ខិស្សតីតិ ន វត្តព្ពោ. យស្ស បន សោ អរោគោ, អយំ អច្ឆិន្នសីសោ វិយ បុរិសោ ជីវិតំ, សេសានិ បុន បាកតិកានិ កត្វា រក្ខិតុំ សក្កោតិ. តស្មា ‘សម្បន្នសីលា’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘សម្បន្នបាតិមោក្ខា’តិ តស្សេវ វេវចនំ វត្វា តំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេន្តោ ‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតា’តិអាទិមាហា’’តិ.

បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សំវុតាតិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហីតិ បាតិមោក្ខន្តិ លទ្ធនាមេន សិក្ខាបទសីលេន បិហិតកាយវចីទ្វារា. ឯវំភូតា ច តេន ឧបេតា សមន្នាគតា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧបេតា ហុត្វា’’តិ. អាចារេន ច គោចរេន ច សម្បន្នាតិ កាយិកវាចសិកអវីតិក្កមសង្ខាតេន អាចារេន, ន-វេសិយគោចរតាទិសង្ខាតេន គោចរេន ច សម្បន្នា, សម្បន្នអាចារគោចរាតិ អត្ថោ. អណុប្បមាណេសូតិ អតិបរិត្តកេសុ អនាបត្តិគមនីយេសុ. ទុក្កដទុព្ភាសិតមត្តេសូតិ អបរេ. ទោសេសូតិ គារយ្ហេសុ អកុសលធម្មេសុ. ភយតោ ទស្សនសីលាតិ បរមាណុមត្តម្បិ វជ្ជំ សិនេរុប្បមាណំ វិយ កត្វា ភាយនសីលា. សព្ពសិក្ខាកោដ្ឋាសេសូតិ មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិអាទិភេទេសុ. តំ តំ សមាទាតព្ពំ សមាទាយាតិ យំ កិញ្ចិ សិក្ខាកោដ្ឋាសេសុ មូលបញ្ញត្តិអាទិភេទេសុ សិក្ខិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ បូរិតព្ពំ កាយិកំ វាចសិកំ វា សីលំ, តំ សព្ពំ សម្មា អាទាយ, សម្មទេវ សក្កច្ចំ សព្ពសោ ច អាទិយិត្វាតិ អត្ថោ.

ឧទយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតីតិ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. តណ្ហាសមុទយា…បេ… កម្មសមុទយា…បេ… អាហារសមុទយា រូបសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ. តថា អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. តណ្ហាសមុទយា…បេ… កម្មសមុទយា…បេ… ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតី’’តិអាទិនា នយេន ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ច បញ្ច កត្វា វុត្តានិ បញ្ចវីសតិ ឧទយលក្ខណានិ បស្សតិ.

វយំ បស្សន្តោ បញ្ចវីសតិ លក្ខណានិ បស្សតីតិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. តណ្ហានិរោធា…បេ… កម្មនិរោធា…បេ… អាហារនិរោធា រូបនិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ. អវិជ្ជានិរោធា…បេ… តណ្ហានិរោធា…បេ… ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតី. វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ’’តិអាទិនា នយេន ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ច បញ្ច កត្វា វុត្តានិ បញ្ចវីសតិ វយលក្ខណានិ បស្សតិ. បេសិតត្តោតិ និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោ. កថយន្តីតិ តថាវិធំ ភិក្ខុំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាចិក្ខន្តិ.

យតំ ចរេតិ វាយមមានោ ចរេយ្យ, ចង្កមនាទិវសេន គមនំ កប្បេន្តោបិ ‘‘អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៣២) នយេន វុត្តប្បធានវីរិយំ ករោន្តោ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ យថា អកុសលធម្មា បហីយន្តិ, កុសលធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ គមនំ កប្បេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. យតមេនំ បសារយេតិ ឯតំ បសារេតព្ពំ ហត្ថបាទាទិំ យតំ យតមានោ យថាវុត្តវីរិយសមង្គី ហុត្វា បសារេយ្យ, សព្ពត្ថ បធានំ ន ជហេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ យថា បដិបជ្ជន្តោ យតំ យតន្តោ នាម ហោតិ, តំ បដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ. តិរិយន្តិ បរិតោ, បុរត្ថិមទិសាទិវសេន សមន្តតោ ទិសាភាគេសូតិ អត្ថោ. អបាចីនន្តិ ហេដ្ឋា. យាវតា ជគតោ គតីតិ យត្តកា សត្តសង្ខារភេទស្ស លោកស្ស បវត្តិ, តត្ថ សព្ពត្ថាតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា អនវសេសតា សម្មសនញាណស្ស វិសយំ សង្គហេត្វា ទស្សេតិ. សមវេក្ខិតាតិ សមា ហេតុនា ញាយេន អវេក្ខិតា, អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មានន្តិ សត្តសុញ្ញានំ. ខន្ធានន្តិ រូបាទីនំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ. ឧទយព្ពយន្តិ ឧទយញ្ច វយញ្ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឧបរិ តិរិយំ អធោតិ តិធា សង្គហិតេ សព្ពស្មិំ លោកេ អតីតាទិភេទភិន្នានំ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធសង្ខាតានំ សព្ពេសំ រូបារូបធម្មានំ អនិច្ចាទិសម្មសនាធិគតេន ឧទយព្ពយញាណេន បញ្ចវីសតិយា អាការេហិ ឧទយំ, បញ្ចវីសតិយា អាការេហិ វយំ សមវេក្ខិតា សមនុបស្សិតា ភវេយ្យាតិ.

ចេតោសមថសាមីចិន្តិ ចិត្តសំកិលេសានំ អច្ចន្តវូបសមនតោ ចេតោសមថសង្ខាតស្ស អរិយមគ្គស្ស អនុច្ឆវិកំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ. សិក្ខមានន្តិ បដិបជ្ជមានំ ភាវេន្តំ ញាណបរម្បរា និព្ពត្តេន្តំ. សទាតិ សព្ពកាលំ រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច. សតន្តិ ចតុសម្បជញ្ញសមន្នាគតាយ សតិយា សតោការី. ឯវម្បេត្ថ គាថាវណ្ណនា ទដ្ឋព្ពា. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សីលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បធានសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ ឧត្តមវីរិយានីតិ សេដ្ឋវីរិយានិ វិសិដ្ឋស្ស អត្ថស្ស សាធនតោ. មារោ ធិយ្យតិ ឯត្ថាតិ មារធេយ្យំ, កិលេសមារស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតំ, តំ តេភូមកវដ្ដន្តិ អាហ ‘‘តេភូមកវដ្ដសង្ខាតំ មារធេយ្យ’’ន្តិ. ជាតិមរណតោ ជាតំ ភយំ ជាតិមរណភយំ, ជាតិមរណមេវ វា ភយហេតុតោ ភយន្តិ ជាតិមរណភយំ. តេនាហ ‘‘ជាតិញ្ច មរណញ្ច…បេ… ភយស្សា’’តិ សេសំ ឧត្តានមេវ.

បធានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សំវរសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ សំវរាទីនំ សាធនវសេន បទហតិ ឯតេហីតិ បធានានិ. សំវរន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយន្តិ យថា អភិជ្ឈាទយោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ សតិយា ឧបដ្ឋានេ ចក្ខាទីនំ បិទហនេ អនលសស្ស ឧប្បន្នវីរិយំ. បជហន្តស្សាតិ វិនោទេន្តស្ស. ឧប្បន្នវីរិយន្តិ តស្សេវ បហានស្ស សាធនវសេន បវត្តវីរិយំ. ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នវីរិយន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សមាធិនិមិត្តន្តិ សមាធិ ឯវ. បុរិមុប្បន្នសមាធិ ហិ បរតោ ឧប្បជ្ជនកសមាធិស្ស ការណំ ហោតីតិ ‘‘សមាធិនិមិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

ឧបធិវិវេកត្តាតិ ខន្ធូបធិអាទិឧបធីហិ វិវិត្តត្តា វិនិស្សដត្តា. តំ អាគម្មាតិ តំ និព្ពានំ មគ្គេន អធិគមហេតុ. រាគាទយោ វិរជ្ជន្តិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វិរាគោ. ឯវំ និរោធោបិ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា ឥធ ពោជ្ឈង្គមិស្សកវសេន ឥច្ឆិតា, តស្មា ‘‘អារម្មណវសេន វា អធិគន្តព្ពវសេន វា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អធិគន្តព្ពវសេនាតិ តន្និន្នតាវសេន. វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ វោស្សគ្គវសេន បរិណាមិតំ បរិច្ចជនវសេន ចេវ បក្ខន្ទនវសេន ច បរិណាមនសីលំ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ វោស្សគ្គា’’តិអាទិ. ខន្ធានំ បរិច្ចជនំ នាម តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានវសេនាតិ យេនាការេន វិបស្សនា កិលេសេ បជហតិ, តេនេវាការេន តន្និមិត្តក្ខន្ធេ ច បជហតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អាហ ‘‘វិបស្សនា…បេ… បរិច្ចជតី’’តិ. យស្មា វិបស្សនា វុដ្ឋានគាមិនិភាវំ បាបុណន្តី និន្នបោណបព្ភារភាវេន ឯកំសតោ និព្ពានំ បក្ខន្ទតីតិ វត្តព្ពតំ លភតិ, មគ្គោ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ ខន្ធេ ច រាគំ បរិច្ចជតិ, តស្មា យថាក្កមំ វិបស្សនាមគ្គានំ វសេន បក្ខន្ទនបរិច្ចាគវោស្សគ្គា វេទិតព្ពា. វោសគ្គត្ថាយាតិ បរិច្ចាគវោស្សគ្គត្ថាយ ចេវ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្ថាយ ច. បរិណមតីតិ បរិច្ចជតិ. តំ បន បរិណាមនំ វុដ្ឋានគាមិនិភាវប្បត្តិយា ចេវ អរិយមគ្គភាវប្បត្តិយា ច ឥច្ឆិតន្តិ អាហ ‘‘វិបស្សនាភាវញ្ច មគ្គភាវញ្ច បាបុណាតី’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ សេសសម្ពោជ្ឈង្គកោដ្ឋាសេសុ.

ភទ្ទកន្តិ អភទ្ទកានំ នីវរណាទិបាបធម្មានំ វិក្ខម្ភនេន រាគវិគមនេន ឯកន្តហិតត្តា ទុល្លភត្តា ច ភទ្ទកំ សុន្ទរំ. ន ហិ អញ្ញំ សមាធិនិមិត្តំ ឯវំ ទុល្លភំ រាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតំ អត្ថិ. អនុរក្ខតីតិ ឯត្ថ អនុរក្ខនា នាម អធិគតសមាធិតោ យថា បរិហានិ ន ហោតិ, ឯវំ បដិបត្តិសាសន-តប្បដិបក្ខវិគមនេនាតិ អាហ ‘‘សមាធី’’តិអាទិ. អដ្ឋិកសញ្ញាទិកាតិ អដ្ឋិកជ្ឈានាទិកា. សញ្ញាសីសេន ហិ ឈានំ វទតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

សំវរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បញ្ញត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ អត្តភាវោ ឯតេសំ អត្ថីតិ អត្តភាវិនោ, តេសំ អត្តភាវីនំ. តេនាហ ‘‘អត្តភាវវន្តាន’’ន្តិ. យាវ ឆត្តិំសាយ ឥន្ទានំ អាយុប្បមាណំ, តាវ បណីតេ កាមេ បរិភុញ្ជីតិ មន្ធាតុរាជា កិរ ឯកទិវសំ អត្តនោ បរិណាយករតនំ បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ មនុស្សលោកតោ រមណីយតរំ ឋាន’’ន្តិ. កស្មា ទេវ ឯវំ ភណសិ, កិំ ន បស្សសិ ចន្ទិមសូរិយានំ អានុភាវំ, ននុ ឯតេសំ ឋានំ ឥតោ រមណីយតរន្តិ? រាជា ចក្ករតនំ បុរក្ខត្វា តត្ថ អគមាសិ.

ចត្តារោ មហារាជានោ ‘‘មន្ធាតុមហារាជា អាគតោ’’តិ សុត្វា ‘‘តាវមហិទ្ធិកោ មហារាជា ន សក្កា យុទ្ធេន បដិពាហិតុ’’ន្តិ សករជ្ជំ និយ្យាតេសុំ. សោ តំ គហេត្វា បុន បុច្ឆិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥតោ រមណីយតរំ ឋាន’’ន្តិ. អថស្ស តាវតិំសភវនំ កថយិំសុ. ‘‘តាវតិំសភវនំ, ទេវ, រមណីយំ, តត្ថ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ ឥមេ ចត្តារោ មហារាជានោ បារិចារិកា ទោវារិកភូមិយំ តិដ្ឋន្តិ. សក្កោ ទេវរាជា មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ. តស្សិមានិ ឧបភោគដ្ឋានានិ – យោជនសហស្សុព្ពេធោ វេជយន្តបាសាទោ, បញ្ចយោជនសតុព្ពេធា សុធម្មទេវសភា, ទិយឌ្ឍយោជនសតិកោ វេជយន្តរថោ, តថា ឯរាវណោ ហត្ថី, ទិព្ពរុក្ខសហស្សប្បដិមណ្ឌិតំ នន្ទនវនំ, ចិត្តលតាវនំ, ផារុសកវនំ, យោជនសតុព្ពេធោ បារិច្ឆត្តកោ កោវិឡារោ, តស្ស ហេដ្ឋា សដ្ឋិយោជនាយាមា បញ្ញាសយោជនវិត្ថារា បញ្ចទសយោជនុព្ពេធា ជយសុមនបុប្ផវណ្ណា បណ្ឌុកម្ពលសិលា, យស្សា មុទុតាយ សក្កស្ស និសីទតោ ឧបឌ្ឍកាយោ អនុប្បវិសតី’’តិ.

តំ សុត្វា រាជា តត្ថ គន្តុកាមោ ចក្ករតនំ អព្ភុក្កិរិ. តំ អាកាសេ ឧដ្ឋហិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ. អថ ទ្វិន្នំ ទេវលោកានំ វេមជ្ឈតោ ចក្ករតនំ ឱតរិត្វា បថវិយា អាសន្នេ ឋានេ អដ្ឋាសិ សទ្ធិំ បរិណាយករតនប្បមុខាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ. រាជា ឯកកោវ អត្តនោ អានុភាវេន តាវតិំសភវនំ អគមាសិ. សក្កោ ‘‘មន្ធាតា អាគតោ’’តិ សុត្វា តស្ស បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ‘‘ស្វាគតំ, មហារាជ, សកំ, តេ មហារាជ, អនុសាស មហារាជា’’តិ វត្វា សទ្ធិំ នាដកេហិ រជ្ជំ ទ្វេ ភាគេ កត្វា ឯកំ ភាគមទាសិ. រញ្ញោ តាវតិំសភវនេ បតិដ្ឋិតមត្តស្សេវ មនុស្សគន្ធសរីរនិស្សន្ទាទិមនុស្សភាវោ វិគច្ឆិ, ទេវលោកេ បវត្តិវិបាកទាយិនោ អបរបរិយាយវេទនីយស្ស កម្មស្ស កតោកាសត្តា សព្ពទា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកតាមាលាមិលាយនាទិទេវភាវោ បាតុរហោសិ. តស្ស សក្កេន សទ្ធិំ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយ និសិន្នស្ស អក្ខិនិមិសនមត្តេន នានត្តំ បញ្ញាយតិ. តំ អសល្លក្ខេន្តា ទេវា សក្កស្ស ច តស្ស ច នានត្តេ មុយ្ហន្តិ. សោ តត្ថ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវមានោ តទា មនុស្សានំ អសង្ខ្យេយ្យាយុកតាយ យាវ ឆត្តិំស សក្កា ឧបបជ្ជិត្វា ចុតា, តាវ សក្ករជ្ជំ ការេត្វា ‘‘កិំ មេ ឥមិនា ឧបឌ្ឍរជ្ជេនា’’តិ អតិត្តោ កាមេហិ តតោ ចវិត្វា អត្តនោ ឧយ្យានេ បតិតោ មនុស្សលោកេ ឧតុកក្ខឡតាយ វាតាតបេន ផុសិតគត្តោ កាលមកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទេវលោកេ បន យាវ ឆត្តិំសាយ ឥន្ទានំ អាយុប្បមាណំ, តាវ បណីតេ កាមេ បរិភុញ្ជី’’តិ.

បញ្ញត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សោខុម្មសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ សុខុមលក្ខណប្បដិវិជ្ឈនកានីតិ អនិច្ចាទិសុខុមលក្ខណានំ បដិវិជ្ឈនកានិ. សុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកញាណេនាតិ សុខុមលក្ខណបរិគ្គាហកេន ញាណេន. បរតោ ជានិត្វាតិ អវសវត្តនេន អញ្ញតោ ជានិត្វា. សង្ខារា ហិ ‘‘មា ភិជ្ជិំសូ’’តិ ឥច្ឆិតាបិ ភិជ្ជន្តេវ, តស្មា តេ អវសវត្តិតាយ បរេ នាម. សា ច នេសំ បរតា អនិច្ចទស្សនេ បាកដា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥមិនា ហិ បទេន អនិច្ចានុបស្សនា កថិតា’’តិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

សោខុម្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១០. បឋមអគតិសុត្តាទិវណ្ណនា

១៧-២០. សត្តមេ ឆន្ទាគតិន្តិ ឯត្ថ សន្ធិវសេន សរលោបោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆន្ទេន អគតិ’’ន្តិ. ឆន្ទាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘ឆន្ទេនា’’តិ, បេមេនាតិ អត្ថោ. ឆន្ទសទ្ទោ ហេត្ថ តណ្ហាបរិយាយោ, អកុសលច្ឆន្ទបរិយាយោ វា. សេសេសូតិ ‘‘ទោសាគតិំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ.

ឯត្ថ ច យោ ‘‘អយំ មេ មិត្តោតិ វា, សន្ទិដ្ឋោតិ វា, ញាតកោតិ វា, លញ្ចំ វា បន មេ ទេតី’’តិ ឆន្ទវសេន អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ ឆន្ទេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម. យោ ‘‘អយំ មេ វេរី’’តិ ចិរកាលានុពទ្ធវេរវសេន វា, តង្ខណុប្បន្នកោធវសេន វា សាមិកំ អស្សាមិកំ ករោតិ, អយំ ទោសេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម. យោ បន មន្ទត្តា មោមូហត្តា យំ វា តំ វា អយុត្តំ អការណំ វត្វា អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ មោហេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម. យោ បន ‘‘អយំ រាជវល្លភោតិ វា វិសមេ ចោរាទិកេ វិសមានិ វា កាយទុច្ចរិតាទីនិ សមាទាយ វត្តនេន វិសមនិស្សិតោ វា, អនត្ថម្បិ មេ ករេយ្យា’’តិ ភីតោ អស្សាមិកំ សាមិកំ ករោតិ, អយំ ភយេន អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម.

យោ បន កិញ្ចិ ភាជេន្តោ ‘‘អយំ មេ សន្ទិដ្ឋោ វា សម្ភត្តោ វា’’តិ បេមវសេន អតិរេកំ ទេតិ, ‘‘អយំ មេ វេរី’’តិ ទោសវសេន ឩនកំ ទេតិ, យោ មុយ្ហន្តោ ទិន្នាទិន្នំ អជានមានោ កស្សចិ ឩនំ, កស្សចិ អធិកំ ទេតិ, ‘‘អយំ ឥមស្មិំ អទីយមានេ មយ្ហំ អនត្ថម្បិ ករេយ្យា’’តិ សីតោ កស្សចិ អតិរេកំ ទេតិ, សោ ចតុព្ពិធោបិ យថានុក្កមេន ឆន្ទាគតិអាទីនិ គច្ឆន្តោ អកត្តព្ពំ ករោតិ នាម.

និហីយតិ តស្ស យសោតិ តស្ស អគតិគាមិនោ កិត្តិយសោបិ បរិវារយសោបិ និហីយតិ បរិហាយតិ. យស្សតិ តេន កិត្តីយតីតិ ហិ យសោ, កិត្តិ ថុតិឃោសោ. យស្សតិ តេន បុរេចរានុចរភាវេន បរិវារយតីតិ យសោ, បរិវារោ. អដ្ឋមនវមទសមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

ចរវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. ឧរុវេលវគ្គោ

១. បឋមឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ មហាវេលា វិយ មហាវេលា, វិបុលវាលិកបុញ្ជតាយ មហន្តោ វេលាតដោ វិយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ’’តិ. ឧរុ, មរុ, សិកតា, វាលុកា, វណ្ណុ, វាលិកាតិ ឥមេ សទ្ទា សមានត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. តេនាហ ‘‘ឧរូតិ វាលិកា វុច្ចតី’’តិ.

នជ្ជាតិ នទតិ សទ្ទាយតីតិ នទី, តស្សា នជ្ជា, នទិយា និន្នគាយាតិ អត្ថោ. នេរញ្ជរាយាតិ ‘‘នេលញ្ជលាយា’’តិ វត្តព្ពេ ល-ការស្ស រ-ការំ កត្វា ‘‘នេរញ្ជរាយា’’តិ វុត្តំ, កទ្ទមសេវាលបណកាទិទោសរហិតសលិលាយាតិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘នីលំ-ជលាយាតិ វត្តព្ពេ នេរញ្ជរាយា’’តិ វទន្តិ. នាមមេវ វា ឯតំ តស្សា នទិយាតិ វេទិតព្ពំ. តស្សា នទិយា តីរេ យត្ថ ភគវា វិហាសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អជបាលនិគ្រោធេ’’តិ វុត្តំ. កស្មា បនាយំ អជបាលនិគ្រោធោ នាម ជាតោតិ អាហ ‘‘តស្សា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា តត្ថ វេទេ សជ្ឈាយិតុំ អសមត្ថា មហល្លកព្រាហ្មណា បាការបរិក្ខេបយុត្តានិ និវេសនានិ កត្វា សព្ពេ វសិំសុ, តស្មាស្ស អជបាលនិគ្រោធោតិ នាមំ ជាត’’ន្តិ វទន្តិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ន ជបន្តីតិ អជបា, មន្តានំ អនជ្ឈាយកាតិ អត្ថោ. អជបាលន្តិ អាទិយន្តិ និវាសំ ឯត្ថាតិ អជបាលោតិ. អបរេ បន វទន្តិ ‘‘យស្មា មជ្ឈន្ហិកសមយេ អន្តោបវិដ្ឋេ អជេ អត្តនោ ឆាយាយ បាលេតិ រក្ខតិ, តស្មា ‘អជបាលោ’តិស្ស នាមំ រុឡ្ហ’’ន្តិ. សព្ពត្ថាបិ នាមមេតំ តស្ស រុក្ខស្ស.

បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ, អនុនាសិកលោបេនាយំ និទ្ទេសោ. តេនេវាហ ‘‘សម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមមេវា’’តិ. បឋមន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, តស្មា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមំ អជបាលនិគ្រោធេ វិហរាមីតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. អយំ វិតក្កោតិ អយំ ‘‘កិន្នុ ខ្វាហំ…បេ… វិហរេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តវិតក្កោ. ហត្ថី ច វានរោ ច តិត្តិរោ ច ហត្ថិវានរតិត្តិរា.

យេ វុទ្ធមបចាយន្តីតិ ជាតិវុទ្ធោ, វយោវុទ្ធោ, គុណវុទ្ធោតិ តយោ វុទ្ធា. តេសុ ជាតិសម្បន្នោ ជាតិវុទ្ធោ នាម, វយេ ឋិតោ វយោវុទ្ធោ នាម, គុណសម្បន្នោ គុណវុទ្ធោ នាម. តេសុ គុណសម្បន្នោ វយោវុទ្ធោ ឥមស្មិំ ឋានេ វុទ្ធោតិ អធិប្បេតោ. អបចាយន្តីតិ ជេដ្ឋាបចាយិកាកម្មេន បូជេន្តិ. ធម្មស្ស កោវិទាតិ ជេដ្ឋាបចាយនធម្មស្ស កោវិទា កុសលា. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. បាសំសាតិ បសំសារហា. សម្បរាយេ ច សុគ្គតីតិ សម្បរេតព្ពេ ឥមំ លោកំ ហិត្វា គន្តព្ពេ បរលោកេបិ តេសំ សុគតិយេវ. អយំ បនេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ – ខត្តិយា វា ហោន្តុ ព្រាហ្មណា វា វេស្សា វា សុទ្ទា វា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា តិរច្ឆានគតា វា, យេ កេចិ សត្តា ជេដ្ឋាបចិតិកម្មេន សីលាទិគុណសម្បន្នានំ វយោវុទ្ធានំ អបចិតិំ ករោន្តិ, តេ ឥមស្មិញ្ច អត្តភាវេ ជេដ្ឋាបចិតិការកាតិ បសំសំ វណ្ណនំ ថោមនំ លភន្តិ, កាយស្ស ច ភេទា សគ្គេ និព្ពត្តន្តីតិ.

អញ្ញស្មិន្តិ បរស្មិំ. អត្តា ន ហោតីតិ អញ្ញោ, បរោ. សោ បនេត្ថ ន យោ កោចិ អធិប្បេតោ, អថ ខោ គរុដ្ឋានិយោ. តេនាហ ‘‘កញ្ចិ គរុដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វា’’តិ. បតិស្សតិ គរុនោ អាណំ សម្បដិច្ឆតីតិ បតិស្សោ, ន បតិស្សោ អប្បតិស្សោ, បតិស្សយរហិតោ, គរុបស្សយរហិតោតិ អត្ថោ.

សទេវកេតិ អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ. សទេវកគ្គហណេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ បារិសេសញាយេន ឥតរេសំ បទន្តរេហិ សង្គហិតត្តា. សមារកគ្គហណេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេន. តត្ថ ហិ មារោ ជាតោ តន្និវាសី ច ហោតិ. សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេនេវ. សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយាតិ សាសនស្ស បច្ចត្ថិកសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អបច្ចត្ថិកានំ អសមិតាពាហិតបាបានញ្ច សមណព្រាហ្មណានំ តេនេវ វចនេន គហិតត្តា. កាមំ ‘‘សទេវកេ’’តិអាទិវិសេសនានំ វសេន សត្តវិសយោ លោកសទ្ទោតិ វិញ្ញាយតិ តុល្យយោគវិសយត្តា តេសំ, ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ បន អតុល្យយោគេ អយំ សមាសោ លព្ភតីតិ ព្យភិចារទស្សនតោ បជាគហណន្តិ បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ.

ទេវភាវសាមញ្ញេន មារព្រហ្មេសុ គហិតេសុបិ ឥតរេហិ តេសំ លព្ភមានវិសេសទស្សនត្ថំ វិសុំ គហណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘មារោ នាមា’’តិអាទិមាហ. មារោ ព្រហ្មានម្បិ វិចក្ខុកម្មាយ បហោតីតិ អាហ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ. ឧបរីតិ ឧបរិភាគេ. ព្រហ្មាតិ ទសសហស្សិព្រហ្មានំ សន្ធាយាហ. តថា ចាហ ‘‘ទសហិ អង្គុលីហី’’តិអាទិ. ឥធ ទីឃនិកាយាទយោ វិយ ពាហិរកានម្បិ គន្ថនិកាយោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ឯកនិកាយាទិវសេនា’’តិ. វត្ថុវិជ្ជាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន វិជ្ជាដ្ឋានានិ សង្គយ្ហន្តិ. យថាសកំ កម្មកិលេសេហិ បជាតត្តា និព្ពត្តត្តា បជា, សត្តនិកាយោ, តស្សា បជាយ. សទេវមនុស្សាយាតិ វា ឥមិនា សម្មុតិទេវគ្គហណំ តទវសិដ្ឋមនុស្សលោកគ្គហណញ្ច ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. លោកវសេន វុត្តានិ ‘‘លោកីយន្តិ ឯត្ថ កម្មំ កម្មផលានី’’តិ កត្វា. បជាវសេន ‘‘ហេតុបច្ចយេហិ បជាតា’’តិ កត្វា. សីលសម្បន្នតរន្តិ ឯត្ថ បរិបុណ្ណសម្បន្នតា អធិប្បេតា ‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៤.១) វិយ. តេនាហ ‘‘អធិកតរន្តិ អត្ថោ’’តិ. បរិបុណ្ណញ្ហិ អធិកតរន្តិ វត្តុំ អរហតិ. ការណន្តិ យុត្តិំ. អត្ថន្តិ អវិបរីតត្ថំ. វឌ្ឍិន្តិ អតិវឌ្ឍិនិមិត្តំ.

ឥមិនា វចនេនាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អនន្តរំ វុត្តវចនេន. ន កេវលំ ឥមិនាវ, សុត្តន្តរម្បិ អានេត្វា បដិពាហិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ន មេ អាចរិយោ អត្ថីតិ លោកុត្តរធម្មេ មយ្ហំ អាចរិយោ នាម នត្ថិ. កិញ្ចាបិ លោកិយធម្មានម្បិ យាទិសោ លោកនាថស្ស អធិគមោ, ន តាទិសោ អធិគមោ បរូបទេសោ អត្ថិ. លោកុត្តរធម្មេ បនស្ស លេសោបិ នត្ថិ. នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ មយ្ហំ សីលាទីហិ គុណេហិ បដិនិធិភូតោ បុគ្គលោ នាម នត្ថិ. សរន្តិ ករណេ ឯតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘សរន្តេនា’’តិ, សរន្តិ វា សរណហេតុ ចាតិ អត្ថោ.

យតោតិ ភុម្មត្ថេ តោសទ្ទោតិ អាហ ‘‘យស្មិំ កាលេ’’តិ. រត្តិយោ ជានន្តីតិ រត្តញ្ញូ, អត្តនោ បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ ពហូ រត្តិយោ ជានន្តិ, ចិរបព្ពជិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. រត្តញ្ញូនំ មហន្តភាវោ រត្តញ្ញុមហន្តំ. ភាវប្បធានោ ឯស និទ្ទេសោ. ‘‘រត្តញ្ញុមហត្ត’’ន្តិ វា បាឋោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ថេរនវមជ្ឈិមានំ វសេន វិបុលភាវោ វេបុល្លមហន្តំ. សិក្ខត្តយសង្គហិតស្ស សាសនព្រហ្មចរិយស្ស ឈានាភិញ្ញាទិវសេន វិបុលភាវោ ព្រហ្មចរិយមហន្តំ. វិសិដ្ឋស្ស បច្ចយលាភស្ស វិបុលភាវោ លាភគ្គមហន្តំ. ចតុព្ពិធេន មហន្តេនាតិ ចតុព្ពិធេន មហន្តភាវេន. មហាបជាបតិយា ទុស្សយុគទានកាលេតិ ភគវតោ សង្ឃេ គារវស្ស បាកដកាលទស្សនមត្តំ. ន ហិ ភគវា តតោ បុព្ពេ សង្ឃេ គារវរហិតោ វិហាសិ.

បឋមឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២.ទុតិយឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ ហុហុង្កជាតិកេនាតិ សោ កិរ ទិដ្ឋមង្គលិកោ មានវសេន កោធវសេន ច ‘‘ហុហុ’’ន្តិ ករោន្តោ វិចរតិ, តស្មា ហុហុង្កជាតិកោតិ វុច្ចតិ. ‘‘ហុហុក្កជាតិកោ’’តិបិ បឋន្តិ, តេន សទ្ធិំ អាគតាតិ អត្ថោ. ជរាជិណ្ណាតិ ជរាយ ខណ្ឌទន្តបលិតកេសាទិភាវំ អាបាទិតា. វយោវុទ្ធាតិ អង្គបច្ចង្គានំ វុទ្ធិមរិយាទប្បត្តា. ជាតិមហល្លកាតិ ឧបបត្តិយា មហល្លកភាវេន សមន្នាគតា. មហត្តំ លន្តិ គណ្ហន្តីតិ មហល្លកា, ជាតិយា មហល្លកា, ន វិភវាទិនាតិ ជាតិមហល្លកា. វយោអនុប្បត្តាតិ បច្ឆិមវយំ សម្បត្តា, បច្ឆិមវយោ នាម វស្សសតស្ស បច្ឆិមោ តតិយោ ភាគោ. ជិណ្ណាតិ វា បោរាណា, ចិរកាលប្បវត្តកុលន្វយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វុទ្ធាតិ សីលាចារាទិគុណវុទ្ធិយុត្តា. មហល្លកាតិ វិភវមហន្តតាយ សមន្នាគតា. មហទ្ធនាតិ មហាភោគា. អទ្ធគតាតិ មគ្គប្បដិបន្នា ព្រាហ្មណានំ វតចរិយាទិមរិយាទំ អវីតិក្កម្ម ចរមានា. វយោអនុប្បត្តាតិ ជាតិវុទ្ធភាវំ អន្តិមវយំ អនុប្បត្តា. សុតំ នេតន្តិ ឯត្ថ សុតំ នោ ឯតន្តិ បទច្ឆេទោ. នោតិ ច ករណត្ថេ សាមិវចនំ. តេនាហ ‘‘អម្ហេហិ សុត’’ន្តិ.

អកាលេតិ អយុត្តកាលេ. អសភាវំ វទតីតិ យំ នត្ថិ, តំ វទតិ. អនត្ថំ វទតីតិ អការណនិស្សិតំ វទតិ. អការណនិស្សិតន្តិ ច និប្ផលន្តិ អត្ថោ. ផលញ្ហិ ការណនិស្សិតំ. អការណនិស្សិតតា ច តទវិនាភាវតោ អការណេ និស្សិតំ, និប្ផលំ សម្ផន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អវិនយំ វទតីតិ ន សំវរវិនយប្បដិសំយុត្តំ វទតិ, អត្តនោ សុណន្តស្ស ច ន សំវរវិនយាវហំ វទតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ហទយេ និធេតព្ពយុត្តកន្តិ អហិតសំហិតត្តា ចិត្តំ អនុប្បវេសេត្វា និធេតុំ អយុត្តំ. កថេតុំ អយុត្តកាលេនាតិ ធម្មំ កថេន្តេន យោ អត្ថោ យស្មិំ កាលេ វត្តព្ពោ, តតោ បុព្ពេ បច្ឆា ច តស្ស អកាលោ, តស្មិំ អយុត្តកាលេ វត្តា. អបទេសរហិតន្តិ សុត្តាបទេសរហិតំ. សាបទេសំ សការណំ កត្វា ន កថេតីតិ ‘‘ភគវតា អសុកេ សុត្តេ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ ឯវំ សាបទេសំ ការណសហិតំ កត្វា ន កថេតិ.

បរិយន្តរហិតន្តិ បរិច្ឆេទរហិតំ, សុត្តំ វា ជាតកំ វា និក្ខិបិត្វា តស្ស អនុយោគំ ឧបមំ វា វត្ថុំ វា អាហរិត្វា យំ សុត្តំ ជាតកំ វា និក្ខិបិតំ, តស្ស សរីរភូតំ កថំ អនាមសិត្វា ពាហិរកថំយេវ កថេតិ, និក្ខិត្តំ និក្ខិត្តមត្តមេវ ហោតិ, ‘‘សុត្តំ នុ ខោ កថេតិ ជាតកំ នុ ខោ, នាស្ស អន្តំ វា កោដិំ វា បស្សាមា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. យថា វដរុក្ខសាខានំ គតគតដ្ឋានេ បារោហា ឱតរន្តិ, ឱតិណ្ណោ-តិណ្ណដ្ឋានេ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជិត្វា បុន វឌ្ឍន្តិយេវ, ឯវំ អឌ្ឍយោជនម្បិ យោជនម្បិ គច្ឆតិយេវ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ បន មូលរុក្ខោ វិនស្សតិ, អនុជាតបារោហមូលានិយេវ តិដ្ឋន្តិ, ឯវំ អយម្បិ និគ្រោធធម្មកថិកោ នាម ហោតិ. និក្ខិត្តំ និក្ខិត្តមេវ កត្វា បស្សេនេវ បរិហរន្តោ គច្ឆតិ. យោ បន ពហុម្បិ ភណន្តោ ‘‘ឯតទត្ថមិទំ វុត្ត’’ន្តិ និក្ខិត្តសុត្តតោ អញ្ញម្បិ អនុយោគូបមាវត្ថុវសេន តទុបយោគីនំ អាហរិត្វា អាហរិត្វា ជានាបេតុំ សក្កោតិ, តថារូបស្ស ធម្មកថិកស្ស ពហុម្បិ កថេតុំ វដ្ដតិ. ន លោកិយលោកុត្តរអត្ថនិស្សិតន្តិ អត្តនោ បរេសញ្ច ន លោកិយលោកុត្តរហិតាវហំ.

បកដ្ឋានំ ឧក្កដ្ឋានំ សីលាទិអត្ថានំ ពោធនតោ សភាវនិរុត្តិវសេន ច ពុទ្ធាទីហិ ភាសិតត្តា បកដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡីតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ. បុរិមស្ស អត្ថស្ស បច្ឆិមេន អត្ថេន អនុសន្ធានំ អនុសន្ធិ, អត្ថមុខេន បន បាឡិប្បទេសានម្បិ អនុសន្ធិ ហោតិយេវ. ស្វាយំ អនុសន្ធិ បុច្ឆានុសន្ធិអជ្ឈាសយានុសន្ធិយថានុសន្ធិអាទិវសេន ចតុព្ពិធោ, តំតំទេសនានំ បន បុព្ពាបរបាឡិវសេន អនុសន្ធិវសេន បុព្ពាបរវសេនាតិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. ឧគ្គហិតន្តិ ព្យញ្ជនសោ អត្ថសោ ច ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ គហិតំ, បរិយាបុណនវសេន ចេវ បរិបុច្ឆាវសេន ច ហទយេន គហិតន្តិ អត្ថោ. វដ្ដទុក្ខនិស្សរណត្ថិកេហិ សោតព្ពតោ សុតំ, បរិយត្តិធម្មោ. តំ ធារេតីតិ សុតធរោ. យោ ហិ សុតធរោ, សុតំ តស្មិំ បតិដ្ឋិតំ ហោតិ សុប្បតិដ្ឋិតំ អរោគិកំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សុតស្ស អាធារភូតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ. ឯកំ បទំ ឯកក្ខរម្បិ អវិនដ្ឋំ ហុត្វា សន្និចីយតីតិ សន្និចយោ, សុតំ សន្និចយោ ឯតស្មិន្តិ សុតសន្និចយោ. អជ្ឈោសាយាតិ អនុប្បវិសិត្វា. តិដ្ឋតីតិ ន សម្មុស្សតិ.

បគុណាតិ វាចុគ្គតា. និច្ចលិកន្តិ អវិបរិវត្តំ. សំសន្ទិត្វាតិ អញ្ញេហិ សំសន្ទិត្វា. សមនុគ្គាហិត្វាតិ បរិបុច្ឆាវសេន អត្ថំ ឱគាហិត្វា. បពន្ធស្ស វិច្ឆេទាភាវតោ គង្គាសោតសទិសំ. ‘‘ភវង្គសោតសទិស’’ន្តិ វា បាឋោ, អកិត្តិមំ សុខប្បវត្តីតិ អត្ថោ. សុត្តេកទេសស្ស សុត្តមត្តស្ស ច វចសា បរិចយោ ឥធ នាធិប្បេតោ, វគ្គាទិវសេន បន អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សុត្តទសក…បេ… សជ្ឈាយិតា’’តិ, ‘‘ទសសុត្តានិ គតានិ, ទសវគ្គានិ គតានី’’តិអាទិនា សល្លក្ខេត្វា វាចាយ សជ្ឈាយិតាតិ អត្ថោ. មនសា អនុ អនុ បេក្ខិតា ភាគសោ និជ្ឈាយិតា ចិន្តិតា មនសានុបេក្ខិតា. រូបគតំ វិយ បញ្ញាយតីតិ រូបគតំ វិយ ចក្ខុស្ស វិភូតំ ហុត្វា បញ្ញាយតិ. សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ជដំ និគ្គុម្ពំ កត្វា សុដ្ឋុ យាថាវតោ បដិវិទ្ធា.

អធិកំ ចេតោតិ អភិចេតោ, ឧបចារជ្ឈានចិត្តំ. តស្ស បន អធិកតា បាកតិកកាមាវចរចិត្តេហិ សុន្ទរតាយ, សា បដិបក្ខតោ សុទ្ធិយាតិ អាហ ‘‘អភិក្កន្តំ វិសុទ្ធំ ចិត្ត’’ន្តិ. អធិចិត្តន្តិ សមាធិមាហ. សោបិ ឧបចារសមាធិ ទដ្ឋព្ពោ. វិវេកជំ បីតិសុខំ, សមាធិជំ បីតិសុខំ, អបីតិជំ កាយសុខំ, សតិបារិសុទ្ធិជំ ញាណសុខន្តិ ចតុព្ពិធម្បិ ឈានសុខំ បដិបក្ខតោ និក្ខន្តតំ ឧបាទាយ នេក្ខម្មសុខន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘នេក្ខម្មសុខំ វិន្ទតី’’តិ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថោតិ ឥមិនា តេសុ ឈានេសុ សមាបជ្ជនវសីភាវមាហ. និកាមលាភីតិ បន វចនតោ អាវជ្ជនាធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណវសិយោបិ វុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. សុខេនេវ បច្ចនីកធម្មេ វិក្ខម្ភេត្វាតិ ឯតេន តេសំ ឈានានំ សុខប្បដិបទតំ ខិប្បាភិញ្ញតញ្ច ទស្សេតិ.

វិបុលានន្តិ វេបុល្លំ បាបិតានំ ឈានានំ. វិបុលតា នាម សុភាវិតភាវេន ចិរតរប្បវត្តិយា, សា ច បរិច្ឆេទានុរូបាវ ឥច្ឆិតព្ពាតិ ‘‘វិបុលាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋាតុំ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. បរិច្ឆេទកាលញ្ហិ អប្បត្វាវ វុដ្ឋហន្តោ អកសិរលាភី ន ហោតិ យាវទិច្ឆិតំ បវត្តេតុំ អសមត្ថត្តា. ឥទានិ យថាវុត្តេ សមាបជ្ជនាទិវសីភាវេ ព្យតិរេកវសេន វិភាវេតុំ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ លាភីយេវ ហោតីតិ ឥទំ បដិលទ្ធមត្តស្ស ឈានស្ស វសេន វុត្តំ. តថាតិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ. បារិបន្ថិកេតិ វសីភាវស្ស បច្ចនីកធម្មេ. ឈានាធិគមស្ស បន បច្ចនីកធម្មា បគេវ វិក្ខម្ភិតា, អញ្ញថា ឈានាធិគមោ ឯវ ន សិយា. កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតីតិ កិច្ឆេន វិសោធេតិ. កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ វិយ អញ្ញេសម្បិ សមាធិបារិបន្ថិកានំ ទូរសមុស្សារណំ ឥធ វិក្ខម្ភនំ វិសោធនញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. នាឡិកយន្តន្តិ កាលមាននាឡិកយន្តមាហ.

អដ្ឋបិតសង្កប្បោតិ ន សម្មាបណិហិតសង្កប្បោ. អភិញ្ញាបារគូតិ សព្ពេសំ លោកិយលោកុត្តរធម្មានំ អភិញ្ញាយ បារំ គតោ, សព្ពធម្មេ អភិវិសិដ្ឋាយ អគ្គមគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. បរិញ្ញាបារគូតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បរិញ្ញាយ បារំ គតោ, បញ្ចក្ខន្ធេ បរិជានិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. ភាវនាបារគូតិ ចតុន្នំ មគ្គានំ ភាវនាយ បារំ គតោ, ចត្តារោ មគ្គេ ភាវេត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. បហានបារគូតិ សព្ពកិលេសានំ បហានេន បារំ គតោ, សព្ពកិលេសេ បជហិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សច្ឆិកិរិយាបារគូតិ និរោធសច្ឆិកិរិយាយ បារំ គតោ, និរោធំ សច្ឆិកត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. សមាបត្តិបារគូតិ សព្ពសមាបត្តីនំ សមាបជ្ជនេន បារំ គតោ, សព្ពា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលីតិ យំ ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលំ សកលភាវោ, តេន សមន្នាគតោ, សកលចតុមគ្គព្រហ្មចរិយវាសោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សកលព្រហ្មចរិយោ’’តិ, បរិបុណ្ណមគ្គព្រហ្មចរិយោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុតិយឧរុវេលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. លោកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ លោកោតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ. អត្ថតោ បុរិមស្មិំ អរិយសច្ចទ្វយំ, ឥធ បន ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘លោកោតិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ. វិសំយុត្តោតិ វិសំសដ្ឋោ ន បដិពទ្ធោ, សព្ពេសំ សំយោជនានំ សម្មទេវ សមុច្ឆិន្នត្តា តតោ វិប្បមុត្តោតិ អត្ថោ. លោកសមុទយោតិ សុត្តន្តនយេន តណ្ហា, អភិធម្មនយេន បន អភិសង្ខារេហិ សទ្ធិំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ. លោកនិរោធោតិ និព្ពានំ. សច្ឆិកតោតិ អត្តបច្ចក្ខោ កតោ. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហោ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. សោ ហិ លោកនិរោធំ និព្ពានំ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតិ, តទត្ថំ អរិយេហិ បដិបជ្ជីយតិ ចាតិ លោកនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ វុច្ចតិ.

ឯត្តាវតា តថានិ អភិសម្ពុទ្ធោ យាថាវតោ គតោតិ តថាគតោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. ចត្តារិ ហិ អរិយសច្ចានិ តថានិ នាម. យថាហ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០; បដិ. ម. ២.៨) វិត្ថារោ.

អបិច តថាយ គតោតិ តថាគតោ, គតោតិ ច អវគតោ អតីតោ បត្តោ បដិបន្នោតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា ភគវា សកលលោកំ តីរណបរិញ្ញាយ តថាយ អវិបរីតាយ គតោ អវគតោ, តស្មា លោកោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ. លោកសមុទយំ បហានបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អតីតោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធំ សច្ឆិកិរិយាយ តថាយ គតោ បត្តោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ តថំ អវិបរីតំ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោតិ. ឯវំ ឥមិស្សា បាឡិយា តថាគតភាវទីបនវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា ចតុសច្ចាភិសម្ពោធវសេន អត្តនោ តថាគតភាវំ បកាសេត្វា ឥទានិ តត្ថ ទិដ្ឋាទិអភិសម្ពោធវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ចតូហិ សច្ចេហិ អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ កថេត្វា’’តិ វុត្តំ, តំ តថាគតសទ្ទពុទ្ធសទ្ទានំ អត្ថតោ និន្នានាករណតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តថា ចេវ ហិ បាឡិ បវត្តាតិ. ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ ទដ្ឋព្ពតោ. តេន យំ ទិដ្ឋំ យំ ទិស្សតិ, យំ ទក្ខតិ, យំ សមវាយេ បស្សេយ្យ, តំ សព្ពំ ទិដ្ឋន្តេវ គហិតំ កាលវិសេសស្ស អនាមដ្ឋភាវតោ យថា ‘‘ទុទ្ធ’’ន្តិ ទស្សេតិ. សុតន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ សោតព្ពតោ. មុតន្តិ សនិស្សយេ ឥន្ទ្រិយេ និស្សយំ មុញ្ចិត្វា បាបុណិត្វា គហេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘បត្វា គហេតព្ពតោ’’តិ. វិញ្ញាតន្តិ វិជានិតព្ពំ. តំ បន ទិដ្ឋាទិវិនិមុត្តំ វិញ្ញេយ្យន្តិ អាហ ‘‘សុខទុក្ខាទិ ធម្មារម្មណ’’ន្តិ. បត្តន្តិ យថា តថា បត្វា ហត្ថគតំ, អធិគតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា’’តិ. បរិយេសិតន្តិ បត្តិយា អត្ថំ បរិយិដ្ឋំ. តំ បន បត្តំ វា សិយា អប្បត្តំ វា, ឧភយថាបិ បរិយេសិតមេវាតិ អាហ ‘‘បត្តំ វា អប្បត្តំ វា’’តិ. ទ្វយេនបិ ទ្វិប្បការម្បិ បត្តំ ទ្វិប្បការម្បិ បរិយេសិតំ តេន តេន បការេន តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ ទស្សេតិ. ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតន្តិ តេ បន អបាបេត្វា ចិត្តេនេវ អនុ អនុ សញ្ចរិតំ, វិបរិតក្កិតន្តិ អត្ថោ.

បីតកន្តិអាទីតិ អាទិសទ្ទេន លោហិតឱទាតាទិសព្ពំ រូបារម្មណភាគំ សង្គណ្ហាតិ. សុមនោតិ រាគវសេន លោភវសេន សទ្ធាទិវសេន វា សុមនោ. ទុម្មនោតិ ព្យាបាទវិតក្កវសេន វា វិហិំសាវិតក្កវសេន វា ទុម្មនោ. មជ្ឈត្តោតិ អញ្ញាណវសេន, ញាណវសេន វា មជ្ឈត្តោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តត្ថ អាទិសទ្ទេន សង្ខសទ្ទោ, បណវសទ្ទោ, បត្តគន្ធោ, បុប្ផគន្ធោ, បុប្ផរសោ, ផលរសោ, ឧបាទិន្នំ, អនុបាទិន្នំ, មជ្ឈត្តវេទនា កុសលកម្មំ អកុសលកម្មន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អប្បត្តន្តិ ញាណេន អសម្បត្តំ, អវិទិតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ញាណេន អសច្ឆិកត’’ន្តិ. លោកេន គតន្តិ លោកេន ញាតំ. តថេវ គតត្តាតិ តថេវ ញាតត្តា អភិសម្ពុទ្ធត្តា, គតសទ្ទេន ឯកត្តំ ពុទ្ធិអត្ថន្តិ អត្ថោ. គតិអត្ថោ ហិ ធាតវោ ពុទ្ធិអត្ថា ភវន្តីតិ អក្ខរចិន្តកា.

យញ្ច, ភិក្ខវេ, រតិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតីតិ យស្សញ្ច វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយំ តថាអាគតត្តាទិអត្ថេន តថាគតោ ភគវា ពោធិមណ្ឌេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អាសវក្ខយញាណេន សទ្ធិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អធិគច្ឆតិ. យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតីតិ យស្សញ្ច វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយំយេវ កុសិនារាយំ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ យមកសាលានមន្តរេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេតិ ឥមាសំ ទ្វិន្នំ សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសនិព្ពានធាតូនំ មជ្ឈេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណកាលេ បឋមពោធិយម្បិ មជ្ឈិមពោធិយម្បិ បច្ឆិមពោធិយម្បិ យំ សុត្តគេយ្យាទិប្បភេទំ ធម្មំ ភាសតិ និទស្សនវសេន, លបតិ ឧទ្ទិសនវសេន, និទ្ទិសតិ បរិនិទ្ទិសនវសេន. សព្ពំ តំ តថេវ ហោតីតិ តំ ឯត្ថន្តរេ ទេសិតំ សព្ពំ សុត្តគេយ្យាទិនវង្គំ ពុទ្ធវចនំ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច អនូនំ អនធិកំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ រាគមទនិម្មទនំ ទោសមទនិម្មទនំ មោហមទនិម្មទនំ, នត្ថិ តត្ថ វាលគ្គមត្តម្បិ អវក្ខលិតំ, ឯកមុទ្ទិកាយ លញ្ឆិតំ វិយ ឯកាយ នាឡិយា មិតំ វិយ ឯកតុលាយ តុលិតំ វិយ ច តំ តថេវ ហោតិ យស្សត្ថាយ ភាសិតំ, ឯកន្តេនេវ តស្ស សាធនតោ, នោ អញ្ញថា, តស្មា តថំ អវិតថំ អនញ្ញថំ. ឯតេន តថាវាទិតាយ តថាគតោតិ ទស្សេតិ. គទអត្ថោ អយំ គតសទ្ទោ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា, តស្មា តថំ គទតីតិ តថាគតោតិ អត្ថោ. អថ វា អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តតោ អវិបរីតោ អាគទោ អស្សាតិ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា តថាគតោតិ ឯវមេត្ថ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

យថាវាទីតិ យេ ធម្មេ ភគវា ‘‘ឥមេ ធម្មា អកុសលា សាវជ្ជា វិញ្ញុគរហិតា សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តី’’តិ បរេសំ ធម្មំ ទេសេន្តោ វទតិ, តេ ធម្មេ ឯកន្តេនេវ សយំ បហាសិ. យេ បន ធម្មេ ភគវា – ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា អនវជ្ជា វិញ្ញុប្បសត្ថា សមត្តា សមាទិន្នា ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’’តិ វទតិ, តេ ធម្មេ ឯកន្តេនេវ សយំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តស្មា យថាវាទី ភគវា តថាការីតិ វេទិតព្ពោ. តថា សម្មទេវ សីលាទិបរិបូរណវសេន សម្មាបដិបទាយំ យថាការី ភគវា, តថេវ ធម្មទេសនាយ បរេសំ តត្ថ បតិដ្ឋាបនវសេន តថាវាទី. ភគវតោ ហិ វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ, កាយស្សបិ វាចា, តស្មា យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី ច ហោតិ. ឯវំភូតស្ស ច យថា វាចា, កាយោបិ តថា គតោ បវត្តោ. យថា ច កាយោ, វាចាបិ តថា គតា បវត្តាតិ អត្ថោ.

អភិភូ អនភិភូតោតិ ឧបរិ ភវគ្គំ, ហេដ្ឋា អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ កត្វា តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ភគវា សព្ពសត្តេ អភិភវតិ សីលេនបិ សមាធិនាបិ បញ្ញាយបិ វិមុត្តិយាបិ, ន តស្ស តុលា វា បមាណំ វា អត្ថិ. អសមោ អសមសមោ អប្បដិមោ អប្បដិភាគោ អប្បដិបុគ្គលោ អតុលោ អប្បមេយ្យោ អនុត្តរោ ធម្មរាជា ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា, តតោ ឯវ អយំ ន កេនចិ អភិភូតោ. ទក្ខតីតិ សព្ពំ បស្សតិ. វិសេសវចនិច្ឆាយបិ អភាវតោ អនវសេសវិសយោ ទសសទ្ទោ. តេន យំ កិញ្ចិ នេយ្យំ នាម, សព្ពំ តំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បស្សតីតិ ទីបេតិ. អវិបរីតំ អាសយាទិអវពោធេន ហិតូបសំហារាទិនា ច សត្តេ, ភាវញ្ញត្ថត្តូបនយវសេន សង្ខារេ, សព្ពាការេន សុចិណ្ណវសិតាយ សមាបត្តិយោ, ចិត្តញ្ច វសេ វត្តេតីតិ វសវត្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិសំយុត្តោតិ ចតូហិ យោគេហិ វិសំយុត្តោ. តេនាហ ‘‘ចតុន្នំ យោគានំ បហានេន វិសំយុត្តោ’’តិ. តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយេហិ វិរហិតោតិ សព្ពស្មិម្បិ លោកេ តណ្ហាទិដ្ឋិសង្ខាតេហិ ឧបយេហិ វិរហិតោ.

អភិភវិត្វា ឋិតោតិ តព្ពិសយកិលេសប្បហានេន អភិភុយ្យ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ. ចត្តារោបិ គន្ថេ មោចេត្វា ឋិតោតិ សព្ពេ អភិជ្ឈាកាយគន្ថាទិកេ សកសន្តានតោ មោចេត្វា ឋិតោ. វេនេយ្យសន្តានេ វា អត្តនោ ទេសនាវិលាសេន តេសំ បមោចនោតិ សព្ពគន្ថប្បមោចនោ. ផុដ្ឋស្ស បរមា សន្តីតិ អស្ស អនេន ខីណាសវេន ពុទ្ធេន បរមា សន្តិ ញាណផុសនេន ផុដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ផុដ្ឋស្សា’’តិអាទិ. និព្ពានេ កុតោចិ ភយំ នត្ថីតិ កុតោចិ ភយការណតោ និព្ពានេ ភយំ នត្ថិ អសង្ខតភាវេន សព្ពសោ ខេមត្តា. តេនាហ ភគវា – ‘‘ខេមញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ ខេមគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.៣៧៩-៤០៨). និព្ពានប្បត្តស្ស វា កុតោចិ ភយំ នត្ថីតិ និព្ពានំ អកុតោភយន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ន កុតោចិ ភយំ ឯត្ថ ឯតស្មិំ អធិគតេតិ អកុតោភយំ, និព្ពានន្តិ ឯវមេត្ថ និព្ពចនញ្ច ទដ្ឋព្ពំ.

អនីឃោ និទ្ទុក្ខោ. សព្ពកម្មក្ខយំ បត្តោតិ សព្ពេសំ កម្មានំ ខយំ បរិយោសានំ អច្ចន្តភាវំ បត្តោ. ឧបធី សម្មទេវ ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបធិសង្ខយោ, និព្ពានន្តិ អាហ ‘‘ឧបធិសង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ’’តិ. ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. បវត្តយីតិ តេបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ បវត្តេសិ. មហន្តេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតត្តា មហន្តំ. វីតសារទន្តិ ចតុវេសារជ្ជយោគេន វីតសារទំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

លោកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាឡការាមសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ ពាឡ្ហំ ខោ នេ បសំសសីតិ នេ សមណេ ពាឡ្ហំ កត្វា បសំសសិ វណ្ណយសិ. កីទិសំ សីលំ ឯតេសន្តិ កិំសីលា. កោ សមាចារោ ឯតេសន្តិ កិំសមាចារា. គុណមគ្គសណ្ឋិតាតិ គុណគ្គសណ្ឋិតា. ម-ការោ បទសន្ធិករោ, អគ្គគុណេ បតិដ្ឋិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. សន្តិន្ទ្រិយា សន្តមានសា, ‘‘សន្តំ តេសំ គតំ ឋិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ឯកកិយាតិ ឯកកា, ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឯកកា ហុត្វា វិហរន្តីតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘អទុតិយា’’តិ. តាទិសា សមណា មមាតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន –

‘‘កាយកម្មំ សុចិ នេសំ, វាចាកម្មំ អនាវិលំ;

មនោកម្មំ សុវិសុទ្ធំ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘វិមលា សង្ខមុត្តាភា, សុទ្ធា អន្តរពាហិរា;

បុណ្ណា សុទ្ធេហិ ធម្មេហិ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘លាភេន ឧន្នតោ លោកោ, អលាភេន ច ឱនតោ;

លាភាលាភេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘យសេន ឧន្នតោ លោកោ, អយសេន ច ឱនតោ;

យសាយសេន ឯកដ្ឋា, តាទិសា សមណា មម.

‘‘បសំសាយុន្នតោ លោកោ, និន្ទាយបិ ច ឱនតោ;

សមា និន្ទាបសំសាសុ, តាទិសា សមណា មម.

‘‘សុខេន ឧន្នតោ លោកោ, ទុក្ខេនបិ ច ឱនតោ;

អកម្បា សុខទុក្ខេសុ, តាទិសា សមណា មមា’’តិ. (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣០៣ ចូឡសុភទ្ទាវត្ថុ) –