១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

៧១. ទសមេ តទហូតិ ឯត្ថ តស្មិំ អហនីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘តស្មិំ អហុ ឧបោសថេ’’តិ. ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឧបោសថទិវសោ. ឧបវសន្តីតិ ច សីលេន វា អនសនេន វា ខីរសាយនាទិវិធិនា វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. ឧបោសថទិវសេ ហិ សាសនិកា សីលេន, ពាហិរកា សព្ពសោ អាហារស្ស អភុញ្ជនេន ខីរសាយនមធុសាយនាទិវិធិនា វា ឧបេតា ហុត្វា វិហរន្តិ. សោ បនេស ឧបោសថទិវសោ អដ្ឋមិចាតុទ្ទសិបន្នរសិភេទេន តិវិធោ, តស្មា សេសទ្វយនិវារណត្ថំ ‘‘បន្នរសិកឧបោសថទិវសេ’’តិ វុត្តំ. វវស្សគ្គត្ថេតិ វចសាយត្ថេ. ទិវសទ្ទោ ទិវាសទ្ទោ វិយ ទិវសបរិយាយោ, តស្ស វិសេសនភាវេន វុច្ចមានោ ទិវាសទ្ទោ សវិសេសេន ទីបេតីតិ អាហ ‘‘ទិវសស្ស ទិវា, មជ្ឈន្ហិកេ កាលេតិ អត្ថោ’’តិ. បដិច្ឆាបេត្វាតិ សម្បដិច្ឆនំ ការេត្វា. វិបាកផលេនាតិ សទិសផលេន. ន មហប្ផលោ ហោតិ មនោទុច្ចរិតទុស្សីល្យេន ឧបក្កិលិដ្ឋភាវតោ. វិបាកានិសំសេនាតិ ឧទ្រយផលេន. វិបាកោភាសេនាតិ បដិបក្ខវិគមជនិតេន សភាវសង្ខាតេន វិបាកោភាសេន. ន មហាឱភាសោ អបរិសុទ្ធភាវតោ. វិបាកវិប្ផារស្សាតិ វិបាកវេបុល្លស្ស.

នាហំ ក្វចនីតិអាទិវចនស្ស មិច្ឆាភិនិវេសវសេន បវត្តត្តា ‘‘ឥទំ តស្ស មុសាវាទស្មិំ វទាមី’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ, ចតុកោដិកសុញ្ញតាទស្សនវសេន បវត្តំ បន អរិយទស្សនមេវាតិ ន តត្ថ មុសាវាទោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘នាហំ ក្វចនិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិំ, ន ច មម ក្វចនិ, កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតត្ថី’’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៧០).

ឯត្ថ ហិ ចតុកោដិកសុញ្ញតា កថិតា. កថំ? អរិយោ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៦០; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៧០) ហិ នាហំ ក្វចនីតិ ក្វចិ អត្តានំ ន បស្សតិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ អត្តនោ អត្តានំ កស្សចិ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតិ, ភាតិដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ បរិក្ខារំ មញ្ញិត្វា ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា ក្វចនិ បរស្ស ច អត្តានំ ក្វចិ ន បស្សតីតិ អយមត្ថោ. ឥទានិ មម-សទ្ទំ អាហរិត្វា ‘‘មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតត្ថី’’តិ សោ បរស្ស អត្តានំ ‘‘មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនភាវេន អត្ថី’’តិ ន បស្សតិ, អត្តនោ ភាតិកដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ បរិក្ខារន្តិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ បរស្ស អត្តានំ ឥមិនា កិញ្ចនភាវេន ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ឯវមយំ យស្មា នេវ កត្ថចិ អត្តានំ បស្សតិ, ន តំ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ. ន កត្ថចិ បរស្ស អត្តានំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ អត្តនោ កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ, តស្មា អយំ សុញ្ញតា ចតុកោដិកាតិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន មិច្ឆាទិដ្ឋិកានំ យាថាវទស្សនស្ស អសម្ភវតោ យថាវុត្តចតុកោដិកសុញ្ញតាទស្សនំ ន សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា’’តិអាទិវចនំ (ទី. និ. ១.១៧១) វិយ មិច្ឆាគាហវសេន ‘‘នាហំ ក្វចនី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ យុត្តោ ចេត្ថ មុសាវាទសម្ភវោ. កត្ថចីតិ ឋានេ, កាលេ វា. អថ ‘‘និប្ផលោ’’តិ កស្មា វុត្តំ. ‘‘ន មហប្ផលោ’’តិ សទ្ទេន ហិ មហប្ផលាភាវោវ ជោតិតោ, ន បន សព្ពថា ផលាភាវោតិ អាហ ‘‘ព្យញ្ជនមេវ ហិ ឯត្ថ សាវសេស’’ន្តិអាទិ. សេសបទេសុបីតិ ‘‘ន មហានិសំសោ’’តិអាទីសុបិ.

អដ្ឋហិ ការណេហីតិ –

‘‘អថ ខោ, ភន្តេ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវានំ តាវតិំសានំ ភគវតោ អដ្ឋ យថាភុច្ចេ វណ្ណេ បយិរុទាហាសិ – ‘តំ កិំ មញ្ញន្តិ, ភោន្តោ ទេវា តាវតិំសា, យាវញ្ច សោ ភគវា ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ, ឯវំ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នំ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ ឥមិនាបង្គេន សមន្នាគតំ សត្ថារំ នេវ អតីតំសេ សមនុបស្សាមិ, ន បនេតរហិ អញ្ញត្រ តេន ភគវតា’’តិ –

អាទិនា មហាគោវិន្ទសុត្តេ (ទី. និ. ២.២៩៦) វិត្ថារិតេហិ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នាទីហិ ពុទ្ធានុភាវទីបកេហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ. អថ ‘‘នវហិ ការណេហី’’តិ អវត្វា ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហី’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ហិ…បេ… សព្ពេ លោកិយលោកុត្តរា ពុទ្ធគុណា សង្គហិតា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិ ឥមិនា វចនេន អវិសេសតោ សព្ពេបិ លោកិយលោកុត្តរា ពុទ្ធគុណា ទីបិតា, តស្មា តេន ទីបិតគុណេ សន្ធាយ ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហី’’តិ វុត្តន្តិ. អរហន្តិអាទីហិ បាដិយេក្កគុណាវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អរហន្តិអាទីហិ ឯកេកេហិ បទេហិ ឯកេកេ គុណាវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ.

សហតន្តិកន្តិ បាឡិធម្មសហិតំ. បុរិមនយេនេវ យោជនា កាតព្ពាតិ ‘‘កិលិដ្ឋស្មិញ្ហិ កាយេ បសាធនំ បសាធេត្វា នក្ខត្តំ កីឡមានា ន សោភន្តី’’តិអាទិនា នយេន យោជនា កាតព្ពាតិ អត្ថោ.

សង្ឃស្ស អនុស្សរណំ នាម តស្ស គុណានុស្សរណមេវាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ គុណេ អនុស្សរតី’’តិ. ទ្វេ តយោ វារេ គាហាបិតំ ឧសុមន្តិ ទ្វេ តយោ វារេ ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា សេទនវសេន គាហាបិតំ ឧសុមំ. បុរិមនយេនេវ យោជនា កាតព្ពាតិ ‘‘កិលិដ្ឋស្មិញ្ហិ វត្ថេ បសាធនំ បសាធេត្វា នក្ខត្តំ កីឡមានា ន សោភន្តី’’តិអាទិនា នយេន យោជនា កាតព្ពា.

បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ…បេ… វិរតាវាតិ ឯតេន បហានហេតុកា ឥធាធិប្បេតា វិរតីតិ ទស្សេតិ. កម្មក្ខយករញាណេន ហិ បាណាតិបាតទុស្សីល្យស្ស បហីនត្តា អរហន្តោ អច្ចន្តមេវ តតោ បដិវិរតាតិ វុច្ចតិ សមុច្ឆេទវសេន បហានវិរតីនំ អធិប្បេតត្តា. កិញ្ចាបិ បហានវិរមណានំ បុរិមបច្ឆិមកាលតា នត្ថិ, មគ្គធម្មានំ បន សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ សម្មាវាចាទីនញ្ច បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេ អបេក្ខិតេ សហជាតានម្បិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន គហណំ បុរិមបច្ឆិមភាវេនេវ ហោតីតិ, គហណប្បវត្តិអាការវសេន បច្ចយភូតេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ បហាយកធម្មេសុ បហានកិរិយាយ បុរិមកាលវោហារោ, បច្ចយុប្បន្នាសុ ច វិរតីសុ វិរមណកិរិយាយ អបរកាលវោហារោ ច ហោតីតិ បហានំ វា សមុច្ឆេទវសេន, វិរតិ បដិប្បស្សទ្ធិវសេន យោជេតព្ពា.

អថ វា បាណោ អតិបាតីយតិ ឯតេនាតិ បាណាតិបាតោ, បាណឃាតហេតុភូតោ ធម្មសមូហោ. កោ បន សោ? អហិរិកានោត្តប្បទោសមោហវិហិំសាទយោ កិលេសា. តេ ហិ អរហន្តោ អរិយមគ្គេន បហាយ សមុគ្ឃាតេត្វា បាណាតិបាតទុស្សីល្យតោ អច្ចន្តមេវ បដិវិរតាតិ វុច្ចន្តិ, កិលេសេសុ បហីនេសុ កិលេសនិមិត្តស្ស កម្មស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. អទិន្នាទានំ បហាយាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វិរតាវាតិ អវធារណេន តស្សា វិរតិយា កាលាទិវសេន អបរិយន្តតំ ទស្សេតិ. យថា ហិ អញ្ញេ សមាទិន្នវិរតិកាបិ អនវដ្ឋិតចិត្តតាយ លាភជីវិតាទិហេតុ សមាទានំ ភិន្ទន្តិ, ន ឯវំ អរហន្តោ, អរហន្តោ បន សព្ពសោ បហីនបាណាតិបាតត្តា អច្ចន្តវិរតា ឯវាតិ.

ទណ្ឌនសង្ខាតស្ស បរវិហេឋនស្ស ច បរិវជ្ជនភាវទីបនត្ថំ ទណ្ឌសត្ថានំ និក្ខេបវចនន្តិ អាហ ‘‘បរូបឃាតត្ថាយា’’តិអាទិ. លជ្ជីតិ ឯត្ថ វុត្តលជ្ជាយ ឱត្តប្បម្បិ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ បាបជិគុច្ឆនបាបុត្តាសរហិតំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ. ធម្មគរុតាយ វា អរហន្តានំ ធម្មស្ស ច អត្តា ធីនត្តា អត្តាធិបតិភូតា លជ្ជាវ វុត្តា, ន បន លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ. ‘‘ទយំ មេត្តចិត្តតំ អាបន្នា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ទយា-សទ្ទោ ‘‘អទយាបន្នោ’’តិអាទីសុ ករុណាយ បវត្តតីតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ទយា-សទ្ទោ អនុរក្ខណត្ថំ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តមានោ មេត្តាយ ករុណាយ ច បវត្តតីតិ ឥធ មេត្តាយ បវត្តមានោ វុត្តោ. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មេត្តា, មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, មេត្តំ ចិត្តំ ឯតស្សាតិ មេត្តចិត្តោ, តស្ស ភាវោ មេត្តចិត្តតា, មេត្តាឥច្ចេវ អត្ថោ.

សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បីតិ ឯតេន តស្សា វិរតិយា បវត្តវសេន អបរិយន្តតំ ទស្សេតិ. បាណភូតេតិ បាណជាតេ. អនុកម្បកាតិ ករុណាយនកា, យស្មា បន មេត្តា ករុណាយ វិសេសបច្ចយោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តាយ ឯវ ទយាបន្នតាយា’’តិ. ឯវំ យេហិ ធម្មេហិ បាណាតិបាតា វិរតិ សម្បជ្ជតិ, តេហិ លជ្ជាមេត្តាករុណាធម្មេហិ សមង្គិភាវោ ទស្សិតោ.

បរបរិគ្គហិតស្ស អាទានន្តិ បរសន្តកស្ស អាទានំ. ថេនោ វុច្ចតិ ចោរោ, តស្ស ភាវោ ថេយ្យំ, កាមញ្ចេត្ថ ‘‘លជ្ជី ទយាបន្នោ’’តិ ន វុត្តំ, អធិការវសេន បន អត្ថតោ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ លជ្ជាទយោ បាណាតិបាតប្បហានស្ស វិសេសបច្ចយា, ឯវំ អទិន្នាទានប្បហានស្សបីតិ, តស្មា សាបិ បាឡិ អានេត្វា វត្តព្ពា. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. អថ វា សុចិភូតេនាតិ ឯតេន ហិរោត្តប្បាទីហិ សមន្នាគមោ, អហិរិកាទីនញ្ច បហានំ វុត្តមេវាតិ ‘‘លជ្ជី’’តិអាទិ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសេដ្ឋចរិយន្តិ អសេដ្ឋានំ ហីនានំ, អសេដ្ឋំ វា លាមកំ ចរិយំ, និហីនវុត្តិំ មេថុនន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ អាចារន្តិ មេថុនវិរតិមាហ. អារាចារី មេថុនាតិ ឯតេន – ‘‘ឥធេកច្ចោ ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, អបិច ខោ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនំ សាទិយតិ, សោ តំ អស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៥០) វុត្តា សត្តវិធមេថុនសំយោគាបិ បដិវិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សច្ចតោ ថេតតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩) វិយ ថេត-សទ្ទោ ថិរបរិយាយោ, ថិរភាវោ ច សច្ចវាទិតាយ ឋិតកថត្តា កថាវសេន វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឋិតកថាតិ អត្ថោ’’តិ. ន ឋិតកថោតិ យថា ហលិទ្ទិរាគាទយោ អនវដ្ឋិតសភាវតាយ ន ឋិតា, ឯវំ ន ឋិតា កថា យស្ស សោ ន ឋិតកថោតិ ហលិទ្ទិរាគាទយោ យថា កថាយ ឧបមា ហោន្តិ, ឯវំ យោជេតព្ពំ. ឯស នយោ ‘‘បាសាណលេខា វិយា’’តិអាទីសុបិ. សទ្ធា អយតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ សទ្ធាយា, សទ្ធាយា ឯវ សទ្ធាយិកា យថា វេនយិកា. សទ្ធាយ វា អយិតព្ពា សទ្ធាយិកា, សទ្ធេយ្យាតិ អត្ថោ. វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ វិសំវាទនតោតិ អធិប្បាយោ.

ឯកំ ភត្តំ ឯកភត្តំ, តំ ឯតេសមត្ថីតិ ឯកភត្តិកា, ឯកស្មិំ ទិវសេ ឯកវារមេវ ភុញ្ជនកា. តយិទំ រត្តិភោជនេនបិ សិយាតិ អាហ ‘‘រត្តូបរតា’’តិ. ឯវម្បិ សាយន្ហភោជនេនបិ សិយុំ ឯកភត្តិកាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘វិរតា វិកាលភោជនា’’តិ វុត្តំ. អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈន្ហិកា អយំ ពុទ្ធានំ អរិយានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ ភោជនស្ស កាលោ នាម, តទញ្ញោ វិកាលោ. អដ្ឋកថាយំ បន ទុតិយបទេន រត្តិភោជនស្ស បដិក្ខិត្តត្តា អបរណ្ហោ ‘‘វិកាលោ’’តិ វុត្តោ.

សង្ខេបតោ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣) ភគវតោ សាសនំ សច្ឆន្ទរាគប្បវត្តិតោ នច្ចាទីនំ ទស្សនំ ន អនុលោមេតីតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស អននុលោមត្តា’’តិ. អត្តនា បយោជិយមានំ បរេហិ បយោជាបីយមានញ្ច នច្ចំ នច្ចភាវសាមញ្ញតោ បាឡិយំ ឯកេនេវ នច្ចសទ្ទេន គហិតំ, តថា គីតវាទិតសទ្ទា ចាតិ អាហ ‘‘នច្ចននច្ចាបនាទិវសេនា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន គាយនគាយាបនវាទនវាទាបនានិ សង្គណ្ហាតិ. ទស្សនេន ចេត្ថ សវនម្បិ សង្គហិតំ វិរូបេកសេសនយេន. អាលោចនសភាវតាយ វា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សវនកិរិយាយបិ ទស្សនសង្ខេបសព្ភាវតោ ទស្សនាឥច្ចេវ វុត្តំ. អវិសូកភូតស្ស គីតស្ស សវនំ កទាចិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘វិសូកភូតំ ទស្សន’’ន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាយ ‘‘ធម្មូបសំហិតំ គីតំ វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ ធម្មោ ន វដ្ដតី’’តិ.

យំ កិញ្ចីតិ គន្ថិតំ វា អគន្ថិតំ វា យំ កិញ្ចិ បុប្ផំ. គន្ធជាតន្តិ គន្ធជាតិយំ. តស្សាបិ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ វចនតោ ធូបិតស្សបិ អធូបិតស្សបិ យស្ស កស្សចិ វិលេបនាទិ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឧច្ចាតិ ឧច្ចសទ្ទេន សមានត្ថំ ឯកំ សទ្ទន្តរំ. សេតិ ឯត្ថាតិ សយនំ. ឧច្ចាសយនំ មហាសយនញ្ច សមណសារុប្បរហិតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘បមាណាតិក្កន្តំ អកប្បិយត្ថរណ’’ន្តិ, អាសន្ទាទិអាសនញ្ចេត្ថ សយនេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា បន អាធារេ បដិក្ខិត្តេ តទាធារកិរិយា បដិក្ខិត្តាវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧច្ចាសយនមហាសយនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្ថតោ បន តទុបភោគភូតនិសជ្ជានិបជ្ជនេហិ វិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. អថ វា ‘‘ឧច្ចាសយនាសនមហាសយនាសនា’’តិ, ឯតស្មិំ អត្ថេ ឯកសេសនយេន អយំ និទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ. (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១) អាសនកិរិយាបុព្ពកត្តា វា សយនកិរិយាយ សយនគ្គហណេនេវ អាសនម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘កីវា’’តិ អយំ និបាតោ. ‘‘កិត្តក’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថំ ពោធេតីតិ អាហ ‘‘កីវមហប្ផលោតិ កិត្តកំ មហប្ផលោ’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘កីវមហានិសំសោ’’តិអាទីសុ. រត្ត-សទ្ទោ រតនបរិយាយោតិ អាហ ‘‘បហូតរត្តរតនានន្តិ បហូតេន រត្តសង្ខាតេន រតនេន សមន្នាគតាន’’ន្តិ. បាឡិយំ បន ‘‘បហូតសត្តរតនាន’’ន្តិបិ បាឋោ ទិស្សតិ. ភេរិតលសទិសំ កត្វាតិ ភេរិតលំ វិយ សមំ កត្វា. តតោ ឯកំ ភាគំ ន អគ្ឃតីតិ យថាវុត្តំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ តតោ សោឡសភាគតោ ឯកំ ភាគំ ន អគ្ឃតិ. តតោ ពហុតរំ ហោតីតិ ចក្កវត្តិរជ្ជសិរិតោ ពហុតរំ ហោតិ.

ចាតុមហារាជីកានន្តិអាទីសុ ចាតុមហារាជិកា នាម សិនេរុបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេ ហោន្តិ, តេសុ ពហូ បព្ពតដ្ឋាបិ អាកាសដ្ឋាបិ, តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា, ខិឌ្ឌាបទោសិកា, មនោបទោសិកា, សីតវលាហកា, ឧណ្ហវលាហកា, ចន្ទិមា, ទេវបុត្តោ, សូរិយោ, ទេវបុត្តោតិ ឯតេ សព្ពេ ចាតុមហារាជិកទេវលោកដ្ឋកា ឯវ. តេត្តិំស ជនា តត្ថ ឧប្បន្នាតិ តាវតិំសា. អបិច តាវតិំសាតិ តេសំ ទេវានំ នាមមេវាតិ វុត្តំ. តេបិ អត្ថិ បព្ពតដ្ឋកា, អត្ថិ អាកាសដ្ឋកា, តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា, តថា យាមាទីនំ. ឯកទេវលោកេបិ ហិ ទេវានំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ អប្បត្តា នាម នត្ថិ. តត្ថ ទិព្ពសុខំ យាតា បយាតា សម្បត្តាតិ យាមា. តុដ្ឋា បហដ្ឋាតិ តុសិតា. បកតិបដិយត្តារម្មណតោ អតិរេកេន រមិតុកាមកាលេ យថារុចិតេ ភោគេ និម្មិនិត្វា និម្មិនិត្វា រមន្តីតិ និម្មានរតិ. ចិត្តាចារំ ញត្វា បរេហិ និម្មិតេសុ ភោគេសុ វសំ វត្តេន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តី.

តត្ថ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ មនុស្សគណនាយ នវុតិវស្សសតសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ. តាវតិំសានំ ទេវានំ តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ. យាមានំ ទេវានំ ចុទ្ទស ច វស្សកោដិយោ ចត្តារិ ច វស្សសតសហស្សានិ. តុសិតានំ ទេវានំ សត្តបញ្ញាស ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ. និម្មានរតីនំ ទេវានំ ទ្វេ ច វស្សកោដិសតានិ តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ ចត្តារិ ច វស្សសតសហស្សានិ. បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ នវ ច វស្សកោដិសតានិ ឯកវីស កោដិយោ ច សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ.

មុដ្ឋិហត្ថបាទកេតិ បាទតលតោ យាវ អដនិយា ហេដ្ឋិមន្តោ, តាវ មុដ្ឋិរតនប្បមាណបាទកេ. តញ្ច ខោ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ហត្ថេន, យស្សិទានិ វឌ្ឍកីហត្ថោតិ សមញ្ញា. សីលសមាទានតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ កិញ្ចិ អកត្វា ធម្មស្សវនេន វា កម្មដ្ឋានមនសិការេន វា វីតិនាមេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘តំ បន ឧបវសន្តេន…បេ… វិចារេតព្ព’’ន្តិ.

វាចំ ភិន្ទិត្វា ឧបោសថង្គានិ សមាទាតព្ពានីតិ ‘‘ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវស’’ន្តិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា ‘‘ឧបោសថង្គវសេន អដ្ឋ សិក្ខាបទានិ សមាទិយាមី’’តិ ឯកតោ កត្វា បុន បច្ចេកំ ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមិ…បេ… ឧច្ចាសយនមហាសយនា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឯវំ វចីភេទំ កត្វា យថាបាឡិ សមាទាតព្ពានិ. បាឡិំ អជានន្តេន បន អត្តនោ ភាសាយ បច្ចេកំ វា ‘‘ពុទ្ធបញ្ញត្តំ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឯកតោ អធិដ្ឋានវសេន វា សមាទាតព្ពានិ, អញ្ញំ អលភន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. ឧបាសកសីលញ្ហិ អត្តនា សមាទិយន្តេនបិ សមាទិន្នំ បរសន្តិកេ សមាទិយន្តេនបិ, ឯកជ្ឈំ សមាទិន្នម្បិ សមាទិន្នមេវ ហោតិ បច្ចេកំ សមាទិន្នម្បិ. តំ បន ឯកជ្ឈំ សមាទិយតោ ឯកាយេវ វិរតិ ឯកា ចេតនា ហោតិ. សា បន សព្ពវិរតិចេតនានំ កិច្ចការីតិ តេនបិ សព្ពសិក្ខាបទានិ សមាទិន្នានេវ. បច្ចេកំ សមាទិយតោ បន នានាវិរតិចេតនាយោ យថាសកំ កិច្ចវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពសមាទានេ បន វចីភេទោ កាតព្ពោយេវ. បរូបរោធបដិសំយុត្តា បរវិហិំសាសំយុត្តា.

ននុ ច ‘‘មណិ’’ន្តិ វុត្តេ វេឡុរិយម្បិ សង្គហិតមេវ, កិមត្ថំ បន វេឡុរិយន្តិ អាហ ‘‘វេឡុរិយន្តិ…បេ… ទស្សេតី’’តិ. ‘‘មណិ’’ន្តិ វត្វាវ ‘‘វេឡុរិយ’’ន្តិ ឥមិនា ជាតិមណិភាវំ ទស្សេតីតិ យោជេតព្ពំ. ឯកវស្សិកវេឡុវណ្ណន្តិ ជាតិតោ ឯកវស្សាតិក្កន្តវេឡុវណ្ណំ. លទ្ធកន្តិ សុន្ទរំ. ចន្ទប្បភា តារគណាវ សព្ពេតិ យថា ចន្ទប្បភាយ កលំ សព្ពេ តារាគណា នានុភវន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ចន្ទប្បភាតិ សាមិអត្ថេ បច្ចត្ត’’ន្តិ.

ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.