.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

សត្តកនិបាត-ដីកា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. ធនវគ្គវណ្ណនា

១-១០. សត្តកនិបាតស្ស បឋមោ វគ្គោ ឧត្តានត្ថោ.

២. អនុសយវគ្គោ

៤.បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា

១៤. ទុតិយស្ស ចតុត្ថេ ឧភតោ ឧភយថា, ឧភតោ ឧភោហិ ភាគេហិ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន. ទ្វីហិ ភាគេហីតិ ករណេ និស្សក្កេ ចេតំ ពហុវចនំ. អាវុត្តិអាទិវសេន អយំ និយមោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អរូបសមាបត្តិយា’’តិអាទិ. ឯតេន ‘‘សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន, មគ្គេន សមុច្ឆេទវិមោក្ខេន វិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរវាទោ, ‘‘នាមកាយតោ រូបកាយតោ ច វិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ តិបិដកមហារក្ខិតត្ថេរវាទោ, ‘‘សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន ឯកវារំ, មគ្គេន សមុច្ឆេទវិមោក្ខេន ឯកវារំ វិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ ឯវំ បវត្តោ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរវាទោ ចាតិ ឥមេសំ តិណ្ណម្បិ ថេរវាទានំ ឯកជ្ឈំ សង្គហោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច បឋមវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ វុត្តោ, ទុតិយវាទេ ឧភតោ ភាគតោ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ, តតិយវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ អយមេតេសំ វិសេសោតិ. វិមុត្តោតិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ, កិលេសវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទនេហិ វា កាយតោ វិមុត្តោហិ អត្ថោ.

សោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ. កាមញ្ចេត្ថ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានម្បិ អរូបាវចរជ្ឈានំ វិយ ទុវង្គិកំ អានេញ្ជប្បត្តន្តិ វុច្ចតិ. តំ បន បទដ្ឋានំ កត្វា អរហត្តំ បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ នាម ន ហោតិ រូបកាយតោ អវិមុត្តត្តា. តញ្ហិ កិលេសកាយតោវ វិមុត្តំ, ន រូបកាយតោ, តស្មា តតោ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ អរូប…បេ… បញ្ចវិធោ ហោតី’’តិ. អរូបសមាបត្តីនន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. អរហត្តំ បត្តអនាគាមិនោតិ ភូតបុព្ពគតិយា វុត្តំ. ន ហិ អរហត្តំ បត្តោ អនាគាមី នាម ហោតិ. ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកេ និរោធសមាបត្តិអន្តេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ វត្វា –

‘‘យតោ ច ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ –

យទិបិ មហានិទានេ (ទី. និ. ២.១៣០) វុត្តំ, តំ បន ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋវសេន វុត្តន្តិ, ឥធ បន សព្ពឧភតោភាគវិមុត្តេ សង្គហណត្ថំ ‘‘បញ្ចវិធោ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘បាឡិ បនេត្ថ…បេ… អដ្ឋវិមោក្ខលាភិនោ វសេន អាគតា’’តិ អាហ. មជ្ឈិមនិកាយេ បន កីដាគិរិសុត្តេ (ម. និ. ២.១៨២) –

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អារុប្បា, តេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ –

អរូបសមាបត្តិវសេន ចត្តារោ ឧភតោភាគវិមុត្តា, សេដ្ឋោ ច វុត្តោ វុត្តលក្ខណូបបត្តិតោ. យថាវុត្តេសុ ហិ បញ្ចសុ បុរិមា ចត្តារោ សមាបត្តិសីសំ និរោធំ ន សមាបជ្ជន្តីតិ បរិយាយេន ឧភតោភាគវិមុត្តា នាម. អដ្ឋសមាបត្តិលាភី អនាគាមី តំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តោតិ និប្បរិយាយេន ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋោ នាម.

កតមោ ច បុគ្គលោតិអាទិ បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ. តត្ថ កតមោតិ បុច្ឆាវចនំ. បុគ្គលោតិ អសាធារណតោ បុច្ឆិតព្ពវចនំ. ឥធាតិ ឥធស្មិំ សាសនេ. ឯកច្ចោតិ ឯកោ. អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតីតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា នាមកាយតោ បដិលភិត្វា វិហរតិ. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ សង្ខារគតំ, មគ្គបញ្ញាយ ចត្តារិ សច្ចានិ បស្សិត្វា ចត្តារោបិ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. ទិស្វាតិ ទស្សនហេតុ. ន ហិ អាសវេ បញ្ញាយ បស្សន្តិ, ទស្សនការណា បន បរិក្ខីណា ទិស្វា បរិក្ខីណាតិ វុត្តា ទស្សនាយត្តបរិក្ខយត្តា. ឯវញ្ហិ ទស្សនំ អាសវានំ ខយស្ស បុរិមកិរិយាភាវេន វុត្តំ.

បញ្ញាវិមុត្តោតិ វិសេសតោ បញ្ញាយ ឯវ វិមុត្តោ, ន តស្ស អធិដ្ឋានភូតេន អដ្ឋវិមោក្ខសង្ខាតេន សាតិសយេន សមាធិនាតិ បញ្ញាវិមុត្តោ. យោ អរិយោ អនធិគតអដ្ឋវិមោក្ខោ សព្ពសោ អាសវេហិ វិមុត្តោ, តស្សេតំ អធិវចនំ. អធិគតេបិ ហិ រូបជ្ឈានវិមោក្ខេ ន សោ សាតិសយសមាធិនិស្សិតោតិ ន តស្ស វសេន ឧភតោភាគវិមុត្តតា ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អរូបជ្ឈានេសុ បន ឯកស្មិម្បិ សតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោយេវ នាម ហោតិ. តេន ហិ អដ្ឋវិមោក្ខេកទេសេន តំនាមទានសមត្ថេន អដ្ឋវិមោក្ខលាភីត្វេវ វុច្ចតិ. សមុទាយេ ហិ បវត្តោ វោហារោ អវយវេបិ ទិស្សតិ យថា តំ ‘‘សត្តិសយោ’’តិ អនវសេសតោ អាសវានំ បរិក្ខីណត្តា. អដ្ឋវិមោក្ខបដិក្ខេបវសេនេវ ន ឯកទេសភូតរូបជ្ឈានប្បដិក្ខេបវសេន. ឯវញ្ហិ អរូបជ្ឈានេកទេសាភាវេបិ អដ្ឋវិមោក្ខបដិក្ខេបោ ន ហោតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. អរូបាវចរជ្ឈានេសុ ហិ ឯកស្មិម្បិ សតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោយេវ នាម ហោតិ.

ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិកតោតិ ផុដ្ឋានំ អន្តោ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. តំ ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតោ សច្ឆិករណូបាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ, ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិអាទីសុ វិយ. យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន បន កាយេន សច្ឆិកតោ. និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោ ហោតិ, តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ និរោធំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆិ ករោតីតិ ‘‘កាយសក្ខី’’តិ វុច្ចតិ, ន តុ ‘‘វិមុត្តោ’’តិ ឯកច្ចានំ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា. តេនាហ ‘‘ឈានផស្សំ បឋមំ ផុសតិ, បច្ឆា និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតី’’តិ. អយំ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ ឯកេកតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា កាយសក្ខិភាវំ បត្តានំ ចតុន្នំ, និរោធា វុដ្ឋាយ អគ្គមគ្គប្បត្តអនាគាមិនោ ច វសេន ឧភតោភាគវិមុត្តោ វិយ បញ្ចវិធោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ អភិធម្មដីកាយំ (បុ. ប. មូលដី. ២៤) ‘‘កាយសក្ខិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. ឯកច្ចេ អាសវាតិ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈា អាសវា.

ទិដ្ឋន្តំ បត្តោតិ ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ទិដ្ឋត្តា បត្តោ’’តិបិ បាឋោ. ឯតេន ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធស្ស បត្តតំ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខា សង្ខារា’’តិអាទិ. តត្ថ បញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. បឋមផលដ្ឋតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គមគ្គដ្ឋា ទិដ្ឋិប្បត្តោ. តេនាហ ‘‘សោបិ កាយសក្ខី វិយ ឆព្ពិធោ ហោតី’’តិ. យថា បន បញ្ញាវិមុត្តោ, ឯវំ អយម្បិ សុក្ខវិបស្សកោ ចតូហិ អរូបជ្ឈានេហិ វុដ្ឋាយ ទិដ្ឋិប្បត្តភាវប្បត្តា ចត្តារោ ចាតិ បញ្ចវិធោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. សទ្ធាវិមុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ឧទ្ធំ ទុក្ខន្តិ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ឋបេត្វា តណ្ហំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខសច្ចន្តិ យាថាវតោ បជានាតិ. យស្មា បន តណ្ហា ទុក្ខំ ជនេតិ និព្ពត្តេតិ, តតោ តំ ទុក្ខំ សមុទេតិ, តស្មា នំ ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. យស្មា បន ឥទំ ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច និព្ពានំ បត្វា និរុជ្ឈតិ, អប្បវត្តិំ គច្ឆតិ, តស្មា ន ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អរិយោ បន អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តំ ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតិ, តេន តំ ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯត្តាវតា នានាក្ខណេ សច្ចវវត្ថានំ ទស្សិតំ. ឥទានិ តំ ឯកក្ខណេ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតប្បវេទិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថាគតប្បវេទិតាតិ តថាគតេន ពោធិមណ្ឌេ បដិវិទ្ធា វិទិតា បាកដា កតា. ធម្មាតិ ចតុសច្ចធម្មា. វោទិដ្ឋា ហោន្តីតិ សុទិដ្ឋា. វោចរិតាតិ សុចរិតា, បញ្ញាយ សុដ្ឋុ ចរាបិតាតិ អត្ថោ. អយន្តិ អយំ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ.

សទ្ធាយ វិមុត្តោតិ សទ្ទហនវសេន វិមុត្តោ. ឯតេន សព្ពថា អវិមុត្តស្សបិ សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវំ ទស្សេតិ. សទ្ធាវិមុត្តោតិ វា សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ អត្ថោ. កិំ បន នេសំ កិលេសប្បហានេ នានត្តំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. អថ កស្មា សទ្ធាវិមុត្តោ ទិដ្ឋិប្បត្តំ ន បាបុណាតីតិ? អាគមនីយនានត្តេន. ទិដ្ឋិប្បត្តោ ហិ អាគមនម្ហិ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ អប្បទុក្ខេន អកសិរេន អកិលមន្តោវ សក្កោតិ វិក្ខម្ភិតុំ, សទ្ធាវិមុត្តោ បន ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ សក្កោតិ វិក្ខម្ភិតុំ, តស្មា សទ្ធាវិមុត្តោ ទិដ្ឋិប្បត្តំ ន បាបុណាតិ. តេនាហ ‘‘ឯតស្ស ហី’’តិអាទិ. សទ្ទហន្តស្សាតិ ‘‘ឯកំសតោ អយំ បដិបទា កិលេសក្ខយំ អាវហតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភាសិតត្តា’’តិ ឯវំ សទ្ទហន្តស្ស. យស្មា បនស្ស អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ និច្ចសញ្ញាបហានវសេន ភាវនាយ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ បស្សតោ តត្ថ តត្ថ បច្ចក្ខតាបិ អត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សទ្ទហន្តស្ស វិយា’’តិ. សេសបទទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ. ឯត្ថ ច បុព្ពភាគមគ្គភាវនាតិ វចនេន អាគមនីយនានត្តេន ទិដ្ឋិប្បត្តសទ្ធាវិមុត្តានំ បញ្ញានានត្តំ ហោតីតិ ទស្សិតំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយម្បិ (បុ. ប. អដ្ឋ. ២៨) ‘‘នេសំ កិលេសប្បហានេ នានត្តំ នត្ថិ, បញ្ញាយ នានត្តំ អត្ថិយេវា’’តិ វត្វា ‘‘អាគមនីយនានត្តេនេវ សទ្ធាវិមុត្តោ ទិដ្ឋិប្បត្តំ ន បាបុណាតីតិ សន្និដ្ឋានំ កត’’ន្តិ វុត្តំ.

អារម្មណំ យាថាវតោ ធារេតិ អវធារេតីតិ ធម្មោ, បញ្ញា. តំ បញ្ញាសង្ខាតំ ធម្មំ អធិមត្តតាយ បុព្ពង្គមំ ហុត្វា បវត្តំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី. តេនាហ ‘‘ធម្មោ’’តិអាទិ. បញ្ញាបុព្ពង្គមន្តិ បញ្ញាបធានំ. ‘‘សទ្ធំ អនុស្សរតិ, សទ្ធាបុព្ពង្គមំ មគ្គំ ភាវេតី’’តិ ឥមមត្ថំ ឯសេវ នយោតិ អតិទិសតិ. បញ្ញំ វាហេតីតិ បញ្ញាវាហី, បញ្ញំ សាតិសយំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតី’’តិ. បញ្ញា វា បុគ្គលំ វាហេតិ និព្ពានាភិមុខំ គមេតីតិ បញ្ញាវាហី. សទ្ធាវាហីតិ ឯត្ថាបិ ឥមិនា នយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧភតោភាគវិមុត្តាទិកថាតិ ឧភតោភាគវិមុត្តាទីសុ អាគមនតោ បដ្ឋាយ វត្តព្ពកថា. តស្មាតិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៧៣, ៨៨៩) វុត្តត្តា. តតោ ឯវ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៧៧៣) វុត្តនយេនេវ ចេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧទកូបមាសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឯកន្តកាឡកេហីតិ នត្ថិកវាទអហេតុកវាទអកិរិយវាទសង្ខាតេហិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មេហិ. តេនាហ ‘‘និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឯវំ បុគ្គលោតិ ឥមិនា ការណេន ឯកវារំ និមុគ្គោ និមុគ្គោយេវ សោ ហោតិ. ឯតស្ស ហិ បុន ភវតោ វុដ្ឋានំ នាម នត្ថីតិ វទន្តិ មក្ខលិគោសាលាទយោ វិយ. ហេដ្ឋា ហេដ្ឋា នរកគ្គីនំយេវ អាហារោ. សាធុ សទ្ធា កុសលេសូតិ កុសលធម្មេសុ សទ្ធា នាម សាហុ លទ្ធកាតិ ឧម្មុជ្ជតិ, សោ តាវត្តកេនេវ កុសលេន ឧម្មុជ្ជតិ នាម. សាធុ ហិរីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ចង្កវារេតិ រជកានំ ខារបរិស្សាវនេ, សុរាបរិស្សាវនេ វា. ឯវំ បុគ្គលោតិ ‘‘ឯវំ សាធុ សទ្ធា’’តិ ឥមេសំ សទ្ធាទីនំ វសេន ឯកវារំ ឧម្មុជ្ជិត្វា តេសំ បរិហានិយា បុន និមុជ្ជតិយេវ ទេវទត្តាទយោ វិយ. ទេវទត្តោ ហិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វាបិ បុន ពុទ្ធានំ បដិបក្ខតាយ តេហិ គុណេហិ បរិហីនោ រុហិរុប្បាទកម្មំ សង្ឃភេទកម្មញ្ច កត្វា កាយស្ស ភេទា ទុតិយចិត្តវារេន ចុតិចិត្តមនន្តរា និរយេ និព្ពត្តោ. កោកាលិកោ ទ្វេ អគ្គសាវកេ ឧបវទិត្វា បទុមនិរយេ និព្ពត្តោ.

នេវ ហាយតិ នោ វឌ្ឍតីតិ អប្បហោនកកាលេបិ ន ហាយតិ, បហោនកកាលេបិ ន វឌ្ឍតិ. ឧភយម្បិ បនេតំ អគារិកេនបិ អនគារិកេនបិ ទីបេតព្ពំ. ឯកច្ចោ ហិ អគារិកោ អប្បហោនកកាលេ បក្ខិកភត្តំ វស្សិកំ វា ឧបនិពន្ធាបេសិ, សោ បច្ឆា បហោនកកាលេបិ បក្ខិកភត្តាទិមត្តមេវ បវត្តេតិ. អនគារិកោបិ អាទិម្ហិ អប្បហោនកកាលេ ឧទ្ទេសំ ធុតង្គំ វា គណ្ហាតិ, មេធាវី ពលវីរិយសម្បត្តិយា បហោនកកាលេ តតោ ឧត្តរិំ ន ករោតិ. ឯវំ បុគ្គលោតិ ឯវំ ឥមាយ សទ្ធាទីនំ ឋិតិយា បុគ្គលោ ឧម្មុជ្ជិត្វា ឋិតោ នាម ហោតិ. ឧម្មុជ្ជិត្វា បតរតីតិ សកទាគាមិបុគ្គលោ កិលេសតនុតាយ ឧដ្ឋហិត្វា គន្តព្ពទិសាភិមុខោ តរតិ នាម.

បដិគាធប្បត្តោ ហោតីតិ អនាគាមិបុគ្គលំ សន្ធាយ វទតិ. ឥមេ បន សត្ត បុគ្គលា ឧទកោបមេន ទីបិតា. សត្ត កិរ ជង្ឃវាណិជា អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា អន្តរាមគ្គេ ឯកំ បុណ្ណនទិំ បាបុណិំសុ. តេសុ បឋមំ ឱតិណ្ណោ ឧទកភីរុកោ បុរិសោ ឱតិណ្ណដ្ឋានេយេវ និមុជ្ជិត្វា បុន សណ្ឋាតុំ នាសក្ខិ, អវស្សំវ មច្ឆកច្ឆបភត្តំ ជាតោ. ទុតិយោ ឱតិណ្ណដ្ឋានេ និមុជ្ជិត្វា សកិំ ឧដ្ឋហិត្វា បុន និមុគ្គោ ឧដ្ឋាតុំ នាសក្ខិ, អន្តោយេវ មច្ឆកច្ឆបភត្តំ ជាតោ. តតិយោ និមុជ្ជិត្វា ឧដ្ឋិតោ មជ្ឈេ នទិយា ឋត្វា នេវ ឱរតោ អាគន្តុំ, ន បារំ គន្តុំ អសក្ខិ. ចតុត្ថោ ឧដ្ឋាយ ឋិតោ ឧត្តរណតិត្ថំ ឱលោកេសិ. បញ្ចមោ ឧត្តរណតិត្ថំ ឱលោកេត្វា បតរតិ. ឆដ្ឋោ តំ ទិស្វា បារិមតីរំ គន្ត្វា កដិប្បមាណេ ឧទកេ ឋិតោ. សត្តមោ បារិមតីរំ គន្ត្វា គន្ធចុណ្ណាទីហិ ន្ហត្វា វរវត្ថាទីនិ និវាសេត្វា សុរភិវិលេបនំ វិលិម្បិត្វា នីលុប្បលមាលាទីនិ បិលន្ធិត្វា នានាលង្ការប្បដិមណ្ឌិតោ មហានគរំ បវិសិត្វា បាសាទមារុហិត្វា ឧត្តមភោជនំ ភុញ្ជតិ.

តត្ថ ជង្ឃវាណិជា វិយ ឥមេ សត្ត បុគ្គលា, នទី វិយ វដ្ដំ, បឋមស្ស ឧទកភីរុកស្ស បុរិសស្ស ឱតិណ្ណដ្ឋានេយេវ និមុជ្ជនំ វិយ មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស វដ្ដេ និមុជ្ជនំ, ឧម្មុជ្ជិត្វា និមុជ្ជនបុរិសោ វិយ សទ្ធាទីនំ ឧប្បត្តិមត្ថកេន ឧម្មុជ្ជិត្វា តាសំ ហានិយា និមុគ្គបុគ្គលោ, មជ្ឈេ នទិយា ឋត្វា វិយ សទ្ធាទីនំ ឋិតិយា ឋិតិបុគ្គលោ, ឧត្តរណតិត្ថំ ឱលោកេន្តោ វិយ សោតាបន្នោ, បតរន្តបុរិសោ វិយ កិលេសកាមាវដ្ដតាយ បតរន្តោ សកទាគាមី, តរិត្វា កដិមត្តេ ឧទកេ ឋិតបុរិសោ វិយ អនាវដ្ដធម្មត្តា អនាគាមី, ន្ហត្វា បារិមតីរំ ឧត្តរិត្វា ថលេ ឋិតបុរិសោ វិយ ចត្តារោ ឱឃេ អតិក្កមិត្វា និព្ពានថលេ ឋិតោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ, ថលេ ឋិតបុរិសស្ស នគរំ បវិសិត្វា បាសាទំ អារុយ្ហ ឧត្តមភោជនភុញ្ជនំ វិយ ខីណាសវស្ស និព្ពានារម្មណសមាបត្តិំ អប្បេត្វា វីតិនាមនំ វេទិតព្ពំ.

ឧទកូបមាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-៩. អនិច្ចានុបស្សីសុត្តាទិវណ្ណនា

១៦-១៩. ឆដ្ឋេ ‘‘ឥធ សមសីសី កថិតោ’’តិ វត្វា ឯវំ សមសីសិតំ វិភជិត្វា ឥធាធិប្បេតំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ចតុព្ពិធោ ហោតី’’តិអាទិមាហ. រោគវសេន សមសីសី រោគសមសីសី. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកវេលាយមេវ. យោ ចក្ខុរោគាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ សតិ ‘‘ឥតោ អនុដ្ឋិតោ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, អថស្ស អរហត្តញ្ច រោគតោ វុដ្ឋានញ្ច ឯកកាលមេវ ហោតិ, អយំ រោគសមសីសី នាម. ឥរិយាបថស្ស បរិយោសានន្តិ ឥរិយាបថន្តរសមាយោគោ. យោ ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរំ អធិដ្ឋាយ ‘‘អវិកោបេត្វាវ អរហត្តំ បាបុណិស្សាមី’’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ. អថស្ស អរហត្តប្បត្តិ ច ឥរិយាបថវិកោបនញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតិ, អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. ជីវិតសមសីសី នាមាតិ ឯត្ថ ‘‘បលិពោធសីសំ មានោ, បរាមាសសីសំ ទិដ្ឋិ, វិក្ខេបសីសំ ឧទ្ធច្ចំ, កិលេសសីសំ អវិជ្ជា, អធិមោក្ខសីសំ សទ្ធា, បគ្គហសីសំ វីរិយំ, ឧបដ្ឋានសីសំ សតិ, អវិក្ខេបសីសំ សមាធិ, ទស្សនសីសំ បញ្ញា, បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, ចុតិសីសំ វិមោក្ខោ, សង្ខារសីសំ និរោធោ’’តិ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ៣.៣៣) វុត្តេសុ សត្តរសសុ សីសេសុ បវត្តសីសំ កិលេសសីសន្តិ ទ្វេ សីសានិ ឥធាធិប្បេតានិ – ‘‘អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ចា’’តិ វចនតោ. តេសុ កិលេសសីសំ អរហត្តមគ្គោ បរិយាទិយតិ, បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតិ. តត្ថ អវិជ្ជាបរិយាទាយកំ ចិត្តំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយាទាយកំ អវិជ្ជំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ. អញ្ញំ អវិជ្ជាបរិយាទាយកំ ចិត្តំ, អញ្ញំ ជីវិតន្ទ្រិយបរិយាទាយកំ. យស្ស ចេតំ សីសទ្វយំ សមំ បរិយាទានំ គច្ឆតិ, សោ ជីវិតសមសីសី នាម.

កថំ បនិទំ សមំ ហោតីតិ? វារសមតាយ. យស្មិញ្ហិ វារេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, សោតាបត្តិមគ្គេ បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ, សកទាគាមិមគ្គេ បញ្ច, អនាគាមិមគ្គេ បញ្ច, អរហត្តមគ្គេ ចត្តារីតិ ឯកូនវីសតិមេ បច្ចវេក្ខណញាណេ បតិដ្ឋាយ ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតោ ឥមាយ វារសមតាយ ឥទំ ឧភយសីសបរិយាទានម្បិ សមំ ហោតីតិ ឥមាយ វារសមតាយ. វារសមវុត្តិទាយកេន ហិ មគ្គចិត្តេន អត្តនោ អនន្តរំ វិយ និប្ផាទេតព្ពា បច្ចវេក្ខណវារា ច កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារាតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៧៨; សំ. និ. ៣.១២, ១៤) វចនតោ បច្ចវេក្ខណបរិសមាបនេន កិលេសបរិយាទានំ សម្បាបិតំ នាម ហោតីតិ ឥមាយ វារវុត្តិយា សមតាយ កិលេសបរិយាទានជីវិតបរិយាទានានំ សមតា វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘យស្មា បនស្ស…បេ... តស្មា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ.

អាយុនោ វេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អន្តរាវ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតីតិ អន្តរាបរិនិព្ពាយី. តេនាហ ‘‘យោ បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសូ’’តិអាទិ. វេមជ្ឈេតិ អវិហាទីសុ យត្ថ ឧប្បន្នោ, តត្ថ អាយុនោ វេមជ្ឈេ. អាយុវេមជ្ឈំ ឧបហច្ច អតិក្កមិត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយតីតិ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី. តេនាហ ‘‘យោ តត្ថេវា’’តិអាទិ. អសង្ខារេន អប្បយោគេន អនុស្សាហេន អកិលមន្តោ តិក្ខិន្ទ្រិយតាយ សុខេនេវ បរិនិព្ពាយតីតិ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី. តេនាហ ‘‘យោ តេសំយេវា’’តិអាទិ. តេសំយេវ បុគ្គលានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. អប្បយោគេនាតិ អធិមត្តប្បយោគេន វិនា អប្បកសិរេន. សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ ទុក្ខេន បរិនិព្ពាយតីតិ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី. ឧទ្ធំវាហិភាវេន ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតញ្ចាតិ, ឧទ្ធំ វា គន្ត្វា បដិលភិតព្ពតោ ឧទ្ធមស្ស មគ្គសោតន្តិ ឧទ្ធំភោតោ. បដិសន្ធិវសេន អកនិដ្ឋំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមី.

ឯត្ថ បន ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. យោ ហិ អវិហតោ បដ្ឋាយ ចត្តារោ ទេវលោកេ សោធេត្វា អកនិដ្ឋំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. អយញ្ហិ អវិហេសុ កប្បសហស្សំ វសន្តោ អរហត្តំ បត្តុំ អសក្កុណិត្វា អតប្បំ គច្ឆតិ, តត្រាបិ ទ្វេ កប្បសហស្សានិ វសន្តោ អរហត្តំ បត្តុំ អសក្កុណិត្វា សុទស្សំ គច្ឆតិ, តត្រាបិ ចត្តារិ កប្បសហស្សានិ វសន្តោ អរហត្តំ បត្តុំ អសក្កុណិត្វា សុទស្សិំ គច្ឆតិ, តត្រាបិ អដ្ឋ កប្បសហស្សានិ វសន្តោ អរហត្តំ បត្តុំ អសក្កុណិត្វា អកនិដ្ឋំ គច្ឆតិ, តត្ថ វសន្តោ អគ្គមគ្គំ អធិគច្ឆតិ. តត្ថ យោ អវិហតោ បដ្ឋាយ ទុតិយំ វា ចតុត្ថំ វា ទេវលោកំ គន្ត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ កាមភវតោ ចវិត្វា អកនិដ្ឋេសុ បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមី នាម. យោ ហេដ្ឋា ចតូសុ ទេវលោកេសុ តត្ថ តត្ថេវ និព្ពត្តិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ន ឧទ្ធំសោតោ ន អកនិដ្ឋគាមីតិ.

ឯតេ បន អវិហេសុ ឧប្បន្នសមនន្តរអាយុវេមជ្ឈំ អប្បត្វាវ បរិនិព្ពាយនវសេន តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយិនោ, ឯកោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី, ឯកោ ឧទ្ធំសោតោតិ បញ្ចវិធោ, អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយិវិភាគេន ទស ហោន្តិ, តថា អតប្បសុទស្សសុទស្សីសូតិ ចត្តារោ ទសកាតិ ចត្តារីសំ. អកនិដ្ឋេ បន ឧទ្ធំសោតោ នត្ថិ, តយោ អន្តរាបរិនិព្ពាយិនោ, ឯកោ ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីតិ ចត្តារោ, អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយិវិភាគេន អដ្ឋាតិ អដ្ឋចត្តារីសំ អនាគាមិនោ. សត្តមាទីសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

អនិច្ចានុបស្សីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. និទ្ទសវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ និទ្ទសវត្ថូនីតិ អាទិសទ្ទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘និទ្ទសាទិវត្ថូនី’’តិ. នត្ថិ ឥទានិ ឥមស្ស ទសាតិ និទ្ទសោ. បញ្ហោតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ. បុន ទសវស្សោ ន ហោតីតិ តេសំ មតិមត្តមេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សោ កិរា’’តិ កិរសទ្ទគ្គហណំ. និទ្ទសោតិ ចេតំ វចនមត្តំ. តស្ស និព្ពីសាទិភាវស្ស វិយ និន្នវាទិភាវស្ស ច ឥច្ឆិតត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវលញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. គាមេ វិចរន្តោតិ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ. ន ឥទំ តិត្ថិយានំ អធិវចនំ តេសុ តន្និមិត្តស្ស អភាវា, សាសនេបិ សេខស្សបិ ន ឥទំ អធិវចនំ, កិមង្គំ បន បុថុជ្ជនស្ស. យស្ស បនេតំ អធិវចនំ យេន ច ការណេន, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ខីណាសវស្សេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អប្បដិសន្ធិកភាវោ ហិស្ស បច្ចក្ខតោ ការណំ. បរម្បរាយ ឥតរានិ យានិ បាឡិយំ អាគតានិំ.

សិក្ខាយ សម្មទេវ អាទានំ សិក្ខាសមាទានំ. តំ បនស្សា បារិបូរិយា វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សិក្ខាត្តយបូរណេ’’តិ. សិក្ខាយ វា សម្មទេវ អាទិតោ បដ្ឋាយ រក្ខណំ សិក្ខាសមាទានំ. តញ្ច អត្ថតោ បូរណេន បរិច្ឆិន្នំ អរក្ខណេ សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោ, រក្ខណេ ច បរិបូរណតោ. ពលវច្ឆន្ទោតិ ទឡ្ហច្ឆន្ទោ. អាយតិន្តិ អនន្តរានាគតទិវសាទិកាលោ អធិប្បេតោ, ន អនាគតភវោតិ អាហ ‘‘អនាគតេ បុនទិវសាទីសុបី’’តិ. សិក្ខំ បរិបូរេន្តស្ស តត្ថ និពទ្ធភត្តិតា អវិគតបេមតា. តេភូមកធម្មានំ អនិច្ចាទិវសេន សម្មទេវ និជ្ឈានំ ធម្មនិសាមនាតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាយេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តណ្ហាវិនយេតិ ភង្គានុបស្សនាញាណានុភាវសិទ្ធេ តណ្ហាវិក្ខម្ភនេ. ឯកីភាវេតិ គណសង្គណិកាកិលេសសង្គណិកាវិគមសិទ្ធេ វិវេកវាសេ. វីរិយារម្ភេតិ សម្មប្បធានស្ស បគ្គណ្ហនេ. តំ បន សព្ពសោ វីរិយស្ស បរិព្រូហនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘កាយិកចេតសិកស្ស វីរិយស្ស បូរណេ’’តិ. សតិយញ្ចេវ និបកភាវេ ចាតិ សតោការិតាយ ចេវ សម្បជានការិតាយ ច. សតិសម្បជញ្ញពលេនេវ ហិ វីរិយារម្ភោ ឥជ្ឈតិ. ទិដ្ឋិបដិវេធេតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា បដិវិជ្ឈនេ. តេនាហ ‘‘មគ្គទស្សនេ’’តិ.

និទ្ទសវត្ថុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុសយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វជ្ជិសត្តកវគ្គោ

១. សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ ទេវាយតនភាវេន ចិត្តត្តា លោកស្ស ចិត្តីការដ្ឋានតាយ ច ចេតិយំ អហោសិ. យាវកីវន្តិ (ទី. និ. ដី. ២.១៣៤) ឯកមេវេតំ បទំ អនិយមតោ បរិមាណវាចី. កាលោ ចេត្ថ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘យត្តកំ កាល’’ន្តិ. អភិណ្ហំ សន្និបាតាតិ និច្ចសន្និបាតា. តំ បន និច្ចសន្និបាតតំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិវសស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. សន្និបាតពហុលាតិ បចុរសន្និបាតា. វោសានន្តិ សង្កោចំ. ‘‘វុទ្ធិយេវា’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘អភិណ្ហំ អសន្និបតន្តា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាកុលាតិ ខុភិតា ន បសន្នា. ភិជ្ជិត្វាតិ វគ្គពន្ធតោ វិភជ្ជ វិសុំ វិសុំ ហុត្វា.

សន្និបាតភេរិយាតិ សន្និបាតារោចនភេរិយា. អទ្ធភុត្តា វាតិ សាមិភុត្តា វា. ឱសីទមានេតិ ហាយមានេ.

សុង្កន្តិ ភណ្ឌំ គហេត្វា គច្ឆន្តេហិ បព្ពតខណ្ឌនាទិតិត្ថគាមទ្វារាទីសុ រាជបុរិសានំ ទាតព្ពភាគំ. ពលិន្តិ និប្ផន្នសស្សាទិតោ ឆភាគំ សត្តភាគន្តិអាទិនា លទ្ធព្ពករំ. ទណ្ឌន្តិ ទសវីសតិកហាបណាទិកំ អបរាធានុរូបំ គហេតព្ពធនទណ្ឌំ. វជ្ជិធម្មន្តិ វជ្ជិរាជធម្មំ. ឥទានិ អបញ្ញត្តបញ្ញាបនាទីសុ តប្បដិក្ខេបេ ច អាទីនវានិសំសេ ច វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បារិចរិយក្ខមាតិ ឧបដ្ឋានក្ខមា. បោរាណំ វជ្ជិធម្មន្តិ ឯត្ថ បុព្ពេ កិរ វជ្ជិរាជានោ ‘‘អយំ ចោរោ’’តិ អានេត្វា ទស្សិតេ ‘‘គណ្ហថ នំ ចោរ’’ន្តិ អវត្វា វិនិច្ឆយមហាមត្តានំ ទេន្តិ. តេ វិនិច្ឆិនិត្វា សចេ អចោរោ ហោតិ, វិស្សជ្ជេន្តិ. សចេ ចោរោ, អត្តនា កិញ្ចិ អកត្វា វោហារិកានំ ទេន្តិ, តេបិ វិនិច្ឆិនិត្វា អចោរោ ចេ, វិស្សជ្ជេន្តិ. ចោរោ ចេ, សុត្តធរានំ ទេន្តិ. តេបិ វិនិច្ឆិនិត្វា អចោរោ ចេ, វិស្សជ្ជេន្តិ. ចោរោ ចេ, អដ្ដកុលិកានំ ទេន្តិ, តេបិ តថេវ កត្វា សេនាបតិស្ស, សេនាបតិ ឧបរាជស្ស, ឧបរាជា រញ្ញោ. រាជា វិនិច្ឆិនិត្វា សចេ អចោរោ ហោតិ, វិស្សជ្ជេតិ. សចេ បន ចោរោ ហោតិ, បវេណិបណ្ណកំ វាចាបេតិ. តត្ថ ‘‘យេន ឥទំ នាម កតំ, តស្ស អយំ នាមទណ្ឌោ’’តិ លិខិតំ. រាជា តស្ស កិរិយំ តេន សមានេត្វា តទនុច្ឆវិកំ ទណ្ឌំ ករោតិ. ឥតិ ឯតំ បោរាណំ វជ្ជិធម្មំ សមាទាយ វត្តន្តានំ មនុស្សា ន ឧជ្ឈាយន្តិ. បរម្បរាគតេសុ អដ្ដកុលេសុ ជាតា អគតិគមនវិរតា អដ្ដមហល្លកបុរិសា អដ្ដកុលិកា.

សក្ការន្តិ ឧបការំ. គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វាតិ ‘‘ឥមេ អម្ហាកំ គរុនោ’’តិ តត្ថ គរុភាវំ បដិ បដិ ឧបដ្ឋបេត្វា. មានេស្សន្តីតិ សម្មានេស្សន្តិ. តំ បន សម្មាននំ តេសុ នេសំ អត្តមនតាបុព្ពកន្តិ អាហ ‘‘មនេន បិយាយិស្សន្តី’’តិ. និបច្ចការំ បណិបាតំ. ទស្សេន្តីតិ គរុចិត្តភារំ ទស្សេន្តិ. សន្ធានេតុន្តិ សម្ពន្ធំ អវិច្ឆិន្នំ កត្វា ឃដេតុំ.

បសយ្ហការស្សាតិ ពលក្ការស្ស. កាមំ វុទ្ធិយា បូជនីយតាយ ‘‘វុទ្ធិហានិយោ’’តិ វុត្តំ, អត្ថោ បន វុត្តានុក្កមេនេវ យោជេតព្ពោ. បាឡិយំ វា យស្មា ‘‘វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានី’’តិ វុត្តំ, តស្មា តទនុក្កមេន ‘‘វុទ្ធិហានិយោ’’តិ វុត្តំ.

វិបច្ចិតុំ អលទ្ធោកាសេ បាបកម្មេ, តស្ស កម្មស្ស វិបាកេ វា អនវសរោវ ទេវសោបសគ្គោ. តស្មិំ បន លទ្ធោកាសេ សិយា ទេវតោបសគ្គស្ស អវសរោតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នំ…បេ… វឌ្ឍេន្តី’’តិ. ឯតេនេវ អនុប្បន្នំ សុខន្តិ ឯត្ថាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ពលកាយស្ស ទិគុណតិគុណតាទស្សនំ បដិភយភាវទស្សនន្តិ ឯវមាទិនា ទេវតានំ សង្គាមសីសេ សហាយតា វេទិតព្ពា.

អនិច្ឆិតន្តិ អនិដ្ឋំ. អាវរណតោតិ និសេធនតោ. ធម្មតោ អនបេតា ធម្មិយាតិ ឥធ ‘‘ធម្មិកា’’តិ វុត្តា. មិគសូករាទិឃាតាយ សុនខាទីនំ កឌ្ឍិត្វា វនចរណំ វាជោ, តត្ថ និយុត្តា, តេ វា វាជេន្តីតិ វាជិកា, មិគវធចារិនោ.

សារន្ទទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វស្សការសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ អភិយាតុកាមោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ អភិភវនត្ថោ ‘‘អនភិវិទិតុ’’ន្តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ ‘‘អភិភវនត្ថាយ យាតុកាមោ’’តិ. វជ្ជិរាជានោតិ ‘‘វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អាទិតោ បវត្តំ វចនំ ឧបាទាយ វជ្ជីតិ លទ្ធនាមា រាជានោ, វជ្ជិរដ្ឋស្ស វា រាជានោ វជ្ជិរាជានោ. រដ្ឋស្ស បន វជ្ជិសមញ្ញា តន្និវាសិរាជកុមារវសេន វេទិតព្ពា. រាជិទ្ធិយាតិ រាជភាវានុគតេន បភាវេន. សោ បន បភាវោ នេសំ គណរាជានំ មិថោ សាមគ្គិយា លោកេ បាកដោ. ចិរដ្ឋាយី ច អហោសីតិ ‘‘សមគ្គភាវំ កថេតី’’តិ វុត្តំ. អនុ អនុ តំសមង្គិនោ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ អនុភាវោ, អនុភាវោ ឯវ អានុភាវោ, បតាបោ. សោ បន នេសំ បតាបោ ហត្ថិអស្សាទិវាហនសម្បត្តិយា តត្ថ ច សុភិក្ខិតភាវេន លោកេ បាកដោ ជាតោតិ ‘‘ឯតេន…បេ… កថេតី’’តិ វុត្តំ. តាឡច្ឆិគ្គឡេនាតិ កុញ្ចិកាឆិទ្ទេន. អសនន្តិ សរំ. អតិបាតយិស្សន្តីតិ អតិក្កាមេន្តិ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ បោង្ខស្ស អនុបោង្ខំ, បុរិមសរស្ស បោង្ខបទានុគតបោង្ខំ ឥតរំ សរំ កត្វាតិ អត្ថោ. អវិរាធិតន្តិ អវិរជ្ឈិតំ. ឧច្ឆិន្ទិស្សាមីតិ ឧម្មូលនវសេន កុលសន្តតិំ ឆិន្ទិស្សាមិ. អយនំ វឌ្ឍនំ អយោ, តប្បដិបក្ខេន អនយោតិ អាហ ‘‘អវឌ្ឍិ’’ន្តិ. ញាតីនំ ព្យសនំ វិនាសោ ញាតិព្យសនំ.

គង្គាយាតិ គង្គាសមីបេ. បដ្ដនគាមន្តិ សកដបដ្ដនគាមំ. តត្រាតិ តស្មិំ បដ្ដនេ. ពលវាឃាតជាតោតិ ឧប្បន្នពលវកោធោ. មេតិ មយ្ហំ. គតេនាតិ គមនេន. សីតំ វា ឧណ្ហំ វា នត្ថិ តាយ វេលាយ. អភិមុខំ យុទ្ធេនាតិ អភិមុខំ ឧជុកមេវ សង្គាមករណេន. ឧបលាបនំ សាមំ ទានញ្ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ភេទោបិ ឥធ ឧបាយោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘អញ្ញត្រ មិថុភេទា’’តិ. យុទ្ធស្ស បន អនុបាយតា បគេវ បកាសិតា. ឥទន្តិ ‘‘អញ្ញត្រ ឧបលាបនាយ អញ្ញត្រ មិថុភេទា’’តិ ឥទំ វចនំ. កថាយ នយំ លភិត្វាតិ ‘‘យាវកីវញ្ច …បេ… បរិហានី’’តិ ឥមាយ ភគវតោ កថាយ ឧបាយំ លភិត្វា. អនុកម្បាយាតិ វជ្ជិរាជេសុ អនុគ្គហេន.

រាជាបិ តមេវ បេសេត្វា សព្ពេ…បេ… បាបេសីតិ រាជា តំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតំ ‘‘កិំ, អាចរិយ, ភគវា អវចា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘យថា ភោ សមណស្ស គោតមស្ស វចនំ ន សក្កា វជ្ជី កេនចិ គហេតុំ, អបិច ឧបលាបនាយ វា មិថុភេទេន វា សក្កា’’តិ អាហ. តតោ នំ រាជា ‘‘ឧបលាបនាយ អម្ហាកំ ហត្ថិអស្សាទយោ នស្សិស្សន្តិ, ភេទេនេវ តេ គហេស្សាមិ, កិំ ករោមា’’តិ បុច្ឆិ. តេន ហិ, មហារាជ, តុម្ហេ វជ្ជី អារព្ភ បរិសតិ កថំ សមុដ្ឋាបេថ, តតោ អហំ ‘‘កិំ តេ, មហារាជ, តេហិ, អត្តនោ សន្តកេន កសិវណិជ្ជាទីនិ កត្វា ជីវន្តុ ឯតេ រាជានោ’’តិ វត្វា បក្កមិស្សាមិ. តតោ តុម្ហេ ‘‘កិំ នុ, ភោ, ឯស ព្រាហ្មណោ វជ្ជី អារព្ភ បវត្តំ កថំ បដិពាហតី’’តិ វទេយ្យាថ. ទិវសភាគេ ចាហំ តេសំ បណ្ណាការំ បេសេស្សាមិ, តម្បិ គាហាបេត្វា តុម្ហេបិ មម ទោសំ អារោបេត្វា ពន្ធនតាឡនាទីនិ អកត្វាវ កេវលំ ខុរមុណ្ឌំ មំ កត្វា នគរា នីហរាបេថ, អថាហំ ‘‘មយា តេ នគរេ បាការោ បរិខា ច ការិតា, អហំ ថិរទុព្ពលដ្ឋានញ្ច ឧត្តានគម្ភីរដ្ឋានញ្ច ជានាមិ, ន ចិរស្សំ ទានិ តំ ឧជុំ ករិស្សាមី’’តិ វក្ខាមិ. តំ សុត្វា តុម្ហេ ‘‘គច្ឆតូ’’តិ វទេយ្យាថាតិ. រាជា សព្ពំ អកាសិ.

លិច្ឆវី តស្ស និក្ខមនំ សុត្វា ‘‘សឋោ ព្រាហ្មណោ, មា តស្ស គង្គំ ឧត្តារេតុំ អទត្ថា’’តិ អាហំសុ. តត្រ ឯកច្ចេហិ ‘‘អម្ហេ អារព្ភ កថិតត្តា កិរ សោ ឯវំ ករោតី’’តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ភណេ ឯតូ’’តិ វទិំសុ. សោ គន្ត្វា លិច្ឆវី ទិស្វា ‘‘កិមាគតត្ថា’’តិ បុច្ឆិតោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. លិច្ឆវិនោ ‘‘អប្បមត្តកេន នាម ឯវំ គរុំ ទណ្ឌំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ វត្វា ‘‘កិំ តេ តត្រ ឋានន្តរ’’ន្តិ បុច្ឆិំសុ. វិនិច្ឆយមហាមច្ចោហមស្មីតិ. តទេវ តេ ឋានន្តរំ ហោតូតិ. សោ សុដ្ឋុតរំ វិនិច្ឆយំ ករោតិ. រាជកុមារា តស្ស សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ. សោ បតិដ្ឋិតគុណោ ហុត្វា ឯកទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ គហេត្វា ឯកមន្តំ គន្ត្វា ‘‘ទារកា កសន្តី’’តិ បុច្ឆិ. អាម, កសន្តិ. ទ្វេ គោណេ យោជេត្វាតិ. អាម, ទ្វេ គោណេ យោជេត្វាតិ. ឯត្តកំ វត្វា និវត្តោ. តតោ តមញ្ញោ ‘‘កិំ អាចរិយោ អាហា’’តិ បុច្ឆិត្វា តេន វុត្តំ – អសទ្ទហន្តោ ‘‘ន មេសោ យថាភូតំ កថេតី’’តិ តេន សទ្ធិំ ភិជ្ជិ.

ព្រាហ្មណោ អបរម្បិ ឯកទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ ឯកមន្តំ នេត្វា ‘‘កេន ព្យញ្ជនេន ភុត្តោសី’’តិ បុច្ឆិត្វា និវត្តោ. តម្បិ អញ្ញោ បុច្ឆិត្វា អសទ្ទហន្តោ តថេវ ភិជ្ជិ. ព្រាហ្មណោ អបរម្បិ ទិវសំ ឯកំ លិច្ឆវិំ ឯកមន្តំ នេត្វា ‘‘អតិទុគ្គតោសិ កិរា’’តិ បុច្ឆិ. កោ ឯវមាហាតិ. អសុកោ នាម លិច្ឆវីតិ. អបរម្បិ ឯកមន្តំ នេត្វា ‘‘ត្វំ កិរ ភីរុជាតិកោ’’តិ បុច្ឆិ. កោ ឯវមាហាតិ? អសុកោ នាម លិច្ឆវីតិ. ឯវំ អញ្ញេន អកថិតមេវ អញ្ញស្ស កថេន្តោ តីហិ សំវច្ឆរេហិ តេ រាជានោ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិត្វា យថា ទ្វេ ឯកមគ្គេន ន គច្ឆន្តិ, តថា កត្វា សន្និបាតភេរិំ ចរាបេសិ. លិច្ឆវិនោ ‘‘ឥស្សរា សន្និបតន្តុ, សូរា សន្និបតន្តូ’’តិ វត្វា ន សន្និបតិំសុ. ព្រាហ្មណោ ‘‘អយំ ទានិ កាលោ, សីឃំ អាគច្ឆតូ’’តិ រញ្ញោ សាសនំ បេសេតិ. រាជា សុត្វាវ ពលភេរិំ ចរាបេត្វា និក្ខមិ. វេសាលិកា សុត្វា ‘‘រញ្ញោ គង្គំ ឧត្តរិតុំ ន ទស្សាមា’’តិ ភេរិំ ចរាបេសុំ. តេ សុត្វា ‘‘គច្ឆន្តុ សូររាជានោ’’តិអាទីនិ វត្វា ន សន្និបតិំសុ. ‘‘នគរប្បវេសនំ ន ទស្សាម, ទ្វារានិ បិទហិស្សាមា’’តិ ភេរិំ ចរាបេសុំ. ឯកោបិ ន សន្និបតិ. យថាវិវដេហិ ទ្វារេហិ បវិសិត្វា សព្ពេ អនយព្យសនំ បាបេត្វា គតោ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘រាជាបិ តមេវ បេសេត្វា សព្ពេបិ ភិន្ទិត្វា គន្ត្វា អនយព្យសនំ បាបេសី’’តិ.

វស្សការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បឋមសត្តកសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ អបរិហានាយ ហិតាតិ អបរិហានិយា (ទី. និ. ដី. ២.១៣៦), ន បរិហាយន្តិ ឯតេហីតិ វា អបរិហានិយា. ឯវំ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធាបិ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តតោតិអាទិ ទិសាសុ អាគតសាសនេ វុត្តវចនំ វុត្តកថនំ. វិហារសីមា អាកុលា យស្មា, តស្មា ឧបោសថបវារណា ឋិតា. ឱលីយមានកោតិ បាឡិតោ អត្ថតោ ច វិនស្សមានកោ. ឧក្ខិបាបេន្តាតិ បគុណភាវករណេន អត្ថសំវណ្ណនាវសេន ច បគ្គណ្ហន្តា.

សាវត្ថិយំ ភិក្ខូ វិយ (បារា. ៥៦៥) បាចិត្តិយំ ទេសាបេតព្ពោតិ បញ្ញាបេន្តា. វជ្ជិបុត្តកា វិយ (ចូឡវ. ៤៤៦) ទសវត្ថុទីបនេន. តថា អករោន្តាតិ នវំ កតិកវត្តំ វា សិក្ខាបទំ វា អមទ្ទន្តា ធម្មវិនយតោ សាសនំ ទីបេន្តា ខុទ្ទកម្បិ ច សិក្ខាបទំ អសមូហនន្តា. អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ ចាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ, សន្តាម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ គិហិគតានិ. គិហិនោបិ ជានន្តិ ‘ឥទំ វោ សមណានំ សក្យបុត្តិកានំ កប្បតិ, ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ. សចេបិ ហិ មយំ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ សមូហនិស្សាម, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ ‘ធូមកាលិកំ សមណេន គោតមេន សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, យាវិមេសំ សត្ថា អដ្ឋាសិ, តាវិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិំសុ. យតោ ឥមេសំ សត្ថា បរិនិព្ពុតោ, ន ទានិមេ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខន្តី’តិ. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេយ្យ, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទេយ្យ, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តេយ្យា’’តិ ឥមំ (ចូឡវ. ៤៤២) តន្តិំ ឋបេន្តោ អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ ច.

ថិរភាវប្បត្តាតិ សាសនេ ថិរភាវំ អនិវត្តិតភាវំ ឧបគតា. ថេរការកេហីតិ ថេរភាវសាធកេហិ សីលាទិគុណេហិ អសេក្ខធម្មេហិ. ពហូ រត្តិយោតិ បព្ពជិតា ហុត្វា ពហូ រត្តិយោ ជានន្តិ. សីលាទិគុណេសុ បតិដ្ឋាបនមេវ សាសនេ បរិណាយកតាតិ អាហ ‘‘តីសុ សិក្ខាសុ បវត្តេន្តី’’តិ. ឱវាទំ ន ទេន្តិ អភាជនភាវតោ. បវេណិកថន្តិ អាចរិយបរម្បរាភតំ សម្មាបដិបត្តិទីបនំ ធម្មកថំ. សារភូតំ ធម្មបរិយាយន្តិ សមថវិបស្សនាមគ្គផលសម្បាបនេន សាសនេ សារភូតំ ពោជ្ឈង្គកោសល្លអនុត្តរសីតិភាវ- (អ. និ. ៦.៨៥) អធិចិត្តសុត្តាទិធម្មតន្តិំ. អាទិកំ ឱវាទន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯវំ តេ អាលោកេតព្ពំ, ឯវំ តេ វិលោកេតព្ពំ, ឯវំ តេ សមិញ្ជិតព្ពំ, ឯវំ តេ បសារេតព្ពំ, ឯវំ តេ សង្ឃាដិបត្តចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ ឱវាទំ សង្គណ្ហាតិ.

បុនព្ភវទានំ បុនព្ភវោ ឧត្តរបទលោបេន. ឥតរេតិ យេ ន បច្ចយវសិកា ន អាមិសចក្ខុកា, តេ ន គច្ឆន្តិ តណ្ហាយ វសំ.

អារញ្ញកេសូតិ អរញ្ញភាគេសុ អរញ្ញបរិយាបន្នេសុ. ននុ យត្ថ កត្ថចិបិ តណ្ហា សាវជ្ជា ឯវាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘គាមន្តសេនាសនេសុ ហី’’តិអាទិ. តេន ‘‘អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបិហាទយោ បិយ អារញ្ញកសេនាសនេសុ សាលយតា សេវិតព្ពបក្ខិកា ឯវាតិ ទស្សេតិ.

អត្តនាវាតិ សយមេវ. តេន បរេហិ អនុស្សាហិតានំ សរសេនេវ អនាគតានំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ អាគមនំ, អាគតានញ្ច ផាសុវិហារំ បច្ចាសីសន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥមិនាវ នីហារេនាតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា. អគ្គហិតធម្មគ្គហណន្តិ អគ្គហិតស្ស បរិយត្តិធម្មស្ស ឧគ្គហណំ. គហិតសជ្ឈាយករណន្តិ ឧគ្គហិតស្ស សុដ្ឋុ អត្ថចិន្តនំ. ចិន្តរត្ថោ ហិ អយំ សជ្ឈាយសទ្ទោ. ឯន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ. និសីទន្តិ អាសនបញ្ញាបនាទិនា.

បឋមសត្តកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៦. ទុតិយសត្តកសុត្តាទិវណ្ណនា

២៤-២៦. ចតុត្ថេ ករោន្តោយេវាតិ យថាវុត្តំ តិរច្ឆានកថំ កថេន្តោយេវ. អតិរច្ឆានកថាភាវេបិ តស្ស តត្ថ តប្បរភាវទស្សនត្ថំ អវធារណវចនំ. បរិយន្តការីតិ សបរិយន្តំ កត្វា វត្តា. ‘‘បរិយន្តវតិំ វាចំ ភាសិតា’’តិ (ទី. និ. ១.៩, ១៩៤) ហិ វុត្តំ. អប្បភស្សោវាតិ បរិមិតកថោយេវ ឯកន្តេន កថេតព្ពស្សេវ កថនតោ. សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ. និទ្ទាយតិយេវាតិ និទ្ទោក្កមនេ អនាទីនវទស្សី និទ្ទាយតិយេវ, ឥរិយាបថបរិវត្តនាទិនា ន នំ វិនោទេតិ. ឯវំ សំសដ្ឋោវាតិ វុត្តនយេន គណសង្គណិកាយ សំសដ្ឋោ ឯវ វិហរតិ. ទុស្សីលា បាបិច្ឆា នាមាតិ សយំ និស្សីលា អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតត្តា បាបា លាមកា ឥច្ឆា ឯតេសន្តិ បាបិច្ឆា. បាបបុគ្គលេហិ មិត្តិករណតោ បាបមិត្តា. តេហិ សទា សហបវត្តនេន បាបសហាយា. តត្ថ និន្នតាទិនា តទធិមុត្តតាយ បាបសម្បវង្កា. បញ្ចមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិយេវ.

ទុតិយសត្តកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១១. សញ្ញាសុត្តាទិវណ្ណនា

២៧-៣១. សត្តមេ អនិច្ចាតិ អនុបស្សតិ ឯតាយាតិ អនិច្ចានុបស្សនា. តថាបវត្តវិបស្សនា បន យស្មា អត្តនា សហគតសញ្ញាយ ភាវិតាយ ភាវិតា ឯវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ សហគតសញ្ញា’’តិ. ឥមា សត្ត លោកិយវិបស្សនាបិ ហោន្តិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា បវត្តនតោ. ‘‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ អាគតវសេន បនេត្ថ ទ្វេ លោកុត្តរា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. ‘‘វិរាគោ និរោធោ’’តិ ហិ តត្ថ និព្ពានំ វុត្តន្តិ ឥធ វិរាគសញ្ញា, តា វុត្តសញ្ញា និព្ពានារម្មណាបិ សិយុំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អដ្ឋមាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

សញ្ញាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វជ្ជិសត្តកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទេវតាវគ្គោ

៥. បឋមមិត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ចតុត្ថស្ស បញ្ចមេ អត្តនោ គុយ្ហំ តស្ស អាវិករោតីតិ អត្តនោ គុយ្ហំ និគ្គុហិតុំ យុត្តកថំ អញ្ញស្ស អកថេត្វា តស្សេវ អាចិក្ខតិ. តស្ស គុយ្ហំ អញ្ញេសំ នាចិក្ខតីតិ តេន កថិតគុយ្ហំ យថា អញ្ញេ ន ជានន្តិ, ឯវំ អនាវិករោន្តោ ឆាទេតិ.

បឋមមិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-១១. ទុតិយមិត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៧-៤២. ឆដ្ឋេ បិយោ ច ហោតិ មនាបោ ចាតិ កល្យាណមិត្តលក្ខណំ ទស្សិតំ. កល្យាណមិត្តោ ហិ សទ្ធាសម្បន្នោ ច ហោតិ សីលសម្បន្នោ សុតសម្បន្នោ ចាគសម្បន្នោ វីរិយសម្បន្នោ សតិសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា សទ្ទហតិ តថាគតស្ស សម្ពោធិំ កម្មញ្ច កម្មផលញ្ច, តេន សម្ពោធិយា ហេតុភូតំ សត្តេសុ ហិតសុខំ ន បរិច្ចជតិ. សីលសម្បត្តិយា សត្តានំ បិយោ ហោតិ គរុ ភាវនីយោ ចោទកោ បាបគរហី វត្តា វចនក្ខមោ. សុតសម្បត្តិយា សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិបដិសំយុត្តានំ គម្ភីរានំ កថានំ កត្តា ហោតិ. ចាគសម្បត្តិយា អប្បិច្ឆោ ហោតិ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ. វីរិយសម្បត្តិយា អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិយំ. សតិសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋិតស្សតី ហោតិ. សមាធិសម្បត្តិយា អវិក្ខិត្តោ ហោតិ សមាហិតចិតោ. បញ្ញាសម្បត្តិយា អវិបរីតំ បជានាតិ. សោ សតិយា កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្នេសមានោ បញ្ញាយ សត្តានំ ហិតាហិតំ យថាភូតំ ជានិត្វា សមាធិនា តត្ថ ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា វីរិយេន សត្តេ អហិតេ និសេធេត្វា ហិតេ និយោជេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បិយោ…បេ… និយោជេតី’’តិ. សត្តមាទីនិ ឧត្តានត្ថានិ.

ទុតិយមិត្តសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទេវតាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មហាយញ្ញវគ្គោ

១. សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសុត្តវណ្ណនា

៤៤. បញ្ចមស្ស បឋមេ យស្មា និទស្សនត្ថេ និបាតោ (ទី. និ. ដី. ២.១២៧) តស្មា សេយ្យថាបិ មនុស្សាតិ យថា មនុស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសេសោ ហោតិយេវ សតិបិ ពាហិរស្ស ការណស្ស អភេទេ អជ្ឈត្តិកស្ស ភិន្នត្តា. នានត្តំ កាយេ ឯតេសំ, នានត្តោ វា កាយោ ឯតេសន្តិ នានត្តកាយា. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នេសន្តិ មនុស្សានំ. នានត្តា សញ្ញា ឯតេសំ អត្ថីតិ នានត្តសញ្ញិនោ. សុខសមុស្សយតោ វិនិបាតោ ឯតេសំ អត្ថីតិ វិនិបាតិកា សតិបិ ទេវភាវេ ទិព្ពសម្បត្តិយា អភាវតោ. អបាយេសុ វា គតោ នត្ថិ និបាតោ ឯតេសន្តិ វិនិបាតិកា. តេនាហ ‘‘ចតុអបាយវិនិមុត្តា’’តិ. បិយង្ករមាតាទីនំ វិយាតិ បិយង្ករមាតា កិរ យក្ខិនី បច្ចូសសមយេ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស ធម្មំ សជ្ឈាយតោ សុត្វា –

‘‘មា សទ្ទមករី បិយង្ករ, ភិក្ខុ ធម្មបទានិ ភាសតិ;

អបិ ធម្មបទំ វិជានិយ, បដិបជ្ជេម ហិតាយ នោ សិយា.

‘‘បាណេសុ ច សំយមាមសេ, សម្បជានមុសា ន ភណាមសេ;

សិក្ខេម សុសីល្យមត្តនោ, អបិ មុច្ចេម បិសាចយោនិយា’’តិ. (សំ. និ. ១.២៤០) –

ឯវំ បុត្តកំ សញ្ញាបេត្វា តំ ទិវសំ សោតាបត្តិផលំ បត្តា. ឧត្តរមាតា បន ភគវតោ ធម្មំ សុត្វាវ សោតាបន្នា ជាតា.

ព្រហ្មកាយេ បឋមជ្ឈាននិព្ពត្តេ ព្រហ្មសមូហេ, ព្រហ្មនិកាយេ វា ភវាតិ ព្រហ្មកាយិកា. មហាព្រហ្មុនោ បរិសាយ ភវាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជា តស្ស បរិចារកដ្ឋានេ ឋិតត្តា. មហាព្រហ្មុនោ បុរោហិតដ្ឋានេ ឋិតាតិ ព្រហ្មបុរោហិតា. អាយុវណ្ណាទីហិ មហន្តា ព្រហ្មានោតិ មហាព្រហ្មានោ. សតិបិ តេសំ តិវិធានម្បិ បឋមេន ឈានេន គន្ត្វា និព្ពត្តភាវេ ឈានស្ស បន បវត្តិភេទេន អយំ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ព្រហ្មបារិសជ្ជា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិត្តេនាតិ ហីនេន. សា ចស្ស ហីនតា ឆន្ទាទីនំ ហីនតាយ វេទិតព្ពា. បដិលទ្ធមត្តំ វា ហីនំ. កប្បស្សាតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស. ហីនបណីតានំ មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមំ. សា ចស្ស មជ្ឈិមតា ឆន្ទាទីនំ មជ្ឈិមតាយ វេទិតព្ពា. បដិលភិត្វា នាតិសុភាវិតំ វា មជ្ឈិមំ. ឧបឌ្ឍកប្បោតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បស្ស ឧបឌ្ឍកប្បោ. វិប្ផារិកតរោតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជេហិ បមាណតោ វិបុលតរោ សភាវតោ ឧឡារតរោ ច ហោតិ. សភាវេនបិ ហិ ឧឡារតមោវ. តំ បនេត្ថ អប្បមាណំ. តស្ស ហិ បរិត្តាភាទីនំ បរិត្តសុភាទីនញ្ច កាយេ សតិបិ សភាវវេមត្តេ ឯកត្តវសេនេវ វវត្ថបីយតីតិ ‘‘ឯកត្តកាយា’’ត្វេវ តេ វុច្ចន្តិ. បណីតេនាតិ ឧក្កដ្ឋេន. សា ចស្ស ឧក្កដ្ឋតា ឆន្ទាទីនំ ឧក្កដ្ឋតាយ វេទិតព្ពា. សុភាវិតំ វា, សម្មទេវ, វសិភាវំ បាបិតំ បណីតំ ‘‘បធានភាវំ នីត’’ន្តិ កត្វា. ឥធាបិ កប្បោ អសង្ខ្យេយ្យកប្បវសេនេវ វេទិតព្ពោ បរិបុណ្ណមហាកប្បស្ស អសម្ភវតោ. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន. តេតិ ‘‘ព្រហ្មកាយិកា’’តិ វុត្តា តិវិធាបិ ព្រហ្មានោ. សញ្ញាយ ឯកត្តាតិ តិហេតុកភាវេន ឯកសភាវត្តា. ន ហិ តស្សា សម្បយុត្តធម្មវសេន អញ្ញោបិ កោចិ ភេទោ អត្ថិ. ឯវន្តិ ឥមិនា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ គហិតាតិ ទស្សេតិ.

ទណ្ឌឧក្កាយាតិ ទណ្ឌទីបិកាយ. សរតិ ធាវតិ, វិស្សរតិ វិប្បកិណ្ណា វិយ ធាវតិ. ទ្វេ កប្បាតិ ទ្វេ មហាកប្បា. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន អាភស្សរគ្គហណេនេវ សព្ពេបិ តេ បរិត្តាភាអប្បមាណាភាបិ គហិតា.

សុន្ទរា បភា សុភា, តាយ កិណ្ណា សុភាកិណ្ណាតិ វត្តព្ពេ. ភា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ អន្តិម-ណ-ការស្ស ហ-ការញ្ច កត្វា ‘‘សុភកិណ្ហា’’តិ វុត្តា. អដ្ឋកថាយំ បន និច្ចលាយ ឯកគ្ឃនាយ បភាយ សុភោតិ បរិយាយវចនន្តិ ‘‘សុភេន ឱកិណ្ណា វិកិណ្ណា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯត្ថាបិ អន្តិម-ណ-ការស្ស ហ-ការករណំ ឥច្ឆិតព្ពមេវ. ន ឆិជ្ជិត្វា បភា គច្ឆតិ ឯកគ្ឃនត្តា. ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិមេវ ភជន្តិ កាយស្ស សញ្ញាយ ច ឯករូបត្តា. វិបុលសន្តសុខាយុវណ្ណាទិផលត្តា វេហប្ផលា. ឯត្ថាតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយំ.

វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតា អបុនរាវត្តនតោ. ‘‘ន សព្ពកាលិកា’’តិ វត្វា តមេវ អសព្ពកាលិកត្តំ វិភាវេតុំ ‘‘កប្បសតសហស្សម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោឡសកប្បសហស្សច្ចយេន ឧប្បន្នានំ សុទ្ធាវាសព្រហ្មានំ បរិនិព្ពាយនតោ អញ្ញេសញ្ច តត្ថ អនុប្បជ្ជនតោ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ សុញ្ញំ តំ ឋានំ ហោតិ, តស្មា សុទ្ធាវាសា ន សព្ពកាលិកា. ខន្ធាវារដ្ឋានសទិសា ហោន្តិ សុទ្ធាវាសភូមិយោ. ឥមិនា សុត្តេន សុទ្ធាវាសានំ សត្តាវាសភាវទីបនេនេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិភាវោបិ ទីបិតោ ហោតិ, តស្មា សុទ្ធាវាសាបិ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិំ, នវសុ សត្តាវាសេសុ ចតុត្ថសត្តាវាសញ្ច ភជន្តិ.

សុខុមត្តាតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តត្តា. បរិព្យត្តវិញ្ញាណកិច្ចាភាវតោ នេវ វិញ្ញាណំ, ន សព្ពសោ អវិញ្ញាណំ ហោតីតិ នាវិញ្ញាណំ, តស្មា បរិប្ផុតវិញ្ញាណកិច្ចវន្តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន វុត្តំ.

សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សមាធិបរិក្ខារសុត្តវណ្ណនា

៤៥. ទុតិយេ សមាធិបរិក្ខារាតិ ឯត្ថ តយោ បរិក្ខារា. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិ (សំ. និ. ៥.៤) ហិ ឯត្ថ អលង្ការោ បរិក្ខារោ នាម. ‘‘សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧) ឯត្ថ បរិវារោ បរិក្ខារោ នាម. ‘‘គិលានបច្ចយ…បេ… ជីវិតបរិក្ខារា’’តិ (ម. និ. ១.១៩១-១៩២) ឯត្ថ សម្ភារោ បរិក្ខារោ នាម. សោ ឥធ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘មគ្គសមាធិស្ស សម្ភារា’’តិ. បរិវារបរិក្ខារោបិ វដ្ដតិយេវ. បរិវារោ ហិ សម្មាទិដ្ឋាទយោ មគ្គធម្មា សម្មាសមាធិស្ស សហជាតាទិបច្ចយភាវេន បរិករណតោ អភិសង្ខរណតោ. បរិក្ខតាតិ បរិវារិតា. អយំ វុច្ចតិ អរិយោ សម្មាសមាធីតិ អយំ សត្តហិ រតនេហិ បរិវុតោ ចក្កវត្តី វិយ សត្តហិ អង្គេហិ បរិវុតោ អរិយោ សម្មាសមាធីតិ វុច្ចតិ. ឧបេច្ច និស្សីយតីតិ ឧបនិសា, សហ ឧបនិសាយាតិ សឧបនិសោ, សឧបនិស្សយោ អត្ថោ, សបរិវារោយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សហការិការណភូតោ ហិ ធម្មសមូហោ ឥធ ‘‘ឧបនិសោ’’តិ អធិប្បេតោ.

សមាធិបរិក្ខារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បឋមអគ្គិសុត្តវណ្ណនា

៤៦. តតិយេ អនុឌហនដ្ឋេនាតិ កាមំ អាហុនេយ្យគ្គិអាទយោ តយោ អគ្គី ព្រាហ្មណេហិបិ ឥច្ឆិតា សន្តិ. តេ បន តេហិ ឥច្ឆិតមត្តាវ, ន សត្តានំ តាទិសា អត្ថសាធកា. យេ បន សត្តានំ អត្ថសាធកា, តេ ទស្សេតុំ ‘‘អាហុនំ វុច្ចតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អានេត្វា ហុននំ បូជនំ ‘‘អាហុន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ អាហុនំ អរហន្តី មាតាបិតរោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អាហុនេយ្យាតិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ១០៦). យទគ្គេន ច តេ បុត្តានំ ពហូបការតាយ អាហុនេយ្យាតិ, តេសុ សម្មាបដិបត្តិ នេសំ ហិតសុខាវហា, តទគ្គេន តេសុ មិច្ឆាបដិបត្តិ អហិតទុក្ខាវហាតិ អាហ ‘‘តេសុ…បេ… និព្ពត្តន្តី’’តិ.

ស្វាយមត្ថោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥) មិត្តវិន្ទកវត្ថុនា វេទិតព្ពោ. មិត្តវិន្ទកោ ហិ មាតរា, ‘‘តាត, អជ្ជ ឧបោសថិកោ ហុត្វា វិហារេ សព្ពរត្តិំ ធម្មស្សវនំ សុណោហិ, សហស្សំ តេ ទស្សាមី’’តិ វុត្តោ ធនលោភេន ឧបោសថំ សមាទាយ វិហារំ គន្ត្វា ‘‘ឥទំ ឋានំ អកុតោភយ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា ធម្មាសនស្ស ហេដ្ឋា និបន្នោ សព្ពរត្តិំ និទ្ទាយិត្វា ឃរំ អគមាសិ. មាតា បាតោវ យាគុំ បចិត្វា ឧបនាមេសិ. សោ សហស្សំ គហេត្វាវ បិវិ. អថស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ធនំ សំហរិស្សាមី’’តិ. សោ នាវាយ សមុទ្ទំ បក្ខន្ទិតុកាមោ អហោសិ. អថ នំ មាតា, ‘‘តាត, ឥមស្មិំ កុលេ ចត្តាលីសកោដិធនំ អត្ថិ, អលំ គមនេនា’’តិ និវារេតិ. សោ តស្សា វចនំ អនាទិយិត្វា គច្ឆតិ ឯវ. សា បុរតោ អដ្ឋាសិ. អថ នំ កុជ្ឈិត្វា ‘‘អយំ មយ្ហំ បុរតោ តិដ្ឋតី’’តិ បាទេន បហរិត្វា បតិតំ អន្តរំ កត្វា អគមាសិ.

មាតា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘មាទិសាយ មាតរិ ឯវរូបំ កម្មំ កត្វា គតស្ស តេ គតដ្ឋានេ សុខំ ភវិស្សតីតិ ឯវំសញ្ញី នាម ត្វំ បុត្តា’’តិ អាហ. តស្ស នាវំ អារុយ្ហ គច្ឆតោ សត្តមេ ទិវសេ នាវា អដ្ឋាសិ. អថ តេ មនុស្សា ‘‘អទ្ធា ឯត្ថ បាបបុគ្គលោ អត្ថិ, សលាកំ ទេថា’’តិ អាហំសុ. សលាកា ទីយមានា តស្សេវ តិក្ខត្តុំ បាបុណិ. តេ តស្ស ឧឡុម្បំ ទត្វា តំ សមុទ្ទេ បក្ខិបិំសុ. សោ ឯកំ ទីបំ គន្ត្វា វិមានបេតីហិ សទ្ធិំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ តាហិ ‘‘បុរតោ បុរតោ មា អគមាសី’’តិ វុច្ចមានោបិ តទ្ទិគុណំ តទ្ទិគុណំ សម្បត្តិំ បស្សន្តោ អនុបុព្ពេន ខុរចក្កធរំ ឯកំ អទ្ទស. តំ ចក្កំ បទុមបុប្ផំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. សោ តំ អាហ, ‘‘អម្ភោ, ឥទំ តយា បិឡន្ធិតំ បទុមំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. ន ឥទំ, សាមិ, បទុមំ, ខុរចក្កំ ឯតន្តិ. សោ ‘‘វញ្ចេសិ មំ ត្វំ, កិំ មយា បទុមំ ន ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ វត្វា ‘‘ត្វំ លោហិតចន្ទនំ វិលិម្បិត្វា បិឡន្ធនំ បទុមបុប្ផំ មយ្ហំ ន ទាតុកាមោ’’តិ អាហ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘អយម្បិ មយា កតសទិសំ កម្មំ កត្វា តស្ស ផលំ អនុភវិតុកាមោ’’តិ. អថ នំ ‘‘គណ្ហ, រេ’’តិ វត្វា តស្ស មត្ថកេ ចក្កំ ខិបិ. តេន វុត្តំ –

‘‘ចតុព្ភិ អដ្ឋជ្ឈគមា, អដ្ឋាហិ បិច សោឡស;

សោឡសាហិ ច ពាត្តិំស, អត្រិច្ឆំ ចក្កមាសទោ;

ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ. (ជា. ១.១.១០៤; ១.៥.១០៣);

សោតិ គេហសាមិកោ ភត្តា. បុរិមនយេនេវាតិ អនុឌហនស្ស បច្ចយតាយ. តត្រិទំ វត្ថុ – កស្សបពុទ្ធកាលេ សោតាបន្នស្ស ឧបាសកស្ស ភរិយា អតិចារំ ចរតិ. សោ តំ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ អាហ. សា ‘‘សចាហំ ឯវរូបំ ករោមិ, អយំ មេ សុនខោ វិលុប្បមានោ ខាទតូ’’តិ វត្វា កាលកតា កណ្ណមុណ្ឌកទហេ វេមានិកបេតី ហុត្វា និព្ពត្តា ទិវា សម្បត្តិំ អនុភវតិ, រត្តិំ ទុក្ខំ. តទា ពារាណសិរាជា មិគវំ ចរន្តោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា អនុបុព្ពេន កណ្ណមុណ្ឌកទហំ សម្បត្តោ តាយ សទ្ធិំ សម្បត្តិំ អនុភវតិ. សា តំ វញ្ចេត្វា រត្តិំ ទុក្ខំ អនុភវតិ. សោ ញត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ គច្ឆតី’’តិ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គន្ត្វា អវិទូរេ ឋិតោ កណ្ណមុណ្ឌកទហតោ និក្ខមិត្វា តំ ‘‘បដបដ’’ន្តិ ខាទមានំ ឯកំ សុនខំ ទិស្វា អសិនា ទ្វិធា ឆិន្ទិ, ទ្វេ អហេសុំ. បុន ឆិន្នេ ចត្តារោ, បុន ឆិន្នេ អដ្ឋ, បុន ឆិន្នេ សោឡស អហេសុំ. សា ‘‘កិំ ករោសិ, សាមី’’តិ អាហ. សោ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘ឯវំ អកត្វា ខេឡបិណ្ឌំ ភូមិយំ និដ្ឋុភិត្វា បាទេន ឃំសាហី’’តិ អាហ. សោ តថា អកាសិ. សុនខា អន្តរធាយិំសុ. មុដ្ឋិយោគោ កិរាយំ តស្ស សុនខន្តរធានស្ស, យទិទំ ខេឡបិណ្ឌំ ភូមិយំ និដ្ឋុភិត្វា បាទេន ឃំសនំ, តំ ទិវសំ តស្សា កម្មំ ខីណំ. រាជា វិប្បដិសារី ហុត្វា គន្តុំ អារទ្ធោ. សា ‘‘មយ្ហំ, សាមិ, កម្មំ ខីណំ, មា អគមាសី’’តិ អាហ. រាជា អស្សុត្វាវ គតោ.

ទក្ខិណាតិ ចត្តារោ បច្ចយា ទីយមានា ទក្ខន្តិ ឯតេហិ ហិតសុខានីតិ, តំ ទក្ខិណំ អរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ, ភិក្ខុសង្ឃោ.

បឋមអគ្គិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៥. ទុតិយអគ្គិសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៧-៤៨. ចតុត្ថេ យញ្ញវាដំ សម្បាទេត្វា មហាយញ្ញំ ឧទ្ទិស្ស សវិញ្ញាណកានិ អវិញ្ញាណកានិ ច យញ្ញូបករណានិ សជ្ជិតានីតិ អាហ បាឡិយំ ‘‘មហាយញ្ញោ ឧបក្ខដោ’’តិ. តំ ឧបករណំ តេសំ តថាសជ្ជនន្តិ អាហ ‘‘ឧបក្ខដោតិ បច្ចុបដ្ឋិតោ’’តិ. វច្ឆតរសតានីតិ យុវភាវប្បត្តានិ នាតិពលវវច្ឆសតានិ. តេ បន វច្ឆា ឯវ ហោន្តិ, ន ទម្មា, ពលីពទ្ទា វា. ឧរព្ភាតិ តរុណមេណ្ឌកា វុច្ចន្តិ. ឧបនីតានីតិ ឋបនត្ថាយ ឧបនីតានិ. វិហិំសដ្ឋេនាតិ ហិំសនដ្ឋេន. ឧបវាយតូតិ ឧបគន្ត្វា សរីរទរថំ និព្ពាបេន្តោ សណ្ហសីតលា វាតោ វាយតុ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. បញ្ចមេ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

ទុតិយអគ្គិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយសញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

៤៩. ឆដ្ឋេ ន្ហារុវិលេខនន្តិ ចម្មំ លិខន្តានំ ចម្មំ លិខិត្វា ឆឌ្ឌិតកសដំ. ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិអាទិនា អហំករណំ អហង្ការោ. ‘‘ឯតំ មមា’’តិ មមំករណំ មមង្ការោ. តេនាហ ‘‘អហង្ការទិដ្ឋិតោ’’តិអាទិ. តិស្សោ វិធាតិ សេយ្យសទិសហីនវសេន តយោ មានា. ‘‘ឯកវិធេន រូបសង្គហោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៥៨៤) កោដ្ឋាសោ ‘‘វិធា’’តិ វុត្តោ. ‘‘កថំវិធំ សីលវន្តំ វទន្តិ, កថំវិធំ បញ្ញវន្តំ វទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៥) បការោ. ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វិធា. កតមា តិស្សោ? សេយ្យោហមស្មីតិ វិធា’’តិ (វិភ. ៩២០) ឯត្ថ មានោ ‘‘វិធា’’តិ វុត្តោ. ឥធាបិ មានោវ អធិប្បេតោ. មានោ ហិ វិទហនតោ ហីនាទិវសេន តិវិធា. តេនាការេន ទហនតោ ឧបទហនតោ ‘‘វិធា’’តិ វុច្ចតិ.

ទុតិយសញ្ញាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. មេថុនសុត្តាទិវណ្ណនា

៥០-៥១. សត្តមេ ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. ឯកច្ចោតិ ឯកោ. សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វាតិ បព្ពជ្ជាមត្តេន សមណោ វា, ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណោ វា. ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិន្តិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សមាបជ្ជិតព្ពំ, មេថុនន្តិ អត្ថោ. ន ហេវ ខោ សមាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧច្ឆាទនំ ឧព្ពដ្ដនំ. សម្ពាហនំ បរិមទ្ទនំ. សាទិយតីតិ អធិវាសេតិ. តទស្សាទេតីតិ ឧច្ឆាទនាទិំ អភិរមតិ. និកាមេតីតិ ឥច្ឆតិ. វិត្តិន្តិ តុដ្ឋិំ. ឥទម្បិ ខោតិ ឯត្ថ ឥទន្តិ យថាវុត្តំ សាទិយនាទិំ ខណ្ឌាទិភាវវសេន ឯកំ កត្វា វុត្តំ. បិ-សទ្ទោ វក្ខមានំ ឧបាទាយ សមុច្ចយត្ថោ, ខោ-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទេតំ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញស្ស អសតិបិ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិយំ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទននហាបនសម្ពាហនសាទិយនាទិ. ឥទម្បិ ឯកំសេន តស្ស ព្រហ្មចរិយស្ស ខណ្ឌាទិភាវាបាទនតោ ខណ្ឌម្បិ ឆិទ្ទម្បិ សពលម្បិ កម្មាសម្បីតិ. ឯវំ បន ខណ្ឌាទិភាវាបត្តិយា សោ អបរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, ន បរិសុទ្ធំ, សំយុត្តោ មេថុនសំយោគេន, ន វិសំយុត្តោ. តតោ ចស្ស ន ជាតិអាទីហិ បរិមុត្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ វុច្ចតី’’តិអាទិមាហ.

សញ្ជគ្ឃតីតិ កិលេសវសេន មហាហសិតំ ហសតិ. សំកីឡតីតិ កាយសំសគ្គវសេន កីឡតិ. សំកេលាយតីតិ សព្ពសោ មាតុគាមំ កេលាយន្តោ វិហរតិ. ចក្ខុនាតិ អត្តនោ ចក្ខុនា. ចក្ខុន្តិ មាតុគាមស្ស ចក្ខុំ. ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ឧបេច្ច និជ្ឈាយតិ ឱលោកេតិ. តិរោកុដ្ដន្តិ កុដ្ដស្ស បរតោ. តថា តិរោបាការំ, ‘‘មត្តិកាមយា ភិត្តិ កុដ្ដំ, ឥដ្ឋកាមយា បាការោ’’តិ វទន្តិ. យា កាចិ វា ភិត្តិ បោរិសកា ទិយឌ្ឍរតនប្បមាណា កុដ្ដំ, តតោ អធិកោ បាការោ. អស្សាតិ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញស្ស. បុព្ពេតិ វតសមាទានតោ បុព្ពេ. កាមគុណេហីតិ កាមកោដ្ឋាសេហិ. សមប្បិតន្តិ សុដ្ឋុ អប្បិតំ សហិតំ. សមង្គិភូតន្តិ សមន្នាគតំ. បរិចារយមានន្តិ កីឡន្តំ, ឧបដ្ឋហិយមានំ វា. បណិធាយាតិ បត្ថេត្វា. សីលេនាតិអាទីសុ យមនិយមាទិសមាទានវសេន សីលំ, អវីតិក្កមវសេន វតំ. ឧភយម្បិ វា សីលំ, ទុក្ករចរិយវសេន បវត្តិតំ វតំ. តំតំអកិច្ចសម្មតតោ វា និវត្តិលក្ខណំ សីលំ, តំតំសមាទានវតោ វេសភោជនកិច្ចករណាទិវិសេសប្បដិបត្តិ វតំ. សព្ពថាបិ ទុក្ករចរិយា តបោ. មេថុនា វិរតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ ឯវម្បេត្ថ បាឡិវណ្ណនា វេទិតព្ពា. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ.

មេថុនសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទានមហប្ផលសុត្តវណ្ណនា

៥២. នវមេ ‘‘សាហុ ទាន’’ន្តិ ទានំ ទេតីតិ ‘‘ទានំ នាម សាធុ សុន្ទរ’’ន្តិ ទានំ ទេតីតិ អត្ថោ. ទានញ្ហិ ទត្វា តំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បាមោជ្ជបីតិសោមនស្សាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ, លោភទោសឥស្សាមច្ឆេរាទយោ វិទូរីភវន្តិ. ឥទានិ ទានំ អនុកូលធម្មបរិព្រូហនេន បច្ចនីកធម្មវិទូរីករណេន ច ភាវនាចិត្តស្ស ឧបសោភនាយ ច បរិក្ខារាយ ច ហោតីតិ ‘‘អលង្ការភូតញ្ចេវ បរិវារភូតញ្ច ទេតី’’តិ វុត្តំ. ឈានានាគាមី នាម ហោតិ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកូបបន្នានំ អរិយានំ ហេដ្ឋា អនុប្បជ្ជនតោ. ឥមំ បេច្ច បរិភុញ្ជិស្សាមីតិ សាបេក្ខស្ស ទានំ បរលោកផលាសាយ សាតិសយាយ ច បុព្ពាចារវសេន ឧប្បជ្ជមានាយ អនុភវត្តា តណ្ហុត្តរំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ តណ្ហុត្តរិយទាន’’ន្តិ. ទានំ នាម ពុទ្ធាទីហិ បសត្ថន្តិ គរុំ ចិត្តីការំ ឧបដ្ឋបេត្វា ទាតព្ពត្តា ‘‘ទុតិយំ ចិត្តីការទាន’’ន្តិ វុត្តំ. បុព្ពកេហិ បិតុបិតាមហេហិ ទិន្នបុព្ពំ កតបុព្ពំ ជហាបេតុំ នាម នានុច្ឆវិកន្តិ អត្តភាវសភាគវសេន ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ទាតព្ពតោ ‘‘តតិយំ ហិរោត្តប្បទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អហំ បចាមិ, ន ឥមេ បចន្តិ, នារហាមិ បចន្តោ អបចន្តានំ ទានំ អទាតុ’’ន្តិ ឯវំសញ្ញី ហុត្វា ទេន្តោ និរវសេសំ កត្វា ទេតីតិ អាហ ‘‘ចតុត្ថំ និរវសេសទាន’’ន្តិ. ‘‘យថា តេសំ បុព្ពកានំ ឥសីនំ តានិ មហាយញ្ញកានិ អហេសុំ, ឯវំ មេ អយំ ទានបរិភោគោ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំសញ្ញិនោ ទានំ ទក្ខិណំ អរហេសុ ទាតព្ពតោ ‘‘បញ្ចមំ ទក្ខិណេយ្យទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឥមំ មេ ទានំ ទទតោ ចិត្តំ បសីទតី’’តិអាទិនា បីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា ទេន្តស្ស ទានំ សោមនស្សពាហុល្លប្បត្តិយា សោមនស្សុបចារំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឆដ្ឋំ សោមនស្សុបវិចារទាន’’ន្តិ វុត្តំ.

ទានមហប្ផលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នន្ទមាតាសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ទសមេ ‘‘វុត្ថវស្សោ បវារេត្វា…បេ… និក្ខមី’’តិ អង្គុត្តរភាណកានំ មតេនេតំ វុត្តំ. មជ្ឈិមភាណកា បន វទន្តិ ‘‘ភគវា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ ជេតវនតោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ចារិកំ និក្ខមិ. តេនេវ ច អកាលេ និក្ខន្តត្តា កោសលរាជាទយោ វារេតុំ អារភិំសុ. បវារេត្វា ហិ ចរណំ ពុទ្ធាចិណ្ណ’’ន្តិ. បុណ្ណាយ សម្មាបដិបត្តិំ បច្ចាសីសន្តោ ភគវា ‘‘មម និវត្តនបច្ចយា ត្វំ កិំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. បុណ្ណាបិ…បេ… បព្ពជីតិ ឯត្ថ សេដ្ឋិ ‘‘បុណ្ណាយ ភគវា និវត្តិតោ’’តិ សុត្វា តំ ភុជិស្សំ កត្វា ធីតុដ្ឋានេ ឋបេសិ. សា បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជិ, បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ អារភិ. អថស្សា សត្ថា អារទ្ធវិបស្សកភាវំ ញត្វា ឥមំ ឱភាសគាថំ វិស្សជ្ជេសិ –

‘‘បុណ្ណេ បូរស្សុ សទ្ធម្មំ, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា;

បរិបុណ្ណាយ បញ្ញាយ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សសី’’តិ. (ថេរីគា. ៣);

សា គាថាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្វា អភិញ្ញាតា សាវិកា អហោសិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នន្ទមាតាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាយញ្ញវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.

៦. អព្យាកតវគ្គោ

១-២. អព្យាកតសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៤-៥៥. ឆដ្ឋវគ្គស្ស បឋមំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ទុតិយេ អតីតេ អត្តភាវេ និព្ពត្តកំ កម្មន្តិ ‘‘បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា, អាយូហនា សង្ខារា, និកន្តិ តណ្ហា, ឧបគមនំ ឧបាទានំ, ចេតនា ភវោ’’តិ ឯវមាគតំ សបរិក្ខារំ បញ្ចវិធំ កម្មវដ្ដមាហ. ឯតរហិ មេ អត្តភាវោ ន សិយាតិ វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនាសហិតំ បច្ចុប្បន្នំ បញ្ចវិធំ វិបាកវដ្ដមាហ. យំ អត្ថិកន្តិ យំ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានកំ. តេនាហ ‘‘ភូត’’ន្តិ. តញ្ហិ បច្ចយនិព្ពត្តតាយ ‘‘ភូត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បជហាមីតិ តប្បដិពទ្ធច្ឆន្ទរាគប្បហានេន តតោ ឯវ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនវសេន បជហាមិ បរិច្ចជាមិ. ហរិតន្តន្តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៣) ហរិតមេវ. អន្ត-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនំ កតំ យថា ‘‘វនន្តំ សុត្តន្ត’’ន្តិ, អល្លតិណាទីនិ អាគម្ម និព្ពាយតីតិ អត្ថោ. បថន្តន្តិ មហាមគ្គំ. សេលន្តន្តិ បព្ពតំ. ឧទកន្តន្តិ ឧទកំ. រមណីយំ វា ភូមិភាគន្តិ តិណគុម្ពាទិរហិតំ វិវិត្តំ អព្ភោកាសភូមិភាគំ. អនាហារាតិ អបច្ចយា និរុបាទានា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

អព្យាកតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តិស្សព្រហ្មាសុត្តវណ្ណនា

៥៦. តតិយេ វិវិត្តានិ តាទិសានិ បន បរិយន្តានិ អតិទូរានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អន្តិមបរិយន្តិមានី’’តិ. អន្តេ ភវានិ អន្តិមានិ, អន្តិមានិយេវ បរិយន្តិមានិ. ឧភយេនបិ អតិទូរតំ ទស្សេតិ. សមន្នាហារេ ឋបយមានោតិ ឥន្ទ្រិយំ សមាការេន វត្តេន្តោ ឥន្ទ្រិយសមតំ បដិបាទេន្តោ នាម ហោតិ. វិបស្សនាចិត្តសម្បយុត្តោ សមាធិ, សតិបិ សង្ខារនិមិត្តាវិរហេ និច្ចនិមិត្តាទិវិរហតោ ‘‘អនិមិត្តោ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អនិមិត្តន្តិ ពលវវិបស្សនាសមាធិ’’ន្តិ.

តិស្សព្រហ្មាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៧. សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៧-៦០. ចតុត្ថេ កុច្ឆិតោ អរិយោ កទរិយោ. ថទ្ធមច្ឆរិយសទិសំ ហិ កុច្ឆិតំ សព្ពនិហីនំ នត្ថិ សព្ពកុសលានំ អាទិភូតស្ស និសេធនតោ. សេសមេត្ថ បញ្ចមាទីនិ ច ឧត្តានត្ថានេវ.

សីហសេនាបតិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បចលាយមានសុត្តវណ្ណនា

៦១. អដ្ឋមេ អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករេយ្យាសីតិ ទិវា វា រត្តិំ វា សូរិយបជ្ជោតចន្ទមណិអាទីនំ អាលោកំ ‘‘អាលោកោ’’តិ មនសិ ករេយ្យាសិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សូរិយចន្ទាលោកាទិំ ទិវា រត្តិញ្ច ឧបលទ្ធំ យថាលទ្ធវសេនេវ មនសិ ករេយ្យាសិ, ចិត្តេ ឋបេយ្យាសិ. យថា តេ សុភាវិតាលោកកសិណស្ស វិយ កសិណាលោកោ យទិច្ឆកំ យាវទិច្ឆកញ្ច សោ អាលោកោ រត្តិយំ ឧបតិដ្ឋតិ, យេន តត្ថ ទិវាសញ្ញំ ឋបេយ្យាសិ, ទិវា វិយ វិគតថិនមិទ្ធោវ ភវេយ្យាសីតិ. តេនាហ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិ. ឥតិ វិវដេន ចេតសាតិ ឯវំ អបិហិតេន ចិត្តេន ថិនមិទ្ធបិធានេន អបិហិតត្តា. អបរិយោនទ្ធេនាតិ សមន្តតោ អនោនទ្ធេន អសញ្ឆាទិតេន. សហោភាសន្តិ សញាណោភាសំ. ថិនមិទ្ធវិនោទនអាលោកោបិ វា ហោតុ កសិណាលោកោបិ វា បរិកម្មាលោកោបិ វា, ឧបក្កិលេសាលោកោ វិយ សព្ពោយំ អាលោកោ ញាណសមុដ្ឋានោវាតិ. យេសំ អករណេ បុគ្គលោ មហាជានិយោ ហោតិ, តានិ អវស្សំ កាតព្ពានិ. យានិ អកាតុម្បិ វដ្ដន្តិ, សតិ សមវាយេ កាតព្ពតោ តានិ ករណីយានីតិ អាហ ‘‘ឥតរានិ ករណីយានី’’តិ. អថ វា កត្តព្ពានិ កម្មានិ ករណំ អរហន្តីតិ ករណីយានិ. ឥតរានិ កិច្ចានីតិបិ វទន្តិ.

អាទិនយប្បវត្តា វិគ្គាហិកកថាតិ ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ, អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមិ, កិំ ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានិស្សសិ, មិច្ឆាបដិបន្នោ ត្វមសិ, អហមស្មិ សម្មាបដិបន្នោ, សហិតំ មេ, អសហិតំ តេ, បុរេវចនីយំ បច្ឆា អវច, បច្ឆាវចនីយំ បុរេ អវច, អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តំ, អារោបិតោ តេ វាទោ, និគ្គហិតោ ត្វមសិ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយ, និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសី’’តិ (ទី. និ. ១.១៨; ម. និ. ៣.៤១) ឯវំបវត្តា កថា. តត្ថ សហិតំ មេតិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៨) មយ្ហំ វចនំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ, អត្ថយុត្តំ ការណយុត្តន្តិ អត្ថោ. សហិតន្តិ វា បុព្ពាបរាវិរុទ្ធំ. អសហិតំ តេតិ តុយ្ហំ វចនំ អសហិតំ អសិលិដ្ឋំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តុយ្ហំ ទីឃរត្តាចិណ្ណវសេន សុប្បគុណំ, តំ មយ្ហំ ឯកវចនេនេវ វិបរាវត្តំ បរិវត្តិត្វា ឋិតំ, ន កិញ្ចិ ជានាសីតិ អត្ថោ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ មយា តវ វាទេ ទោសោ អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ ទោសមោចនត្ថំ ចរ វិចរ, តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា សិក្ខាតិ អត្ថោ. និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសីតិ អថ សយំ បហោសិ, ឥទានិ ឯវ និព្ពេឋេហីតិ អត្ថោ.

តណ្ហា សព្ពសោ ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ តណ្ហាសង្ខយោ, តស្មិំ. តណ្ហាសង្ខយេតិ ច ឥទំ វិសយេ ភុម្មន្តិ អាហ ‘‘តំ អារម្មណំ កត្វា’’តិ. វិមុត្តចិត្តតាយាតិ សព្ពសំកិលេសេហិ វិប្បយុត្តចិត្តតាយ. អបរភាគេ បដិបទា នាម អរិយសច្ចាភិសមយោ. សា សាសនចារិគោចរា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពតោតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគប្បដិបទំ សំខិត្តេន ទេសេថាតិ បុច្ឆតី’’តិ. អកុប្បធម្មតាយ ខយវយសង្ខាតំ អន្តំ អតីតាតិ អច្ចន្តា, សោ ឯវ អបរិហាយនសភាវត្តា អច្ចន្តា និដ្ឋា អស្សាតិ អច្ចន្តនិដ្ឋា. តេនាហ ‘‘ឯកន្តនិដ្ឋោ សតតនិដ្ឋោតិ អត្ថោ’’តិ. ន ហិ បដិវិទ្ធស្ស លោកុត្តរធម្មស្ស ទស្សន្នំ កុប្បន្នំ នាម អត្ថិ. អច្ចន្តមេវ ចតូហិ យោគេហិ ខេមោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អច្ចន្តយោគក្ខេមី. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា តស្ស ច អបរិហាយនសភាវត្តា អច្ចន្តំ ព្រហ្មចារីតិ អច្ចន្តព្រហ្មចារី. តេនាហ ‘‘និច្ចព្រហ្មចារីតិ អត្ថោ’’តិ. បរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយបរិយបរិយោសានំ វដ្ដទុក្ខបរិយោសានញ្ច.

បញ្ចក្ខន្ធាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. សក្កាយសព្ពញ្ហិ សន្ធាយ ឥធ ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិ វុត្តំ វិបស្សនាវិសយស្ស អធិប្បេតត្តា. តស្មា អាយតនធាតុយោបិ តគ្គតិកា ឯវ ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ភគវា ‘‘នាលំ អភិនិវេសាយា’’តិ. ន យុត្តា អភិនិវេសាយ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ អជ្ឈោសានាយ. ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុំ អលំ វិរជ្ជិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣) វិយ អលំ-សទ្ទោ យុត្តត្ថោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ន យុត្តា’’តិ. សម្បជ្ជន្តីតិ ភវន្តិ. យទិបិ ‘‘តតិយា ចតុត្ថី’’តិ ឥទំ វិសុទ្ធិទ្វយំ អភិញ្ញាបញ្ញា, តស្ស បន សបច្ចយនាមរូបទស្សនភាវតោ សតិ ច បច្ចយបរិគ្គហេ សបច្ចយត្តា អនិច្ចន្តិ, នាមរូបស្ស អនិច្ចតាយ ទុក្ខំ, ទុក្ខញ្ច អនត្តាតិ អត្ថតោ លក្ខណត្តយំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ ញាតបរិញ្ញាយ អភិជានាតី’’តិ. តថេវ តីរណបរិញ្ញាយាតិ ឥមិនា អនិច្ចាទិភាវេន នាលំ អភិនិវេសាយាតិ នាមរូបស្ស ឧបសំហរតិ, ន អភិញ្ញាបញ្ញានំ សម្ភារធម្មានំ. បុរិមាយ ហិ អត្ថតោ អាបន្នំ លក្ខណត្តយំ គណ្ហាតិ សលក្ខណសល្លក្ខណបរត្តា តស្សា. ទុតិយាយ សរូបតោ តស្សា លក្ខណត្តយារោបនវសេន សម្មសនភាវតោ. ឯកចិត្តក្ខណិកតាយ អភិនិបាតមត្តតាយ ច អប្បមត្តកម្បិ. រូបបរិគ្គហស្ស ឱឡារិកភាវតោ អរូបបរិគ្គហំ ទស្សេតិ. ទស្សេន្តោ ច វេទនាយ អាសន្នភាវតោ, វិសេសតោ សុខសារាគិតាយ, ភវស្សាទគធិតមានសតាយ ច ថេរស្ស វេទនាវសេន និព្ពត្តេត្វា ទស្សេតិ.

ខយវិរាគោតិ ខយសង្ខាតោ វិរាគោ សង្ខារានំ បលុជ្ជនា. យំ អាគម្ម សព្ពសោ សង្ខារេហិ វិរជ្ជនា ហោតិ, តំ និព្ពានំ អច្ចន្តវិរាគោ. និរោធានុបស្សិម្ហិបីតិ និរោធានុបស្សិបទេបិ. ឯសេវ នយោតិ អតិទិសិត្វា តំ ឯកទេសេន វិវរន្តោ ‘‘និរោធោបិ ហិ…បេ… ទុវិធោយេវា’’តិ អាហ. ខន្ធានំ បរិច្ចជនំ តប្បដិពទ្ធកិលេសប្បហានវសេនាតិ យេនាការេន វិបស្សនា កិលេសេ បជហតិ, តេនាការេន តំនិមិត្តក្ខន្ធេ ច បជហតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អាហ ‘‘សា ហិ…បេ… វោស្សជ្ជតី’’តិ. អារម្មណតោតិ កិច្ចសាធនវសេន អារម្មណករណតោ. ឯវញ្ហិ មគ្គតោ អញ្ញេសំ និព្ពានារម្មណានំ បក្ខន្ទនវោស្សគ្គាភាវោ សិទ្ធោវ ហោតិ. បរិច្ចជនេន បក្ខន្ទនេន ចាតិ ទ្វីហិបិ វា ការណេហិ. សោតិ មគ្គោ. សព្ពេសំ ខន្ធានំ វោស្សជ្ជនំ តប្បដិពទ្ធសំកិលេសប្បហានេន ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា វា វិបស្សនាចិត្តំ បក្ខន្ទតីតិ មគ្គសម្បយុត្តចិត្តំ សន្ធាយាហ. មគ្គោ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ ខន្ធេ ច បរិច្ចជតិ, តស្មា យថាក្កមំ វិបស្សនាមគ្គានញ្ច វសេន បក្ខន្ទនបរិច្ចាគវោស្សគ្គាបិ វេទិតព្ពា. តទុភយសមង្គីតិ វិបស្សនាសមង្គី មគ្គសមង្គី ច. ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិវចនតោ (បដិ. ម. ១.៥២) ហិ យថា វិបស្សនាយ កិលេសានំ បរិច្ចាគប្បដិនិស្សគ្គោ លព្ភតិ, ឯវំ អាយតិំ តេហិ កិលេសេហិ ឧប្បាទេតព្ពក្ខន្ធានម្បិ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ វត្តព្ពោ. បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ បន មគ្គេ លព្ភមានាយ ឯកន្តការណភូតាយ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ វសេន វេទិតព្ពោ. មគ្គេ បន តទុភយម្បិ ញាយាគតមេវ និប្បរិយាយតោវ លព្ភមានត្តា. តេនាហ ‘‘តទុភយសមង្គីបុគ្គលោ’’តិអាទិ. បុច្ឆន្តស្ស អជ្ឈាសយវសេន ‘‘ន កិញ្ចិ លោកេ ឧបាទិយតី’’តិ ឯត្ថ កាមុបាទានវសេន ឧបាទិយនំ បដិក្ខិបតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហាវសេន ន ឧបាទិយតី’’តិ. តណ្ហាវសេន វា អសតិ ឧបាទិយនេ ទិដ្ឋិវសេន ឧបាទិយនំ អនវកាសមេវាតិ ‘‘តណ្ហាវសេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន បរាមសតីតិ នាទិយតិ. ទិដ្ឋិបរាមាសវសេន វា ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា ន បរាមសតិ. សំខិត្តេនេវ កថេសីតិ តស្ស អជ្ឈាសយវសេន បបញ្ចំ អកត្វា កថេសិ.

បចលាយមានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មេត្តសុត្តវណ្ណនា

៦២. នវមេ មា, ភិក្ខវេ, បុញ្ញានន្តិ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៦២) ឯត្ថ មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. បុញ្ញ-សទ្ទោ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) បុញ្ញផលេ អាគតោ. ‘‘អវិជ្ជាគតោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) កាមរូបាវចរសុចរិតេសុ. ‘‘បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) សុគតិវិសេសភូតេ ឧបបត្តិភវេ. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូ’’តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៦០; ទី. និ. ៣.៣០៥; អ. និ. ៨.៣៦) កុសលចេតនាយំ. ឥធ បន តេភូមកកុសលធម្មេ វេទិតព្ពោ. ភាយិត្ថាតិ ឯត្ថ ទុវិធំ ភយំ ញាណភយំ, សារជ្ជភយន្តិ. តត្ថ ‘‘យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា ឧច្ចេសុ វិមានេសុ ចិរដ្ឋិតិកា, តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៣) អាគតំ ញាណភយំ. ‘‘អហុទេវ ភយំ, អហុ ឆម្ភិតត្តំ, អហុ លោមហំសោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣១៨) អាគតំ សារជ្ជភយំ. ឥធាបិ សារជ្ជភយមេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ភិក្ខវេ, ទីឃរត្តំ កាយវចីសំយមោ វត្តប្បដិវត្តបូរណំ ឯកាសនំ ឯកសេយ្យំ ឥន្ទ្រិយទមោ ធុតធម្មេហិ ចិត្តស្ស និគ្គហោ សតិសម្បជញ្ញំ កម្មដ្ឋានានុយោគវសេន វីរិយារម្ភោតិ ឯវមាទីនិ យានិ ភិក្ខុនា និរន្តរំ បវត្តេតព្ពានិ បុញ្ញានិ, តេហិ មា ភាយិត្ថ, មា ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជិត្ថ. ឯកច្ចស្ស ទិដ្ឋធម្មសុខស្ស ឧបរោធភយេន សម្បរាយិកនិព្ពានសុខទាយកេហិ បុញ្ញេហិ មា ភាយិត្ថាតិ. និស្សក្កេ ឥទំ សាមិវចនំ.

ឥទានិ តតោ អភាយិតព្ពភាវេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខស្សេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សុខ-សទ្ទោ ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ, សុខា វិរាគតា លោកេ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៩៤) សុខមូលេ អាគតោ. ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០) សុខារម្មណេ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥៥) សុខបច្ចយដ្ឋានេ. ‘‘សុខោ បុញ្ញស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១១៨) សុខហេតុម្ហិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ឯតេ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៨២) អព្យាបជ្ជេ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២១៥; ធ. ប. ២០៣, ២០៤) និព្ពានេ. ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៣២; ម. និ. ១.២៧១; សំ. និ. ២.១៥២) សុខវេទនាយំ. ‘‘អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, សុខមិច្ចេវ ភាសិត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៥៣; ឥតិវុ. ៥៣) ឧបេក្ខាវេទនាយំ. ‘‘ទ្វេបិ មយា, អានន្ទ, វេទនា វុត្តា បរិយាយេន សុខា វេទនា ទុក្ខា វេទនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៨៩) ឥដ្ឋសុខេសុ. ‘‘សុខោ វិបាកោ បុញ្ញាន’’ន្តិអាទីសុ (បេដកោ. ២៣) ឥដ្ឋវិបាកេ. ឥធាបិ ឥដ្ឋវិបាកេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ឥដ្ឋស្សាតិអាទីសុ ឥច្ឆិតព្ពតោ ចេវ អនិដ្ឋប្បដិបក្ខតោ ច ឥដ្ឋស្ស. កមនីយតោ មនស្មិញ្ច កមនតោ បវិសនតោ កន្តស្ស. បិយាយិតព្ពតោ សន្តប្បនតោ ច បិយស្ស. មននីយតោ មនស្ស វឌ្ឍនតោ ច មនាបស្សាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យទិទំ បុញ្ញានីតិ បុញ្ញានីតិ យទិទំ វចនំ, ឯតំ សុខស្ស ឥដ្ឋស្ស វិបាកស្ស អធិវចនំ នាមំ. សុខស្សេតំ យទិទំ បុញ្ញានីតិ ផលេន ការណស្ស អភេទោបចារំ វទតិ. តេន កតូបចិតានំ បុញ្ញានំ អវស្សំភាវិផលំ សុត្វា អប្បមត្តេន សក្កច្ចំ បុញ្ញានិ កត្តព្ពានីតិ បុញ្ញកិរិយាយំ និយោជេតិ, អាទរញ្ច នេសំ តត្ថ ឧប្បាទេតិ.

ឥទានិ អត្តនា សុនេត្តកាលេ កតេន បុញ្ញកម្មេន ទីឃរត្តំ បច្ចនុភូតំ ភវន្តរប្បដិច្ឆន្នំ ឧឡារតរំ បុញ្ញវិបាកំ ឧទាហរិត្វា តមត្ថំ បាកដតរំ ករោន្តោ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អភិជានាមីតិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ជានាមិ, បច្ចក្ខតោ ពុជ្ឈាមិ. ទីឃរត្តន្តិ ចិរកាលំ. បុញ្ញានន្តិ ទានាទីនំ កុសលធម្មានំ. សត្ត វស្សានីតិ សត្ត សំវច្ឆរានិ. មេត្តចិត្តន្តិ មិជ្ជតីតិ មេត្តា, សិនិយ្ហតីតិ អត្ថោ. មិត្តេ ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសា បវត្តីតិបិ មេត្តា. លក្ខណាទិតោ បន ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. ព្យាបាទូបសមោ ឯតិស្សា សម្បត្តិ, សិនេហសម្ភវោ វិបត្តិ. មេត្តចិត្តំ ភាវេត្វាតិ មេត្តាសហគតំ ចិត្តំ, ចិត្តសីសេន សមាធិ វុត្តោតិ មេត្តាសមាធិំ មេតាព្រហ្មវិហារំ ឧប្បាទេត្វា ចេវ វឌ្ឍេត្វា ច.

សត្ត សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេតិ សត្ត មហាកប្បេ. សំវដ្ដវិវដ្ដគ្គហណេនេវ ហិ សំវដ្ដដ្ឋាយិវិវដ្ដដ្ឋាយិនោបិ គហិតា. ឥមំ លោកន្តិ កាមលោកំ. សំវដ្ដមានេ សុទន្តិ សំវដ្ដមានេ, សុទន្តិ និបាតមត្តំ, វិបជ្ជមានេតិ អត្ថោ. ‘‘វរសំវត្តដ្ឋានេ សុទ’’ន្តិបិ បឋន្តិ. កប្បេតិ កាលេ. កប្បសីសេន ហិ កាលោ វុត្តោ, កាលេ ខីយមានេ សព្ពោបិ ខីយតេវ. យថាហ – ‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា’’តិ (ជា. ១.២.១៩០). ‘‘អាភស្សរូបគោ ហោមី’’តិ វុត្តត្តា តេជោសំវដ្ដវសេនេត្ថ កប្បវុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. អាភស្សរូបគោតិ តត្ថ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាភស្សរព្រហ្មលោកំ ឧបគច្ឆាមីតិ អាភស្សរូបគោ ហោមិ. វិវដ្ដមានេតិ សណ្ឋហមានេតិ អត្ថោ. សុញ្ញំ ព្រហ្មវិមានំ ឧបបជ្ជាមីតិ កស្សចិ សត្តស្ស តត្ថ និព្ពត្តស្ស អភាវតោ សុញ្ញំ យំ បឋមជ្ឈានភូមិសង្ខាតំ ព្រហ្មវិមានំ អាទិតោ និព្ពត្តតិ, តំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបបជ្ជាមិ ឧបេមិ.

ព្រហ្មាតិ កាមាវចរសត្តេហិ វិសិដ្ឋដ្ឋេន តថា តថា ព្រូហិតគុណតាយ ព្រហ្មវិហារតោ និព្ពត្តនដ្ឋេន ច ព្រហ្មា. ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតេហិ មហន្តោ ព្រហ្មាតិ មហាព្រហ្មា, តតោ ឯវ តេ អភិភវិត្វា ឋិតត្តា អភិភូ. តេហិ ន កេនចិបិ គុណេន អភិភូតោតិ អនភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ទស្សនតោ ទសោ, អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ទស្សនសមត្ថោ អភិញ្ញាញាណេន បស្សិតព្ពំ បស្សាមីតិ អត្ថោ. សេសព្រហ្មានំ ឥទ្ធិបាទភាវនាពលេន អត្តនោ ចិត្តញ្ច មម វសេ វត្តេមីតិ វសវត្តី ហោមីតិ យោជេតព្ពំ. តទា កិរ ពោធិសត្តោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភីបិ សមានោ តថា សត្តហិតំ អត្តនោ បារមិបូរណញ្ច ឱលោកេន្តោ តាសុ ឯវ ទ្វីសុ ឈានភូមីសុ និកន្តិ ឧប្បាទេត្វា មេត្តាព្រហ្មវិហារវសេន អបរាបរំ សំសរិ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ត វស្សានិ…បេ… វសវត្តី’’តិ.