៥. រោហិតស្សវគ្គោ
១. សមាធិភាវនាសុត្តវណ្ណនា
៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ សុខវិហារត្ថាយ, និក្កិលេសតាយ និរាមិសេន សុខេន វិហរណត្ថាយាតិ អត្ថោ. ឥមិនា ចត្តារិ ផលសមាបត្តិជ្ឈានានិ ខីណាសវស្ស អាសវក្ខយាធិគមតោ អបរភាគេ អធិគតរូបារូបជ្ឈានានិ ច កថិតានិ. ទិព្ពចក្ខុញាណទស្សនប្បដិលាភាយាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណប្បដិលាភត្ថាយ. ទិព្ពចក្ខុញាណញ្ហិ រូបគតស្ស ទិព្ពស្ស ឥតរស្ស ច ទស្សនដ្ឋេន ឥធ ‘‘ញាណទស្សន’’ន្តិ អធិប្បេតំ. អាលោកសញ្ញំ មនសិ ករោតីតិ ទិវា វា រត្តិំ វា សូរិយទីបចន្ទមណិឧក្កាវិជ្ជុលតាទីនំ អាលោកោ ទិវា រត្តិញ្ច ឧបលទ្ធោ, យថាលទ្ធវសេនេវ អាលោកំ មនសិ ករោតិ ចិត្តេ ឋបេតិ, តថា ច នំ មនសិ ករោតិ, យថាស្ស សុភាវិតាលោកកសិណស្ស វិយ កសិណាលោកោ យថិច្ឆកំ យាវទិច្ឆកញ្ច សោ អាលោកោ រត្តិយំ ឧបតិដ្ឋតិ, យេន តត្ថ ទិវាសញ្ញំ ឋបេតិ, ទិវា វិយ វិគតថិនមិទ្ធោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិ.
យថា ទិវា អាលោកសញ្ញា មនសិ កតា, តថេវ នំ រត្តិម្បិ មនសិ ករោតីតិ យថា ទិវា ទិដ្ឋោ អាលោកោ, តថេវ តំ រត្តិំ មនសិ ករោតិ. ទុតិយបទេតិ ‘‘យថា រត្តិំ តថា ទិវា’’តិ ឥមស្មិំ វាក្យេ. ឯស នយោតិ ឥមិនា យថា រត្តិយំ ចន្ទាលោកាទិ អាលោកោ ទិដ្ឋោ, ឯវមេវ រត្តិំ ទិដ្ឋាការេនេវ ទិវា តំ អាលោកំ មនសិ ករោតិ ចិត្តេ ឋបេតីតិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ. ឥតិ វិវដេន ចេតសាតិ ឯវំ អបិហិតេន ចិត្តេន, ថិនមិទ្ធាបិធានេន អបិហិតចិត្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបរិយោនទ្ធេនាតិ សមន្តតោ អនទ្ធេន អសញ្ឆាទិតេន. កិញ្ចាបីតិអាទិនា អត្តនា វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. អាលោកសទិសំ កតំ ‘‘យថា ទិវា តថា រត្តិ’’ន្តិអាទិនា.
សត្តដ្ឋានិកស្សាតិ ‘‘អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៤; ២.៣៧៦; ម. និ. ១.១០៩) វុត្តស្ស សត្តដ្ឋានិកស្ស សតិសម្បជញ្ញស្ស អត្ថាយ. បរិគ្គហិតវត្ថារម្មណតាយាតិ វត្ថុនោ អារម្មណស្ស ច យាថាវតោ វិទិតភាវេន. យថា ហិ សប្បំ បរិយេសន្តេន តស្ស អាសយេ វិទិតេ សោបិ វិទិតោ គហិតោ ឯវ ច ហោតិ មន្តាគទពលេន តស្ស គហណស្ស សុករត្តា, ឯវំ វេទនាយ អាសយភូតេ វត្ថុម្ហិ អារម្មណេ ច វិទិតេ អាទិកម្មិកស្សបិ វេទនា វិទិតា គហិតា ឯវ ហោតិ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច តស្សា គហណស្ស សុករត្តា. បគេវ បរិញ្ញាតវត្ថុកស្ស ខីណាសវស្ស. តស្ស ហិ ឧប្បាទក្ខណេបិ ឋិតិក្ខណេបិ ភង្គក្ខណេបិ វេទនា វិទិតា បាកដា ហោន្តិ ‘‘តា វេទនា ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា’’តិអាទិនា. ន កេវលញ្ច វេទនា ឯវ, ឥធ វុត្តា សញ្ញាទយោបិ អវុត្តា ចេតនាទយោបិ វិទិតាវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចេវ តិដ្ឋន្តិ ច និរុជ្ឈន្តិ ច. និទស្សនមត្តញ្ហេតំ, យទិទំ បាឡិយំ វេទនាសញ្ញាវិតក្កគ្គហណំ. តេន អនវសេសតោ សព្ពធម្មានម្បិ ឧប្បាទាទិតោ វិទិតភាវំ ទស្សេតិ.
អបិច វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ, ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ, អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. កថំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា កម្មសមុទយោ, ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស សមុទយំ បស្សតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧប្បាទោ វិទិតោ ហោតិ. កថំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ, ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ, អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតុបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឯវំ វេទនាយ ឧបដ្ឋានំ វិទិតំ ហោតិ. ឥតិ ខយតោ ភយតោ សុញ្ញតោ ជានាតិ. កថំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ? អវិជ្ជានិរោធា វេទនានិរោធោ…បេ… ឯវំ វេទនាយ អត្ថង្គមោ វិទិតោ ហោតិ. ឥមិនាបិ នយេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.
ឥតិ រូបន្តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អនវសេសតោ រូបស្ស សរូបនិទស្សនត្ថោតិ តស្ស ឥទំ រូបន្តិ ឯតេន សាធារណតោ សរូបនិទស្សនមាហ, ឯត្តកំ រូបន្តិ ឯតេន អនវសេសតោ, ន ឥតោ បរំ រូបំ អត្ថីតិ តព្ពិនិមុត្តស្ស អញ្ញស្ស អភាវំ. ឥតិ វេទនាតិអាទីសុបិ អយំ វេទនា, ឯត្តកា វេទនា, ឥតោ បរំ វេទនា នត្ថិ. អយំ សញ្ញា…បេ… ឥមេ សង្ខារា…បេ… ឥទំ វិញ្ញាណំ, ឯត្តកំ វិញ្ញាណំ, ឥតោ បរំ វិញ្ញាណំ នត្ថីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ.
ញាណេន ជានិត្វា បរោបរានិ. បរោបរានីតិ បរានិ ច ឱបរានិ ច. ឧត្តមាធមានីតិ បរត្តភាវសកត្តភាវាទីនិ ឧត្តមាធមានិ. ចលិតន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតំ. អនីឃោតិ រាគាទិឦឃរហិតោ. អតារិ សោតិ សោ ឯវរូបោ អរហា ជាតិជរំ អតរិ.
សមាធិភាវនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២-៤. បញ្ហព្យាករណសុត្តាទិវណ្ណនា
៤២-៤៤. ទុតិយេ ឯតេសំ បញ្ហានន្តិ ឯកំសព្យាករណាទីនំ ចតុន្នំ បញ្ហានំ. តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ព្យាករណំ ជានាតីតិ ‘‘ចក្ខុំ អនិច្ច’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ ឯកំសេនេវ ព្យាកាតព្ពំ. ‘‘អនិច្ចា នាម ចក្ខុ’’ន្តិ បុដ្ឋេ បន ‘‘ន កេវលំ ចក្ខុមេវ, សោតម្បិ អនិច្ច’’ន្តិ ឯវំ វិភជិត្វា ព្យាកាតព្ពំ. ‘‘យថា ចក្ខុំ តថា សោតំ, យថា សោតំ តថា ចក្ខុ’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘កេនដ្ឋេន បុច្ឆសី’’តិ បដិបុច្ឆិត្វា ‘‘ទស្សនដ្ឋេន បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ហី’’តិ ព្យាកាតព្ពំ. ‘‘អនិច្ចដ្ឋេន បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘អាមា’’តិ ព្យាកាតព្ពំ. ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិអាទីនិ បុដ្ឋេន បន ‘‘អព្យាកតមេតំ ភគវតា’’តិ ឋបេតព្ពោ, ឯស បញ្ហោ ន ព្យាកាតព្ពោតិ ឯវំ ជានាតីតិ អត្ថោ. អត្ថសមាគមេនាតិ អត្ថស្ស បដិលាភេន លទ្ធព្ពេន. សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមយោ ឯវ អភិសមយោ, អភិមុខភាវេន វា សមយោ អភិសមយោតិ ឯវមេត្ថ បទត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. តតិយចតុត្ថានិ ឧត្តានត្ថានេវ.
បញ្ហព្យាករណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥-៦. រោហិតស្សសុត្តាទិវណ្ណនា
៤៥-៤៦. បញ្ចមេ (សំ. និ. ដី. ១.១.១០៧) ឯកោកាសេតិ ចក្កវាឡស្ស បរិយន្តសញ្ញិតេ ឯកស្មិំ ឱកាសេ. ភុម្មន្តិ ‘‘យត្ថា’’តិ ឥទំ ភុម្មវចនំ. សាមញ្ញតោ វុត្តម្បិ ‘‘សោ លោកស្ស អន្តោ’’តិ វចនតោ វិសិដ្ឋវិសយមេវ ហោតិ. ‘‘ន ជាយតិ, ន មីយតី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន ចវតិ, ន ឧបបជ្ជតី’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ អបរាបរំ…បេ… គហិត’’ន្តិ. បទគមនេនាតិ បទសា គមនេន. សត្ថា សង្ខារលោកស្ស អន្តំ សន្ធាយ វទតិ ឧបរិ សព្ពានិ បកាសេតុកាមោ. សង្ខារលោកស្ស ហិ អន្តោ និព្ពានំ.
ទឡ្ហំ ថិរំ ធនុ ឯតស្សាតិ ទឡ្ហធន្វា, សោ ឯវ ‘‘ទឡ្ហធម្មា’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ទឡ្ហធនូ’’តិ. ឧត្តមប្បមាណំ នាម សហស្សថាមធនុ. ធនុគ្គណ្ហនសិប្បចិត្តកតាយ ធនុគ្គហោ, ន ធនុគ្គហណមត្តេនាតិ អាហ ‘‘ធនុគ្គហោតិ ធនុអាចរិយោ’’តិ. ‘‘ធនុគ្គហោ’’តិ វត្វា ‘‘សិក្ខិតោ’’តិ វុត្តេ ធនុសិក្ខាយ សិក្ខិតោតិ វិញ្ញាយតិ. សិក្ខា ច ឯត្តកេន កាលេន សិក្ខន្តស្ស ឧក្កំសគតា ហោតីតិ អាហ ‘‘ទ្វាទស វស្សានិ ធនុសិប្បំ សិក្ខិតោ’’តិ. ឧសភប្បមាណេតិ វីសតិ យដ្ឋិយោ ឧសភំ, តស្មិំ ឧសភប្បមាណេ បទេសេ. វាលគ្គន្តិ វាលកោដិំ. កតហត្ថោតិ បរិចិតហត្ថោ. កតសរក្ខេបោតិ ថិរលក្ខេ ច ចលលក្ខេ ច បរេសំ ទស្សនវសេន សរក្ខេបស្ស កតាបី. តេនាហ ‘‘ទស្សិតសិប្បោ’’តិ, ‘‘កតយោគ្គោ’’តិ កេចិ. អសន្តិ ឯតេនាតិ អសនំ, កណ្ឌោ. តាលច្ឆាទិន្តិ តាលច្ឆាយំ. សា បន រតនមត្តា វិទត្ថិចតុរង្គុលា.
បុរត្ថិមា សមុទ្ទាតិ ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេ បុរត្ថិមា សមុទ្ទា. សមុទ្ទសីសេន បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិំ វទតិ. បច្ឆិមសមុទ្ទោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. និប្បបញ្ចតន្តិ អទន្តការិតំ. សម្បត្តេតិ តាទិសេន ជវេន គច្ឆន្តេន សម្បត្តេ. អនោតត្តេតិ ឯត្ថាបិ ‘‘សម្បត្តេ’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ, តថា ‘‘នាគលតាទន្តកដ្ឋ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. តទាតិ យទា សោ លោកន្តគវេសកោ អហោសិ, តទា. ទីឃាយុកកាលោតិ អនេកវស្សសហស្សាយុកកាលោ. ចក្កវាឡលោកស្សាតិ សាមញ្ញវសេន ឯកវចនំ, ចក្កវាឡលោកានន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ និព្ពត្តិបុព្ពបរិចយសិទ្ធាយ និកន្តិយា.
សសញ្ញិម្ហិ សមនកេតិ ន រូបធម្មមត្តកេ, អថ ខោ បញ្ចក្ខន្ធសមុទាយេតិ ទស្សេតិ. សមិតបាបោតិ សមុច្ឆិន្នសំកិលេសធម្មោ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ.
រោហិតស្សសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. សុវិទូរសុត្តវណ្ណនា
៤៧. សត្តមេ សុវិទូរវិទូរ-សទ្ទានំ សមានត្ថានំយេវ ឯកត្ថ គហណំ ឥធ និទ្ទេសោ ទូរាសន្នភាវស្ស អបេក្ខាសិទ្ធត្តា ឥធាធិប្បេតស្ស ទូរភាវស្ស កេនចិ បរិយាយេន អនាសន្នភាវទស្សនត្ថំ កតន្តិ អាហ ‘‘កេនចិ បរិយាយេន អនាសន្នានិ ហុត្វា’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
សុវិទូរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨. វិសាខសុត្តវណ្ណនា
៤៨. អដ្ឋមេ វាក្ករណចាតុរិយតោ វចនគុណហេតូនំ បូរិយា បោរី, បោរិយំ ភវាតិ បោរី, តាយ បោរិយា. តេនាហ ‘‘បរិបុណ្ណវាចាយា’’តិ, អក្ខរបទបរិបុណ្ណាយ វាចាយាតិ អត្ថោ. អបលិពុទ្ធាយាតិ បិត្តាទីហិ ន វិពទ្ធាយ អននុពុន្ធិតាយ. អនេលគលាយាតិ អនេលាយ អគលាយ និទ្ទោសាយ អគឡិតបទព្យញ្ជនាយ ច. ថេរស្ស ហិ កថយតោ បទំ វា ព្យញ្ជនំ វា ន បរិហាយតិ. តេនាហ ‘‘អនេលគលាយាតិ និទ្ទោសាយ ចេវ អគឡិតាយ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ និទ្ទោសាយាតិ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច វិគតទោសាយ. អបតិតបទព្យញ្ជនាយាតិ អវិរហិតបទព្យញ្ជនាយ. អថ វា អនេលគលាយាតិ ន ឯលំ ទោសំ គលតីតិ អនេលគលា. អវិច្ឆិន្នវាចាយ អនេលគលាយ យថា ទន្ធមនុស្សា មុខេន ខេឡំ គឡន្តេន វាចំ ភាសន្តិ, ន ឯវរូបាយ. អថ ខោ និទ្ទោសាយ វិសទវាចាយាតិ អត្ថោ. វិវដ្ដប្បកាសិនី វាចា ន កទាចិ វិវដ្ដមុត្តាតិ កត្វា អាហ ‘‘វិវដ្ដបរិយាបន្នាយា’’តិ, វិវដ្ដំ អមុញ្ចិត្វា បវត្តាយាតិ អត្ថោ. វិវដ្ដប្បកាសិនី ហិ វាចា វិវដ្ដំ បរិច្ឆិជ្ជ អាបាទេន្តី បវត្តតិ. នវលោកុត្តរធម្មោ សព្ពធម្មេហិ សមុស្សិតដ្ឋេន អព្ភុគ្គតដ្ឋេន ច ធជោ នាមាតិ អាហ ‘‘អព្ភុគ្គតដ្ឋេនា’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.
វិសាខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩. វិបល្លាសសុត្តវណ្ណនា
៤៩. នវមេ អនិច្ចាទីនិ វត្ថូនិ និច្ចន្តិអាទិនា វិបរីតតោ អសន្តីតិ វិបល្លាសា, សញ្ញាយ វិបល្លាសោ សញ្ញាវិបល្លាសោ. ឥតរេសុបិ តីសុ ឯសេវ នយោ. ឯវមេតេ ចតុន្នំ វត្ថូនំ វសេន ចត្តារោ, តេសុ វត្ថូសុ សញ្ញាទីនំ វសេន ទ្វាទស ហោន្តិ. តេសុ អដ្ឋ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ. អសុភេ សុភន្តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា សកទាគាមិមគ្គេន តនុកា ហោន្តិ, អនាគាមិមគ្គេន បហីយន្តិ. ទុក្ខេ សុខន្តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា អរហត្តមគ្គេន បហីយន្តីតិ វេទិតព្ពា. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.
វិបល្លាសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនា
៥០. ទសមេ ឧបក្កិលិដ្ឋភាវករណេនាតិ មលីនភាវករណេន. បញ្ចវិធាយ សុរាយ ចតុព្ពិធស្ស ច មេរយស្សាតិ ឯត្ថ បូវសុរា, បិដ្ឋសុរា, ឱទនសុរា, កិណ្ណបក្ខិត្តា, សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ច សុរា. បុប្ផាសវោ, ផលាសវោ, មធ្វាសវោ, គុឡាសវោតិ ចត្តារោ អាសវា, ចតុព្ពិធំ មេរយំ នាម. តត្ថ បូវេ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា តជ្ជំ ឧទកំ ទត្វា មទ្ទិត្វា កតា បូវសុរា. ឯវំ សេសសុរាបិ. កិណ្ណាតិ បន តស្សា សុរាយ ពីជំ វុច្ចតិ. យេ សុរា ‘‘មោទកា’’តិបិ វុច្ចន្តិ, តេ បក្ខិបិត្វា កតា កិណ្ណបក្ខិត្តា. ធាតកិអាសវាទិនានាសម្ភារេហិ សំយោជិតា សម្ភារសំយុត្តា.មធុកតាលនាឡិកេរាទិបុប្ផរសោ ចិរបរិវាសិតោ បុប្ផាសវោ. បនសាទិផលរសោ ផលាសវោ. មុទ្ទិការសោ មធ្វាសវោ. ឧច្ឆុរសោ គុឡាសវោ.
ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
រោហិតស្សវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.