.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

បញ្ចកនិបាត-ដីកា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. សេខពលវគ្គោ

១. សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

១. បញ្ចកនិបាតស្ស បឋមេ កាមំ សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវោបិ ពលដ្ឋោ ឯវ, បដិបក្ខេហិ បន អកម្បនីយត្តំ សាតិសយំ ពលដ្ឋោតិ វុត្តំ – ‘‘អស្សទ្ធិយេ ន កម្បតី’’តិ.

សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៦. វិត្ថតសុត្តាទិវណ្ណនា

២-៦. ទុតិយេ ហិរីយតីតិ លជ្ជតិ វិរជ្ជតិ. យស្មា ហិរី បាបជិគុច្ឆនលក្ខណា, តស្មា ‘‘ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ឱត្តប្បតីតិ ឧត្រសតិ. បាបុត្រាសលក្ខណញ្ហិ ឱត្តប្បំ.

បគ្គហិតវីរិយោតិ សង្កោចំ អនាបន្នវីរិយោ. តេនាហ ‘‘អនោសក្កិតមានសោ’’តិ. បហានត្ថាយាតិ សមុច្ឆិន្នត្ថាយ. កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទា នាម សមធិគមោ ឯវាតិ អាហ ‘‘បដិលាភត្ថាយា’’តិ.

គតិអត្ថា ធាតុសទ្ទា ពុទ្ធិអត្ថា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧទយញ្ច វយញ្ច បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយា’’តិ. មិស្សកនយេនាយំ ទេសនា គតាតិ អាហ ‘‘វិក្ខម្ភនវសេន ច សមុច្ឆេទវសេន ចា’’តិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវ មគ្គបញ្ញាយ ចា’’តិ. វិបស្សនាបញ្ញាយ វិក្ខម្ភនកិរិយតោ សា ច ខោ បទេសិកាតិ និប្បទេសិកំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គបញ្ញាយ បដិលាភសំវត្តនតោ’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខក្ខយគាមិនិភាវេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាតិ យាថាវតោ. អកុប្បធម្មតាយ ហិ មគ្គបញ្ញាយ ខេបិតំ ខេបិតមេវ, នាស្ស បុន ខេបនកិច្ចំ អត្ថីតិ ឧបាយេន ញាយេន សា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘ហេតុនា នយេនា’’តិ. តតិយាទីសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

វិត្ថតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. កាមសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ អសន្តិ លូនន្តិ តេនាតិ អសិតំ, ទាត្តំ. វិវិធា អាភញ្ជន្តិ ភារំ ឱលម្ពេន្តិ តេនាតិ ព្យាភង្គី, វិធំ. កុលបុត្តោតិ ឯត្ថ ទុវិធោ កុលបុត្តោ ជាតិកុលបុត្តោ, អាចារកុលបុត្តោ ច. តត្ថ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ តស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលិកស្ស បុត្តោ’’តិ (ម. និ. ២.២៩៤) ឯវំ អាគតោ ឧច្ចកុលប្បសុតោ ជាតិកុលបុត្តោ នាម. ‘‘យេ តេ កុលបុត្តា សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៤) ឯវំ អាគតា បន យត្ថ កត្ថចិ កុលេ បសុតាបិ អាចារសម្បន្នា អាចារកុលបុត្តោ នាម. ឥធ បន អាចារកុលបុត្តោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘កុលបុត្តោតិ អាចារកុលបុត្តោ’’តិ. យុត្តន្តិ អនុច្ឆវិកំ, ឯវំ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

កាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ចវនសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ សទ្ធាយាតិ ឥមិនា អធិគមសទ្ធា ទស្សិតា. ចតុព្ពិធា ហិ សទ្ធា – អាគមនីយសទ្ធា, អធិគមសទ្ធា, បសាទសទ្ធា, ឱកប្បនសទ្ធាតិ. តត្ថ អាគមនីយសទ្ធា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ បវត្តា ហោតិ. អាគមនីយប្បដិបទាយ អាគតា ហិ សទ្ធា សាតិសយា មហាពោធិសត្តានំ បរោបទេសេន វិនា សទ្ធេយ្យវត្ថុំ អវិបរីតតោ គហេត្វា អធិមុច្ចនតោ. សច្ចប្បដិវេធតោ អាគតសទ្ធា អធិគមសទ្ធា សុប្បពុទ្ធាទីនំ វិយ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិអាទិនា ពុទ្ធាទីសុ ឧប្បជ្ជនកប្បសាទោ បសាទសទ្ធា មហាកប្បិនរាជាទីនំ វិយ. ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ឱក្កន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា សទ្ទហនវសេន កប្បនំ ឱកប្បនំ, តទេវ សទ្ធាតិ ឱកប្បនសទ្ធា. តត្ថ បសាទសទ្ធា បរនេយ្យរូបា ហោតិ, សវនមត្តេនបិ បសីទនតោ. ឱកប្បនសទ្ធា សទ្ធេយ្យំ វត្ថុំ ឱគាហិត្វា អនុបវិសិត្វា ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ បច្ចក្ខំ ករោន្តី វិយ បវត្តតិ.

ចវនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមអគារវសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ អប្បតិស្សយោតិ អប្បតិស្សវោ វ-ការស្ស យ-ការំ កត្វា និទ្ទេសោ. គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តោ គារវវសេន បតិស្សវនំ, បតិស្សវោ, បតិស្សវភូតំ, តំសភាវញ្ច យំ កិញ្ចិ គារវំ. នត្ថិ ឯតស្មិំ បតិស្សវោតិ អប្បតិស្សវោ, គារវវិរហិតោ. តេនាហ ‘‘អជេដ្ឋកោ អនីចវុត្តី’’តិ.

បឋមអគារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយអគារវសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ វុទ្ធិន្តិអាទីសុ សីលេន វុទ្ធិំ, មគ្គេន វិរុឡ្ហិំ, និព្ពានេន វេបុល្លំ. សីលសមាធីហិ វា វុទ្ធិំ, វិបស្សនាមគ្គេហិ វិរុឡ្ហិំ, ផលនិព្ពានេហិ វេបុល្លំ. ឯត្ថ ច យស្ស ចតុព្ពិធំ សីលំ អខណ្ឌាទិភាវប្បវត្តិយា សុបរិសុទ្ធំ វិសេសភាគិយត្តា អប្បកសិរេនេវ មគ្គផលាវហំ សង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស វិយ, សោ តាទិសេន សីលេន ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ អាបជ្ជិស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សីលេន វុទ្ធិ’’ន្តិ. យស្ស បន អរិយមគ្គោ ឧប្បន្នោ, សោ វិរូឡ្ហមូលោ វិយ បាទបោ សុប្បតិដ្ឋិតត្តា សាសនេ វិរូឡ្ហិំ អាបន្នោ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘មគ្គេន វិរូឡ្ហិ’’ន្តិ. យោ សព្ពកិលេសនិព្ពានប្បត្តោ, សោ អរហា សីលាទិធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា សតិ វេបុល្លប្បត្តោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘និព្ពានេន វេបុល្ល’’ន្តិ. ទុតិយវិកប្បេ អត្ថោ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោ.

ទុតិយអគារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សេខពលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ពលវគ្គោ

១. អននុស្សុតសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ អភិជានិត្វាតិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានិត្វា. អដ្ឋហិ ការណេហិ តថាគតស្សាតិ ‘‘តថា អាគតោតិ តថាគតោ. តថា គតោតិ តថាគតោ. តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ. តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ. តថទស្សិតាយ តថាគតោ. តថាវាទិតាយ តថាគតោ. តថាការិតាយ តថាគតោ. អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ’’តិ ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ, សេដ្ឋដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋាន’’ន្តិ. បរតោ ទស្សិតពលយោគេន ‘‘ទសពលោហ’’ន្តិ អភីតនាទំ នទតិ. ព្រហ្មចក្កន្តិ ឯត្ថ សេដ្ឋបរិយាយោ. ព្រហ្មសទ្ទោតិ អាហ ‘‘សេដ្ឋចក្ក’’ន្តិ. ចក្កញ្ចេតំ ធម្មចក្កំ អធិប្បេតំ.

អននុស្សុតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ កាមំ សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវោបិ ពលដ្ឋោ ឯវ, បដិបក្ខេហិ បន អកម្បនីយត្តំ សាតិសយំ ពលដ្ឋោតិ វុត្តំ ‘‘មុដ្ឋស្សច្ចេ ន កម្បតី’’តិ.

សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វិត្ថតសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ សតិនេបក្កេនាតិ សតិយា នេបក្កេន, តិក្ខវិសទសូរភាវេនាតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន នេបក្កំ នាម បញ្ញាតិ អធិប្បាយេន ‘‘នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សតិ អញ្ញោ និទ្ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ. សតិមាតិ ច ឥមិនា សវិសេសា សតិ គហិតាតិ បរតោបិ ‘‘ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា’’តិ សតិកិច្ចមេវ និទ្ទិដ្ឋំ, ន បញ្ញាកិច្ចំ, តស្មា សតិនេបក្កេនាតិ សតិយា នេបក្កភាវេនាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ លព្ភតេវ. បច្ចយវិសេសវសេន អញ្ញធម្មនិរបេក្ខោ សតិយា ពលវភាវោ. តថា ហិ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ សជ្ឈាយនសម្មសនានិ សម្ភវន្តិ.

ចិរកតម្បីតិ អត្តនា វា បរេន វា កាយេន ចិរកតំ ចេតិយង្គណវត្តាទិមហាវត្តប្បដិបត្តិបូរណំ. ចិរភាសិតម្បីតិ អត្តនា វា បរេន វា វាចាយ ចិរភាសិតំ សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសនឧទ្ទិសាបនធម្មាសារណធម្មទេសនាឧបនិសិន្នកបរិកថាអនុមោទនីយាទិវសេន បវត្តិតំ វចីកម្មំ. សរិតា អនុស្សរិតាតិ តស្មិំ កាយេន ចិរកតេ កាយោ នាម កាយវិញ្ញត្តិ, ចិរភាសិតេ វាចា នាម វចីវិញ្ញត្តិ, តទុភយម្បិ រូបំ, តំសមុដ្ឋាបកា ចិត្តចេតសិកា អរូបំ. ឥតិ ឥមេ រូបារូបធម្មា ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯវំ និរុទ្ធាតិ សរតិ ចេវ អនុស្សរតិ ច, សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ សមុដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបិកា ហិ សតិ ឥធ អធិប្បេតា. តាយ សតិយា ឯស សកិំ សរណេន សរិតា, បុនប្បុនំ សរណេន អនុស្សរិតាតិ វេទិតព្ពា.

វិត្ថតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-១០. ទដ្ឋព្ពសុត្តាទិវណ្ណនា

១៥-២០. បញ្ចមេ សវិសយស្មិំយេវាតិ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ ឯវ. លោកិយលោកុត្តរធម្មេ កថេតុន្តិ លោកិយធម្មេ លោកុត្តរធម្មេ ច តេន តេន បវត្តិវិសេសេន កថេតុំ. ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសូតិ សប្បុរិសសំសេវោ សទ្ធម្មស្សវនំ យោនិសោមនសិការោ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តីតិ ឥមេសុ ចតូសុ សោតាបត្តិមគ្គការណេសុ. កាមញ្ច តេសុ សតិអាទយោបិ ធម្មា ឥច្ឆិតព្ពាវ តេហិ វិនា តេសំ អសម្ភវតោ, តថាបិ ចេត្ថ សទ្ធា វិសេសតោ កិច្ចការីតិ វេទិតព្ពា. សទ្ធោ ឯវ ហិ សប្បុរិសេ បយិរុបាសតិ, សទ្ធម្មំ សុណាតិ, យោនិសោ ច អនិច្ចាទិតោ មនសិ ករោតិ, អរិយមគ្គស្ស ច អនុធម្មំ បដិបជ្ជតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ សទ្ធាពលំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. ឥមិនា នយេន សេសពលេសុបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ចតូសុ សម្មប្បធានេសូតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានភាវនាយ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសូតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សោតាបត្តិអង្គេសុ សទ្ធា វិយ, សម្មប្បធានភាវនាយ វីរិយំ វិយ ច សតិបដ្ឋានភាវនាយ យស្មា ‘‘វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦) វចនតោ បុព្ពភាគេ កិច្ចតោ សតិ អធិកា ឥច្ឆិតព្ពា, ឯវំ សមាធិកម្មិកស្ស សមាធិ, ‘‘អរិយសច្ចភាវនា បញ្ញាភាវនា’’តិ កត្វា តត្ថ បញ្ញា បុព្ពភាគេ អធិកា ឥច្ឆិតព្ពាតិ បាកដោយមត្ថោ. អធិគមក្ខណេ បន សមាធិបញ្ញានំ វិយ សព្ពេសម្បិ ពលានំ សទ្ធាទីនំ សមតាវ ឥច្ឆិតព្ពា. តថា ហិ ‘‘ឯត្ថ សទ្ធាពល’’ន្តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ ឯត្ថគ្គហណំ កតំ.

ឥទានិ សទ្ធាទីនំ តត្ថ តត្ថ អតិរេកកិច្ចតំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រិទំ ឧបមា សំសន្ទនំ – រាជបញ្ចមសហាយា វិយ វិមុត្តិបរិបាចកានិ បញ្ច ពលានិ. នេសំ កីឡនត្ថំ ឯកជ្ឈំ វីថិឱតរណំ វិយ ពលានំ ឯកជ្ឈំ វិបស្សនាវីថិឱតរណំ, សហាយេសុ បឋមាទីនំ យថាសកំ គេហេវ វិចារណា វិយ សទ្ធាទីនំ សោតាបត្តិអង្គាទីនិ បត្វា បុព្ពង្គមតា. សហាយេសុ ឥតរេសំ តត្ថ តត្ថ តុណ្ហីភាវោ វិយ សេសពលានំ តត្ថ តត្ថ តទន្វយតា, តស្ស បុព្ពង្គមស្ស ពលស្ស កិច្ចានុគតា. ន ហិ តទា តេសំ សសម្ភារបថវីអាទីសុ អាបាទីនំ វិយ កិច្ចំ បាកដំ ហោតិ, សទ្ធាទីនំយេវ បន កិច្ចំ វិភូតំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ បុរេតរំ តថាបច្ចយេហិ ចិត្តសន្តានស្ស អភិសង្ខតត្តា. ឯត្ថ ច វិបស្សនាកម្មិកស្ស ភាវនា វិសេសតោ បញ្ញុត្តរាតិ ទស្សនត្ថំ រាជានំ និទស្សនំ កត្វា បញ្ញិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. ឆដ្ឋាទីនិ សុវិញ្ញេយ្យានិ.

ទដ្ឋព្ពសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បញ្ចង្គិកវគ្គោ

១-២. បឋមអគារវសុត្តាទិវណ្ណនា

២១-២២. តតិយស្ស បឋមេ អាភិសមាចារិកន្តិ អភិសមាចារេ ឧត្តមសមាចារេ ភវំ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘វត្តវសេន បញ្ញត្តសីល’’ន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ទុតិយេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

បឋមអគារវសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. ឧបក្កិលេសសុត្តាទិវណ្ណនា

២៣-២៤. តតិយេ ន ច បភាវន្តន្តិ ន ច បភាសម្បន្នំ. បភិជ្ជនសភាវន្តិ តាបេត្វា តាឡកជ្ជនបភង្គុរំ. អវសេសំ លោហន្តិ វុត្តាវសេសំ សជាតិលោហំ, វិជាតិលោហំ, បិសាចលោហំ, កិត្តិមលោហន្តិ ឯវំបភេទំ សព្ពម្បិ លោហំ. ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនាតិ ឯត្ថ ននុ លោកិយកុសលចិត្តស្សបិ សុវិសុទ្ធស្សបិ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនេវ ឧបក្កិលេសតាតិ? សច្ចមេតំ, យស្មិំ បន សន្តានេ នីវរណានិ លទ្ធប្បតិដ្ឋានិ, តត្ថ មហគ្គតកុសលស្សបិ អសម្ភវោ, បគេវ លោកុត្តរកុសលស្ស. បរិត្តកុសលំ បន យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជមានំ នីវរណេហិ ឧបហតេ សន្តានេ ឧប្បត្តិយា អបរិសុទ្ធំ ហោន្តំ ឧបក្កិលិដ្ឋំ នាម ហោតិ អបរិសុទ្ធទីបកបល្លិកវដ្ដិតេលាទិសន្និស្សយោ បទីបោ វិយ. អបិច និប្បរិយាយតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេនេវ តេសំ ឧបក្កិលេសតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យទគ្គេន ហី’’តិអាទិមាហ. អារម្មណេ វិក្ខិត្តប្បវត្តិវសេន ចុណ្ណវិចុណ្ណតា វេទិតព្ពា. ចតុត្ថេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ឧបក្កិលេសសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនុគ្គហិតសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ សម្មាទិដ្ឋីតិ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋីតិអាទិនា អង្គុត្តរភាណកានំ មតេន អយំ អត្ថវណ្ណនា អារទ្ធា, មជ្ឈិមភាណកា បនេត្ថ អញ្ញថា អត្ថំ វទន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៥២) –

‘‘អនុគ្គហិតា’’តិ លទ្ធូបការា. សម្មាទិដ្ឋីតិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. ផលក្ខណេ និព្ពត្តា ចេតោវិមុត្តិ ផលំ អស្សាតិ ចេតោវិមុត្តិផលា. តទេវ ចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ផលំ អានិសំសោ អស្សាតិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ចតុត្ថផលបញ្ញា បញ្ញាវិមុត្តិ នាម, អវសេសា ធម្មា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. ‘‘សីលានុគ្គហិតា’’តិអាទីសុ សីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សុតន្តិ សប្បាយធម្មស្សវនំ. សាកច្ឆាតិ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនកថា. សមថោតិ វិបស្សនាបាទិកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. វិបស្សនាតិ សត្តវិធា អនុបស្សនា. ចតុបារិសុទ្ធិសីលញ្ហិ បូរេន្តស្ស, សប្បាយធម្មស្សវនំ សុណន្តស្ស, កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនំ ឆិន្ទន្តស្ស វិបស្សនាបាទិកាសុ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ កម្មំ ករោន្តស្ស, សត្តវិធំ អនុបស្សនំ ភាវេន្តស្ស អរហត្តមគ្គោ ឧប្បជ្ជិត្វា ផលំ ទេតិ.

‘‘យថា ហិ មធុរំ អម្ពបក្កំ បរិភុញ្ជិតុកាមោ អម្ពបោតកស្ស សមន្តា ឧទកកោដ្ឋកំ ថិរំ កត្វា ពន្ធតិ, ឃដំ គហេត្វា កាលេន កាលំ ឧទកំ អាសិញ្ចតិ, ឧទកស្ស អនិក្ខមនត្ថំ មរិយាទំ ថិរំ ករោតិ. យា ហោតិ សមីបេ វល្លិ វា សុក្ខទណ្ឌកោ វា កិបិល្លិកបុដោ វា មក្កដកជាលំ វា, តំ អបនេតិ, ខណិត្តិំ គហេត្វា កាលេន កាលំ មូលានិ បរិខណតិ, ឯវមស្ស អប្បមត្តស្ស ឥមានិ បញ្ច ការណានិ ករោតោ សោ អម្ពោ វឌ្ឍិត្វា ផលំ ទេតិ, ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. រុក្ខស្ស សមន្តតោ កោដ្ឋកពន្ធនំ វិយ ហិ សីលំ ទដ្ឋព្ពំ, កាលេន កាលំ ឧទកសិញ្ចនំ វិយ ធម្មស្សវនំ, មរិយាទាយ ថិរភាវករណំ វិយ សមថោ, សមីបេ វល្លិអាទីនំ ហរណំ វិយ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនំ, កាលេន កាលំ ខណិត្តិំ គហេត្វា មូលខណនំ វិយ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ ភាវនា, តេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អនុគ្គហិតស្ស អម្ពរុក្ខស្ស មធុរផលទានកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ឥមេហិ បញ្ចហិ ធម្មេហិ អនុគ្គហិតាយ សម្មាទិដ្ឋិយា អរហត្តផលទានំ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច លទ្ធូបការាតិ យថារហំ និស្សយាទិវសេន លទ្ធបច្ចយា. វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិយា អនុគ្គហិតភាវេន គហិតត្តា មគ្គសម្មាទិដ្ឋីសុ ច អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. អនន្តរស្ស ហិ វិធិ បដិសេធោ វា, អគ្គផលសមាធិម្ហិ តប្បរិក្ខារធម្មេសុយេវ ច កេវលោ ចេតោបរិយាយោ និរុឡ្ហោតិ សម្មាទិដ្ឋីតិ អរហត្តមគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. ផលក្ខណេតិ អនន្តរំ កាលន្តរេ ចាតិ ទុវិធេបិ ផលក្ខណេ. បដិប្បស្សទ្ធិវសេន សព្ពសំកិលេសេហិ ចេតោវិមុច្ចតិ ឯតាយាតិ ចេតោវិមុត្តិ, អគ្គផលបញ្ញំ ឋបេត្វា អវសេសា ផលធម្មា. តេនាហ ‘‘ចេតោវិមុត្តិ ផលំ អស្សាតិ, ចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ផលំ អានិសំសោ’’តិ. សព្ពកិលេសេហិ ចេតសោ វិមុច្ចនសង្ខាតំ បដិប្បស្សម្ភនសញ្ញិតំ បហានំ ផលំ អានិសំសោ ចាតិ យោជនា. ឥធ ចេតោវិមុត្តិសទ្ទេន បហានមត្តំ គហិតំ, បុព្ពេ បហាយកធម្មា. អញ្ញថា ផលធម្មា ឯវ អានិសំសោតិ គយ្ហមានេ បុនវចនំ និរត្ថកំ សិយា. បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសាតិ ឯត្ថាបិ ឯវមេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា សីលសភាវត្តា វិសេសតោ សមាធិស្ស ឧបការា, តថា សម្មាសង្កប្បោ ឈានសភាវត្តា. តថា ហិ សោ ‘‘អប្បនា’’តិ និទ្ទិដ្ឋោ. សម្មាសតិសម្មាវាយាមា បន សមាធិបក្ខិយា ឯវាតិ អាហ ‘‘អវសេសា ធម្មា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា’’តិ.

ចតុបារិសុទ្ធិសីលន្តិ អរិយមគ្គាធិគមស្ស បទដ្ឋានភូតំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សុតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិអារោចនវសេន សហ កថនំ សំកថា, សំកថាវ សាកច្ឆា. ឥធ បន កម្មដ្ឋានប្បដិពទ្ធាតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានេ…បេ… កថា’’តិ. តស្ស កម្មដ្ឋានស្ស ឯកវារំ វិធិយា អប្បដិបជ្ជនំ ខលនំ, អនេកវារំ បក្ខលនំ, តទុភយស្ស វិច្ឆេទនី អបនយនី កថា ខលនបក្ខលនច្ឆេទនកថា. បូរេន្តស្សាតិ វិវដ្ដសន្និស្សិតំ កត្វា បាលេន្តស្ស ព្រូហេន្តស្ស ច. សុណន្តស្សាតិ ‘‘យថាឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានំ ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ ឯវំ សុណន្តស្ស. តេនេវ ហិ ‘‘សប្បាយធម្មស្សវន’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មំ ករោន្តស្សាតិ ភាវនានុយោគកម្មំ ករោន្តស្ស. បញ្ចសុបិ ឋានេសុ អន្ត-សទ្ទោ ហេតុអត្ថជោតនោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា វុច្ចមានា អម្ពូបមា យុជ្ជេយ្យ.

ឧទកកោដ្ឋកន្តិ ជលាវាដំ. ថិរំ កត្វា ពន្ធតីតិ អសិថិលំ ទឡ្ហំ នាតិមហន្តំ នាតិខុទ្ទកំ កត្វា យោជេតិ. ថិរំ ករោតីតិ ឧទកសិញ្ចនកាលេ តតោ តតោ បវត្តិត្វា ឧទកស្ស អនិក្ខមនត្ថំ ជលាវាដបាឡិំ ថិរតរំ ករោតិ. សុក្ខទណ្ឌកោតិ តស្សេវ អម្ពគច្ឆស្ស សុក្ខកោ សាខាសីសកោ. កិបិល្លិកបុដោតិ តម្ពកិបិល្លិកបុដោ. ខណិត្តិន្តិ កុទាលំ. កោដ្ឋកពន្ធនំ វិយ សីលំ សម្មាទិដ្ឋិយា វឌ្ឍនូបាយស្ស មូលភាវតោ. ឧទកសិញ្ចនំ វិយ ធម្មស្សវនំ ភាវនាយ បរិព្រូហនតោ. មរិយាទាយ ថិរភាវករណំ វិយ សមថោ យថាវុត្តាយ ភាវនាធិដ្ឋានាយ សីលមរិយាទាយ ទឡ្ហីភាវាបាទនតោ. សមាហិតស្ស ហិ សីលំ ថិរតរំ ហោតិ. សមីបេ វល្លិអាទីនំ ហរណំ វិយ កម្មដ្ឋានេ ខលនបក្ខលនច្ឆេទនំ ឥច្ឆិតព្ពភាវនាយ វិពន្ធនាបនយនតោ. មូលខណនំ វិយ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ ភាវនា តស្សា វិពន្ធស្ស មូលភូតានំ តណ្ហាមានទិដ្ឋីនំ បលិខណនតោ. ឯត្ថ ច យស្មា សុបរិសុទ្ធសីលស្ស កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តស្ស សប្បាយធម្មស្សវនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តតោ យថាសុតេ អត្ថេ សាកច្ឆាសមាបជ្ជនំ, តតោ កម្មដ្ឋានវិសោធនេន សមថនិព្ពត្តិ, តតោ សមាហិតស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាបារិបូរិ, បរិបុណ្ណា វិបស្សនា មគ្គសម្មាទិដ្ឋិំ ព្រូហេតីតិ ឯវមេតេសំ អង្គានំ បរម្បរាយ សម្មុខា អនុគ្គណ្ហនតោ អយមានុបុព្ពី កថិតាតិ វេទិតព្ពំ.

អនុគ្គហិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. វិមុត្តាយតនសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ វិមុត្តិយា វដ្ដទុក្ខតោ វិមុច្ចនស្ស អាយតនានិ ការណានិ វិមុត្តាយតនានីតិ អាហ – ‘‘វិមុច្ចនការណានី’’តិ. បាឡិអត្ថំ ជានន្តស្សាតិ ‘‘ឥធ សីលំ អាគតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា’’តិអាទិនា តំតំបាឡិអត្ថំ យាថាវតោ ជានន្តស្ស. បាឡិំ ជានន្តស្សាតិ តទត្ថពោធិនិំ បាឡិំ យាថាវតោ ឧបធារេន្តស្ស. តរុណបីតីតិ សញ្ជាតមត្តា មុទុកា បីតិ ជាយតិ. កថំ ជាយតិ? យថាទេសិតំ ធម្មំ ឧបធារេន្តស្ស តទនុច្ឆវិកមេវ អត្តនោ កាយវាចាមនោសមាចារំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស សោមនស្សំ បត្តស្ស បមោទលក្ខណំ បាមោជ្ជំ ជាយតិ. តុដ្ឋាការភូតា ពលវបីតីតិ បុរិមុប្បន្នាយ បីតិយា វសេន លទ្ធាសេវនត្តា អតិវិយ តុដ្ឋាការភូតា កាយចិត្តទរថស្ស បស្សម្ភនសមត្ថតាយ បស្សទ្ធិយា បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថា ពលប្បត្តា បីតិ ជាយតិ. យស្មា នាមកាយេ បស្សទ្ធេ រូបកាយោបិ បស្សទ្ធោ ឯវ ហោតិ, តស្មា ‘‘នាមកាយោ បស្សម្ភតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ.

សុខំ បដិលភតីតិ វក្ខមានស្ស ចិត្តសមាធានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ ចេតសិកំ និរាមិសសុខំ បដិលភតិ វិន្ទតិ. សមាធិយតីតិ ឯត្ថ បន ន យោ កោចិ សមាធិ អធិប្បេតោ, អថ ខោ អនុត្តរសមាធីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អរហត្ត…បេ… សមាធិយតី’’តិ អាហ. ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ តស្សំ ទេសនាយំ តាទិសស្ស បុគ្គលស្ស យថាវុត្តសមាធិបដិលាភស្ស ការណភាវវិភាវនំ, យំ តថា វិមុត្តាយតនភាវោ. ឱសក្កិតុន្តិ ទស្សិតុំ. សមាធិយេវ សមាធិនិមិត្តន្តិ កម្មដ្ឋានបាឡិយា អារុឡ្ហោ សមាធិ ឯវ បរតោ ឧប្បជ្ជនកភាវនាសមាធិស្ស ការណភាវតោ សមាធិនិមិត្តំ. តេនាហ ‘‘អាចរិយស្ស សន្តិកេ’’តិអាទិ.

វិមុត្តាយតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ សព្ពសោ កិលេសទុក្ខទរថបរិឡាហានំ វិគតត្តា សាតិសយមេត្ថ សុខន្តិ វុត្តំ ‘‘អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ’’តិ. បុរិមស្ស បុរិមស្ស វសេន បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ លទ្ធាសេវនតាយ សន្តបណីតតរភាវប្បត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុរិមោ…បេ… សុខវិបាកោ’’តិ. កិលេសប្បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ កិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនេន លទ្ធត្តា. ‘‘កិលេសប្បដិប្បស្សទ្ធិភាវន្តិ កិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនភាវំ. លទ្ធត្តា បត្តត្តា តព្ភាវំ ឧបគតត្តា. លោកិយសមាធិស្ស បច្ចនីកានិ នីវរណបឋមជ្ឈាននិកន្តិអាទីនិ និគ្គហេតព្ពានិ, អញ្ញេ កិលេសា វារេតព្ពា. ឥមស្ស បន អរហត្តសមាធិស្ស បដិប្បស្សទ្ធសព្ពកិលេសត្តា ន និគ្គហេតព្ពំ វារេតព្ពញ្ច អត្ថីតិ មគ្គានន្តរំ សមាបត្តិក្ខណេ ច អប្បយោគេន អធិគតត្តា អប្បិតត្តា ច អបរិហានិវសេន វា អប្បិតត្តា ន សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ. សតិវេបុល្លប្បត្តត្តាតិ ឯតេន អប្បវត្តមានាយបិ សតិយា សតិពហុលតាយ សតោ ឯវ នាមាតិ ទស្សេតិ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេនាតិ ឯតេន បរិច្ឆិន្នស្សតិយា សតោតិ ទស្សេតិ. សេសេសូតិ ញាណេសុ.

សមាធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-៩. បញ្ចង្គិកសុត្តាទិវណ្ណនា

២៨-២៩. អដ្ឋមេ ករោ វុច្ចតិ បុប្ផសម្ភវំ ‘‘គព្ភាសយេ កិរីយតី’’តិ កត្វា. ករតោ ជាតោ កាយោ ករជកាយោ, តទុបនិស្សយោ ចតុសន្តតិរូបសមុទាយោ. កាមំ នាមកាយោបិ វិវេកជេន បីតិសុខេន តថាលទ្ធូបការោ, ‘‘អភិសន្ទេតី’’តិអាទិវចនតោ បន រូបកាយោ ឥធ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឥមំ ករជកាយ’’ន្តិ. អភិសន្ទេតីតិ អភិសន្ទនំ ករោតិ. តំ បន អភិសន្ទនំ ឈានមយេន បីតិសុខេន ករជកាយស្ស តិន្តភាវាបាទនំ សព្ពត្ថកមេវ លូខភាវាបនយនន្តិ អាហ ‘‘តេមេតី’’តិអាទិ. តយិទំ អភិសន្ទនំ អត្ថតោ យថាវុត្តបីតិសុខសមុដ្ឋានេហិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស បរិប្ផរណំ ទដ្ឋព្ពំ. បរិសន្ទេតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពំ ឯតស្ស អត្ថីតិ សព្ពាវា, តស្ស សព្ពាវតោ. អវយវាវយវិសម្ពន្ធេ អវយវិនិ សាមិវចនន្តិ អវយវវិសយោ សព្ព-សទ្ទោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សព្ពកោដ្ឋាសវតោ’’តិ. អផុដំ នាម ន ហោតិ យត្ថ យត្ថ កម្មជរូបំ, តត្ថ តត្ថ ចិត្តជរូបស្ស អភិព្យាបនតោ. តេនាហ ‘‘ឧបាទិន្នកសន្តតី’’តិអាទិ.

ឆេកោតិ កុសលោ. តំ បនស្ស កោសល្លំ នហានីយចុណ្ណានំ ករណេ បិណ្ឌិករណេ ច សមត្ថតាវសេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បដិពលោ’’តិអាទិ. កំស-សទ្ទោ ‘‘មហតិយា កំសបាតិយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៦១) សុវណ្ណេ អាគតោ.‘‘កំសោ ឧបហតោ យថា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៣៤) កិត្តិមលោហេ. កត្ថចិ បណ្ណត្តិមត្តេ ‘‘ឧបកំសោ នាម រាជាសិ, មហាកំសស្ស អត្រជោ’’តិអាទិ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១០.១៦៤ ឃដបណ្ឌិតជាតកវណ្ណនា). ឥធ បន យត្ថ កត្ថចិ លោហេតិ អាហ ‘‘យេន កេនចិ លោហេន កតភាជនេ’’តិ. ស្នេហានុគតាតិ ឧទកសិនេហេន អនុប្បវិសនវសេន គតា ឧបគតា. ស្នេហបរេតាតិ ឧទកសិនេហេន បរិតោ គតា សមន្តតោ ផុដា. តតោ ឯវ សន្តរពាហិរា ផុដា ស្នេហេន. ឯតេន សព្ពសោ ឧទកេន តេមិតភាវមាហ. ន ច បគ្ឃរិណីតិ ឯតេន តិន្តស្សបិ តស្ស ឃនថទ្ធភាវំ វទតិ. តេនាហ ‘‘ន ពិន្ទុពិន្ទូ’’តិអាទិ.

តាហិ តាហិ ឧទកសិរាហិ ឧព្ភិជ្ជតីតិ ឧព្ភិទំ, ឧព្ភិទំ ឧទកំ ឯតស្សាតិ ឧព្ភិទោទកោ. ឧព្ភិន្នឧទកោតិ នទីតីរេ ខតកូបកោ វិយ ឧព្ភិជ្ជនកឧទកោ. ឧគ្គច្ឆនឧទកោតិ ធារាវសេន ឧដ្ឋហនឧទកោ. កស្មា បនេត្ថ ឧព្ភិទោទកោវ រហទោ គហិតោ, ន ឥតរោតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា ឧគ្គច្ឆនឧទកញ្ហី’’តិអាទិ. ធារានិបាតពុព្ពុឡកេហីតិ ធារានិបាតេហិ ច ឧទកពុព្ពុឡេហិ ច. ‘‘ផេណបដលេហិ ចា’’តិ វត្តព្ពំ, សន្និសិន្នមេវ អបរិក្ខោភតាយ និច្ចលមេវ, សុប្បសន្នមេវាតិ អធិប្បាយោ. សេសន្តិ ‘‘អភិសន្ទេតី’’តិអាទិកំ.

ឧប្បលានីតិ ឧប្បលគច្ឆានិ. សេតរត្តនីលេសូតិ ឧប្បលេសុ, សេតុប្បលរត្តុប្បលនីលុប្បលេសូតិ អត្ថោ. យំ កិញ្ចិ ឧប្បលំ ឧប្បលមេវ សាមញ្ញគ្គហណតោ. សតបត្តន្តិ ឯត្ថ សត-សទ្ទោ ពហុបរិយាយោ ‘‘សតគ្ឃី’’តិអាទីសុ វិយ. តេន អនេកសតបត្តស្សបិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. លោកេ បន រត្តំ បទុមំ, សេតំ បុណ្ឌរីកន្តិ វុច្ចតិ. យាវ អគ្គា យាវ ច មូលា ឧទកេន អភិសន្ទនាទិសម្ភវទស្សនត្ថំ ឧទកានុគ្គតគ្គហណំ. ឥធ ឧប្បលាទីនិ វិយ ករជកាយោ, ឧទកំ វិយ តតិយជ្ឈានសុខំ.

យស្មា បរិសុទ្ធេន ចេតសាតិ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តមាហ, តញ្ច រាគាទិឧបក្កិលេសមលាបគមតោ និរុបក្កិលេសំ និម្មលំ, តស្មា អាហ ‘‘និរុបក្កិលេសដ្ឋេន បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. យស្មា បន បារិសុទ្ធិយា ឯវ បច្ចយវិសេសេន បវត្តិវិសេសោ បរិយោទាតតា សុធន្តសុវណ្ណស្ស និឃំសនេន បភស្សរតា វិយ, តស្មា អាហ ‘‘បភស្សរដ្ឋេន បរិយោទាតំ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ឥទន្តិ ឱទាតវចនំ. ឧតុផរណត្ថន្តិ ឧតុនោ ផរណទស្សនត្ថំ. ឧតុផរណំ ន ហោតិ សេសន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តង្ខណ …បេ… ពលវំ ហោតី’’តិ. វត្ថំ វិយ ករជកាយោតិ យោគិនោ ករជកាយោ វត្ថំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ ឧតុផរណសទិសេន ចតុត្ថជ្ឈានសុខេន ផរិតព្ពត្តា. បុរិសស្ស សរីរំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានំ ទដ្ឋព្ពំ ឧតុផរណដ្ឋានិយស្ស សុខស្ស និស្សយភាវតោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ច ‘‘បរិសុទ្ធេន ចេតសា’’តិ ចេតោគហណេន ឈានសុខំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឧតុផរណំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានសុខ’’ន្តិ. ននុ ច ចតុត្ថជ្ឈានេ សុខមេវ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, សាតលក្ខណសន្តសភាវត្តា បនេត្ថ ឧបេក្ខា ‘‘សុខ’’ន្តិ អធិប្បេតា. តេន វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ២៣២) ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ.

តស្ស តស្ស សមាធិស្ស សរូបទស្សនស្ស បច្ចយត្តា បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ. សមភរិតោតិ សមបុណ្ណោ.

មណ្ឌភូមីតិ បបាវណ្ណភូមិ. យត្ថ សលិលសិញ្ចនេន វិនាវ សស្សានិ ឋិតានិ សម្បជ្ជន្តិ. យុគេ យោជេតព្ពានិ យោគ្គានិ, តេសំ អាចរិយោ យោគ្គាចរិយោ. តេសំ សិក្ខាបនតោ ហត្ថិអាទយោបិ ‘‘យោគ្គា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អាហ បាឡិយំ ‘‘អស្សទម្មសារថី’’តិ. យេន យេនាតិ ចតូសុ មគ្គេសុ យេន យេន មគ្គេន. យំ យំ គតិន្តិ ជវសមជវាទិភេទាសុ គតីសុ យំ យំ គតិំ. នវមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

បញ្ចង្គិកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នាគិតសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទាតិ ឧទ្ធំ ឧគ្គតត្តា ឧច្ចោ បត្ថដោ មហន្តោ វិនិព្ភិជ្ជិត្វា គហេតុំ អសក្កុណេយ្យោ សទ្ទោ ឯតេសន្តិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា. វចីឃោសោបិ ហិ ពហូហិ ឯកជ្ឈំ បវត្តិតោ អត្ថតោ សទ្ទតោ ច ទុរវពោធោ កេវលំ មហានិគ្ឃោសោ ឯវ ហុត្វា សោតបថមាគច្ឆតិ. មច្ឆវិលោបេតិ មច្ឆានំ វិលុម្បិត្វា វិយ គហណេ, មច្ឆានំ វា វិលុម្បនេ. កេវដ្ដានញ្ហិ មច្ឆបច្ឆិឋបិតដ្ឋានេ មហាជនោ សន្និបតិត្វា ‘‘ឥធ អញ្ញំ ឯកំ មច្ឆំ ទេហិ, ឯកំ មច្ឆផាលំ ទេហី’’តិ, ‘‘ឯតស្ស តេ មហា ទិន្នោ, មយ្ហំ ខុទ្ទកោ’’តិ ឯវំ ឧច្ចាសទ្ទំ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. មច្ឆគ្គហណត្ថំ ជាលេ បក្ខិត្តេបិ តស្មិំ ឋានេ កេវដ្ដា ចេវ អញ្ញេ ច ‘‘បវិដ្ឋោ គហិតោ’’តិ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អសុចិសុខន្តិ កាយាសុចិសន្និស្សិតត្តា កិលេសាសុចិសន្និស្សិតត្តា ច អសុចិសន្និស្សិតសុខំ. នេក្ខម្មសុខស្សាតិ កាមតោ និក្ខមន្តស្ស សុខស្ស. បវិវេកសុខស្សាតិ គណសង្គណិកតោ កិលេសសង្គណិកតោ ច វិគតស្ស សុខស្ស. ឧបសមសុខស្សាតិ រាគាទិវូបសមាវហស្ស សុខស្ស. សម្ពោធសុខន្តិ មគ្គសង្ខាតស្ស សម្ពោធស្ស និដ្ឋប្បត្តត្ថាយ សុខំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នាគិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចង្គិកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សុមនវគ្គោ

១. សុមនសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សតក្កកូតិ សតសិខរោ, អនេកកូដោតិ អត្ថោ. ឥទំ តស្ស មហាមេឃភាវទស្សនំ. សោ ហិ មហាវស្សំ វស្សតិ. តេនេវាហ – ‘‘ឥតោ ចិតោ ច ឧដ្ឋិតេន វលាហកកូដសតេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ. ទស្សនសម្បន្នោតិ ឯត្ថ ទស្សនំ នាម សោតាបត្តិមគ្គោ. សោ ហិ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. យទិបិ តំ គោត្រភុ បឋមតរំ បស្សតិ, ទិស្វា បន កត្តព្ពកិច្ចស្ស កិលេសប្បហានស្ស អករណតោ ន តំ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាវជ្ជនដ្ឋានិយញ្ហិ តំ ញាណំ. មគ្គស្ស និព្ពានារម្មណតាសាមញ្ញេន ចេតំ វុត្តំ, ន និព្ពានប្បដិវិជ្ឈនេន, តស្មា ធម្មចក្ខុំ បុនប្បុនំ និព្ពត្តនេន ភាវនំ អប្បត្តំ ទស្សនំ, ធម្មចក្ខុញ្ច បរិញ្ញាទិកិច្ចករណេន ចតុសច្ចធម្មទស្សនំ តទភិសមយោតិ នត្ថេត្ថ គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សុមនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ចុន្ទីសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ ‘‘អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.១៧៩) អរិយកន្តានីតិ បញ្ចសីលានិ អាគតានិ. អរិយកន្តានិ ហិ បញ្ចសីលានិ អរិយានំ កន្តានិ បិយានិ, ភវន្តរគតាបិ អរិយា តានិ ន វិជហន្តិ. ឥធ បន ‘‘យាវតា, ចុន្ទ, សីលានិ អរិយកន្តានិ សីលានិ, តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ…បេ… អគ្គេ តេ បរិបូរការិនោ’’តិ វុត្តត្តា មគ្គផលានិ សីលានិ អធិប្បេតានីតិ អាហ ‘‘អរិយកន្តានិ សីលានីតិ មគ្គផលសម្បយុត្តានិ សីលានី’’តិ.

ចុន្ទីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧគ្គហសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ សព្ពបឋមំ ឧដ្ឋានសីលាតិ រត្តិយា វិភាយនវេលាយ សាមិកេ បរិជនេ សេយ្យាយ អវុដ្ឋិតេ សព្ពបឋមំ ឧដ្ឋានសីលា. សាមិកំ ទិស្វា និសិន្នាសនតោ អគ្គិទឌ្ឍា វិយ បឋមមេវ វុដ្ឋហន្តីតិ វា បុព្ពុដ្ឋាយិនិយោ. កិំការន្តិ កិំករណីយំ, កិំករណភាវេន បុច្ឆិត្វា កាតព្ពវេយ្យាវច្ចន្តិ អត្ថោ. តំ បដិស្សុណន្តា វិចរន្តីតិ កិំការប្បដិស្សាវិនិយោ. មនាបំយេវ កិរិយំ ករោន្តិ សីលេនាតិ មនាបចារិនិយោ. បិយមេវ វទន្តិ សីលេនាតិ បិយវាទិនិយោ.

តត្រុបាយាយាតិ តត្រ កម្មេ សាធេតព្ពឧបាយភូតាយ វីមំសាយ. តេនាហ ‘‘តស្មិំ ឧណ្ណាកប្បាសសំវិធានេ’’តិអាទិ. អលំ កាតុន្តិ កាតុំ សមត្ថា. អលំ សំវិធាតុន្តិ វិចារេតុំ សមត្ថា. តេនាហ ‘‘អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុន្តិ អត្តនា កាតុម្បិ បរេហិ ការាបេតុម្បី’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឧគ្គហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៤-៣៥. ចតុត្ថេ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ អសម្បរាយិកតាយ សាមំ ទដ្ឋព្ពំ. សយំ អនុភវិតព្ពំ អត្តបច្ចក្ខំ ទិដ្ឋធម្មិកន្តិ អត្ថោ. ន សទ្ធាមត្តកេនេវ តិដ្ឋតីតិ ‘‘ទានំ នាម សាធុ សុន្ទរំ, ពុទ្ធាទីហិ បណ្ឌិតេហិ បសត្ថ’’ន្តិ ឯវំ សទ្ធាមត្តកេនេវ ន តិដ្ឋតិ. យំ ទានំ ទេតីតិ យំ ទេយ្យធម្មំ បរស្ស ទេតិ. តស្ស បតិ ហុត្វាតិ តព្ពិសយំ លោភំ សុដ្ឋុ អភិភវន្តោ តស្ស អធិបតិ ហុត្វា ទេតិ. តេន អនធិភវនីយត្តា ន ទាសោ ន សហាយោតិ. តត្ថ តទុភយំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទាសោ ហុត្វា ទេតិ តណ្ហាទាសព្យស្ស ឧបគតត្តា. សហាយោ ហុត្វា ទេតិ តស្ស បិយភាវាវិស្សជ្ជនតោ. សាមី ហុត្វា ទេតិ តត្ថ តណ្ហាទាសព្យតោ អត្តានំ មោចេត្វា អភិភុយ្យ បវត្តនតោ. អថ វា យោ ទានសីលតាយ ទាយកោ បុគ្គលោ, សោ ទានេ បវត្តិភេទេន ទានទាសោ, ទានសហាយោ, ទានបតីតិ តិប្បការោ ហោតិ. តទស្ស តិប្បការតំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទាតព្ពដ្ឋេន ទានំ, អន្នបានាទិ.

តត្ថ យំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, តណ្ហាធិបន្នតាយ តស្ស វសេន វត្តនតោ ទាសោ វិយ ហោតិ. យំ បរេសំ ទីយតិ, តត្ថាបិ អន្នបានសាមញ្ញេន ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទានសង្ខាតស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទាសោ ហុត្វា’’តិ. សហាយោ ហុត្វា ទេតិ អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពស្ស បរេសំ ទាតព្ពស្ស ច សមសមំ ឋបនតោ. បតិ ហុត្វា ទេតិ សយំ ទេយ្យធម្មស្ស វសេ អវត្តិត្វា តស្ស អត្តនោ វសេ វត្តាបនតោ. អបរោ នយោ – យោ អត្តនា បណីតំ បរិភុញ្ជិត្វា បរេសំ និហីនំ ទេតិ, សោ ទានទាសោ នាម តន្និមិត្តនិហីនភាវាបត្តិតោ. យោ យាទិសំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, តាទិសមេវ បរេសំ ទេតិ, សោ ទានសហាយោ នាម តន្និមិត្តហីនាធិកភាវវិវជ្ជនេន សទិសភាវាបត្តិតោ. យោ អត្តនា និហីនំ បរិភុញ្ជិត្វា បរេសំ បណីតំ ទេតិ, សោ ទានបតិ នាម តន្និមិត្តសេដ្ឋភាវាបត្តិតោ.

និត្តេជភូតោ តេជហានិប្បត្តិយា. សហ ព្យតិ គច្ឆតីតិ សហព្យោ, សហបវត្តនកោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា, សហបវត្តីតិ អាហ ‘‘សហភាវំ ឯកីភាវំ គតា’’តិ. អសិតស្សាតិ វា អពន្ធស្ស, តណ្ហាពន្ធនេន អពន្ធស្សាតិ អត្ថោ. បញ្ចមំ ឧត្តានមេវ.

សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៧. កាលទានសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៦-៣៧. ឆដ្ឋេ អារាមតោតិ ផលារាមតោ. បឋមុប្បន្នានីតិ សព្ពបឋមំ សុជាតានិ. ភាសិតញ្ញូតិ ភិក្ខូ ឃរទ្វារេ ឋិតា កិញ្ចាបិ តុណ្ហី ហោន្តិ, អត្ថតោ បន ‘‘ភិក្ខំ ទេថា’’តិ វទន្តិ នាម អរិយាយ យាចនាយ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឧទ្ធិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយានំ យាចនា’’តិ. តត្រ យេ ‘‘មយំ បចាម, ឥមេ ន បចន្តិ, បចមានេ បត្វា អលភន្តា កុហិំ លភិស្សន្តី’’តិ ទេយ្យធម្មំ សំវិភជន្តិ, តេ ភាសិតញ្ញូ នាម ញត្វា កត្តព្ពស្ស ករណតោ. យុត្តប្បត្តកាលេតិ ទាតុំ យុត្តប្បត្តកាលេ. អប្បដិវានចិត្តោតិ អនិវត្តនចិត្តោ. សត្តមំ ឧត្តានមេវ.

កាលទានសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ អនុកម្បន្តីតិ ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខី ហោន្តុ អវេរា អព្យាបជ្ជា’’តិ ឯវំ ហិតផរណេន អនុគ្គណ្ហន្តិ. អបិច ឧបដ្ឋាកានំ គេហំ អញ្ញេ សីលវន្តេ សព្រហ្មចារិនោ គហេត្វា បវិសន្តាបិ អនុគ្គណ្ហន្តិ នាម. នីចវុត្តិន្តិ បណិបាតសីលំ. កោធមានថទ្ធតាយ រហិតន្តិ កោធមានវសេន ឧប្បន្នោ យោ ថទ្ធភាវោ ចិត្តស្ស ឧទ្ធុមាតលក្ខណោ, តេន វិរហិតន្តិ អត្ថោ. សោរច្ចេនាតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សោរច្ចំ? យោ កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, ឥទំ វុច្ចតិ សោរច្ចំ. សព្ពោបិ សីលសំវរោ សោរច្ច’’ន្តិ ឯវមាគតេន សីលសំវរសង្ខាតេន សោរតភាវេន. សខិលន្តិ ‘‘តត្ថ កតមំ សាខល្យំ? យា សា វាចា ថទ្ធកា កក្កសា ផរុសា កដុកា អភិសជ្ជនី កោធសាមន្តា អសមាធិសំវត្តនិកា, តថារូបិំ វាចំ បហាយ យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា, តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. យា តត្ថ សណ្ហវាចតា សខិលវាចតា អផរុសវាចតា, ឥទំ វុច្ចតិ សាខល្យ’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣៥០) ឯវំ វុត្តេន សម្មោទកមុទុភាវេន សមន្នាគតំ. តេនាហ ‘‘សខិលន្តិ សម្មោទក’’ន្តិ.

សទ្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. បុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៩-៤០. នវមេ ភតោតិ បោសិតោ. តំ បន ភរណំ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ សុខបច្ចយូបហរណេន ទុក្ខបច្ចយាបហរណេន ច បវត្តិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អម្ហេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ហត្ថបាទវឌ្ឍនាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន មុខេន សិង្ឃានិកាបនយននហាបនមណ្ឌនាទិញ្ច សង្គណ្ហាតិ. មាតាបិតូនំ សន្តកំ ខេត្តាទិំ អវិនាសេត្វា រក្ខិតំ តេសំ បរម្បរាយ ឋិតិយា ការណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អម្ហាកំ សន្តកំ…បេ… កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតី’’តិ. សលាកភត្តាទីនិ អនុបច្ឆិន្ទិត្វាតិ សលាកភត្តាទីនិ អវិច្ឆិន្ទិត្វា. យស្មា ទាយជ្ជប្បដិលាភស្ស យោគ្យភាវេន វត្តមានោយេវ ទាយស្ស បដិបជ្ជិស្សតិ, ន ឥតរោតិ អាហ ‘‘កុលវំសានុរូបាយ បដិបត្តិយា’’តិអាទិ. អត្តនា ទាយជ្ជារហំ ករោន្តោតិ អត្តានំ ទាយជ្ជារហំ ករោន្តោ. មាតាបិតរោ ហិ អត្តនោ ឱវាទេ អវត្តមានេ មិច្ឆាបដិបន្នេ ទារកេ វិនិច្ឆយំ គន្ត្វា អបុត្តេ ករោន្តិ, តេ ទាយជ្ជារហា ន ហោន្តិ. ឱវាទេ វត្តមានេ បន កុលសន្តកស្ស សាមិកេ ករោន្តិ. តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ មតទិវសតោ តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ទសមំ ឧត្តានមេវ.

បុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុមនវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មុណ្ឌរាជវគ្គោ

១-២. អាទិយសុត្តាទិវណ្ណនា

៤១-៤២. បញ្ចមស្ស បឋមេ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហីតិ វា ឧដ្ឋានេន ច វីរិយេន ច អធិគតេហិ. តត្ថ ឧដ្ឋានន្តិ កាយិកំ វីរិយំ. វីរិយន្តិ ចេតសិកន្តិ វទន្តិ. ឧដ្ឋានន្តិ វា ភោគុប្បាទនេ យុត្តប្បយុត្តតា. វីរិយំ តជ្ជោ ឧស្សាហោ. បីណិតន្តិ ធាតំ សុតិត្តំ. តថាភូតោ បន យស្មា ថូលសរីរោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ថូលំ ករោតី’’តិ វុត្តំ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

អាទិយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឥដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

៤៣. តតិយេ អប្បមាទំ បសំសន្តីតិ ‘‘ឯតានិ អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោ កាតព្ពោ’’តិ អប្បមាទមេវ បសំសន្តិ បណ្ឌិតា. យស្មា វា បុញ្ញកិរិយាសុ បណ្ឌិតា អប្បមាទំ បសំសន្តិ, តស្មា អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោវ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. បុរិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ‘‘បុញ្ញកិរិយាសូ’’តិ បទស្ស ‘‘អប្បមត្តោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. យស្មា បណ្ឌិតា អប្បមាទំ បសំសន្តិ, យស្មា ច បុញ្ញកិរិយាសុ អប្បមត្តោ ឧភោ អត្ថេ អធិគតោ ហោតិ, តស្មា អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោវ កាតព្ពោ. ទុតិយស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បណ្ឌិតា អប្បមាទំ បសំសន្តិ. កត្ថាតិ? បុញ្ញកិរិយាសុ. កស្មាតិ ចេ? យស្មា អប្បមត្តោ ឧភោ អត្ថេ អធិគ្គណ្ហាតិ បណ្ឌិតោ, តស្មាតិ អត្ថោ. អត្ថប្បដិលាភេនាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិហិតប្បដិលាភេន.

ឥដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មនាបទាយីសុត្តវណ្ណនា

៤៤. ចតុត្ថេ ឈានមនេន និព្ពត្តំ មនោមយន្តិ អាហ ‘‘សុទ្ធាវាសេសុ ឯកំ ឈានមនេន និព្ពត្តំ ទេវកាយ’’ន្តិ. សតិបិ ហិ សព្ពសត្តានំ អភិសង្ខារមនសា និព្ពត្តភាវេ ពាហិរបច្ចយេហិ វិនា មនសាវ និព្ពត្តត្តា ‘‘មនោមយា’’តិ វុច្ចន្តិ រូបាវចរសត្តា. យទិ ឯវំ កាមភវេ ឱបបាតិកសត្តានម្បិ មនោមយភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? ន, តត្ថ ពាហិរបច្ចយេហិ និព្ពត្តេតព្ពតាសង្កាយ ឯវ អភាវតោ ‘‘មនសាវ និព្ពត្តា’’តិ អវធារណាសម្ភវតោ. និរុឡ្ហោ វាយំ លោកេ មនោមយវោហារោ រូបាវចរសត្តេសុ. តថា ហិ ‘‘អន្នមយោ, បាណមយោ, មនោមយោ, អានន្ទមយោ, វិញ្ញាណមយោ’’តិ បញ្ចធា អត្តានំ វេទវាទិនោបិ វទន្តិ. ឧច្ឆេទវាទិនោបិ វទន្តិ ‘‘ទិព្ពោ រូបី មនោមយោ’’តិ (ទី. និ. ១.៨៧). តីសុ វា កុលសម្បត្តីសូតិ ព្រាហ្មណខត្តិយវេស្សសង្ខាតេសុ សម្បន្នកុលេសុ. ឆសុ វា កាមសគ្គេសូតិ ឆសុ កាមាវចរទេវេសុ.

មនាបទាយីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. បុញ្ញាភិសន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៥-៤៦. បញ្ចមេ អសង្ខេយ្យោតិ អាឡ្ហកគណនាយ អសង្ខេយ្យោ. យោជនវសេន បនស្ស សង្ខា អត្ថិ ហេដ្ឋា មហាបថវិយា ឧបរិ អាកាសេន បរិសមន្តតោ ចក្កវាឡបព្ពតេន មជ្ឈេ តត្ថ តត្ថ ឋិតកេហិ ទីបបព្ពតបរិយន្តេហិ បរិច្ឆិន្នត្តា ជានន្តេន យោជនតោ សង្ខាតុំ សក្កាតិ កត្វា. មហាសរីរមច្ឆកុម្ភីលយក្ខរក្ខសមហានាគទានវាទីនំ សវិញ្ញាណកានំ ពលវាមុខបាតាលាទីនំ អវិញ្ញាណកានំ ភេរវារម្មណានំ វសេន ពហុភេរវំ. បុថូតិ ពហូ. សវន្តីតិ សន្ទមានា. ឧបយន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.

បុញ្ញាភិសន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. ធនសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៧-៤៨. សត្តមេ សទ្ធាតិ មគ្គេនាគតា សទ្ធា. សីលញ្ច យស្ស កល្យាណន្តិ កល្យាណសីលំ នាម អរិយសាវកស្ស អរិយកន្តំ សីលំ វុច្ចតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អរិយសាវកស្ស ឯកសីលម្បិ អកន្តំ នាម នត្ថិ, ឥមស្មិំ បនត្ថេ ភវន្តរេបិ អប្បហីនំ បញ្ចសីលំ អធិប្បេតំ. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ.

ធនសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កោសលសុត្តវណ្ណនា

៤៩. នវមេ បតិតក្ខន្ធោតិ សម្មុខា កិញ្ចិ ឱលោកេតុំ អសមត្ថតាយ អធោមុខោ. និប្បដិភានោតិ សហធម្មិកំ កិញ្ចិ វត្តុំ អវិសហនតោ និប្បដិភានោ បដិភានរហិតោ.

កោសលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នារទសុត្តវណ្ណនា

៥០. ទសមេ អជ្ឈោមុច្ឆិតោតិ អធិមត្តាយ តណ្ហាមុច្ឆាយ មុច្ឆិតោ, មុច្ឆំ មោហំ បមាទំ អាបន្នោ. តេនាហ ‘‘គិលិត្វា…បេ… អតិរេកមុច្ឆាយ តណ្ហាយ សមន្នាគតោ’’តិ. មហច្ចាតិ មហតិយា. លិង្គវិបល្លាសេន ចេតំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘មហតា រាជានុភាវេនា’’តិ.

នារទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មុណ្ឌរាជវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.

២. ទុតិយបណ្ណាសកំ

(៦) ១. នីវរណវគ្គោ

១-២. អាវរណសុត្តាទិវណ្ណនា

៥១-៥២. ទុតិយស្ស បឋមេ អាវរន្តីតិ អាវរណា, នីវារយន្តីតិ នីវរណា. ឯត្ថ ច អាវរន្តីតិ កុសលធម្មុប្បត្តិំ អាទិតោ បរិវារេន្តិ. នីវារយន្តីតិ និរវសេសតោ វារយន្តីតិ អត្ថោ, តស្មា អាវរណវសេនាតិ អាទិតោ កុសលុប្បត្តិវារណវសេន. នីវរណវសេនាតិ និរវសេសតោ វារណវសេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា បញ្ច នីវរណា ឧប្បជ្ជមានា អនុប្បន្នាយ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ, ឧប្បន្នាបិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច វា អភិញ្ញា ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បាតេន្តិ, តស្មា ‘‘បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឧបច្ឆិន្ទនំ បាតនញ្ចេត្ថ តាសំ បញ្ញានំ អនុប្បន្នានំ ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានមេវ. ឥតិ មហគ្គតានុត្តរបញ្ញានំ ឯកច្ចាយ ច បរិត្តបញ្ញាយ អនុប្បត្តិហេតុភូតា នីវរណធម្មា ឥតរាសំ សមត្ថតំ វិហនន្តិយេវាតិ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា វុត្តា. ភាវនាមនសិការេន វិនា បកតិយា មនុស្សេហិ និព្ពត្តេតព្ពោ ធម្មោតិ មនុស្សធម្មោ, មនុស្សត្តភាវាវហោ វា ធម្មោ មនុស្សធម្មោ, អនុឡារំ បរិត្តកុសលំ. យំ អសតិបិ ពុទ្ធុប្បាទេ វត្តតិ, យញ្ច សន្ធាយាហ ‘‘ហីនេន ព្រហ្មចរិយេន, ខត្តិយេ ឧបបជ្ជតី’’តិ (ជា. ១.៨.៧៥). អលំ អរិយាយ អរិយភាវាយាតិ អលមរិយោ, អរិយភាវាយ សមត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. ញាណទស្សនមេវ ញាណទស្សនវិសេសោ, អលមរិយោ ច សោ ញាណទស្សនវិសេសោ ចាតិ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ.

ញាណទស្សនន្តិ ច ទិព្ពចក្ខុបិ វិបស្សនាបិ មគ្គោបិ ផលម្បិ បច្ចវេក្ខណញាណម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ វុច្ចតិ. ‘‘អប្បមត្តោ សមានោ ញាណទស្សនំ អារាធេតី’’តិ (ម. និ. ១.៣១១) ហិ ឯត្ថ ទិព្ពចក្ខុ ញាណទស្សនំ នាម. ‘‘ញាណទស្សនាយ ចិត្តំ អភិនីហរតិ អភិនិន្នាមេតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៤) ឯត្ថ វិបស្សនាញាណំ. ‘‘អភព្ពា តេ ញាណាយ ទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៩៦) ឯត្ថ មគ្គោ. ‘‘អយមញ្ញោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ អធិគតោ ផាសុវិហារោ’’តិ (ម. និ. ១.៣២៨) ឯត្ថ ផលំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ, អកុប្បា មេ វិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦; បដិ. ម. ២.៣០) ឯត្ថ បច្ចវេក្ខណញាណំ. ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ ‘សត្តាហកាលកតោ អាឡារោ កាលាមោ’’’តិ (ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤០) ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ឥធ បន លោកុត្តរធម្មោ អធិប្បេតោ. ឯត្ថ ច រូបាយតនំ ជានាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, ទិព្ពចក្ខុ. សម្មសនូបចារេ ច ធម្មលក្ខណត្តយញ្ច តថា ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, វិបស្សនា. និព្ពានំ ចត្តារិ វា សច្ចានិ អសម្មោហប្បដិវេធតោ ជានាតិ បស្សតិ ចាតិ ញាណទស្សនំ, មគ្គោ. ផលំ បន និព្ពានវសេនេវ យោជេតព្ពំ. បច្ចវេក្ខណា មគ្គាធិគតស្ស អត្ថស្ស សព្ពសោ ជោតនដ្ឋេន ញាណទស្សនំ. សព្ពញ្ញុតា អនាវរណតាយ សមន្តចក្ខុតាយ ច ញាណទស្សនំ. ព្យាទិណ្ណកាលោតិ បរិយាទិន្នកាលោ. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

អាវរណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. បធានិយង្គសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៣-៥៤. តតិយេ បទហតីតិ បទហនោ, ភាវនមនុយុត្តោ យោគី, តស្ស ភាវោ ភាវនានុយោគោ បទហនភាវោ. បធានមស្ស អត្ថីតិ បធានិកោ, ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា ‘‘បធានិយោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ អាគតត្តា’’តិ វុត្តត្តា បច្ចេកពោធិសត្តសាវកពោធិសត្តានម្បិ បណិធានតោ បភុតិ អាគតសទ្ធា អាគមនសទ្ទា ឯវ, ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន បន ‘‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. អធិគមតោ សមុទាគតត្តា អគ្គមគ្គផលសម្បយុត្តា ចាបិ អធិគមសទ្ធា នាម, យា សោតាបន្នស្ស អង្គភាវេន វុត្តា. អចលភាវេនាតិ បដិបក្ខេន អនធិភវនីយត្តា និច្ចលភាវេន. ឱកប្បនន្តិ ឱក្កន្ទិត្វា អធិមុច្ចនំ, បសាទុប្បត្តិយា បសាទនីយវត្ថុស្មិំ បសីទនមេវ. សុប្បដិវិទ្ធន្តិ សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធំ. យថា តេន បដិវិទ្ធេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ហត្ថគតំ អហោសិ, តថា បដិវិទ្ធំ. យស្ស ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ សទ្ធា អចលា អសម្បវេធិ, តស្ស ធម្មសុធម្មតាយ សង្ឃសុប្បដិបន្នតាយ តេន បដិវេធេន សទ្ធា ន តថាតិ អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នោ ធម្មេ បសន្នោ សង្ឃេ បសន្នោ’’តិអាទិ. បធានវីរិយំ ឥជ្ឈតិ ‘‘អទ្ធា ឥមាយ បដិបទាយ ជរាមរណតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ សក្កច្ចំ បទហនតោ.

អប្ប-សទ្ទោ អភាវត្ថោ ‘‘អប្បសទ្ទស្ស…បេ… ខោ បនា’’តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ ‘‘អរោគោ’’តិ. សមវេបាកិនិយាតិ យថាភុត្តមាហារំ សមាការេនេវ បចនសីលាយ. ទឡ្ហំ កត្វា បចន្តី ហិ គហណី ឃោរភាវេន បិត្តវិការាទិវសេន រោគំ ជនេតិ, សិថិលំ កត្វា បចន្តី មន្ទភាវេន វាតវិការាទិវសេន តេនាហ ‘‘នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយា’’តិ. គហណិតេជស្ស មន្ទបដុតាវសេន សត្តានំ យថាក្កមំ សីតុណ្ហសហតាតិ អាហ ‘‘អតិសីតលគ្គហណិកោ’’តិអាទិ. យាថាវតោ អច្ចយទេសនា អត្តនោ អាវិករណំ នាមាតិ អាហ ‘‘យថាភូតំ អត្តនោ អគុណំ បកាសេតា’’តិ. ឧទយត្ថគាមិនិយាតិ សង្ខារានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច បដិវិជ្ឈន្តិយាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឧទយញ្ចា’’តិអាទិ. បរិសុទ្ធាយាតិ និរុបក្កិលេសាយ. និព្ពិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយាតិ តទង្គវសេន សវិសេសំ បជហិតុំ សមត្ថាយ. តស្ស ទុក្ខស្ស ខយគាមិនិយាតិ យំ ទុក្ខំ ឥមស្មិំ ញាណេ អនធិគតេ បវត្តិរហំ, អធិគតេ ន បវត្តិ, តំ សន្ធាយ វទតិ. តថាហេស យោគាវចរោ ‘‘ចូឡសោតាបន្នោ’’តិ វុច្ចតិ. ចតុត្ថំ ឧត្តានមេវ.

បធានិយង្គសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មាតាបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៥. បញ្ចមេ វិស្សាសោតិ វិសច្ឆាយសន្តានោ ភាវោ. ឱតារោតិ តត្ថ ចិត្តស្ស អនុប្បវេសោ. គហេត្វាតិ អត្តនោ ឯវ ឱកាសំ គហេត្វា. ខេបេត្វាតិ កុសលវារំ ខេបេត្វា.

ឃដ្ដេយ្យាតិ អក្កមនាទិវសេន ពាធេយ្យ. តីហិ បរិញ្ញាហីតិ ញាតតីរណប្បហានសង្ខាតាហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ. នត្ថិ ឯតេសំ កុតោចិ ភយន្តិ អកុតោភយា, និព្ភយាតិ អត្ថោ. ចតុន្នំ ឱឃានំ, សំសារមហោឃស្សេវ វា បារំ បរិយន្តំ គតា. តេនាហ ‘‘បារំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិអាទិ.

មាតាបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឧបជ្ឈាយសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ឆដ្ឋេ មធុរកភាវោ នាម សរីរស្ស ថម្ភិតត្តំ, តំ បន គរុភាវបុព្ពកន្តិ អាហ ‘‘សញ្ជាតគរុភាវោ’’តិ. ន បក្ខាយន្តីតិ នប្បកាសេន្តិ, នានាការណតោ ន ឧបដ្ឋហន្តិ. តេនាហ ‘‘ចតស្សោ ទិសា ច អនុទិសា ច មយ្ហំ ន ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ឧបជ្ឈាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អភិណ្ហបច្ចវេក្ខិតព្ពដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

៥៧. សត្តមេ ជរាធម្មោតិ ធម្ម-សទ្ទោ ‘‘អសម្មោសធម្មោ និព្ពាន’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ៧៦៣) វិយ បកតិបរិយាយោ, តស្មា ជរាបកតិកោ ជិណ្ណសភាវោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជរាសភាវោ’’តិអាទិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. កម្មុនា ទាតព្ពំ អាទិយតីតិ កម្មទាយាទោ, អត្តនា យថូបចិតកម្មផលភាគីតិ អត្ថោ. តំ បន ទាយជ្ជំ ការណូបចារេន វទន្តោ ‘‘កម្មំ មយ្ហំ ទាយជ្ជំ សន្តកន្តិ អត្ថោ’’តិ អាហ យថា ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ, ឯវមិទំ បុញ្ញំ វឌ្ឍតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៨០). យោនីហិ ផលំ សភាវតោ ភិន្នម្បិ អភិន្នំ វិយ មិស្សិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘កម្មំ មយ្ហំ យោនិ ការណ’’ន្តិ. មមត្តវសេន ពជ្ឈន្តីតិ ពន្ធូ, ញាតិ សាលោហិតោ ច, កម្មំ បន ឯកន្តសម្ពន្ធវាតិ អាហ ‘‘កម្មំ មយ្ហំ ពន្ធូ’’តិ. បតិដ្ឋាតិ អវស្សយោ. កម្មសទិសោ ហិ សត្តានំ អវស្សយោ នត្ថិ.

យោព្ពនំ អារព្ភ ឧប្បន្នមទោតិ ‘‘មហល្លកកាលេ បុញ្ញំ ករិស្សាម, ទហរម្ហ តាវា’’តិ យោព្ពនំ អបស្សាយ មានករណំ. ‘‘អហំ និរោគោ សដ្ឋិ វា សត្តតិ វា វស្សានិ អតិក្កន្តានិ, ន មេ ហរីតកខណ្ឌម្បិ ខាទិតព្ពំ, ឥមេ បនញ្ញេ ‘អសុកំ នោ ឋានំ រុជ្ជតិ, ភេសជ្ជំ ខាទាមា’តិ វិចរន្តិ, កោ អញ្ញោ មយា សទិសោ និរោគោ នាមា’’តិ ឯវំ មានករណំ អារោគ្យមទោ. សព្ពេសម្បិ ជីវិតំ នាម បភង្គុរំ ទុក្ខានុពន្ធញ្ច, តទុភយំ អនោលោកេត្វា បពន្ធដ្ឋិតិំ បច្ចយសុលភតញ្ច និស្សាយ ‘‘ចិរំ ជីវិំ, ចិរំ ជីវាមិ, ចិរំ ជីវិស្សាមិ, សុខំ ជីវិំ, សុខំ ជីវាមិ, សុខំ ជីវិស្សាមី’’តិ ឯវំ មានករណំ ជីវិតមទោ.

ឧបធិរហិតន្តិ កាមូបធិរហិតំ. ចត្តារោ ហិ ឧបធី – កាមូបធិ, ខន្ធូបធិ, កិលេសូបធិ, អភិសង្ខារូបធីតិ. កាមាបិ ‘‘យំ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦) ឯវំ វុត្តស្ស សុខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ‘‘ឧបធិយតិ ឯត្ថ សុខ’’ន្តិ ឥមិនា វចនត្ថេន ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចតិ, ខន្ធាបិ ខន្ធមូលកស្ស ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, កិលេសាបិ អបាយទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, អភិសង្ខារាបិ ភវទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អភិណ្ហបច្ចវេក្ខិតព្ពដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.