.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

ឆក្កនិបាត-ដីកា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. អាហុនេយ្យវគ្គោ

១. បឋមអាហុនេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១. ឆក្កនិបាតស្ស បឋមេ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ និស្សយវោហារេន វុត្តំ. សសម្ភារកនិទ្ទេសោយំ យថា ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិ, តស្មា និស្សយសីសេន និស្សិតស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាយមត្ថោ ‘‘ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ អាបាថគតេ តំ រូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិស្វា’’តិ. នេវ សុមនោ ហោតីតិ ជវនក្ខណេ ឥដ្ឋេ អារម្មណេ រាគំ អនុប្បាទេន្តោ នេវ សុមនោ ហោតិ គេហស្សិតបេមវសេនបិ មគ្គេន សព្ពសោ រាគស្ស សមុច្ឆិន្នត្តា. ន ទុម្មនោតិ អនិដ្ឋេ អទុស្សន្តោ ន ទុម្មនោ. បសាទញ្ញថត្តវសេនបិ ឥដ្ឋេបិ អនិដ្ឋេបិ មជ្ឈត្តេបិ អារម្មណេ ន សមំ សម្មា អយោនិសោ គហណំ អសមបេក្ខនំ. អយញ្ចស្ស បដិបត្តិ សតិវេបុល្លប្បត្តិយា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា ចាតិ អាហ ‘‘សតោ សម្បជានោ ហុត្វា’’តិ. សតិយា យុត្តត្តា សតោ. សម្បជញ្ញេន យុត្តត្តា សម្បជានោ. ញាណុប្បត្តិបច្ចយរហិតកាលេបិ បវត្តិភេទនតោ ‘‘សតតវិហារោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. សតតវិហារោតិ ខីណាសវស្ស និច្ចវិហារោ សព្ពទា បវត្តនកវិហារោ. ឋបេត្វា ហិ សមាបត្តិវេលំ ភវង្គវេលញ្ច ខីណាសវា ឥមិនាវ ឆឡង្គុបេក្ខាវិហារេន វិហរន្តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឆសុ ទ្វារេសុបិ ឧបេក្ខកោ វិហរតី’’តិ ឥមិនា ឆឡង្គុបេក្ខា កថិតា. ‘‘សម្បជានោ’’តិ វចនតោ បន ចត្តារិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តានិ លព្ភន្តិ តេហិ វិនា សម្បជានតាយ អសម្ភវតោ. សតតវិហារភាវតោ អដ្ឋ មហាកិរិយចិត្តានិ លព្ភន្តិ. ‘‘នេវ សុមនោ ន ទុម្មនោ’’តិ វចនតោ អដ្ឋ មហាកិរិយចិត្តានិ, ហសិតុប្បាទោ, វោដ្ឋព្ពនញ្ចាតិ ទស ចិត្តានិ លព្ភន្តិ. រាគទោសសហជាតានំ សោមនស្សទោមនស្សានំ អភាវោ តេសម្បិ សាធារណោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន អាគតានំ ឥមេសំ សតតវិហារានំ សោមនស្សំ កថំ លព្ភតីតិ ចេ? អាសេវនតោ. កិញ្ចាបិ ខីណាសវោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេបិ អារម្មណេ មជ្ឈត្តោ វិយ ពហុលំ ឧបេក្ខកោ វិហរតិ អត្តនោ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនតោ, កទាចិ បន តថា ចេតោភិសង្ខារាភាវេ យំ តំ សភាវតោ ឥដ្ឋំ អារម្មណំ, តស្ស យាថាវសភាវគ្គហណវសេនបិ អរហតោ ចិត្តំ បុព្ពាសេវនវសេន សោមនស្សសហគតំ ហុត្វា បវត្តតេវ.

បឋមអាហុនេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៧. ទុតិយអាហុនេយ្យសុត្តាទិវណ្ណនា

២-៧. ទុតិយេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៨០) អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ នានប្បការំ. ឥទ្ធិវិធន្តិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសំ. បច្ចនុភោតីតិ បច្ចនុភវតិ, ផុសតិ សច្ឆិករោតិ បាបុណាតីតិ អត្ថោ. ឥទានិស្ស អនេកវិហិតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា’’តិ ឥមិនា ករណតោ បុព្ពេវ បកតិយា ឯកោបិ ហុត្វា. ពហុធា ហោតីតិ ពហូនំ សន្តិកេ ចង្កមិតុកាមោ វា សជ្ឈាយំ កាតុកាមោ វា បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមោ វា ហុត្វា សតម្បិ សហស្សម្បិ ហោតិ. អាវិភាវំ តិរោភាវន្តិ ឯត្ថ អាវិភាវំ ករោតិ, តិរោភាវំ ករោតីតិ អយមត្ថោ. ឥទមេវ ហិ សន្ធាយ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ៣.១១) វុត្តំ – ‘‘អាវិភាវន្តិ កេនចិ អនាវុដំ ហោតិ អប្បដិច្ឆន្នំ វិវដំ, តិរោភាវន្តិ កេនចិ អាវុដំ ហោតិ បដិច្ឆន្នំ បិហិតំ បដិកុជ្ជិត’’ន្តិ. តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ អាកាសេតិ ឯត្ថ តិរោកុដ្ដន្តិ បរកុដ្ដំ, កុដ្ដស្ស បរភាគន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ ឥតរេសុ. កុដ្ដោតិ ច គេហភិត្តិយា ឯតំ អធិវចនំ. បាការោតិ គេហវិហារគាមាទីនំ បរិក្ខេបបាការោ. បព្ពតោតិ បំសុបព្ពតោ វា បាសាណបព្ពតោ វា. អសជ្ជមានោតិ អលគ្គមានោ សេយ្យថាបិ អាកាសេ វិយ.

ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជន្តិ ឯត្ថ ឧម្មុជ្ជន្តិ ឧដ្ឋានំ វុច្ចតិ. និមុជ្ជន្តិ សំសីទនំ. ឧម្មុជ្ជញ្ច និមុជ្ជញ្ច ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ. ឧទកេបិ អភិជ្ជមានេតិ ឯត្ថ យំ ឧទកំ អក្កមិត្វា សំសីទតិ, តំ ភិជ្ជមានន្តិ វុច្ចតិ, វិបរីតំ អភិជ្ជមានំ. បល្លង្កេន គច្ឆតិ. បក្ខី សកុណោតិ បក្ខេហិ យុត្តសកុណោ. ឥមេបិ ចន្ទិមសូរិយេ ឯវំមហិទ្ធិកេ ឯវំមហានុភាវេ បាណិនា បរាមសតីតិ ឯត្ថ ចន្ទិមសូរិយានំ ទ្វាចត្តាលីសយោជនសហស្សស្ស ឧបរិ ចរណេន មហិទ្ធិកតា, តីសុ ទីបេសុ ឯកក្ខណេ អាលោកករណេន មហានុភាវតា វេទិតព្ពា. ឯវំ ឧបរិចរណអាលោកករណេហិ មហិទ្ធិកេ មហានុភាវេ. បរាមសតីតិ គណ្ហាតិ, ឯកទេសេ វា ឆុបតិ. បរិមជ្ជតីតិ សមន្តតោ អាទាសតលា វិយ បរិមជ្ជតិ. យាវ ព្រហ្មលោកាបីតិ ព្រហ្មលោកម្បិ បរិច្ឆេទំ កត្វា. កាយេន វសំ វត្តេតីតិ តត្រ ព្រហ្មលោកេ កាយេន អត្តនោ វសំ វត្តេតិ.

ទិព្ពាយ សោតធាតុយាតិ ឯត្ថ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តា បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធា ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណសម្បដិច្ឆនសមត្ថា ទិព្ពា បសាទសោតធាតុ ហោតិ. អយញ្ចាបិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ វីរិយភាវនាពលេន និព្ពត្តា ញាណសោតធាតុ តាទិសាយេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. អបិច ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពា. សវនដ្ឋេន និជ្ជីវដ្ឋេន ច សោតធាតុ. សោតធាតុកិច្ចករណេន សោតធាតុ វិយាតិបិ សោតធាតុ. តាយ សោតធាតុយា. វិសុទ្ធាយាតិ សុទ្ធាយ និរុបក្កិលេសាយ. អតិក្កន្តមានុសិកាយាតិ មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា សទ្ទសវនេ មានុសិកំ មំសសោតធាតុំ អតិក្កន្តាយ វីតិវត្តេត្វា ឋិតាយ. ឧភោ សទ្ទេ សុណាតីតិ ទ្វេ សទ្ទេ សុណាតិ. កតមេ ទ្វេ? ទិព្ពេ ច មានុសេ ច, ទេវានញ្ច មនុស្សានញ្ច សទ្ទេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន បទេសបរិយាទានំ វេទិតព្ពំ. យេ ទូរេ សន្តិកេ ចាតិ យេ សទ្ទា ទូរេ បរចក្កវាឡេបិ, យេ ច សន្តិកេ អន្តមសោ សទេហសន្និស្សិតបាណកសទ្ទាបិ, តេ សុណាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន និប្បទេសបរិយាទានំ វេទិតព្ពំ.

បរសត្តានន្តិ អត្តានំ ឋបេត្វា សេសសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ ឥទម្បិ ឥមិនា ឯកត្ថមេវ. វេនេយ្យវសេន បន ទេសនាវិលាសេន ច ព្យញ្ជននានត្តំ កតំ. ចេតសា ចេតោតិ អត្តនោ ចិត្តេន តេសំ ចិត្តំ. បរិច្ចាតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. បជានាតីតិ សរាគាទិវសេន នានប្បការតោ ជានាតិ. សរាគំ វា ចិត្តន្តិអាទីសុ បន អដ្ឋលោភសហគតចិត្តំ សរាគំ ចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អវសេសំ ចាតុភូមកំ កុសលាព្យាកតចិត្តំ វីតរាគំ. ទ្វេ ទោមនស្សចិត្តានិ, ទ្វេ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចចិត្តានីតិ ឥមានិ បន ចត្តារិ ចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តិ. ទុវិធំ បន ទោមនស្សចិត្តំ សទោសំ ចិត្តំ នាម. សព្ពម្បិ ចាតុភូមកំ កុសលាព្យាកតចិត្តំ វីតទោសំ. សេសានិ ទស អកុសលចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តិ. សមោហំ វីតមោហន្តិ ឯត្ថ បន បាដិបុគ្គលិកនយេន វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតទ្វយមេវ សមោហំ. មោហស្ស បន សព្ពាកុសលេសុ សម្ភវតោ ទ្វាទសវិធម្បិ អកុសលចិត្តំ សមោហំ ចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អវសេសំ វីតមោហំ. ថិនមិទ្ធានុគតំ បន សំខិត្តំ, ឧទ្ធច្ចានុគតំ វិក្ខិត្តំ. រូបាវចរារូបាវចរំ មហគ្គតំ, អវសេសំ អមហគ្គតំ. សព្ពម្បិ តេភូមកំ សឧត្តរំ, លោកុត្តរំ អនុត្តរំ. ឧបចារប្បត្តំ អប្បនាប្បត្តញ្ច សមាហិតំ, ឧភយមប្បត្តំ អសមាហិតំ. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិមុត្តិំ បត្តំ បញ្ចវិធម្បិ ឯតំ វិមុត្តំ, វិមុត្តិមប្បត្តំ វា អវិមុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អនេកវិហិតន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១២) អនេកវិធំ, អនេកេហិ វា បការេហិ បវត្តិតំ សំវណ្ណិតន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេនិវាសន្តិ សមនន្តរាតីតភវំ អាទិំ កត្វា តត្ថ តត្ថ និវុត្ថសន្តានំ. អនុស្សរតីតិ ខន្ធបដិបាដិវសេន, ចុតិបដិសន្ធិវសេន វា អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា សរតិ. សេយ្យថិទំ – ឯកម្បិ ជាតិំ…បេ… បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតីតិ. តត្ថ ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ បដិសន្ធិមូលំ ចុតិបរិយោសានំ ឯកភវបរិយាបន្នំ ខន្ធសន្តានំ. ឯស នយោ ទ្វេបិ ជាតិយោតិអាទីសុបិ. អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេតិអាទីសុ បន បរិហាយមានោ កប្បោ សំវដ្ដកប្បោ, វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សំវដ្ដេន សំវដ្ដដ្ឋាយី គហិតោ ហោតិ តំមូលកត្តា, វិវដ្ដេន វិវដ្ដដ្ឋាយី. ឯវញ្ហិ សតិ យានិ តានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវដ្ដោ សំវដ្ដដ្ឋាយី វិវដ្ដោ វិវដ្ដដ្ឋាយី’’តិ (អ. និ. ៤.១៥៦) វុត្តានិ, តានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ.

អមុត្រាសិន្តិ អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ អហំ អមុម្ហិ ភវេ វា យោនិយា វា គហិយា វា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា សត្តនិកាយេ វា អាសិំ. ឯវំនាមោតិ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា. ឯវំគោត្តោតិ គោតមោ វា កច្ចាយនោ វា កស្សបោ វា. ឥទមស្ស អតីតភវេ អត្តនោ នាមគោត្តានុស្សរណវសេន វុត្តំ. សចេ បន តស្មិំ កាលេ អត្តនោ វណ្ណសម្បត្តិលូខបណីតជីវិកភាវំ សុខទុក្ខពហុលតំ អប្បាយុកទីឃាយុកភាវំ វា អនុស្សរិតុកាមោ ហោតិ, តម្បិ អនុស្សរតិយេវ. តេនាហ ‘‘ឯវំវណ្ណោ…បេ… ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ. តត្ថ ឯវំវណ្ណោតិ ឱទាតោ វា សាមោ វា. ឯវមាហារោតិ សាលិមំសោទនាហារោ វា បវត្តផលភោជនោ វា. ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទីតិ អនេន បការេន កាយិកចេតសិកានំ សាមិសនិរាមិសាទិប្បភេទានំ សុខទុក្ខានំ បដិសំវេទី. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ វស្សសតបរិមាណាយុបរិយន្តោ វា ចតុរាសីតិកប្បសហស្សាយុបរិយន្តោ វា. សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ សោ អហំ តតោ ភវតោ យោនិតោ គហិតោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិតោ សត្តាវាសតោ សត្តនិកាយតោ វា ចុតោ បុនអមុកស្មិំ នាម ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សក្កនិកាយេ វា ឧទបាទិំ. តត្រាបាសិន្តិ តត្រាបិ ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា បុន អហោសិំ. ឯវំនាមោតិអាទិ វុត្តនយមេវ.

អបិច អមុត្រាសិន្តិ ឥទំ អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណំ. សោ តតោតិ បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណំ, តស្មា ‘‘ឥធូបបន្នោ’’តិ ឥមិស្សា ឥធូបបត្តិយា អនន្តរមេវ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘អមុត្រ ឧទបាទិ’’ន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាបាសិន្តិ ឯវមាទិ បនស្ស តត្រាបិ ឥមិស្សា ឧបបត្តិយា អន្តរេ ឧបបត្តិដ្ឋានេ នាមគោត្តាទីនំ អនុស្សរណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោតិ ស្វាហំ តតោ អនន្តរុប្បត្តិដ្ឋានតោ ចុតោ ឥធ អមុកស្មិំ នាម ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា និព្ពត្តោតិ. ឥតីតិ ឯវំ. សាការំ សឧទ្ទេសន្តិ នាមគោត្តវសេន សឧទ្ទេសំ, វណ្ណាទិវសេន សាការំ. នាមគោត្តេន ហិ សត្តោ ‘‘តិស្សោ កស្សបោ’’តិ ឧទ្ទិសីយតិ, វណ្ណាទីហិ ‘‘សាមោ ឱទាតោ’’តិ នានត្តតោ បញ្ញាយតិ, តស្មា នាមគោត្តំ ឧទ្ទេសោ, ឥតរេ អាការា.

ទិព្ពេនាតិអាទីសុ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណសម្បដិច្ឆនសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទញ្ចាបិ វីរិយភាវនាពលេន និព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនោ ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពំ. អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ. ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ. ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធំ. យោ ហិ ចុតិមេវ បស្សតិ, ន ឧបបាតំ, សោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ ឧបបាតមេវ បស្សតិ, ន ចុតិំ, សោ នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ បន តទុភយំ បស្សតិ, សោ យស្មា ទុវិធម្បិ តំ ទិដ្ឋិគតំ អតិវត្តតិ, តស្មា តំ ទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុ ហោតិ. ឧភយម្បិ ចេតំ ពុទ្ធបុត្តា បស្សន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធ’’ន្តិ. មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេន អតិក្កន្តមានុសកំ, មានុសំ វា មំសចក្ខុំ អតិក្កន្តត្តា អតិក្កន្តមានុសកន្តិ វេទិតព្ពំ. តេន ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន.

សត្តេ បស្សតីតិ មនុស្សានំ មំសចក្ខុនា វិយ សត្តេ ឱលោកេតិ. ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេតិ ឯត្ថ ចុតិក្ខណេ វា ឧបបត្តិក្ខណេ វា ទិព្ពចក្ខុនា ទដ្ឋុំ ន សក្កា. យេ បន អាសន្នចុតិកា ឥទានិ ចវិស្សន្តិ, តេ ចវមានាតិ, យេ ច គហិតប្បដិសន្ធិកា សម្បតិនិព្ពត្តា ច, តេ ឧបបជ្ជមានាតិ អធិប្បេតា. តេ ឯវរូបេ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ច បស្សតីតិ ទស្សេតិ. ហីនេតិ មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា ហីនានំ ជាតិកុលភោគាទីនំ វសេន ហីឡិតេ ឧញ្ញាតេ. បណីតេតិ អមោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា តព្ពិបរីតេ. សុវណ្ណេតិ អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា ឥដ្ឋកន្តមនាបវណ្ណយុត្តេ. ទុព្ពណ្ណេតិ ទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា អនិដ្ឋាកន្តាមនាបវណ្ណយុត្តេ, វិរូបវិរូបេតិបិ អត្ថោ. សុគតេតិ សុគតិគតេ, អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ. ទុគ្គតេតិ ទុគ្គតិគតេ, លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានេ.

យថាកម្មូបគេតិ យំ យំ កម្មំ ឧបចិតំ, តេន តេន ឧបគតេ. កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីសុ ទុដ្ឋុ ចរិតំ កិលេសបូតិកត្តាតិ ទុច្ចរិតំ. កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ ទុច្ចរិតន្តិ កាយទុច្ចរិតំ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. សមន្នាគតាតិ សមង្គិភូតា. អរិយានំ ឧបវាទកាតិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ អន្តមសោ គិហិសោតាបន្នានម្បិ អនត្ថកាមា ហុត្វា អន្តិមវត្ថុនា វា គុណបរិធំសនេន វា ឧបវាទកា, អក្កោសកា គរហកាតិ វុត្តំ ហោតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកាតិ វិបរីតទស្សនា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន សមាទិន្ននានាវិធកម្មា, យេបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិមូលកេសុ កាយកម្មាទីសុ អញ្ញេបិ សមាទាបេន្តិ.

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណា. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សូបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិចិត្តតោ ឧទ្ធំ. អបាយន្តិ ឯវមាទិ សព្ពំ និរយវេវចនមេវ. និរយោ ហិ សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសម្មតា អយា អបេតត្តា, សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ, ទោសពហុលតាយ វា ទុដ្ឋេន កម្មេន និព្ពត្តា គតីតិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ តត្ថ ទុក្កដ្ដការិនោតិ វិនិបាតោ, វិនស្សន្តា វា ឯត្ថ បតន្តិ សម្ភិជ្ជមានង្គបច្ចង្គាតិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរយោ.

អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតិ. តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ សុគតិតោ អបេតត្តា, ន ទុគ្គតិ មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយញ្ច. សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុគតិតោ អបេតត្តា ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា, ន តុ វិនិបាតោ អសុរសទិសំ អវិនិបតិតត្តា. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយំ. សោ ហិ យថាវុត្តេន អត្ថេន អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សព្ពសមុស្សយេហិ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោតិ វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន អវីចិអាទិកមនេកប្បការំ និរយមេវាតិ. ឧបបន្នាតិ ឧបគតា, តត្ថ អភិនិព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ សុគតិគ្គហណេន មនុស្សាគតិបិ សង្គយ្ហតិ, សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិយេវ. តត្ថ សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ. រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ. សោ សព្ពោបិ លុជ្ជនប្បលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាតោ គហេតព្ពោ. តតិយាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ.

ទុតិយអាហុនេយ្យសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ នត្ថិ ឯតេសំ ឧត្តរានិ វិសិដ្ឋានីតិ អនុត្តរានិ, អនុត្តរានិ ឯវ អនុត្តរិយានិ យថា ‘‘អនន្តមេវ អនន្តរិយ’’ន្តិ អាហ ‘‘និរុត្តរានី’’តិ. ទស្សនានុត្តរិយំ នាម ផលវិសេសាវហត្តា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សត្តវិធអរិយធនលាភោតិ សត្តវិធសទ្ធាទិលោកុត្តរធនលាភោ. សិក្ខាត្តយស្ស បូរណន្តិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ តិស្សន្នំ សិក្ខានំ បូរណំ. តត្ថ បូរណំ និប្បរិយាយតោ អសេក្ខានំ វសេន វេទិតព្ពំ. កល្យាណបុថុជ្ជនតោ បដ្ឋាយ ហិ សត្ត សេខា តិស្សោ សិក្ខា បូរេន្តិ នាម, អរហា បរិបុណ្ណសិក្ខោតិ. ឥតិ ឥមានិ អនុត្តរិយានិ លោកិយលោកុត្តរានិ កថិតានិ.

អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ អនុស្សតិយោ ឯវ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិហិតសុខានំ ការណភាវតោ ឋានានីតិ អនុស្សតិដ្ឋានានិ. ពុទ្ធគុណារម្មណា សតីតិ យថា ពុទ្ធានុស្សតិ វិសេសាធិគមស្ស ឋានំ ហោតិ, ឯវំ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា ពុទ្ធគុណេ អារព្ភេ ឧប្បន្នា សតិ. ឯវំ អនុស្សរតោ ហិ បីតិ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តំ បីតិំ ខយតោ វយតោ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. ឧបចារកម្មដ្ឋានំ នាមេតំ គិហីនម្បិ លព្ភតិ. ឧបចារកម្មដ្ឋានន្តិ ច បច្ចក្ខតោ ឧបចារជ្ឈានាវហំ កម្មដ្ឋានបរម្បរាយ សម្មសនំ យាវ អរហត្តា លោកិយលោកុត្តរវិសេសាវហំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. មហានាមសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ តស្មិំ សមយេតិ ពុទ្ធាគុណានុស្សរណសមយេ. រាគបរិយុដ្ឋិតន្តិ រាគេន បរិយុដ្ឋិតំ. បរិយុដ្ឋានប្បត្តិបិ, រាគេន វា សំហិតំ ចិត្តំ អរញ្ញមិវ ចោរេហិ តេន បរិយុដ្ឋិតន្តិ វុត្តំ, តស្ស បរិយុដ្ឋានដ្ឋានភាវតោបិ បរិយុដ្ឋិតរាគន្តិ អត្ថោ. ព្យញ្ជនំ បន អនាទិយិត្វា អត្ថមត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បជ្ជមានេន រាគេន ឧដ្ឋហិត្វា គហិត’’ន្តិ អាហ. ឧជុកមេវាតិ បគេវ កាយវង្កាទីនំ អបនីតត្តា ចិត្តស្ស ច អនុជុភាវករានំ មានាទីនំ អភាវតោ, រាគាទិបរិយុដ្ឋានាភាវេន វា ឱណតិឧណ្ណតិវិរហតោ ឧជុភាវមេវ គតំ. អថ វា ឧជុកមេវាតិ កម្មដ្ឋានស្ស ថិនំ មិទ្ធំ ឱតិណ្ណតាយ លីនុទ្ធច្ចវិគមតោ មជ្ឈិមសមថនិមិត្តប្បដិបត្តិយា ឧជុភាវមេវ គតំ. អដ្ឋកថំ និស្សាយាតិ ភវជាតិអាទីនំ បទានំ អត្ថំ និស្សាយ. អត្ថវេទន្តិ វា ហេតុផលំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ តុដ្ឋិមាហ. ធម្មវេទន្តិ ហេតុំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ តុដ្ឋិំ. ‘‘អារកត្តា អរហ’’ន្តិ អនុស្សរន្តស្ស ហិ យទិទំ ភគវតោ កិលេសេហិ អារកត្តំ, សោ ហេតុ. ញាបកោ ចេត្ថ ហេតុ អធិប្បេតោ, ន ការកោ សម្បាបកោ. តតោនេន ញាយមានោ អរហត្តត្ថោ ផលំ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ ហេតុសោ ផលវិបាកោ វេទិតព្ពោ. ធម្មានុស្សតិអាទីសុបិ ហិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណតាទយោ សុប្បដិបត្តិអាទយោ ច តត្ថ តត្ថ ហេតុភាវេន និទ្ទិដ្ឋាយេវ. ធម្មូបសំហិតន្តិ យថាវុត្តហេតុផលសង្ខាតគុណូបសំហិតំ.

មហានាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហុនេយ្យវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សារណីយវគ្គោ

១. បឋមសារណីយសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ សរិតព្ពយុត្តកាតិ អនុស្សរណារហា. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតិ ឯតាយាតិ មេត្តា, មិត្តភាវោ. មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, កាយកម្មំ. តំ បន យស្មា មេត្តាសហគតចិត្តសមុដ្ឋានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេត្តេន ចិត្តេន កាតព្ពំ កាយកម្ម’’ន្តិ. ឯស នយោ សេសទ្វយេបិ. ឥមានីតិ មេត្តកាយកម្មាទីនិ. ភិក្ខូនំ វសេន អាគតានិ តេសំ សេដ្ឋបរិសភាវតោ. យថា បន ភិក្ខុនីសុបិ លព្ភន្តិ, ឯវំ គិហីសុបិ លព្ភន្តិ ចតុបរិសសាធារណត្តាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខូនញ្ហី’’តិអាទិមាហ. ភិក្ខុនោ សព្ពម្បិ អនវជ្ជកាយកម្មំ អាភិសមាចារិកកម្មន្តោគធមេវាតិ អាហ ‘‘មេត្តេន ចិត្តេន…បេ… កាយកម្មំ នាមា’’តិ. ភត្តិវសេន បវត្តិយមានា ចេតិយពោធីនំ វន្ទនា មេត្តាសិទ្ធាតិ កត្វា តទត្ថាយ គមនំ ‘‘មេត្តំ កាយកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ចេតិយពោធិភិក្ខូសុ វុត្តាវសេសាបចាយនាទិវសេន បវត្តមេត្តាវសេន បវត្តំ កាយិកំ កិរិយំ សង្គណ្ហាតិ.

តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ កថិយមានន្តិ អធិប្បាយោ. តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ បរិបុច្ឆនអត្ថកថនវសេន បវត្តិយមានមេវ មេត្តំ វចីកម្មំ នាម ហិតជ្ឈាសយេន បវត្តិតព្ពតោ. តីណិ សុចរិតានីតិ កាយវចីមនោសុចរិតានិ. ចិន្តនន្តិ ឯវំ ចិន្តនមត្តម្បិ មនោកម្មំ, បគេវ បដិបន្នា ភាវនាតិ ទស្សេតិ.

អាវីតិ បកាសំ. បកាសភាវោ ចេត្ថ យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស សម្មុខភាវតោតិ អាហ ‘‘សម្មុខា’’តិ. រហោតិ អប្បកាសំ. អប្បកាសតា ច យំ ឧទ្ទិស្ស តំ កាយកម្មំ ករីយតិ, តស្ស អបច្ចក្ខភាវតោតិ អាហ ‘‘បរម្មុខា’’តិ. សហាយភាវគមនំ តេសំ បុរតោ. តេសុ ករោន្តេសុយេវ ហិ សហាយភាវគមនំ សម្មុខា កាយកម្មំ នាម ហោតិ. ឧភយេហីតិ នវកេហិ ថេរេហិ ច. បគ្គយ្ហាតិ បគ្គណ្ហិត្វា ឧទ្ធំ កត្វា កេវលំ ‘‘ទេវោ’’តិ អវត្វា គុណេហិ ថិរភាវជោតនំ ‘‘ទេវត្ថេរោ’’តិ វចនំ បគ្គយ្ហ វចនំ. មមត្តពោធនំ វចនំ មមាយនវចនំ. ឯកន្តបរម្មុខស្ស មនោកម្មស្ស សម្មុខតា នាម វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនវសេន ហោតិ, តញ្ច ខោ លោកេ កាយកម្មន្តិ បាកដំ បញ្ញាតំ. ហត្ថវិការាទីនិ អនាមសិត្វា ឯវ ទស្សេន្តោ ‘‘នយនានិ ឧម្មីលេត្វា’’តិអាទិមាហ. កាមំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធានំ នយនានំ ឧម្មីលនា បសន្នេន មុខេន ឱលោកនញ្ច មេត្តំ កាយកម្មមេវ, យស្ស បន ចិត្តស្ស វសេន នយនានំ មេត្តាសិនេហសិនិទ្ធតា មុខស្ស ច បសន្នតា, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មេត្តំ មនោកម្មំ នាមា’’តិ.

លាភ-សទ្ទោ កម្មសាធនោ ‘‘លាភា វត, ភោ, លទ្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ. សោ ចេត្ថ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ វចនតោ អតីតកាលិកោតិ អាហ ‘‘ចីវរាទយោ លទ្ធបច្ចយា’’តិ. ធម្មតោ អាគតាតិ ធម្មិកា, បរិសុទ្ធគមនា បច្ចយា. តេនាហ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កុហនាទី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន សម្មា គយ្ហមានា ហិ ធម្មលទ្ធា នាម ន ហោន្តីតិ តប្បដិសេធនត្ថំ បាឡិយំ ‘‘ធម្មលទ្ធា’’តិ វុត្តំ. ទេយ្យំ ទក្ខិណេយ្យញ្ច អប្បដិវិភត្តំ កត្វា ភុញ្ជតីតិ អប្បដិវិភត្តភោគី នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ បដិវិភត្តានិ នាមា’’តិអាទិ. ចិត្តេន វិភជនន្តិ ឯតេន ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ វិភជនំ បដិវិភត្តំ នាម, បគេវ បយោគតោតិ ទស្សេតិ. ចិត្តេន វិភជនបុព្ពកំ វា កាយេន វិភជនន្តិ មូលមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ ចិត្តេន វិភជន’’ន្តិ វុត្តំ. តេន ចិត្តុប្បាទមត្តេន បដិវិភាគោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. អប្បដិវិភត្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, អប្បដិវិភត្តំ លាភំ ភុញ្ជតីតិ កម្មនិទ្ទេសោ វា. តំ នេវ គិហីនំ ទេតិ អត្តនោ អាជីវសោធនត្ថំ. ន អត្តនា បរិភុញ្ជតិ ‘‘មយ្ហំ អសាធារណភោគិតា មា ហោតូ’’តិ. បដិគ្គណ្ហន្តោ ច…បេ… បស្សតីតិ ឥមិនា អាគមនតោ បដ្ឋាយ សាធារណពុទ្ធិំ ឧបដ្ឋាបេតិ. ឯវំ ហិស្ស សាធារណភោគិតា សុករា, សារណីយធម្មោ ចស្ស បូរោ ហោតិ.

អថ វា បដិគ្គណ្ហន្តោ ច…បេ… បស្សតីតិ ឥមិនា តស្ស លាភស្ស តីសុ កាលេសុ សាធារណតោ ឋបនំ ទស្សិតំ. បដិគ្គណ្ហន្តោ ច សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ ឥមិនា បដិគ្គហណកាលោ ទស្សិតោ. គហេត្វា…បេ… បស្សតីតិ ឥមិនា បដិគ្គហិតកាលោ. តទុភយំ បន តាទិសេន បុព្ពភាគេន វិនា ន ហោតីតិ អត្ថសិទ្ធោ បុរិមកាលោ. តយិទំ បដិគ្គហណតោ បុព្ពេវស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ, បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ បដិគ្គណ្ហាមី’’តិ, បដិគ្គហេត្វា ហោតិ ‘‘សង្ឃេន សាធារណំ ហោតូតិ ហិ បដិគ្គហិតំ មយា’’តិ. ឯវំ តិលក្ខណសម្បន្នំ កត្វា លទ្ធំ លាភំ ឱសារណលក្ខណំ អវិកោបេត្វា បរិភុញ្ជន្តោ សាធារណភោគី អប្បដិវិភត្តភោគី ច ហោតិ.

ឥមំ បន សារណីយធម្មន្តិ ឥមំ ចតុត្ថំ សរិតព្ពយុត្តធមំ. ន ហិ…បេ… គណ្ហន្តិ, តស្មា សាធារណភោគិតា ទុស្សីលស្ស នត្ថីតិ អារម្ភោបិ តាវ ន សម្ភវតិ, កុតោ បូរណន្តិ អធិប្បាយោ. បរិសុទ្ធសីលោតិ ឥមិនា លាភស្ស ធម្មិកភាវំ ទស្សេតិ. វត្តំ អខណ្ឌេន្តោតិ ឥមិនា អប្បដិវិភត្តភោគិតំ សាធារណភោគិតញ្ច ទស្សេតិ. សតិ បន តទុភយេ សារណីយធម្មោ បូរិតោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បូរេតី’’តិ. ឱទិស្សកំ កត្វាតិ ឯតេន អនោទិស្សកំ កត្វា បិតុនោ, អាចរិយុបជ្ឈាយាទីនំ វា ថេរាសនតោ បដ្ឋាយ ទេន្តស្ស សារណីយធម្មោយេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ទាតព្ពន្តិ អវស្សំ ទាតព្ពំ. សារណីយធម្មោ បនស្ស ន ហោតិ បដិជគ្គដ្ឋានេ ឱទិស្សកំ កត្វា ទិន្នត្តា. តេនាហ ‘‘បលិពោធជគ្គនំ នាម ហោតី’’តិ. មុត្តបលិពោធស្ស វដ្ដតិ អមុត្តបលិពោធស្ស បូរេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. យទិ ឯវំ សព្ពេន សព្ពំ សារណីយធម្មំ បូរេន្តស្ស ឱទិស្សកទានំ វដ្ដតិ, ន វដ្ដតីតិ? នោ ន វដ្ដតិ យុត្តដ្ឋានេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេន បនា’’តិអាទិមាហ. ឥមិនា ឱទិស្សកទានំ បនស្ស ន សព្ពត្ថ វារិតន្តិ ទស្សេតិ. គិលានាទីនញ្ហិ ឱទិស្សកំ កត្វា ទានំ អប្បដិវិភាគបក្ខិកំ ‘‘អសុកស្ស ន ទស្សាមី’’តិ បដិក្ខេបស្ស អភាវតោ. ព្យតិរេកប្បធានោ ហិ បដិភាគោ. តេនាហ ‘‘អវសេស’’ន្តិអាទិ. អទាតុម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ទាតុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. តញ្ច ខោ ករុណាយនវសេន, ន វត្តបរិបូរណវសេន, តស្មា ទុស្សីលស្សបិ អត្ថិកស្ស សតិ សម្ភវេ ទាតព្ពំ. ទានញ្ហិ នាម ន កស្សចិ និវារិតំ.

សុសិក្ខិតាយាតិ សារណីយបូរណវិធិម្ហិ សុសិក្ខិតាយ, សុកុសលាយាតិ អត្ថោ. ឥទានិ តស្ស កោសល្លំ ទស្សេតុំ ‘‘សុសិក្ខិតាយ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វាទសហិ វស្សេហិ បូរេហិ, ន តតោ ឱរន្តិ ឥមិនា តស្ស ទុប្បូរតំ ទស្សេតិ. តថា ហិ សោ មហប្ផលោ មហានិសំសោ ទិដ្ឋធម្មិកេហិបិ តាវគរុតរេហិ ផលានិសំសេហិ អនុគតោតិ តំសមង្គី ច បុគ្គលោ វិសេសលាភី អរិយបុគ្គលោ វិយ លោកេ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មសមន្នាគតោ ហោតិ. តថា ហិ សោ ទុប្បជហទានមយស្ស សីលមយស្ស បុញ្ញស្ស បដិបក្ខធម្មំ សុទូរេ វិក្ខម្ភិតំ កត្វា វិសុទ្ធេន ចេតសា លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោ ហុត្វា វិហរតិ. តស្សិមមត្ថំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច វិភាវេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥទានិស្ស សម្បរាយិកេ ទិដ្ឋធម្មិកេ ច អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ បូរិតសារណីយធម្មស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. នេវ ឥស្សា ន មច្ឆរិយំ ហោតិ ចិរកាលភាវនាយ វិធុតភាវតោ. មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ បរិច្ចាគសីលតាយ វិស្សុតត្តា. តេនាហ ‘‘ទទំ បិយោ ហោតិ ភជន្តិ នំ ពហូ’’តិអាទិ (អ. និ. ៥.៣៤). សុលភបច្ចយោ ហោតិ ទានវសេន ឧឡារជ្ឈាសយានំ បច្ចយលាភស្ស ឥធានិសំសសភាវតោ ទានស្ស. បត្តគតមស្ស ទិយ្យមានំ ន ខីយតិ បត្តគតស្សេវ ទ្វាទសវស្សិកស្ស មហាវត្តស្ស អវិច្ឆេទេន បូរិតត្តា. អគ្គភណ្ឌំ លភតិ ទេវសិកំ ទក្ខិណេយ្យានំ អគ្គតោ បដ្ឋាយ ទានស្ស ទិន្នត្តា. ភយេ វា…បេ… អាបជ្ជន្តិ ទេយ្យប្បដិគ្គាហកវិកប្បំ អកត្វា អត្តនិ និរបេក្ខចិត្តេន ចិរកាលំ ទានស្ស បូរិតតាយ បសារិតចិត្តត្តា.

តត្រាតិ តេសុ អានិសំសេសុ វិភាវេតព្ពេសុ. ឥមានិ ផលានិ វត្ថូនិ ការណានិ. មហាគិរិគាមោ នាម នាគទីបបស្សេ ឯកោ គាមោវ. អលភន្តាបីតិ អប្បបុញ្ញតាយ អលាភិនោ សមានាបិ. ភិក្ខាចារមគ្គសភាគន្តិ សភាគំ តព្ភាគិយំ ភិក្ខាចារមគ្គំ ជានន្តិ. អនុត្តរិមនុស្សធម្មត្តា ថេរានំ សំសយវិនោទនត្ថញ្ច ‘‘សារណីយធម្មោ មេ, ភន្តេ, បូរិតោ’’តិ អាហ. តថា ហិ ទុតិយវត្ថុស្មិម្បិ ថេរេន អត្តា បកាសិតោ. ទហរកាលេ ឯវំ កិរ សារណីយធម្មបូរកោ អហោសិ. មនុស្សានំ បិយតាយ សុលភបច្ចយតាយបិ ឥទំ វត្ថុមេវ. បត្តគតាខីយនស្ស បន វិសេសំ វិភាវនតោ ‘‘ឥទំ តាវ…បេ… ឯត្ថ វត្ថូ’’តិ វុត្តំ.

គិរិភណ្ឌមហាបូជាយាតិ ចេតិយគិរិម្ហិ សកលលង្កាទីបេ យោជនប្បមាណេ សមុទ្ទេ ច នាវាសង្ឃាដាទិកេ ឋបេត្វា ទីបបុប្ផគន្ធាទីហិ ករិយមានាយ មហាបូជាយ. តស្សា ច បដិបត្តិយា អវញ្ឈភាវវិភាវនត្ថំ ‘‘ឯតេ មយ្ហំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ អាហ. បរិយាយេនបិ លេសេនបិ. អនុច្ឆវិកន្តិ ‘‘សារណីយធម្មបូរកោ’’តិ យថាភូតបវេទនំ តុម្ហាកំ អនុច្ឆវិកន្តិ អត្ថោ.

អនារោចេត្វាវ បលាយិំសុ ចោរភយេន. ‘‘អត្តនោ ទុជ្ជីវិកាយា’’តិបិ វទន្តិ. អហំ សារណីយធម្មបូរិកា, មម បត្តបរិយាបន្នេនបិ សព្ពាបិមា ភិក្ខុនិយោ យាបេស្សន្តីតិ អាហ ‘‘មា តុម្ហេ តេសំ គតភាវំ ចិន្តយិត្ថា’’តិ. វដ្ដិស្សតីតិ កប្បិស្សតិ. ថេរី សារណីយធម្មបូរិកា អហោសិ, ថេរស្ស បន សីលតេជេនេវ ទេវតា ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិ.

នត្ថិ ឯតេសំ ខណ្ឌន្តិ អខណ្ឌានិ. តំ បន នេសំ ខណ្ឌំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបសម្បន្នសីលានំ ឧទ្ទេសក្កមេន អាទិអន្តា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘សត្តសូ’’តិអាទិ. ន ហិ អញ្ញោ កោចិ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អនុក្កមោ អត្ថិ, អនុបសម្បន្នសីលានំ សមាទានក្កមេនបិ អាទិអន្តា លព្ភន្តិ. បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយាតិ តត្រន្តេ ទសន្តេ វា ឆិន្នវត្ថំ វិយ. វិសទិសុទាហរណញ្ចេតំ ‘‘អខណ្ឌានី’’តិ ឥមស្ស អធិកតត្តា. ឯវំ សេសានម្បិ ឧទាហរណានិ. ខណ្ឌិកតា ភិន្នតា ខណ្ឌំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ខណ្ឌំ, សីលំ. ឆិទ្ទន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វេមជ្ឈេ ភិន្នំ វិនិវិជ្ឈនវសេន. វិសភាគវណ្ណេន គាវី វិយាតិ សម្ពន្ធោ. វិសភាគវណ្ណេន ឧបឌ្ឍំ តតិយភាគគតំ សម្ភិន្នវណ្ណំ សពលំ, វិសភាគវណ្ណេហេវ ពិន្ទូហិ អន្តរន្តរាហិ វិមិស្សំ កម្មាសំ. អយំ ឥមេសំ វិសេសោ. សពលរហិតានិ អសពលានិ, តថា អកម្មាសានិ. សីលស្ស តណ្ហាទាសព្យតោ មោចនំ វិវដ្ដូបនិស្សយភាវាបាទនំ, តស្មា តណ្ហាទាសព្យតោ មោចនវចនេន តេសំ សីលានំ វិវដ្ដូបនិស្សយតមាហ. ភុជិស្សភាវករណតោតិ ឥមិនា ភុជិស្សករានិ ភុជិស្សានីតិ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ ទស្សេតិ. យស្មា វា តំសមង្គិបុគ្គលោ សេរី សយំវសី ភុជិស្សោ នាម ហោតិ, តស្មាបិ ភុជិស្សានិ. អវិញ្ញូនំ អប្បមាណតាយ ‘‘វិញ្ញុប្បសត្ថានី’’តិ វុត្តំ. សុបរិសុទ្ធភាវេន វា សម្បន្នត្តា វិញ្ញូហិ បសត្ថានីតិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ.

តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋត្តាតិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ តណ្ហាបរាមាសេន, ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ ហុត្វា តត្ថ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ ភវិស្សាមី’’តិ ទិដ្ឋិបរាមាសេន ច អបរាមដ្ឋត្តា. បរាមដ្ឋុន្តិ ‘‘អយំ តេ សីលេសុ ទោសោ’’តិ ចតូសុ វិបត្តីសុ យាយ កាយចិ វិបត្តិយា ទស្សនេន បរាមដ្ឋុំ, អនុទ្ធំសេតុំ ចោទេតុន្តិ អត្ថោ. សីលំ នាម អវិប្បដិសារាទិបារម្បរិយេន យាវទេវ សមាធិសម្បាទនត្ថន្តិ អាហ ‘‘សមាធិសំវត្តនិកានី’’តិ. សមាធិសំវត្តនប្បយោជនានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ.

សមានភាវោ សាមញ្ញំ, បរិបុណ្ណចតុបារិសុទ្ធិភាវេន មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណស្ស វិយ ភេទាភាវតោ សីលេន សាមញ្ញំ សីលសាមញ្ញំ, តំ គតោ ឧបគតោតិ សីលសាមញ្ញគតោ. តេនាហ ‘‘សមានភាវូបគតសីលោ’’តិ, សីលសម្បត្តិយា សមានភាវំ ឧបគតសីលោ សភាគវុត្តិកោតិ អត្ថោ. កាមំ បុថុជ្ជនានម្បិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ នានត្តំ ន សិយា, តំ បន ន ឯកន្តិកំ, ឥទំ ឯកន្តិកំ និយតភាវតោតិ អាហ ‘‘នត្ថិ មគ្គសីលេ នានត្ត’’ន្តិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ មគ្គសីលំ សន្ធាយ តំ ‘‘យានិ តានិ សីលានី’’តិអាទិ វុត្តំ.

យាយន្តិ យា អយំ មយ្ហញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច បច្ចក្ខភូតា. ទិដ្ឋីតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិ. និទ្ទោសាតិ និទ្ធុតទោសា, សមុច្ឆិន្នរាគាទិបាបធម្មាតិ អត្ថោ. និយ្យាតីតិ វដ្ដទុក្ខតោ និស្សរតិ និគ្គច្ឆតិ. សយំ និយ្យន្តីយេវ ហិ តំសមង្គិបុគ្គលំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាបេតីតិ វុច្ចតិ. យា សត្ថុ អនុសិដ្ឋិ, តំ ករោតីតិ តក្ករោ, តស្ស, យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជន្តស្សាតិ អត្ថោ. សមានទិដ្ឋិភាវន្តិ សទិសទិដ្ឋិភាវំ សច្ចសម្បដិវេធេន អភិន្នទិដ្ឋិភាវំ.

បឋមសារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយសារណីយសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សព្រហ្មចារីនន្តិ សហធម្មិកានំ. បិយំ បិយាយិតព្ពកំ ករោន្តីតិ បិយករណា. គរុំ គរុដ្ឋានិយំ ករោន្តីតិ គរុករណា. សង្គណ្ហនត្ថាយាតិ សង្គហវត្ថុវិសេសភាវតោ សព្រហ្មចារីនំ សង្គហណាយ សំវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អវិវទនត្ថាយាតិ សង្គហវត្ថុភាវតោ ឯវ ន វិវទនត្ថាយ. សតិ ច អវិវទនហេតុភូតសង្គហកត្តេ តេសំ វសេន សព្រហ្មចារីនំ សមគ្គភាវោ ភេទាភាវោ សិទ្ធោយេវាតិ អាហ ‘‘សាមគ្គិយា’’តិអាទិ.

ទុតិយសារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ វឌ្ឍិតាតិ ភាវនាបារិបូរិវសេន បរិព្រូហិតា. បុនប្បុនំ កតាតិ ភាវនាយ ពហុលីករណេន អបរាបរំ បវត្តិតា. យុត្តយានសទិសា កតាតិ យថា យុត្តមាជញ្ញយានំ ឆេកេន សារថិនា អធិដ្ឋិតំ យថារុចិ បវត្តតិ, ឯវំ យថារុចិ បវត្តិរហំ គហិតា. វត្ថុកតាតិ វា អធិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតា, សព្ពសោ ឧបក្កិលេសវិសោធនេន ឥទ្ធិវិសេសតាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ សុវិសោធិតបរិស្សយវត្ថុ វិយ កតាតិ វុត្តំ ហោតិ. អធិដ្ឋិតាតិ បដិបក្ខទូរីភាវតោ សុភាវិតភាវេន តំតំអធិដ្ឋានយោគ្យតាយ ឋបិតា. សមន្តតោ ចិតាតិ សព្ពភាគេន ភាវនូបចយំ គមិតា. តេនាហ ‘‘ឧបចិតា’តិ. សុដ្ឋុ សមារទ្ធាតិ ឥទ្ធិភាវនាសិខាប្បត្តិយា សម្មទេវ សម្ភាវិតា. អភូតព្យាករណំ ព្យាករោតីតិ ‘‘មេត្តា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា’’តិអាទិនា អត្តនិ អវិជ្ជមានគុណាភិព្យាហារំ ព្យាហរតិ. ចេតោវិមុត្តិសទ្ទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘និស្សដា’’តិ វុត្តំ. បុន ព្យាបាទោ នត្ថីតិ ឥទានិ មម ព្យាបាទោ នាម សព្ពសោ នត្ថីតិ ញត្វា.

ពលវវិបស្សនាតិ ភយតុបដ្ឋានេ ញាណំ, អាទីនវានុបស្សនេ ញាណំ មុច្ចិតុកម្យតាញាណំ, ភង្គញាណន្តិ ចតុន្នំ ញាណានំ អធិវចនំ. យេសំ និមិត្តានំ អភាវេន អរហត្តផលសមាបត្តិយា អនិមិត្តតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រាគស្ស និមិត្តំ, រាគោ ឯវ វា និមិត្តំ រាគនិមិត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ទោសនិមិត្តាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. រូបវេទនាទិសង្ខារនិមិត្តំ រូបនិមិត្តាទិ. តេសំយេវ និច្ចាទិវសេន ឧបដ្ឋានំ និច្ចនិមិត្តាទិ. តយិទំ និមិត្តំ យស្មា សព្ពេន សព្ពំ អរហត្តផលេ នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សា ហិ…បេ… អនិមិត្តា’’តិ. និមិត្តំ អនុស្សរតិ អនុគច្ឆតិ អារព្ភ បវត្តតិ សីលេនាតិ និមិត្តានុសារី. តេនាហ ‘‘វុត្តប្បភេទំ និមិត្តំ អនុសរណសភាវ’’ន្តិ.

អស្មិមានោតិ ‘‘អស្មី’’តិ បវត្តោ អត្តវិសយោ មានោ. អយំ នាម អហមស្មីតិ រូបលក្ខណោ វេទនាទីសុ វា អញ្ញតរលក្ខណោ អយំ នាម អត្តា អហំ អស្មីតិ. អស្មិមានោ សមុគ្ឃាតីយតិ ឯតេនាតិ អស្មិមានសមុគ្ឃាតោ, អរហត្តមគ្គោ. បុន អស្មិមានោ នត្ថីតិ តស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ កិត្តេន្តោ សមុគ្ឃាតត្តមេវ វិភាវេតិ.

និស្សារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. ភទ្ទកសុត្តាទិវណ្ណនា

១៤-១៥. ចតុត្ថេ អារមិតព្ពដ្ឋេន វា កម្មំ អារាមោ ឯតស្សាតិ កម្មារាមោ. កម្មេ រតោ ន គន្ថធុរេ វិបស្សនាធុរេ វាតិ កម្មរតោ. បុនប្បុនំ យុត្តោតិ តប្បរភាវេន អនុ អនុ យុត្តោ បសុតោ. អាលាបសល្លាបោតិ ឥត្ថិវណ្ណបុរិសវណ្ណាទិវសេន បុនប្បុនំ លបនំ. បញ្ចមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ភទ្ទកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ វិសភាគវេទនុប្បត្តិយា កកចេនេវ ចតុឥរិយាបថំ ឆិន្ទន្តោ អាពាធយតីតិ អាពាធោ, សោ យស្ស អត្ថីតិ អាពាធិកោ. តំសមុដ្ឋានទុក្ខេន ទុក្ខិតោ. អធិមត្តគិលានោតិ ធាតុសង្ខយេន បរិក្ខីណសរីរោ.

សប្បដិភយកន្តារសទិសា សោឡសវត្ថុកា អដ្ឋវត្ថុកា ច វិចិកិច្ឆា តិណ្ណា ឥមាយាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆា. វិគតា សមុច្ឆិន្នា បវត្តិអាទីសុ ‘‘ឯវំ នុ ខោ ន នុ ខោ’’តិ ឯវំ បវត្តិកា កថំកថា អស្សាតិ វិគតកថំកថា. សារជ្ជករានំ បាបធម្មានំ បហីនត្តា រាគវិក្ខេបេសុ សីលាទិគុណេសុ ច តិដ្ឋកត្តា វេសារជ្ជំ, វិសារទភាវំ វេយ្យត្តិយំ បត្តាតិ វេសារជ្ជប្បត្តា. អត្តនា ឯវ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋត្តា ន បរំ បច្ចេតិ, នស្ស បរោ បច្ចេតព្ពោ អត្ថីតិ អបរប្បច្ចយា.

គិលានា វុដ្ឋិតោតិ គិលានភាវតោ វុដ្ឋាយ ឋិតោ. ភាវប្បធានោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ. គិលានោ ហុត្វា វុដ្ឋិតោតិ ឥទំ បន អត្ថមត្តនិទស្សនំ.

នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សោប្បសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ឯត្ថ បដិសល្លានន្តិ តេហិ តេហិ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកឧបាសកាទិសត្តេហិ ចេវ រូបារម្មណាទិសង្ខារេហិ ច បដិនិវត្តិត្វា អបសក្កិត្វា និលីយនំ វិវេចនំ. កាយចិត្តេហិ តតោ វិវិត្តោ ឯកីភាវោ បវិវេកោតិ អាហ ‘‘ឯកីភាវាយា’’តិអាទិ. ឯកីភាវតោតិ ច ឥមិនា កាយវិវេកតោ វុដ្ឋានមាហ. ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិតោតិអាទិនា ចិត្តវិវេកតោ. វុដ្ឋិតោតិ តតោ ទុវិធវិវេកតោ ភវង្គុប្បត្តិយា សព្រហ្មចារីហិ សមាគមេន ឧបេតោ.

សោប្បសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មច្ឆពន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ មច្ឆឃាតកន្តិ មច្ឆពន្ធំ កេវដ្ដំ. ឱរព្ភិកាទីសុ ឧរព្ភា វុច្ចន្តិ ឯឡកា, ឧរព្ភេ ហន្តីតិ ឱរព្ភិកោ. សូករិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

មច្ឆពន្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ ឯវំនាមកេ គាមេតិ នាតិកានាមកំ គាមំ និស្សាយ. ទ្វិន្នំ ចូឡបិតិមហាបិតិបុត្តានំ ទ្វេ គាមា, តេសុ ឯកស្មិំ គាមេ. ញាតីនញ្ហិ និវាសដ្ឋានភូតោ គាមោ ញាតិកោ, ញាតិកោយេវ នាតិកោ ញ-ការស្ស ន-ការាទេសោ ‘‘អនិមិត្តា ន នាយរេ’’តិអាទីសុ (វិសុទ្ធិ. ១.១៧៤; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២០; ជា. អដ្ឋ. ២.២.៣៤) វិយ. សោ កិរ គាមោ យេសំ តទា តេសំ បុព្ពបុរិសេន អត្តនោ ញាតីនំ សាធារណភាវេន និវសិតោ, តេន ញាតិកោតិ បញ្ញាយិត្ថ. អថ បច្ឆា ទ្វីហិ ទាយាទេហិ ទ្វិធា វិភជិត្វា បរិភុត្តោ. គិញ្ជកា វុច្ចតិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិយេវ កតោ អាវសថោតិ គិញ្ជកាវសថោ. សោ ហិ អាវាសោ យថា សុធាបរិកម្មេន បយោជនំ នត្ថិ, ឯវំ ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ចិនិត្វា ឆាទេត្វា កតោ. តស្មិំ កិរ បទេសេ មត្តិកា សក្ខរមរុម្បវាលុកាទីហិ អសម្មិស្សា កថិនា សណ្ហសុខុមា, តាយ កតានិ កុលាលភាជនានិបិ សិលាមយានិ វិយ ទឡ្ហានិ. តស្មា តេ ឧបាសកា តាយ មត្តិកាយ ទីឃបុថូ ឥដ្ឋកា ការេត្វា ឋបេត្វា ឋបេត្វា ទ្វារវាតបានកវាដតុលាយោ សព្ពំ ទព្ពសម្ភារេន វិនា តាហិ ឥដ្ឋកាហិយេវ បាសាទំ ការេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋកាមយេ បាសាទេ’’តិ.

រត្តិន្ទិវន្តិ ឯករត្តិទិវំ. ភគវតោ សាសនន្តិ អរិយមគ្គប្បដិវេធាវហំ សត្ថុ ឱវាទំ. ពហុ វត មេ កតំ អស្សាតិ ពហុ វត មយា អត្តហិតំ បព្ពជិតកិច្ចំ កតំ ភវេយ្យ.

តទន្តរន្តិ តត្តកំ វេលំ. ឯកបិណ្ឌបាតន្តិ ឯកំ ទិវសំ យាបនប្បហោនកំ បិណ្ឌបាតំ. យាវ អន្តោ បវិដ្ឋវាតោ ពហិ និក្ខមតិ, ពហិ និក្ខន្តវាតោ វា អន្តោ បវិសតីតិ ឯកស្សេវ បវេសនិក្ខមោ វិយ វុត្តំ, តំ នាសិកាវាតភាវសាមញ្ញេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បឋមមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ និក្ខន្តេតិ វីតិវត្តេ. បតិគតាយាតិ បច្ចាគតាយ, សម្បត្តាយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បដិបន្នាយា’’តិ. សោ មមស្ស អន្តរាយោតិ យថាវុត្តា ន កេវលំ កាលកិរិយាវ, មម អតិទុល្លភំ ខណំ លភិត្វា តស្ស សត្ថុសាសនមនសិការស្ស ចេវ ជីវិតស្ស ច សគ្គមោក្ខានញ្ច អន្តរាយោ អស្ស, ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តិវិធោ អន្តរាយោ’’តិអាទិ. វិបជ្ជេយ្យាតិ វិបត្តិំ គច្ឆេយ្យ. សត្ថកេន វិយ អង្គបច្ចង្គានំ កន្តនការកា កាយេ សន្ធិពន្ធនច្ឆេទកវាតា សត្ថកវាតា. កត្តុកម្យតាឆន្ទោតិ និយ្យានាវហោ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទោ. បយោគវីរិយន្តិ ភាវនានុយោគវីរិយំ. ន បដិវាតិ ន បដិនិវត្តតីតិ អប្បដិវានី, អន្តរា វោសានានាបជ្ជនវីរិយំ. តេនាហ ‘‘អនុក្កណ្ឋនា អប្បដិសង្ឃរណា’’តិ.

ទុតិយមរណស្សតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារណីយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អនុត្តរិយវគ្គោ

១-២. សាមកសុត្តាទិវណ្ណនា

២១-២២. តតិយស្ស បឋមេ កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវល-សទ្ទោ អនវសេសត្ថោ, កប្ប-សទ្ទោ សមន្តភាវត្ថោ. តស្មា កេវលកប្បំ បោក្ខរណិយន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អនវសេសំ ផរិតុំ សមត្ថស្សបិ ឱភាសស្ស កេនចិ ការណេន ឯកទេសផរណម្បិ សិយា, អយំ បន សព្ពសោវ ផរតីតិ ទស្សេតុំ សមន្តត្ថោ កប្ប-សទ្ទោ គហិតោ. អត្តនោ ឱភាសេន ផរិត្វាតិ វត្ថាលង្ការសរីរសមុដ្ឋិតេន ឱភាសេន ផរិត្វា, ចន្ទិមា វិយ ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ ករិត្វាតិ អត្ថោ. សមនុញ្ញោតិ សម្មទេវ កតមនុញ្ញោ. តេនាហ ‘‘សមានចិត្តោ’’តិ, សមានជ្ឈាសយោតិ អត្ថោ. ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិន្តិ ទុព្ពចោ, តស្ស កម្មំ ទោវចស្សំ, តស្ស បុគ្គលស្ស អនាទរិយវសេន បវត្តា ចេតនា, តស្ស ភាវោ អត្ថិតា ទោវចស្សតា. អថ វា ទោវចស្សមេវ ទោវចស្សតា. សា អត្ថតោ សង្ខារក្ខន្ធោ ហោតិ. ចេតនាបធានោ ហិ សង្ខារក្ខន្ធោ. ចតុន្នំ វា ខន្ធានំ អបទក្ខិណគ្គាហិតាការេន បវត្តានំ ឯតំ អធិវចនន្តិ វទន្តិ. បាបា អស្សទ្ធាទយោ បុគ្គលា ឯតស្ស មិត្តាតិ បាបមិត្តោ, តស្ស ភាវោ បាបមិត្តតា. សាបិ អត្ថតោ ទោវចស្សតា វិយ ទដ្ឋព្ពា. យាយ ហិ ចេតនាយ បុគ្គលោ បាបមិត្តោ បាបសម្បវង្កោ នាម ហោតិ, សា ចេតនា បាបមិត្តតា. ចត្តារោបិ វា អរូបិនោ ខន្ធា តទាការប្បវត្តា បាបមិត្តតា. ទុតិយំ ឧត្តានមេវ.

សាមកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភយសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ សម្ភវតិ ជាតិមរណំ ឯតេនាតិ សម្ភវោ, ឧបាទានន្តិ អាហ ‘‘ជាតិយា ច មរណស្ស ច សម្ភវេ បច្ចយភូតេ’’តិ. អនុបាទាតិ អនុបាទាយ. តេនាហ ‘‘អនុបាទិយិត្វា’’តិ. ជាតិមរណានិ សម្មា ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ ជាតិមរណសង្ខយោ, និព្ពានន្តិ អាហ ‘‘ជាតិមរណានំ សង្ខយសង្ខាតេ និព្ពានេ’’តិ. សព្ពទុក្ខំ ឧបច្ចគុន្តិ សកលម្បិ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កន្តា ចរិមចិត្តនិរោធេន វដ្ដទុក្ខលេសស្សបិ អសម្ភវតោ.

ភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ សមាបត្តិកុសលោ ហោតីតិ សមាបជ្ជនកុសលោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សមាបជ្ជិតុំ កុសលោ’’តិ. តត្ថ អន្តោគតហេតុអត្ថោ ឋិតិ-សទ្ទោ, តស្មា ឋបនកុសលោតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សមាធិំ ឋបេតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ’’តិ. តត្ថ ឋបេតុំ សក្កោតីតិ សត្តដ្ឋអច្ឆរាមត្តំ ខណំ ឈានំ ឋបេតុំ សក្កោតិ អធិដ្ឋានវសិភាវស្ស និប្ផាទិតត្តា. យថាបរិច្ឆេទេនាតិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលេន. វុដ្ឋាតុំ សក្កោតិ វុដ្ឋានវសិភាវស្ស និប្ផាទិតត្តា. កល្លំ សញ្ជាតំ អស្សាតិ កល្លិតំ, តស្មិំ កល្លិតេ កល្លិតភាវេ កុសលោ កល្លិតកុសលោ. ហាសេតុំ តោសេតុំ សម្បហំសេតុំ. កល្លំ កាតុន្តិ សមាធានស្ស បដិបក្ខធម្មានំ ទូរីករណេន សហការីការណានញ្ច សមប្បធានេន សមាបជ្ជនេ ចិត្តំ សមត្ថំ កាតុំ. សមាធិស្ស គោចរកុសលោតិ សមាធិស្មិំ និប្ផាទេតព្ពេ តស្ស គោចរេ កម្មដ្ឋានសញ្ញិតេ បវត្តិដ្ឋានេ ភិក្ខាចារគោចរេ សតិសម្បជញ្ញយោគតោ កុសលោ ឆេកោ. តេនាហ ‘‘សមាធិស្ស អសប្បាយេ អនុបការកេ ធម្មេ វជ្ជេត្វា’’តិអាទិ. បឋមជ្ឈានាទិសមាធិំ អភិនីហរិតុន្តិ បឋមជ្ឈានាទិសមាធិំ វិសេសភាគិយតាយ អភិនីហរិតុំ ឧបនេតុំ.

ហិមវន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ អនុស្សតិការណានីតិ អនុស្សតិយោ ឯវ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិហិតសុខានំ ហេតុភាវតោ ការណានិ. និក្ខន្តន្តិ និស្សដំ. មុត្តន្តិ វិស្សដ្ឋំ. វុដ្ឋិតន្តិ អបេតំ. សព្ពមេតំ វិក្ខម្ភនមេវ សន្ធាយ វទតិ. គេធម្ហាតិ បញ្ចកាមគុណតោ. ឥទម្បីតិ ពុទ្ធានុស្សតិវសេន លទ្ធំ ឧបចារជ្ឈានមាហ. អារម្មណំ ករិត្វាតិ បច្ចយំ ករិត្វា, បាទកំ កត្វាតិ អត្ថោ.

អនុស្សតិដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មហាកច្ចានសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ សម្ពាធេតិ វា តណ្ហាសំកិលេសាទីនំ សម្បីឡេ សង្ករេ ឃរាវាសេ. ឱកាសា វុច្ចន្តីតិ មគ្គផលសុខាធិគមាយ ឱកាសភាវតោ ឱកាសាតិ វុច្ចន្តិ. ឱកាសាធិគមោតិ លោកុត្តរធម្មស្ស អធិគមាយ អធិគន្តព្ពឱកាសោ. វិសុជ្ឈនត្ថាយាតិ រាគាទីហិ មលេហិ អភិជ្ឈាវិសមលោភាទីហិ ច ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តានំ វិសុទ្ធត្ថាយ. សា បនាយំ ចិត្តស្ស វិសុទ្ធិ សិជ្ឈមានា យស្មា សោកាទីនំ អនុបាទាយ សំវត្តតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយា’’តិអាទិ. តត្ថ សោចនំ ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តំ ចេតសោ សន្តាបោ អន្តោតាបោ អន្តោនិជ្ឈានំ សោកោ, ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តមេវ សោចិកតា. ‘‘កហំ ឯកបុត្តកា’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.៣៥៣-៣៥៤; សំ. និ. ២.៦៣) បរិទេវនវសេន លបនំ បរិទេវោ. សមតិក្កមនត្ថាយាតិ បហានាយ. អាយតិំ អនុប្បជ្ជនញ្ហិ ឥធ សមតិក្កមោ. ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយាតិ កាយិកទុក្ខស្ស ច ចេតសិកទោមនស្សស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អត្ថង្គមាយ, និរោធាយាតិ អត្ថោ. ញាយតិ និច្ឆយេន កមតិ និព្ពានំ, តំ វា ញាយតិ បដិវិជ្ឈតិ ឯតេនាតិ ញាយោ, អរិយមគ្គោ. ឥធ បន សហ បុព្ពភាគេន អរិយមគ្គោ គហិតោតិ អាហ ‘‘សហវិបស្សនកស្ស មគ្គស្ស អធិគមនត្ថាយា’’តិ. អបច្ចយបរិនិព្ពានស្សាតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានំ សន្ធាយ វទតិ. បច្ចយវសេន អនុប្បន្នំ អសង្ខតំ អមតធាតុមេវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

មហាកច្ចានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បឋមសមយសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ វឌ្ឍេតីតិ មនសោ វិវដ្ដនិស្សិតំ វឌ្ឍិំ អាវហតិ. មនោភាវនីយោតិ វា មនសា ភាវិតោ សម្ភាវិតោ. យញ្ច អាវជ្ជតោ មនសិ ករោតោ ចិត្តំ វិនីវរណំ ហោតិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ កម្មសាធនោ សម្ភាវនត្ថោ ភាវនីយ-សទ្ទោ. ‘‘ថិនមិទ្ធវិនោទនកម្មដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វា តទេវ វិភាវេន្តោ ‘‘អាលោកសញ្ញំ វា’’តិអាទិមាហ. វីរិយារម្ភវត្ថុអាទីនំ វាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥធ អវុត្តានំ អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឆ ធម្មា ថិនមិទ្ធស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោ, ឥរិយាបថសម្បរិវត្តនតា, អាលោកសញ្ញាមនសិការោ, អព្ភោកាសវាសោ, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថា’’តិ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១១១). អន្តរាយសទ្ទបរិយាយោ ឥធ អន្តរា-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘អនន្តរាយេនា’’តិ.

បឋមសមយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុតិយសមយសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ មណ្ឌលសណ្ឋានមាឡសង្ខេបេន កតា ភោជនសាលា មណ្ឌលមាឡាតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ភោជនសាលាយា’’តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុតិយសមយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ’’តិ. សុខវិហារត្ថាយាតិ និក្កិលេសតាយ និរាមិសេន សុខេន វិហារត្ថាយ. អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករោតីតិ សូរិយចន្ទបជ្ជោតមណិឧក្កាវិជ្ជុអាទីនំ អាលោកោ ទិវា រត្តិញ្ច ឧបលទ្ធោ, យថាលទ្ធវសេនេវ អាលោកំ មនសិ ករោតិ, ចិត្តេ ឋបេតិ. តថា ច នំ មនសិ ករោតិ, យថាស្ស សុភាវិតាលោកកសិណស្ស វិយ កសិណាលោកោ យថិច្ឆកំ យាវទិច្ឆកញ្ច សោ អាលោកោ រត្តិយំ ឧបតិដ្ឋតិ. យេន តត្ថ ទិវាសញ្ញំ ឋបេតិ, ទិវារិវ វិគតថិនមិទ្ធោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិ. ទិវាតិ សញ្ញំ ឋបេតីតិ វុត្តនយេន មនសិ កត្វា ទិវារិវ សញ្ញំ ឧប្បាទេតិ. យថានេន ទិវា…បេ… តថេវ តំ មនសិ ករោតីតិ យថានេន ទិវា ឧបលទ្ធោ សូរិយាលោកោ, ឯវំ រត្តិម្បិ ទិវា ទិដ្ឋាការេនេវ តំ អាលោកំ មនសិ ករោតិ. យថា ចនេន រត្តិំ…បេ… មនសិ ករោតីតិ យថា រត្តិយំ ចន្ទាលោកោ ឧបលទ្ធោ, ឯវំ ទិវាបិ រត្តិំ ទិដ្ឋាការេនេវ តំ អាលោកំ មនសិ ករោតិ, ចិត្តេ ឋបេតិ. វិវដេនាតិ ថិនមិទ្ធេន អបិហិតត្តា វិវដេន. អនោនទ្ធេនាតិ អសញ្ឆាទិតេន. សហោភាសកន្តិ សញ្ញាណោភាសំ. ទិព្ពចក្ខុញាណំ រូបគតស្ស ទិព្ពស្ស ឥតរស្ស ច ទស្សនដ្ឋេន ឥធ ញាណទស្សនន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ.

ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧបរិ មរណតោ បរំ. សមុគ្គតេនាតិ ឧដ្ឋិតេន. ធុមាតត្តាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា សូនត្តា. សេតរត្តេហិ វិបរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំ វិនីលំ, វិនីលមេវ វិនីលកន្តិ ក-ការេន បទវឌ្ឍនមាហ អនត្ថន្តរតោ យថា ‘‘បីតកំ លោហិតក’’ន្តិ. បដិកូលត្តាតិ ជិគុច្ឆនីយត្តា. កុច្ឆិតំ វិនីលំ វិនីលកន្តិ កុច្ឆនត្ថោ វា អយំ ក-ការោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ យថា ‘‘បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៦; អ. និ. ៥.២១៣). បរិភិន្នដ្ឋានេហិ កាកធង្កាទីហិ. វិស្សន្ទមានំ បុព្ពន្តិ វិស្សវន្តបុព្ពំ, តហំ តហំ បគ្ឃរន្តបុព្ពន្តិ អត្ថោ. តថាភាវន្តិ វិស្សន្ទមានបុព្ពតំ.

សោ ភិក្ខូតិ យោ ‘‘បស្សេយ្យ សរីរំ សីវថិកាយ ឆឌ្ឌិត’’ន្តិ វុត្តោ, សោ ភិក្ខុ. ឧបសំហរតិ សទិសតំ. អយម្បិ ខោតិអាទិ ឧបសំហរណាការទស្សនំ. អាយូតិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ. អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ បនេត្ថ វិញ្ញាណគតិកមេវ. ឧស្មាតិ កម្មជតេជោ. ឯវំបូតិកសភាវោតិ ឯវំ អតិវិយ បូតិសភាវោ អាយុអាទិវិគមេ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ឯទិសោ ភវិស្សតីតិ ឯវំភាវីតិ អាហ ‘‘ឯវមេវំ ឧទ្ធុមាតាទិភេទោ ភវិស្សតី’’តិ.

លុញ្ចិត្វា លុញ្ចិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា ឧប្បាដេត្វា. សេសាវសេសមំសលោហិតយុត្តន្តិ សព្ពសោ អក្ខាទិតត្តា តហំ តហំ សេសេន អប្បាវសេសេន មំសលោហិតេន យុត្តំ. អញ្ញេន ហត្ថដ្ឋិកន្តិ អវិសេសេន ហត្ថដ្ឋិកានំ វិប្បកិណ្ណតា ជោតិតាតិ អនវសេសតោ តេសំ វិប្បកិណ្ណតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុសដ្ឋិភេទម្បី’’តិអាទិមាហ. តេរោវស្សិកានីតិ តិរោវស្សគតានិ. តានិ បន សំវច្ឆរំ វីតិវត្តានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អតិក្កន្តសំវច្ឆរានី’’តិ. បុរាណតាយ ឃនភាវវិគមេន វិចុណ្ណតា ឥធ បូតិភាវោ. សោ យថា ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភោកាសេ’’តិអាទិមាហ. អនេកធាតូនន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីនំ, កាមធាតុអាទីនំ វា. សតិយា ច ញាណស្ស ច អត្ថាយាតិ ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៤; ២.៣៧៦; ម. និ. ១.១០៩) វុត្តាយ សត្តដ្ឋានិកាយ សតិយា ចេវ តំសម្បយុត្តញាណស្ស ច អត្ថាយ.

ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ និហីនន្តិ លាមកំ, កិលិដ្ឋំ វា. គាមវាសិកានន្តិ ពាលានំ. បុថុជ្ជនានំ ឥទន្តិ បោថុជ្ជនិកំ. តេនាហ ‘‘បុថុជ្ជនានំ សន្តក’’ន្តិ, បុថុជ្ជនេហិ សេវិតព្ពត្តា តេសំ សន្តកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនរិយន្តិ ន និទ្ទោសំ. និទ្ទោសដ្ឋោ ហិ អរិយដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ន ឧត្តមំ ន បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. អរិយេហិ វា ន សេវិតព្ពន្តិ អនរិយំ. អនត្ថសំហិតន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិវិវិធវិបុលានត្ថសហិតំ. តាទិសញ្ច អត្ថសន្និស្សិតំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ន អត្ថសន្និស្សិត’’ន្តិ. ន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយាតិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានាភាវតោ. អសតិ បន វដ្ដេ និព្ពិទាយ វិរាគាទីនំ អសម្ភវោយេវាតិ អាហ ‘‘ន វិរាគាយា’’តិអាទិ.

អនុត្តមំ អនុត្តរិយន្តិ អាហ ‘‘ឯតំ អនុត្តរ’’ន្តិ. ហត្ថិស្មិន្តិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘ហត្ថិនិមិត្តំ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. ហត្ថិវិសយត្តា ហត្ថិសន្និស្សិតត្តា ច ហត្ថិសិប្បំ ‘‘ហត្ថី’’តិ គហេត្វា ‘‘ហត្ថិស្មិម្បិ សិក្ខតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ហត្ថិសិប្បេ សិក្ខតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

លិង្គព្យត្តយេន វិភត្តិព្យត្តយេន បារិចរិយេតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បារិចរិយាយ បច្ចុបដ្ឋិតា’’តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុត្តរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុត្តរិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទេវតាវគ្គោ

១-៤. សេខសុត្តាទិវណ្ណនា

៣១-៣៤. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សេខានំ បដិលទ្ធគុណស្ស បរិហានិ នាម នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឧបរូបរិគុណបរិហានាយា’’តិ, ឧបរូបរិលទ្ធព្ពានំ មគ្គផលានំ បរិហានាយ អនុប្បាទាយាតិ អត្ថោ. តតិយាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

សេខសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វិជ្ជាភាគិយសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ សម្បយោគវសេន វិជ្ជំ ភជន្តិ, សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយវសេន តាយ សហ ឯកីភាវំ គច្ឆន្តីតិ វិជ្ជាភាគិយា. អថ វា វិជ្ជាភាគេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តិ វិជ្ជាសភាគតាយ តទេកទេសេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ បវត្តន្តីតិ វិជ្ជាភាគិយា. តត្ថ វិបស្សនាញាណំ, មនោមយិទ្ធិ, ឆ អភិញ្ញាតិ អដ្ឋ វិជ្ជា. បុរិមេន អត្ថេន តាហិ សម្បយុត្តធម្មា វិជ្ជាភាគិយា. បច្ឆិមេន អត្ថេន តាសុ យា កាចិ ឯកាវ វិជ្ជា វិជ្ជា, សេសា វិជ្ជាភាគិយា. ឯវំ វិជ្ជាបិ វិជ្ជាយ សម្បយុត្តធម្មាបិ ‘‘វិជ្ជាភាគិយា’’ត្វេវ វេទិតព្ពា. ឥធ បន វិបស្សនាញាណសម្បយុត្តា សញ្ញាវ វិជ្ជាភាគិយាតិ អាគតា, សញ្ញាសីសេន សេសសម្បយុត្តធម្មាបិ វុត្តា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អនិច្ចានុបស្សនាញាណេតិ អនិច្ចានុបស្សនាញាណេ និស្សយបច្ចយភូតេ ឧប្បន្នសញ្ញា, តេន សហគតាតិ អត្ថោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

វិជ្ជាភាគិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. វិវាទមូលសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ កោធនោតិ កុជ្ឈនសីលោ. យស្មា សោ អប្បហីនកោធតាយ អធិគតកោធោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘កោធេន សមន្នាគតោ’’តិ អាហ. ឧបនាហោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឧបនាហី, ឧបនយ្ហនសីលោតិ វា ឧបនាហី. វិវាទោ នាម ឧប្បជ្ជមានោ យេភុយ្យេន បឋមំ ទ្វិន្នំ វសេន ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ វិវាទោ’’តិ. សោ បន យថា ពហូនំ អនត្ថាវហោ ហោតិ, តំ និទស្សនមុខេន និទស្សេន្តោ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ. អព្ភន្តរបរិសាយាតិ បរិសព្ភន្តរេ.

គុណមក្ខនាយ បវត្តោបិ អត្តនោ ការកំ គូថេន បហរន្តិំ គូថោ វិយ បឋមតរំ មក្ខេតីតិ មក្ខោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មក្ខី. បឡាសតីតិ បឡាសោ, បរស្ស គុណេ ឌំសិត្វា វិយ អបនេតីតិ អត្ថោ. សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បឡាសី. បឡាសី បុគ្គលោ ហិ ទុតិយស្ស ធុរំ ន ទេតិ, សមំ ហរិត្វា អតិវទតិ. តេនាហ ‘‘យុគគ្គាហលក្ខណេន បឡាសេន សមន្នាគតោ’’តិ. ឥស្សតីតិ ឥស្សុកី. មច្ឆរាយតីតិ មច្ឆរំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មច្ឆរី. សឋយតិ ន សម្មា ភាសតីតិ សឋោ អញ្ញថា សន្តំ អត្តានំ អញ្ញថា បវេទនតោ. មាយា ឯតស្ស អត្ថី មាយាវី. មិច្ឆា បាបិកា វិញ្ញុគរហិតា ឯតស្ស ទិដ្ឋីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, កម្មបថបរិយាបន្នាយ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិវត្ថុកាយ មិច្ឆត្តបរិយាបន្នាយ អនិយ្យានិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘នត្ថិកវាទី’’តិអាទិ.

សំ អត្តនោ ទិដ្ឋិំ, សយំ វា អត្តនា យថាគហិតំ បរាមសតិ, សភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសតីតិ សន្ទិដ្ឋីបរាមាសី. អាធានំ ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ អាធានគ្គាហី, ទឡ្ហគ្គាហី, ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ ថិរគ្គាហីតិ អត្ថោ. យុត្តំ ការណំ ទិស្វាវ លទ្ធិំ បដិនិស្សជ្ជតីតិ បដិនិស្សគ្គី, ទុក្ខេន កិច្ឆេន កសិរេន ពហុម្បិ ការណំ ទស្សេត្វា ន សក្កា បដិនិស្សគ្គំ កាតុន្តិ ទុប្បដិនិស្សគ្គី. យោ អត្តនោ ឧប្បន្នទិដ្ឋិំ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហិត្វា អបិ ពុទ្ធាទីហិ ការណំ ទស្សេត្វា វុច្ចមានោ ន បដិនិស្សជ្ជតិ. តស្សេតំ អធិវចនំ. តាទិសោ ហិ បុគ្គលោ យំ យទេវ ធម្មំ វា អធម្មំ វា សុណាតិ, តំ សព្ពំ ‘‘ឯវំ អម្ហាកំ អាចរិយេហិ កថិតំ, ឯវំ អម្ហេហិ សុត’’ន្តិ កុម្មោវ អង្គានិ សកេ កបាលេ អន្តោយេវ សមោទហតិ. យថា ហិ កច្ឆបោ អត្តនោ ហត្ថបាទាទិកេ អង្គេ កេនចិ ឃដិតេ សព្ពានិ អង្គានិ អត្តនោ កបាលេយេវ សមោទហតិ, ន ពហិ នីហរតិ, ឯវមយម្បិ ‘‘ន សុន្ទរោ តវ គាហោ, ឆឌ្ឌេហិ ន’’ន្តិ វុត្តោ តំ ន វិស្សជ្ជតិ, អន្តោយេវ អត្តនោ ហទយេ ឯវ ឋបេត្វា វិចរតិ, កុម្ភីលគ្គាហំ គណ្ហាតិ. យថា សុសុមារា គហិតំ ន បដិនិស្សជ្ជន្តិ, ឯវំ គណ្ហាតិ.

វិវាទមូលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឆឡង្គទានសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ ទក្ខន្តិ វឌ្ឍន្តិ ឯតាយាតិ ទក្ខិណា, បរិច្ចាគមយំ បុញ្ញំ, តស្សូបករណភូតោ ទេយ្យធម្មោ ច. ឥធ បន ទេយ្យធម្មោ អធិប្បេតោ. តេនេវាហ ‘‘ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបេតី’’តិ. ឥតោ ឧដ្ឋិតេនាតិ ឥតោ ខេត្តតោ ឧប្បន្នេន. រាគោ វិនយតិ ឯតេនាតិ រាគវិនយោ, រាគស្ស សមុច្ឆេទិកា បដិបទា. តេនាហ ‘‘រាគវិនយបដិបទំ បដិបន្នា’’តិ.

‘‘បុព្ពេវ ទានា សុមនោ’’តិអាទិគាថាយ បុព្ពេវ ទានា មុញ្ចចេតនាយ បុព្ពេ ទានូបករណសម្ភរណតោ បដ្ឋាយ សុមនោ ‘‘សម្បត្តីនំ និទានំ អនុគាមិកទានំ ទស្សាមី’’តិ សោមនស្សិតោ ភវេយ្យ. ទទំ ចិត្តំ បសាទយេតិ ទទន្តោ ទេយ្យធម្មំ ទក្ខិណេយ្យហត្ថេ បតិដ្ឋាបេន្តោ ‘‘អសារតោ ធនតោ សារាទានំ ករោមី’’តិ អត្តនោ ចិត្តំ បសាទេយ្យ. ទត្វា អត្តមនោ ហោតីតិ ទក្ខិណេយ្យានំ ទេយ្យធម្មំ បរិច្ចជិត្វា ‘‘បណ្ឌិតបញ្ញត្តំ នាម មយា អនុដ្ឋិតំ, អហោ សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អត្តមនោ បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ ហោតិ. ឯសាតិ យា អយំ បុព្ពចេតនា មុញ្ចចេតនា អបរចេតនាតិ ឥមាសំ កម្មផលានំ សទ្ធានុគតានំ សោមនស្សបរិគ្គហិតានំ តិវិធានំ ចេតនានំ បារិបូរី, ឯសា.

សីលសញ្ញមេនាតិ កាយិកវាចសិកសំវរេន. ហត្ថបាទេតិ ទក្ខិណេយ្យានំ ហត្ថបាទេ. មុខំ វិក្ខាលេត្វាតិ តេសំយេវ មុខំ វិក្ខាលេត្វា, អត្តនាវ មុខោទកំ ទត្វាតិ អធិប្បាយោ.

ឆឡង្គទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-១១. អត្តការីសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៨-៤១. អដ្ឋមេ កុសលកិរិយាយ អាទិអារម្ភភាវេន បវត្តវីរិយំ ឋិតសភាវតាយ សភាវធារណដ្ឋេន ធាតូតិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘អារម្ភធាតូតិ អារភនវសេន បវត្តវីរិយ’’ន្តិ. លទ្ធាសេវនំ វីរិយំ ពលប្បត្តំ ហុត្វា បដិបក្ខេ វិធមតីតិ អាហ ‘‘និក្កមធាតូតិ កោសជ្ជតោ និក្ខមនសភាវំ វីរិយ’’ន្តិ. បរក្កមនសភាវោតិ អធិមត្តតរានំ បដិបក្ខធម្មានំ វិធមនសមត្ថតាយ បដុបដុតរភាវេន បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនសភាវោ. នវមាទីសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

អត្តការីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. នាគិតសុត្តវណ្ណនា

៤២. ទ្វាទសមេ មាហំ នាគិត យសេន សមាគមន្តិ មា អហំ យសេន សមាគមនំ បត្ថេមិ. មា ច មយា យសោតិ យសោ ច មយា មា សមាគច្ឆតូតិ អត្ថោ. ឥមិនា អត្តនោ លាភសក្ការេន អនត្ថិកតំ វិភាវេតិ. បញ្ចហិ វិមុត្តីហីតិ តទង្គវិមុត្តិអាទីហិ បញ្ចហិ វិមុត្តីហិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

នាគិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទេវតាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ធម្មិកវគ្គោ

១. នាគសុត្តវណ្ណនា

៤៣. បញ្ចមស្ស បឋមេ បរិសិញ្ចិតុន្តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៧២) យោ ចុណ្ណមត្តិកាទីហិ គត្តានិ ឧព្ពដ្ដេន្តោ មល្លកមុដ្ឋាទីហិ វា ឃំសន្តោ នហាយតិ, សោ ‘‘នហាយតី’’តិ វុច្ចតិ. យោ តថា អកត្វា បកតិយាវ នហាយតិ, សោ ‘‘បរិសិញ្ចតី’’តិ វុច្ចតិ. ភគវតោ ច សរីរេ តថា ហរិតព្ពំ រជោជល្លំ នាម នុបលិម្បតិ អច្ឆឆវិភាវតោ, ឧតុគ្គហណត្ថំ បន ភគវា កេវលំ ឧទកេ ឱតរតិ. តេនាហ ‘‘គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុ’’ន្តិ.

បុព្ពកោដ្ឋកោតិ បាចីនកោដ្ឋកោ. សាវត្ថិយំ កិរ ជេតវនវិហារោ កទាចិ មហា, កទាចិ ខុទ្ទកោ. តថា ហិ សោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ យោជនិកោ អហោសិ, សិខិស្ស តិគាវុតោ, វេស្សភុស្ស អឌ្ឍយោជនិកោ, កកុសន្ធស្ស គាវុតប្បមាណោ, កោណាគមនស្ស អឌ្ឍគាវុតប្បមាណោ, កស្សបស្ស វីសតិឧសភប្បមាណោ, អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ អដ្ឋករីសប្បមាណោ ជាតោ. តម្បិ នគរំ តស្ស វិហារស្ស កទាចិ បាចីនតោ ហោតិ, កទាចិ ទក្ខិណតោ, កទាចិ បច្ឆិមតោ, កទាចិ ឧត្តរតោ. ជេតវនគន្ធកុដិយំ បន ចតុន្នំ មញ្ចបាទានំ បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ អចលមេវ. ចត្តារិ ហិ អចលចេតិយដ្ឋានានិ នាម មហាពោធិបល្លង្កដ្ឋានំ, ឥសិបតនេ ធម្មចក្កប្បវត្តនដ្ឋានំ, សង្កស្សនគរេ ទេវោរោហនកាលេ សោបានស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ, មញ្ចបាទដ្ឋានន្តិ. អយំ បន បុព្ពកោដ្ឋកោ កស្សបទសពលស្ស វីសតិឧសភវិហារកាលេ បាចីនទ្វារកោដ្ឋកោ អហោសិ. សោ ឥទានិ ‘‘បុព្ពកោដ្ឋកោ’’ត្វេវ បញ្ញាយតិ.

កស្សបទសពលស្ស កាលេ អចិរវតី នគរំ បរិក្ខិបិត្វា សន្ទមានា បុព្ពកោដ្ឋកំ បត្វា ឧទកេន ភិន្ទិត្វា មហន្តំ ឧទករហទំ មាបេសិ សមតិត្តិកំ អនុបុព្ពគម្ភីរំ. តត្ថ ឯកំ រញ្ញោ ន្ហានតិត្ថំ, ឯកំ នាគរានំ, ឯកំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ឯកំ ពុទ្ធានន្តិ ឯវំ បាដិឯក្កានិ ន្ហានតិត្ថានិ ហោន្តិ រមណីយានិវិប្បកិណ្ណរជតបដ្ដសទិសវាលុកានិ. ឥតិ ភគវតា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ យេន អយំ ឯវរូបោ បុព្ពកោដ្ឋកោ, តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ. អថាយស្មា អានន្ទោ ឧទកសាដិកំ ឧបនាមេសិ. ភគវា សុរត្តទុបដ្ដំ អបនេត្វា ឧទកសាដិកំ និវាសេសិ. ថេរោ ទុបដ្ដេន សទ្ធិំ មហាចីវរំ អត្តនោ ហត្ថគតំ អកាសិ. ភគវា ឧទកំ ឱតរិ, សហោតរណេនេវស្ស ឧទកេ មច្ឆកច្ឆបា សព្ពេ សុវណ្ណវណ្ណា អហេសុំ, យន្តនាឡិកាហិ សុវណ្ណរសធារានិ សិញ្ចនកាលោ វិយ សុវណ្ណបដប្បសារណកាលោ វិយ ច អហោសិ. អថ ភគវតោ នហានវត្តំ ទស្សេត្វា បច្ចុត្តិណ្ណស្ស ថេរោ សុរត្តទុបដ្ដំ ឧបនាមេសិ. ភគវា តំ និវាសេត្វា វិជ្ជុល្លតាសទិសំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា មហាចីវរំ អន្តន្តេន សំហរិត្វា បទុមគព្ភសទិសំ កត្វា ឧបនីតំ ទ្វីសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘បុព្ពកោដ្ឋកេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសី’’តិ.

ឯវំ ឋិតស្ស បន ភគវតោ សរីរំ វិកសិតបទុមបុប្ផសទិសំ សព្ពបាលិផុល្លំ បារិច្ឆត្តកំ, តារាមរីចិវិកសិតញ្ច គគនតលំ សិរិយា អវហសមានំ វិយ វិរោចិត្ថ, ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិលាសិនី ចស្ស ទ្វត្តិំសវរលក្ខណមាលា គន្ថិត្វា ឋបិតា ទ្វត្តិំស ចន្ទិមា វិយ, ទ្វត្តិំស សូរិយា វិយ, បដិបាដិយា ឋបិតទ្វត្តិំសចក្កវត្តិទ្វត្តិំសទេវរាជទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានោ វិយ ច អតិវិយ វិរោចិត្ថ. យស្មា ច ភគវតោ សរីរំ សុធន្តចាមីករសមានវណ្ណំ, សុបរិសោធិតបវាឡរុចិរតោរណំ, សុវិសុទ្ធនីលរតនាវលិសទិសកេសតនុរុហំ, តស្មា តហំ តហំ វិនិគ្គតសុជាតជាតិហិង្គុលករសូបសោភិតំ ឧបរិ សតមេឃរតនាវលិសុច្ឆាទិតំ ជង្គមមិវ កនកគិរិសិខរំ វិរោចិត្ថ. តស្មិញ្ច សមយេ ទសពលស្ស សរីរតោ និក្ខមិត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ សមន្តតោ អសីតិហត្ថប្បមាណេ បទេសេ អាធាវន្តី វិធាវន្តី រតនាវលិរតនទាមរតនចុណ្ណវិប្បកិណ្ណំ វិយ បសារិតរតនចិត្តកញ្ចនបដ្ដមិវ អាសិញ្ចមានលាខារសធារាចិត្តមិវ ឧក្កាសតនិបាតសមាកុលមិវ និរន្តរវិប្បកិណ្ណកណិការកិង្កិណិកបុប្ផមិវ វាយុវេគសមុទ្ធតចិនបិដ្ឋចុណ្ណរញ្ជិតមិវ ឥន្ទធនុវិជ្ជុល្លតាវិតានសន្ថតមិវ ច គគនតលំ, តំ ឋានំ បវនញ្ច សម្មា ផរន្តិ. វណ្ណភូមិ នាមេសា. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ពុទ្ធានំ សរីរវណ្ណំ វា គុណវណ្ណំ វា ចុណ្ណិយបទេហិ វា គាថាហិ វា អត្ថញ្ច ឧបមាយោ ច ការណានិ ច អាហរិត្វា បដិពលេន ធម្មកថិកេន បូរេត្វា កថេតុំ វដ្ដតិ. ឯវរូបេសុ ហិ ឋានេសុ ធម្មកថិកស្ស ថាមោ វេទិតព្ពោ. បុព្ពសទិសានិ កុរុមានោតិ និរុទកានិ កុរុមានោ, សុក្ខាបយមានោតិ អត្ថោ. សោទកេ គត្តេ ចីវរំ បារុបន្តស្ស ហិ ចីវរេ កណ្ណិកានិ ឧដ្ឋហន្តិ, បរិក្ខារភណ្ឌំ ទុស្សតិ, ពុទ្ធានំ បន សរីរេ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ, បទុមបត្តេ ឧក្ខិត្តឧទកពិន្ទុ វិយ ឧទកំ វិនិវដ្ដេត្វា គច្ឆតិ. ឯវំ សន្តេបិ សិក្ខាគារវតាយ ភគវា ‘‘បព្ពជិតវត្តំ នាមេត’’ន្តិ មហាចីវរំ ឧភោសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា បុរតោ កាយំ បដិច្ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ.

តាឡិតញ្ច វាទិតញ្ច តាឡិតវាទិតំ, តូរិយានំ តាឡិតវាទិតំ តូរិយតាឡិតវាទិតំ. មហន្តញ្ច តំ តូរិយតាឡិតវាទិតញ្ចាតិ មហាតូរិយតាឡិតវាទិតំ. តេនាហ ‘‘មហន្តេនា’’តិអាទិ. អថ វា ភេរិមុទិង្គបណវាទិតូរិយានំ តាឡិតំ វីណាវេឡុគោមុខិអាទីនំ វាទិតញ្ច តូរិយតាឡិតវាទិតន្តិ វា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អភិញ្ញាបារំ គតោតិ អភិញ្ញាបារគូ. ឯវំ សេសេសុបិ. សោ ហិ ភគវា សព្ពធម្មេ អភិជានន្តោ គតោតិ អភិញ្ញាបារគូ. តេសុ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បរិជានន្តោ គតោតិ បរិញ្ញាបារគូ. សព្ពកិលេសេ បជហន្តោ គតោតិ បហានបារគូ. ចត្តារោ មគ្គេ ភាវេន្តោ គតោតិ ភាវនាបារគូ. និរោធំ សច្ឆិករោន្តោ គតោតិ សច្ឆិកិរិយាបារគូ. សព្ពសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តោ គតោតិ សមាបត្តិបារគូ. សុព្រហ្មទេវបុត្តាទយោតិ ឯត្ថ សោ កិរ ទេវបុត្តោ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតោ នន្ទនកីឡិតំ កត្វា បារិច្ឆត្តកមូលេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. តំ បញ្ចសតា បរិវារេត្វា និសិន្នា, បញ្ចសតា រុក្ខំ អភិរុហិត្វា មធុរស្សរេន គាយិត្វា បុប្ផានិ បាតេន្តិ. តានិ គហេត្វា ឥតរា ឯកតោវណ្ដិកមាលាវ គន្ថេន្តិ. អថ រុក្ខំ អភិរុឡ្ហា ឧបច្ឆេទកវសេន ឯកប្បហារេនេវ កាលំ កត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តិ. អថ កាលេ គច្ឆន្តេ ទេវបុត្តោ ‘‘ឥមាសំ នេវ សទ្ទោ សុយ្យតិ, ន បុប្ផានិ បាតេន្តិ, កហំ នុ ខោ គតា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ និរយេ និព្ពត្តភាវំ ទិស្វា បិយវត្ថុកសោកេន រុប្បមានោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯតា តាវ យថាកម្មេន គតា, មយ្ហំ អាយុសង្ខារោ កិត្តកោ’’តិ. សោ ‘‘សត្តមេ ទិវសេ មយាបិ អវសេសាហិ បញ្ចសតាហិ សទ្ធិំ កាលំ កត្វា តត្ថេវ និព្ពត្តិតព្ព’’ន្តិ ទិស្វា ពលវតរេន សោកេន សមប្បិតោ. ‘‘ឥមំ មយ្ហំ សោកំ សទេវកេ លោកេ អញ្ញត្រ តថាគតា និព្ពាបេតុំ សមត្ថោ នត្ថី’’តិ ចិន្តេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ –

‘‘និច្ចំ ឧត្រស្តមិទំ ចិត្តំ, និច្ចំ ឧព្ពិគ្គមិទំ មនោ;

អនុប្បន្នេសុ កិច្ឆេសុ, អថោ ឧប្បតិតេសុ ច;