(៧) ២. មហាវគ្គោ

១. តិត្ថាយតនសុត្តវណ្ណនា

៦២. ទុតិយស្ស បឋមេ តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ តព្ពិនិមុត្តស្ស កស្សចិ ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតស្ស អភាវតោ. ឯត្ថ ហិ សត្តា តរន្តិ ឧប្បិលវន្តិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តិ, តស្មា ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បារគមនសង្ខាតញ្ហិ តរណំ ទិដ្ឋិគតិកានំ នត្ថិ, តត្ថេវ អបរាបរំ និមុជ្ជនុម្មុជ្ជនវសេន បិលវនមេវ តេសំ តរណំ នាម. ឧប្បាទកាតិ បូរណកស្សបាទយោ. តិត្ថេ ជាតា តិត្ថិយា, យថាវុត្តំ វា ទិដ្ឋិគតសង្ខាតំ តិត្ថំ ឯតេសំ អត្ថីតិ តិត្ថិកា, តិត្ថិកា ឯវ តិត្ថិយា. មនោរមេតិ សាទុផលភរិតតាយ អភយទិសតាយ ច មនោរមេ. ឥមេសុយេវ តីសុ ឋានេសូតិ យថាវុត្តេសុ តិត្ថាយតនេសុ.

យោ យថា ជានាតិ, តស្ស តថា វុច្ចតីតិ ឥមិនា បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន តថា វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បុគ្គល-សទ្ទោ ច តិស្សន្នម្បិ បកតីនំ សាធារណោ, តស្មា បុរិសគ្គហណេន តតោ វិសេសនំ យថា ‘‘អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា’’តិ. បដិសំវិទិតំ ករោតីតិ កេវលំ ជាននវសេន វិទិតំ ករោតិ. អនុភវតិ វាតិ វិបាកលក្ខណប្បត្តំ អនុភវតិ. បុព្ពេកតហេតូតិ អន្តោគធាវធារណំ បទន្តិ អាហ ‘‘បុព្ពេកតកម្មបច្ចយេនេវា’’តិ. ឥមិនាតិ ‘‘សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតូ’’តិ ឥមិនា វចនេន. កម្មវេទនន្តិ កុសលាកុសលកម្មសហជំ វេទនំ. កិរិយវេទនន្តិ ‘‘នេវ កុសលាកុសលា ន ច កម្មវិបាកា’’តិ ឯវំ វុត្តំ កិរិយចិត្តសហជំ វេទនំ. ន កេវលញ្ច តេ កម្មកិរិយវេទនា ឯវ បដិក្ខិបន្តិ, អថ ខោ សាសនេ លោកេ ច បាកដេ វាតាពាធាទិរោគេ ច បដិក្ខិបន្តិ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បិត្តសមុដ្ឋានាតិ បិត្តវិការាធិកសម្ភូតា. អនន្តរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សន្និបាតិកាតិ បិត្តាទីនំ តិណ្ណម្បិ វិការានំ សន្និបាតតោ ជាតា. ឧតុបរិណាមជាតិ សីតាទិឧតុនោ វិបរិណាមតោ វិសមបរិវុត្តិតោ ជាតា. វិសមបរិហារជាតិ អសប្បាយាហារយោគបដិសេវនវសេន កាយស្ស វិសមំ បរិហរណតោ ជាតា. ឱបក្កមិកាតិ ឧបក្កមតោ និព្ពត្តា. កម្មវិបាកជាតិ កម្មស្ស វិបាកភូតក្ខន្ធតោ ជាតា. វិរោធិបច្ចយសមុដ្ឋានា ធាតូនំ វិការាវត្ថា, តប្បច្ចយា វា ទុក្ខា វេទនា អាពាធនដ្ឋេន អាពាធោ, សោ ឯវ រុជ្ជនដ្ឋេន រោគោ. តត្ថ ‘‘យោ យាប្យលក្ខណោ, សោ រោគោ, ឥតរោ អាពាធោ’’តិ វទន្តិ. សព្ពេសញ្ច នេសំ តំតំធាតូនំ វិសមំ អាសន្នការណំ, ន តថា ឥតរានិ. តត្ថាបិ ច បកោបាវត្ថា ធាតុយោ អាសន្នការណំ, ន តថា បរបច្ចយាវត្ថាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋមំយេវ កម្មវិបាកជំ អាពាធំ សម្បដិច្ឆន្តិ ‘‘សព្ពំ តំ បុព្ពេកតហេតូ’’តិ វិបល្លាសគ្គាហេន. ‘‘បុព្ពេ’’តិ បុរាតនស្សេវ កម្មស្ស គហិតត្តា ឧបបជ្ជវេទនីយម្បិ តេ បដិក្ខិបន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ទ្វេ បដិពាហិត្វា’’តិ. សម្បដិច្ឆន្តីតិ អនុជានន្តិ.

អត្តនា កតមូលកេនាតិ សាហត្ថិកកម្មហេតុ. អាណត្តិមូលកេនាតិ បរស្ស អាណាបនវសេន កតកម្មហេតុ. ឥមាតិ តិស្សោ វេទនា. សព្ពេ បដិពាហន្តីតិ សព្ពេ រោគេ បដិសេធេន្តិ សព្ពេសម្បិ តេសំ ឯកេន ឥស្សរេនេវ និម្មិតត្តា តព្ភាវីភាវាសម្ភវតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សព្ពំ បដិពាហន្តីតិ ហេតុបច្ចយបដិសេធនតោ សព្ពំ និសេធេន្តិ.

មាតិកំ និក្ខិបិត្វាតិ តិណ្ណម្បិ វេទានំ អសារភាវទស្សនត្ថំ ឧទ្ទេសំ កត្វា. តន្តិ តំ មាតិកំ. វិភជិត្វា ទស្សេតុន្តិ ទោសទស្សនវសេនេវ វិភាគតោ ទស្សេតុំ. លទ្ធិបតិដ្ឋាបនត្ថន្តិ អត្តនោ លទ្ធិយា បដិជានាបនត្ថំ. លទ្ធិតោ លទ្ធិំ សង្កមន្តីតិ មូលលទ្ធិតោ អញ្ញលទ្ធិំ ឧបគច្ឆន្តិ បដិជានន្តិ. បុព្ពេកតហេតុយេវ បដិសំវេទេតីតិ កម្មវេទនម្បិ វិបាកវេទនំ កត្វា វទន្តិ. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ ព្យាមូឡ្ហចិត្តា កម្មន្តរវិបាកន្តរាទីនិ អាលោឡេន្តិ, អសង្ករតោ សញ្ញាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. យថា ច អកុសលកម្មេ, ឯវំ កុសលកម្មេបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ បាណាតិបាតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវន្តិ យថា បុព្ពេកតហេតុ ឯវ បាណាតិបាតិនោ នាម ហោន្តិ, ន ឥទានិ សយំកតការណា, ឯវំ បាណាតិបាតា វិរមណម្បិ បុព្ពេកតហេតុ ឯវាតិ វិចារិយមានោ បុព្ពេកតវាទោ អកិរិយវាទោ ឯវ សម្បជ្ជតិ.

កត្តុកម្យតាឆន្ទោ ន តណ្ហាឆន្ទោ. កត្តុកម្យតាតិ កាតុមិច្ឆា. បច្ចត្តបុរិសការោតិ តេន តេន បុរិសេន កត្តព្ពកិច្ចំ ន ហោតិ បុព្ពេកតហេតុ ឯវ សិជ្ឈនតោ. ឧភយម្បិ តំ ឯស ន លព្ភតីតិ កត្តព្ពករណំ សុចរិតបូរណំ, អកត្តព្ពអករណំ ទុច្ចរិតវិរតីតិ ឥទំ ឧភយម្បិ ឯស ន លភតិ. សមណាបិ ហិ បុព្ពេកតការណាយេវ ហោន្តីតិ បុព្ពេកតការណាយេវ សមណាបិ ហោន្តិ, ន ឥទានិ សំវរសមាទានាទិនា. អស្សមណាបិ បុព្ពេកតការណាយេវាតិ បុព្ពេកតការណាយេវ អស្សមណាបិ ហោន្តិ, ន សំវរភេទេន.

យថា បុព្ពេកតវាទេ ឆន្ទវាយាមានំ អសម្ភវតោ បច្ចត្តបុរិសការានំ អភាវោ, ឯវំ ឥស្សរនិម្មានវាទេបិ ឥស្សរេនេវ សព្ពស្ស និម្មិតភាវានុជាននតោតិ វុត្តំ ‘‘បុព្ពេកតវាទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឯស នយោ អហេតុកវាទេបីតិ អាហ ‘‘តថា អហេតុកវាទេបី’’តិ.

ឥមេសន្តិអាទិនា ឥមេសំ តិត្ថាយតនានំ តុច្ឆាសារតាយ ថុសកោដ្ដនេន កុណ្ឌកមត្តស្សបិ អលាភោ វិយ បរមត្ថលេសស្សបិ អភាវោ, តថា ខជ្ជោបនកោភាសតោ តេជសោ ផុលិង្គមត្តស្សបិ អភាវោ វិយ អន្ធវេណិកស្សបិ មគ្គស្ស អប្បដិលាភោ វិយ សទ្ទមត្តំ និស្សាយ មិច្ឆាភាគេន វិបល្លត្ថតាយ ទទ្ទរជាតកេ (ជា. ១.២.៤៣-៤៣) សសកសទិសតា ច វិភាវិតា ហោតិ. សារភាវន្តិ សីលសារាទិសម្បត្តិយា សារសព្ភាវំ. និយ្យានិកភាវន្តិ ឯកន្តេនេវ វដ្ដតោ និយ្យានាវហភាវំ. អនិគ្គហិតោតិ ន និគ្គហេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘និគ្គហេតុំ អសក្កុណេយ្យោ’’តិ. អសំកិលិដ្ឋោតិ សំកិលេសវិរហិតោ. តេនាហ ‘‘និក្កិលេសោ’’តិអាទិ. អនុបវជ្ជោតិ ធម្មតោ ន ឧបវទិតព្ពោ. អប្បដិកុដ្ឋោ នាម អប្បដិសេធនំ វា សិយា អនក្កោសនំ វាតិ តទុភយំ ទស្សេន្តោ ‘‘អប្បដិពាហិតោ អនុបក្កុដ្ឋោ’’តិ អាហ.

តស្ស ធម្មស្សាតិ ‘‘អយំ ខោ បន, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា ឧទ្ធដស្ស ធម្មស្ស. បញ្ហំ បុច្ឆិត្វាតិ កថេតុកម្យតាវសេន បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា. យថាបដិបាដិយាតិ មាតិកាយ យថានិក្ខិត្តប្បដិបាដិយា. ធាតុយោតិ សភាវធារណដ្ឋេន ធាតុយោ. តា បន យស្មា តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បនាបរិកប្បិតអត្តសុភសុខសស្សតាទិបកតិអាទិធុវាទិជីវាទិកាយាទិកា វិយ ន ឥច្ឆាសភាវា ទិដ្ឋិអាទិរហិតេហិ វិមុច្ចមានឧទុម្ពរបុប្ផាទិលោកវោហារវត្ថូនិ វិយ ច វាចាវត្ថុមត្តា, អថ ខោ សច្ចបរមត្ថភូតាតិ អាហ ‘‘សភាវា’’តិ, សច្ចសភាវាតិ អត្ថោ. អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ហិ ធាតុយោ. និជ្ជីវនិស្សត្តភាវប្បកាសកោតិ ពាហិរបរិកប្បិតជីវាភាវប្បកាសកោ លោកិយមហាជនសំកប្បិតសត្តាភាវប្បកាសកោ ច. អាករដ្ឋេនាតិ ឧប្បជ្ជនដ្ឋានភាវេន. ឧប្បត្តិដ្ឋានម្បិ ហិ អាករោ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘កម្ពោជោ អស្សានំ អាយតន’’ន្តិ. មនោបវិចារាតិ តំ តំ អារម្មណំ ឧបេច្ច មនសោ វិវិធចរណាការោ. កេហិ កត្ថាតិ អាហ ‘‘វិតក្កវិចារបាទេហី’’តិអាទិ. អដ្ឋារសសុ ឋានេសូតិ ឆ សោមនស្សដ្ឋានិយានិ, ឆ ទោមនស្សដ្ឋានិយានិ, ឆ ឧបេក្ខាដ្ឋានិយានីតិ ឯវំ អដ្ឋារសសុ ឋានេសុ.

បតិដ្ឋាធាតូតិ សេសភូតត្តយស្ស ចេវ សព្ពូបាទារូបានញ្ច បតិដ្ឋាសភាវា ធាតុ. ឥមិនា នយេន អាពន្ធនធាតូតិអាទីសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អបិច កក្ខឡភាវសិទ្ធោ សហជាតធម្មានំ អាធារភាវោ បតិដ្ឋាភាវោ. ទ្រវភាវសិទ្ធំ សម្បិណ្ឌនំ អាពន្ធនំ. ឧណ្ហភាវសិទ្ធំ មុទុតាបក្កតាវហំ បរិបាចនំ. ថទ្ធភាវាវហំ ឧទ្ធុមាតនំ វិត្ថម្ភនំ. រូបវិវិត្តោ រូបបរិយន្តោ អាកាសោតិ យេសំ សោ បរិច្ឆេទោ, តេហិ សោ អសម្ផុដ្ឋោវាតិ វុត្តំ ‘‘អាកាសធាតូតិ អសម្ផុដ្ឋធាតូ’’តិ. សញ្ជាននវិធុរា អារម្មណូបលទ្ធិ វិជាននធាតុ. វិត្ថារតោបិ កថេតុំ វដ្ដតិ សង្ខេបន្តោគធត្តា វិត្ថារស្ស. សង្ខេបតោ កថេតុំ ន វដ្ដតិ កថេតព្ពស្ស អត្ថស្ស អនវសេសបរិយាទានាភាវតោ. តេនាហ ‘‘វិត្ថារតោវ វដ្ដតី’’តិ. ឧភយថាតិ សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ច.

អនិប្ផន្នាបិ អាកាសធាតុ ភូតានិ ឧបាទាយ គហេតព្ពតាមត្តេន ‘‘ឧបាទារូប’’ន្តេវ វុច្ចតិ. ទិដ្ឋានេវាតិ សល្លក្ខេតព្ពានិ ឧបាទារូបភាវសាមញ្ញតោ. តេន សហជាតា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ សមុទាយេ បវត្តវោហារស្ស អវយវេបិ ទិស្សនតោ យថា ‘‘វត្ថេកទេសេ ទឌ្ឍេ វត្ថំ ទឌ្ឍ’’ន្តិ. ‘‘ផស្សោ ច ចេតនា ច សង្ខារក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ មហាភូមកត្តា តេសំ តប្បធានត្តា ច សង្ខារក្ខន្ធស្ស. អរូបក្ខន្ធា នាមំ អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ នាមាធីនគ្គហណតោ ច. រូបក្ខន្ធោ រូបំ បរិព្យត្តំ រុប្បនដ្ឋេន. បច្ចយន្តិ និស្សយភូតំ បច្ចយំ. វិភាគេន ទ្វាចត្តាលីស. ឯកាសីតិ ចិត្តានិ ‘‘សម្មសនចារោយ’’ន្តិ កត្វា. អនុក្កមេន បដិបជ្ជមានោតិ ឯវំ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិយំ ឋិតោ ឧបរិមេន តិស្សន្នំ វិសុទ្ធីនំ សម្បាទនវសេន វិសុទ្ធិភាវនំ ឧស្សុក្កាបេន្តោ.

ផស្សាយតនន្តិ ផស្សស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. សុវណ្ណាទីនន្តិ សុវណ្ណមណិវជិរាទីនំ. អាកិណ្ណំ វិយ ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ ឯត្ថាតិ អាករោ. យថា ចក្ខុ វិបាកផស្សស្ស វិសេសបច្ចយោ, ន តថា ឥតរេសន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ទ្វេ ចក្ខុវិញ្ញាណានី’’តិអាទិ. ឯស នយោ សេសវារេសុបិ. ទ្វត្តិំសាយ វិបាកផស្សេសុ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសហគតផស្សេ ឋបេត្វា សេសា ទ្វាវីសតិ វិបាកផស្សា វេទិតព្ពា. ទិដ្ឋមេវ ហោតិ តេន សមានយោគក្ខមត្តា. ‘‘សង្ខេបតោ តាវា’’តិ សង្ខេបកថំ អារភិត្វាបិ វិត្ថារកថាបេត្ថ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យាវាតិ វុត្តំ ‘‘ហេដ្ឋា…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ.

សោមនស្សស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតំ សោមនស្សដ្ឋានិយំ. តេនាហ ‘‘សោមនស្សស្ស ការណភូត’’ន្តិ. ឧបវិចរតីតិ ឧបេច្ច បវត្តតិ. សភាវតោ សង្កប្បតោ ច សោមនស្សាទិឧប្បត្តិហេតុកា សោមនស្សដ្ឋានិយាទិតាតិ អាហ ‘‘ឥដ្ឋំ វា ហោតូ’’តិអាទិ. ចតុត្ថំ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ តទវិនាភាវតោ.

អរិយសច្ចានីតិ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អរិយភាវករានី’’តិអាទិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៣១) បកាសិតំ, តស្មា ន ឥធ បកាសេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សុខាវពោធនត្ថន្តិ ទេសិយមានាយ វដ្ដកថាយ សុខេន អវពោធនត្ថំ. តេនាហ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ. ទ្វាទសបទន្តិ អវិជ្ជាទីហិ បទេហិ ទ្វាទសបទំ. បច្ចយវដ្ដន្តិ បច្ចយប្បពន្ធំ. កថេតុកាមោ ហោតិ បច្ចយាការមុខេន សច្ចានិ ទស្សេតុកាមតាយ. គព្ភាវក្កន្តិវដ្ដន្តិ គព្ភោក្កន្តិមុខេន វិបាកវដ្ដំ ទស្សេតិ ‘‘គព្ភស្សាវក្កន្តិ ហោតី’’តិអាទិនា. តស្មា បនេត្ថ គព្ភាវក្កន្តិវសេនេវ វដ្ដំ ទស្សិតន្តិ អាហ ‘‘គព្ភាវក្កន្តិវដ្ដស្មិំ ហី’’តិអាទិ. គព្ភាវក្កន្តិវដ្ដស្មិន្តិ មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តនវសេន បវត្តធម្មប្បពន្ធេ. ទស្សិតេតិ ទេសនាវសេន ទស្សិតេ. បុរិមា ទ្វេ យោនិយោ ឥតរាហិ ឱឡារិកតាយ បរិព្យត្តតរាតិ វុត្តំ ‘‘គព្ភាវក្កន្តិ…បេ… អវពោធេតុម្បី’’តិ.

បច្ចយមត្តន្តិ ឆន្នំ ធាតូនំ សាធារណំ បច្ចយភាវមត្តំ, ន តេហិ ភាគសោ និប្ផាទិយមានំ បច្ចយវិសេសំ ‘‘កុតោ បនេតំ ឆន្នំ ធាតូន’’ន្តិ អវិភាគេន វុត្តត្តា. តេនាហ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ. ន មាតុ ន បិតុ តាសំ ធាតូនំ ឥមស្ស សត្តស្ស ពាហិរភាវតោ. គព្ភស្សាតិ ឯត្ថ គព្ភតិ អត្តភាវភាវេន វត្តតីតិ គព្ភោ, កលលាទិអវត្ថោ ធម្មប្បពន្ធោ. តន្និស្សិតត្តា បន សត្តសន្តានោ គព្ភោតិ វុត្តោ យថា មញ្ចនិស្សិតា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. តន្និស្សយភាវតោ មាតុកុច្ឆិ គព្ភោតិ វុច្ចតិ ‘‘គព្ភេ វសតិ មាណវោ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.៣៦៣). គព្ភោ វិយាតិ វា គព្ភោ. យថា ហិ និវាសដ្ឋានតាយ សត្តានំ ឱវរកោ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ គព្ភសេយ្យកានំ សត្តានំ យាវ អភិជាតិ និវាសដ្ឋានតាយ មាតុកុច្ឆិ ‘‘គព្ភោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន បឋមំ វុត្តអត្ថេនេវ គព្ភោតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘គព្ភោ ច នាមា’’តិអាទិ.

និរតិអត្ថេន និរយោ ច សោ យថាវុត្តេន អត្ថេន គព្ភោ ចាតិ និរយគព្ភោ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. អយំ បន វិសេសោ – ទេវមនុជាទយោ វិយ ឧទ្ធំ ទីឃា អហុត្វា តិរិយំ អញ្ចិតា ទីឃាតិ តិរច្ឆានា. តេ ឯវ ខន្ធកោដ្ឋាសភាវេន យោនិ ច សោ វុត្តនយេន គព្ភោ ចាតិ តិរច្ឆានយោនិគព្ភោ. បកដ្ឋតោ សុខតោ អបេតំ អបគមោ បេតភាវោ, តំ បត្តានំ វិសយោតិ បេត្តិវិសយោ, បេតយោនិ. មនស្ស ឧស្សន្នតាយ សូរភាវាទិគុណេហិ ឧបចិតមានសតាយ ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តតាយ មនុស្សា. ទិព្ពន្តិ កាមគុណាទីហិ កីឡន្តិ លឡន្តិ ជោតន្តីតិ ទេវា. គព្ភសទ្ទោ វុត្តនយោ ឯវ. នានប្បការោតិ យថាវុត្តេន តទនន្តរភេទេន ច នានប្បការកោ. មនុស្សគព្ភោ អធិប្បេតោ សុបាកដតាយ បច្ចក្ខភាវតោ. ឱក្កន្តិ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមិត្វា វិយ ឧប្បតិត្វាតិ កត្វា. និព្ពត្តនំ និព្ពត្តិ. បាតុភាវោ ឧប្បត្តិប្បកាសកោ ច.

សន្និបាតោ នាម អវេកល្លជាតិហីនវេកល្លេតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥធ មាតាបិតរោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ. សន្និបតិតាតិ សមោធានភាវតោ សន្និបតិតា សមាគតា សំសិលិដ្ឋា. ឧតុនីតិ ឧតុមតី សញ្ជាតបុប្ផា. ឥទញ្ច ឧតុសមយំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន លោកសមញ្ញាករជស្ស លគ្គនទិវសមត្តំ. មាតុគាមស្ស ហិ យស្មិំ គព្ភាសហសញ្ញិតេ ឱកាសេ ទារកោ និព្ពត្តតិ, តត្ថ មហតី លោហិតបីឡកា សណ្ឋហិត្វា អគ្គហិតបុព្ពា ឯវ ភិជ្ជិត្វា បគ្ឃរតិ, វត្ថុ សុទ្ធំ ហោតិ បគ្ឃរិតលោហិតត្តា អនាមយត្តា ច. វិសុទ្ធេ វត្ថុម្ហិ មាតាបិតូសុ ឯកវារំ សន្និបតិតេសុ យាវ សត្ត ទិវសានិ ខេត្តមេវ ហោតិ. សុទ្ធំ វត្ថុ នហានតោ បរម្បិ កតិបយានិ ទិវសានិ គព្ភសណ្ឋហនតាយ ខេត្តមេវ ហោតិ បរិត្តស្ស លោហិតលេសស្ស វិជ្ជមានត្តា. តស្មិំ សមយេ ហត្ថគ្គាហវេណិគ្គាហាទិនា អង្គបរាមសនេនបិ ទារកោ និព្ពត្តតិយេវ. ឥត្ថិសន្តានេបិ ហិ សត្តបិ ធាតូ លព្ភន្តេវ. តថា ហិ បារិកាយ នាភិបរាមសនេន សាមស្ស ពោធិសត្តស្ស, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ នាភិបរាមសនេន (ជា. អដ្ឋ. ៤.១៥.មាតង្គជាតកវណ្ណនា; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៦៥) មណ្ឌព្យស្ស និព្ពត្តិ អហោសិ. គន្ធនតោ ឧប្បន្នគតិយា និមិត្តូបដ្ឋានេន សូចនតោ ទីបនតោ គន្ធោតិ លទ្ធនាមេន ភវគាមិកម្មុនា អព្ពតិ បវត្តតីតិ គន្ធព្ពោ, តត្ថ ឧប្បជ្ជមានកសត្តោ. បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតីតិ ន មាតាបិតូនំ សន្និបាតំ ឱលោកយមានោ សមីបេ ឋិតោ បច្ចុបដ្ឋិតោ នាម ហោតិ, កម្មយន្តយន្តិតោ បន ឯកោ សត្តោ តស្មិំ ឱកាសេ និព្ពត្តនកោ ហោតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តទា ហិ តត្រូបគសត្តោ តត្រូបបត្តិអាវហន្តកម្មសង្ខាតេន បេល្លកយន្តេន តថត្ថាយ បេល្លិតោ ឧបនីតោ វិយ ហោតិ.

វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ ឯត្ថ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេន គហិតត្តា ‘‘តយោ អរូបិនោ ខន្ធា’’តិ វុត្តំ. ឥធ បន វិញ្ញាណំ បច្ចយភាវេន អគ្គហេត្វា គព្ភោក្កន្តិយា ឯវ បច្ចយភាវេន គហិតត្តា ‘‘វិញ្ញាណក្ខន្ធម្បិ បក្ខិបិត្វា’’តិ វុត្តំ. ឥធ បន មនុស្សគព្ភស្ស ឱក្កន្តិយា អធិប្បេតត្តា ‘‘គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិក្ខណេ’’តិ វុត្តំ.

តណ្ហាយ សមុទយសច្ចភាវេន គហិតត្តា ‘‘ឋបេត្វា តណ្ហ’’ន្តិ វុត្តំ. តស្សេវ បភាវិកាតិ តស្សេវ យថាវុត្តស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទិកា. ទុក្ខនិរោធោតិ ឯត្ថ ទុក្ខគ្គហណេន តណ្ហាបិ គហិតាតិ អាហ ‘‘តេសំ ទ្វិន្នម្បិ…បេ… ទុក្ខនិរោធោ’’តិ. អវិសេសេន ហិ តេភូមកវដ្ដំ ឥធ ទុក្ខន្តិ អធិប្បេតំ. អថ វា ទុក្ខស្ស អនុប្បត្តិនិរោធោ តព្ភាវិកាយ តណ្ហាយ អនុប្បត្តិនិរោធេន វិនា ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តេសំ ទ្វិន្នម្បិ…បេ… ទុក្ខនិរោធោ’’តិ. អនុប្បត្តិនិរោធោតិ ច អនុប្បត្តិនិរោធនិមិត្តំ និព្ពានំ ទស្សេតិ.

‘‘តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ឧភយត្ថ បាឡិយា បវត្តិអាការភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិ អាហ. តត្ថាតិ វិសទ្ធិមគ្គេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិ អវិជ្ជាយ តុ ឯវ. អសេសវិរាគនិរោធាតិ ឯត្ថ អច្ចន្តមេវ សង្ខារេ វិរជ្ជតិ ឯតេនាតិ វិរាគោ, មគ្គោ, តស្មា វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា អសេសេត្វា និរោធា សមុច្ឆិន្ទនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

សកលស្សាតិ អនវសេសស្ស. កេវលស្សាតិ វា សុទ្ធស្ស, បរបរិកប្បិតសត្តជីវាទិវិរហិតស្សាតិ អត្ថោ. ខីណាការោបិ វុច្ចតិ ‘‘និរុជ្ឈនំ និរោធោ’’តិ ឥមិនា អត្ថេន. អរហត្តម្បិ និរោធោតិ វុច្ចតិ និរោធន្តេ ឧប្បន្នត្តា. និព្ពានម្បិ និរោធោតិ វុច្ចតិ អវិជ្ជាទីនំ និរោធស្ស និមិត្តភាវតោ អវិជ្ជាទយោ និរុជ្ឈន្តិ ឯត្ថាតិ និរោធោតិ កត្វា. ខីណាការទស្សនវសេនាតិ អវិជ្ជាទីនំ អនុប្បត្តិនិរោធេន និរុជ្ឈនាការទស្សនវសេន. និព្ពានមេវ សន្ធាយ, ន បន អរហត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សភាវធម្មានំ និគ្គហោ នាម យថាវុត្តធម្មបរិច្ឆេទតោ ឩនាធិកភាវប្បកាសនេន អត្តសភាវវិភាវនេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘និគ្គណ្ហន្តោ ហី’’តិអាទិ.

តិត្ថាយតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ភយសុត្តវណ្ណនា

៦៣. ទុតិយេ បរិត្តាតុំ សមត្ថភាវេនាតិ ឧប្បន្នភយតោ រក្ខិតុំ សមត្ថភាវេន. នត្ថិ ឯត្ថ មាតាបុត្តំ អញ្ញមញ្ញំ តាយិតុំ សមត្ថន្តិ អមាតាបុត្តានិ, តានិយេវ អមាតាបុត្តិកានិ. តេនាហ ‘‘នត្ថិ ឯត្ថា’’តិអាទិ. យន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ. មាតាបិ បុត្តំ បស្សិតុំ ន លភតិ, បរិត្តាតុំ ន សមត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. បុត្តោបិ មាតរន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចិត្តុត្រាសោយេវ ភយំ ចិត្តុត្រាសភយំ. ឥមិនា ឱត្តប្បភយាទិំ និវត្តេតិ. អដវិគ្គហណេន អដវិវាសិនោ វុត្តា ‘‘សព្ពោ គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ ‘‘អដវីតិ ចេត្ថ អដវិវាសិនោ ចោរា វេទិតព្ពា’’តិ. ឯតេតិ អដវិវាសិនោ ចោរា. ឯតំ វុត្តន្តិ ‘‘អដវិសង្កោបោ’’តិ ឥទំ វុត្តំ. ឋានគមនាទិឥរិយាបថចក្កសមង្គិនោ ឥរិយាបថចក្កសមារុឡ្ហា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឥរិយាបថចក្កម្បិ វដ្ដតី’’តិ. ឥរិយាបថោយេវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ឥរិយាបថចក្កំ.

បរិយាយន្តីតិ បរិតោ តេន តេន ទិសាភាគេន គច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥតោ ចិតោ ច គច្ឆន្តី’’តិ. មាតុបេមេន គន្តុំ អវិសហិត្វា អត្តនោ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តំ. អត្តសិនេហស្ស ពលវភាវតោ មាតរម្បិ អនបេក្ខិត្វា ‘‘អត្តានំយេវ រក្ខិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តំ. ឯកស្មិំ ឋានេ និលីនន្តិ វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា ឯកស្មិំ ខេមេ បទេសេ និសិន្នំ. កុល្លេ វាតិអាទីសុ កូលំ បរតីរំ វហតិ បាបេតីហិ កុល្លោ, តរណត្ថាយ វេឡុនឡាទីហិ កលាបំ កត្វា ពទ្ធោ. បត្ថរិត្វា ពទ្ធោ បន ឧឡុម្បោ, ចាដិអាទិ មត្តិកាភាជនំ. វុយ្ហមានន្តិ ឧទកោឃេន អធោសោតំ នីយមានំ.

យថាវុត្តានិ តីណិ ភយានិ សមាតាបុត្តិកានិយេវ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស វសេន អមាតាបុត្តិកានិ ទស្សិតានីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បរិយាយតោ អមាតាបុត្តិកានិ ភយានិ ទស្សេត្វា’’តិ.

ភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វេនាគបុរសុត្តវណ្ណនា

៦៤. តតិយេ ឯវំនាមកេ ជនបទេតិ យត្ថ នាមគ្គហណេន កោសលសទ្ទស្ស រុឡ្ហីសទ្ទតំ ទស្សេតិ. តថា ហិ កោសលា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីសទ្ទេន ‘‘កោសលា’’តិ វុច្ចតិ. អក្ខរចិន្តកា ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ យុត្តេ វិយ សលិង្គវចនានិ (បាណិនិ ១.២.៥១) ឥច្ឆន្តិ. អយមេត្ថ រុឡ្ហី យថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘កុរូសុ វិហរតិ, អង្គេសុ វិហរតី’’តិ ច. តព្ពិសេសនេ បន ជនបទសទ្ទេ ជាតិសទ្ទេ ឯកវចនមេវ យថា ‘‘កោសលេសុ ជនបទេ’’តិ. ចារិកន្តិ ចរណំ. ចរណំ វា ចារោ, សោ ឯវ ចារិកា. តយិទំ មគ្គគមនំ ឥធាធិប្បេតំ, ន ចុណ្ណិកគមនមត្តន្តិ អាហ ‘‘អទ្ធានគមនំ គច្ឆន្តោ’’តិ. តំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘ចារិកា ច នាមេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទូរេបីតិ ទូរេបិ នាតិទូរេបិ. សហសា គមនន្តិ សីឃគមនំ. មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន អាឡវកាទីនំ អត្ថាយ គមនំ សង្គណ្ហាតិ. ភគវា ហិ មហាកស្សបត្ថេរំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ មុហុត្តេន តិគាវុតមគ្គមគមាសិ. អាឡវកស្សត្ថាយ តិំសយោជនំ, តថា អង្គុលិមាលស្ស, បុក្កុសាតិស្ស បន បញ្ចចត្តាលីសយោជនំ, មហាកប្បិនស្ស វីសយោជនសតំ, ធនិយស្សត្ថាយ សត្ត យោជនសតានិ, ធម្មសេនាបតិនោ សទ្ធិវិហារិកស្ស វនវាសិស្ស តិស្សសាមណេរស្ស តិគាវុតាធិកំ វីសយោជនសតំ អគមាសិ. ឥមំ សន្ធាយាតិ ឥមំ អតុរិតចារិកំ សន្ធាយ.

ឧបលភិំសូតិ ឯត្ថ សវនវសេន ឧបលភិំសូតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោតទ្វារ…បេ… ជានិំសូ’’តិ អាហ. សព្ពម្បិ វាក្យំ អវធារណផលត្តា អន្តោគធាវធារណន្តិ អាហ ‘‘បទបូរណមត្តេ វា និបាតោ’’តិ. អវធារណត្ថេនាតិ បន ឥមិនា ឥដ្ឋត្ថតោវធារណត្ថំ ខោ-សទ្ទគ្គហណន្តិ ទស្សេតិ. អស្សោសីតិ បទំ ខោ-សទ្ទេ គហិតេ តេន ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ វិយ ហោន្តំ បូរិតំ នាម ហោតិ, តេន ច បុរិមបច្ឆិមបទានិ សំសិលិដ្ឋានិ នាម ហោន្តិ, ន តស្មិំ អគ្គហិតេតិ អាហ ‘‘បទបូរណេន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាមត្តមេវា’’តិ. មត្តសទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ. តេនស្ស អនត្ថន្តរទីបនតា ទស្សិតា ហោតិ, ឯវសទ្ទេន បន ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ ឯកន្តិកតា.

សមិតបាបត្តាតិ អច្ចន្តំ អនវសេសតោ សវាសនំ សមិតបាបត្តា. ឯវញ្ហិ ពាហិរកវីតរាគសេក្ខាសេក្ខបាបសមនតោ ភគវតោ បាបសមនំ វិសេសិតំ ហោតិ. តេនស្ស យថាភូតគុណាធិគតមេតំ នាមំ យទិទំ សមណោតិ ទីបេតិ. អនេកត្ថត្តា និបាតានំ ឥធ អនុស្សវត្ថោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ខលូតិ អនុស្សវត្ថេ និបាតោ’’តិ. អាលបនមត្តន្តិ បិយាលាបវចនមត្តំ. បិយសមុទាហារា ហេតេ ‘‘ភោ’’តិ វា ‘‘អាវុសោ’’តិ វា ‘‘ទេវានំ បិយា’’តិ វា. គោត្តវសេនាតិ ឯត្ថ គំ តាយតីតិ គោត្តំ. គោតមោតិ ហិ បវត្តមានំ វចនំ ពុទ្ធិញ្ច តាយតិ ឯកំសិកវិសយតាយ រក្ខតីតិ គោត្តំ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន វត្តតិ, តថា អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន, តស្មា សោ គោត្តសង្ខាតោ អត្ថោ តានិ តាយតិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ. កោ បន សោតិ? អញ្ញកុលបរម្បរាសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច សមណោតិ ឥមិនា បរិក្ខកជនេហិ ភគវតោ ពហុមតភាវោ ទស្សិតោ សមិតបាបតាកិត្តនតោ. គោតមោតិ ឥមិនា លោកិយជនេហិ ឧច្ចាកុលសម្ភូតតា ទីបិតា តេន ឧទិតោទិតវិបុលខត្តិយកុលវិភាវនតោ. សព្ពខត្តិយានញ្ហិ អាទិភូតមហាសម្មតមហារាជតោ បដ្ឋាយ អសម្ភិន្នំ ឧឡារតមំ សក្យរាជកុលំ.

កេនចិ បារិជុញ្ញេនាតិ ញាតិបារិជុញ្ញភោគបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិបិ បារិជុញ្ញេន បរិហានិយា អនភិភូតោ អនជ្ឈោត្ថដោ. តថា ហិ តស្ស កុលស្ស ន កិញ្ចិ បារិជុញ្ញំ លោកនាថស្ស អភិជាតិយំ, អថ ខោ វឌ្ឍិយេវ. អភិនិក្ខមនេ ច តតោបិ សមិទ្ធតមភាវោ លោកេ បាកដោ បញ្ញាតោតិ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ ឥទំ វចនំ ភគវតោ សទ្ធាបព្ពជិតភាវទីបនំ វុត្តំ មហន្តំ ញាតិបរិវដ្ដំ មហន្តញ្ច ភោគក្ខន្ធំ បហាយ បព្ពជិតភាវសិទ្ធិតោ.

ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេតិ ឥត្ថំ ឯវំបការោ ភូតោ ជាតោតិ ឯវំ កថនត្ថេ. ឧបយោគវចនន្តិ ‘‘អព្ភុគ្គតោ’’តិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកោ, តេន យោគតោ ‘‘តំ ខោ បន ភវន្ត’’ន្តិ ឥទំ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ. តេនាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ’’តិ. កល្យាណគុណសមន្នាគតោតិ កល្យាណេហិ គុណេហិ យុត្តោ, តន្និស្សិតោ តព្ពិសយតាយាតិ អធិប្បាយោ. សេដ្ឋោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កិត្តេតព្ពតោ កិត្តិ, សា ឯវ សទ្ទនីយតោ សទ្ទោតិ អាហ ‘‘កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិយេវា’’តិ. អភិត្ថវនវសេន បវត្តោ សទ្ទោ ថុតិឃោសោ. សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឧគ្គតោតិ អនញ្ញសាធារណេ គុណេ អារព្ភ បវត្តត្តា សទេវកំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អភិភវិត្វា ឧគ្គតោ.

សោ ភគវាតិ យោ សោ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ ទេវានំ អតិទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា លោកនាថោ ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ សទេវកេ លោកេ ‘‘ភគវា’’តិ បត្ថដកិត្តិសទ្ទោ, សោ ភគវា. ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កត’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ៨៤). បរតោ បន ភគវាតិ គុណកិត្តនំ. យថា កម្មដ្ឋានិកេន ‘‘អរហ’’ន្តិអាទីសុ នវសុ ឋានេសុ បច្ចេកំ ឥតិ-សទ្ទំ យោជេត្វា ពុទ្ធគុណា អនុស្សរិយន្តិ, ឯវំ ពុទ្ធគុណសំកិត្តនេនបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិបិ អរហំ ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវា’’តិ អាហ. ‘‘ឥតិបេតំ ភូតំ ឥតិបេតំ តច្ឆ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៦) វិយ ឥធ ឥតិសទ្ទោ អាសន្នបច្ចក្ខករណត្ថោ, បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ច តេសំ គុណានំ ពហុភាវោ ទីបិតោ, តានិ ច សំកិត្តេន្តេន វិញ្ញុនា ចិត្តស្ស សម្មុខីភូតានេវ កត្វា សំកិត្តេតព្ពានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. ឯវំ និរូបេត្វា កិត្តេន្តោ យោ កិត្តេតិ, តស្ស ភគវតិ អតិវិយ អភិប្បសាទោ ហោតិ.

អារកត្តាតិ សុវិទូរត្តា. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ. អរានន្តិ សំសារចក្កស្ស អរានំ. ហតត្តាតិ វិទ្ធំសិតត្តា. បច្ចយាទីនន្តិ ចីវរាទិបច្ចយានញ្ចេវ បូជាវិសេសានញ្ច. តតោតិ វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៥-១២៧). យថា ច វិសុទ្ធិមគ្គតោ, ឯវំ តំសំវណ្ណនាតោបិ នេសំ វិត្ថារោ គហេតព្ពោ.

ឥមំ លោកន្តិ នយិទំ មហាជនស្ស សម្មុខមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ អនវសេសំ បរិយាទាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឥទានិ វត្តព្ពំ និទស្សេតី’’តិ. បជាតត្តាតិ យថាសកំ កម្មកិលេសេហិ និព្ពត្តត្តា. បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ បារិសេសនយេន ឥតរេសំ បទន្តរេន គហិតត្តា. សទេវកន្តិ ច អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ. ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ បច្ចាសត្តិនយេន. តត្ថ ហិ សោ ជាតោ តន្និវាសី ច. សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចត្ថិកសមណព្រាហ្មណគ្គហណន្តិ និទស្សនមត្តមេតំ អបច្ចត្ថិកានំ សមិតពាហិតបាបានញ្ច សមណព្រាហ្មណានំ សមណព្រាហ្មណវចនេន គហិតត្តា. កាមំ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទិវិសេសនានំ វសេន សត្តវិសយោ លោកសទ្ទោតិ វិញ្ញាយតិ តុល្យយោគវិសយត្តា តេសំ, ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ បន អតុល្យយោគេបិ អយំ សមាសោ លព្ភតីតិ ព្យភិចារទស្សនតោ បជាគហណន្តិ អាហ ‘‘បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណ’’ន្តិ.

អរូបិនោ សត្តា អត្តនោ អានេញ្ជវិហារេន វិហរន្តា ទិព្ពន្តីតិ ទេវាតិ ឥមំ និព្ពចនំ លភន្តីតិ អាហ ‘‘សទេវកគ្គហណេន អរូបាវចរលោកោ គហិតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនូបគានំ ទេវានំ សហព្យត’’ន្តិ (អ. និ. ៣.១១៧). សមារកគ្គហណេន ឆកាមាវចរទេវលោកោ គហិតោ តស្ស សវិសេសំ មារស្ស វសេ វត្តនតោ. សព្រហ្មកគ្គហណេន រូបីព្រហ្មលោកោ គហិតោ អរូបីព្រហ្មលោកស្ស គហិតត្តា. ចតុបរិសវសេនាតិ ខត្តិយាទិចតុបរិសវសេន. ឥតរា បន ចតស្សោ បរិសា សមារកាទិគ្គហណេន គហិតា ឯវាតិ. អវសេសសត្តលោកោ នាគគរុឡាទិភេទោ. តីហាការេហីតិ ទេវមារព្រហ្មសហិតតាសង្ខាតេហិ តីហិ បការេហិ. តីសុ បទេសូតិ ‘‘សទេវក’’ន្តិអាទីសុ តីសុ បទេសុ. តេន តេនាការេនាតិ សទេវកត្តាទិនា តេន តេន បការេន. តេធាតុកមេវ បរិយាទិន្នន្តិ បោរាណា អាហូតិ យោជនា.

អភិញ្ញាតិ យការលោបេនាយំ និទ្ទេសោ, អភិជានិត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញាយ អធិកេន ញាណេន ញត្វា’’តិ. អនុមានាទិបដិក្ខេបោតិ អនុមានអត្ថាបត្តិអាទិប្បដិក្ខេបោ ឯកប្បមាណត្តា. សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ហិ សព្ពបច្ចក្ខា ពុទ្ធា ភគវន្តោ.

អនុត្តរំ វិវេកសុខន្តិ ផលសមាបត្តិសុខំ. តេន វិមិស្សាបិ កទាចិ ភគវតោ ធម្មទេសនា ហោតីតិ ‘‘ហិត្វាបី’’តិ បិ-សទ្ទគ្គហណំ. ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ យស្មិំ ខណេ បរិសា សាធុការំ វា ទេតិ, យថាសុតំ វា ធម្មំ បច្ចវេក្ខតិ, តំ ខណំ បុព្ពភាគេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, យថាបរិច្ឆេទញ្ច សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ធម្មំ ទេសេតិ. អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុស្ស វសេន អប្បំ វា, វិបញ្ចិតញ្ញុស្ស នេយ្យស្ស វា វសេន ពហុំ វា ទេសេន្តោ. ធម្មស្ស កល្យាណតា ច និយ្យានិកតា ច សព្ពសោ អនវជ្ជភាវេនេវាតិ អាហ ‘‘អនវជ្ជមេវ កត្វា’’តិ.

ទេសកាយត្តេន អាណាទិវិធិនា អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនាតិ សា បរិយត្តិធម្មវសេន វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ទេសនាយ តាវ ចាតុប្បទិកគាថាយបី’’តិអាទិ. និទាននិគមានិបិ សត្ថុ ទេសនាយ អនុវិធានតោ តទន្តោគធានិ ឯវាតិ អាហ ‘‘និទានំ អាទិ, ឥទមវោចាតិ បរិយោសាន’’ន្តិ.

សាសិតព្ពបុគ្គលគតេន យថាបរាធាទិសាសិតព្ពភាវេន អនុសាសនំ តទង្គវិនយាទិវសេន វិនយនំ សាសនន្តិ តំ បដិបត្តិធម្មវសេន វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សីលសមាធិវិបស្សនា’’តិអាទិ. កុសលានន្តិ អនវជ្ជធម្មានំ សីលសមថវិបស្សនានំ សីលទិដ្ឋីនញ្ច អាទិភាវោ តំមូលិកត្តា ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ. អរិយមគ្គស្ស អន្តទ្វយវិគមេន មជ្ឈិមាបដិបទាភាវោ វិយ សម្មាបដិបត្តិយា អារព្ភ និព្ពត្តីនំ វេមជ្ឈតាបិ មជ្ឈភាវោតិ វុត្តំ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ…បេ… មជ្ឈិមំ នាមា’’តិ. ផលំ បរិយោសានំ នាម សឧបាទិសេសតាវសេន. និព្ពានំ បរិយោសានំ នាម អនុបាទិសេសតាវសេន. ឥទានិ តេសំ ទ្វិន្នម្បិ សាសនស្ស បរិយោសានតំ អាគមេន ទស្សេតុំ ‘‘តស្មាតិហ ត្វ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិអាទិវចនតោ ធម្មទេសនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ឥធ…បេ… អធិប្បេត’’ន្តិ. តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ កថាវធិសទ្ទប្បពន្ធោ គាថាវសេន សុត្តវសេន ច វវត្ថិតោ បរិយត្តិធម្មោ, សោ ឥធ ទេសនាតិ វុត្តោ, តស្ស បន អត្ថោ វិសេសតោ សីលាទិ ឯវាតិ អាហ ‘‘ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ…បេ… ទស្សេតី’’តិ. តត្ថ សីលំ ទស្សេត្វាតិ សីលគ្គហណេន សសម្ភារំ សីលំ គហិតំ, តថា មគ្គគ្គហណេន សសម្ភារោ មគ្គោតិ តទុភយវសេន អនវសេសតោ បរិយត្តិអត្ថំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. តេនាតិ សីលាទិទស្សនេន. អត្ថវសេន ហិ ឥធ ទេសនាយ អាទិកល្យាណាទិភាវោ អធិប្បេតោ. កថិកសណ្ឋិតីតិ កថិកស្ស សណ្ឋានំ កថនវសេន សមវដ្ឋានំ.

ន សោ សាត្ថំ ទេសេតិ និយ្យានត្ថវិរហតោ តស្សា ទេសនាយ. ឯកព្យញ្ជនាទិយុត្តា វាតិ សិថិលាទិភេទេសុ ព្យញ្ជនេសុ ឯកប្បការេនេវ ទ្វិប្បការេនេវ វា ព្យញ្ជនេន យុត្តា ទមិឡភាសា វិយ. វិវដករណតាយ ឱដ្ឋេ អផុសាបេត្វា ឧច្ចារេតព្ពតោ សព្ពនិរោដ្ឋព្យញ្ជនា វា កិរាតភាសា វិយ. សព្ពស្សេវ វិស្សជ្ជនីយយុត្តតាយ សព្ពវិស្សដ្ឋព្យញ្ជនា វា យវនភាសា វិយ. សព្ពស្សេវ សានុសារតាយ សព្ពនិគ្គហិតព្យញ្ជនា វា បារសិកាទិមិលក្ខភាសា វិយ. សព្ពាបេសា ព្យញ្ជនេកទេសវសេនេវ បវត្តិយា អបរិបុណ្ណព្យញ្ជនាតិ កត្វា ‘‘អព្យញ្ជនា’’តិ វុត្តា.

ឋានករណានិ សិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ បញ្ចសុ វគ្គេសុ បឋមតតិយន្តិ ឯវមាទិ សិថិលំ. តានិ អសិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ វគ្គេសុ ទុតិយចតុត្ថន្តិ ឯវមាទិ ធនិតំ. ទ្វិមត្តកាលំ ទីឃំ. ឯកមត្តកាលំ រស្សំ. តទេវ លហុកំ លហុកមេវ. សំយោគបរំ ទីឃញ្ច គរុកំ. ឋានករណានិ និគ្គហេត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ និគ្គហិតំ. បរេន សម្ពន្ធំ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ សម្ពន្ធំ. តថា ន សម្ពន្ធំ វវត្ថិតំ. ឋានករណានិ វិស្សដ្ឋានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ វិមុត្តំ. ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោតិ ឯវំ សិថិលាទិវសេន ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា អក្ខរុប្បាទកចិត្តស្ស ទសប្បការេន បភេទោ. សព្ពានិ ហិ អក្ខរានិ ចិត្តសមុដ្ឋានានិ យថាធិប្បេតត្ថព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនានិ ច.

អមក្ខេត្វាតិ អមិលេច្ឆេត្វា, អវិនាសេត្វា, អហាបេត្វាតិ អត្ថោ. ភគវា យមត្ថំ ញាបេតុំ ឯកគាថំ ឯកវាក្យម្បិ ទេសេតិ, តមត្ថំ តាយ ទេសនាយ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនាយ ឯវ ទេសេតីតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណព្យញ្ជនមេវ កត្វា ធម្មំ ទេសេតី’’តិ. ឥធ កេវលសទ្ទោ អនវសេសវាចកោ, ន អវោមិស្សតាទិវាចកោតិ អាហ ‘‘សកលាធិវចន’’ន្តិ. បរិបុណ្ណន្តិ សព្ពសោ បុណ្ណំ. តំ បន កិញ្ចិ ឩនំ វា អធិកំ វា ន ហោតីតិ ‘‘អនូនាធិកវចន’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យទត្ថំ ទេសិតំ, តស្ស សាធកត្តា អនូនតា វេទិតព្ពា, តព្ពិធុរស្ស បន អសាធកត្តា អនធិកតា. សកលន្តិ សព្ពភាគវន្តំ. បរិបុណ្ណមេវាតិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណមេវ. តេនាហ ‘‘ឯកទេសនាបិ អបរិបុណ្ណា នត្ថី’’តិ. អបរិសុទ្ធា ទេសនា នាម ហោតិ តណ្ហាសំកិលេសត្តា. លោកាមិសំ ចីវរាទយោ បច្ចយា, តត្ថ អគធិតចិត្តតាយ លោកាមិសនិរបេក្ខោ. ហិតផរណេនាតិ ហិតូបសំហរណេន. មេត្តាភាវនាយ មុទុហទយោតិ មេត្តាភាវនាយ ករុណាយ វា មុទុហទយោ. ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតេនាតិ សកលសំកិលេសតោ វដ្ដទុក្ខតោ ច ឧទ្ធរណាការាវដ្ឋិតេន ចិត្តេន, ករុណាធិប្បាយេនាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា សិក្ខត្តយសង្គហំ សកលំ សាសនំ ឥធ ព្រហ្មចរិយន្តិ អធិប្បេតំ, តស្មា. ព្រហ្មចរិយន្តិ ឥមិនា សមានាធិករណានិ សព្ពបទានិ យោជេត្វា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ… បកាសេតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ អាហ.

សុន្ទរន្តិ ភទ្ទកំ. ភទ្ទកតា ច បស្សន្តស្ស ហិតសុខាវហភាវេន វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘អត្ថាវហំ សុខាវហ’’ន្តិ. តត្ថ អត្ថាវហន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថសំហិតហិតាវហំ. សុខាវហន្តិ យថាវុត្តតិវិធសុខាវហំ. តថានុរូបានន្តិ តាទិសានំ. យាទិសេហិ បន គុណេហិ ភគវា សមន្នាគតោ, តេហិ ចតុប្បមាណិកស្ស លោកស្ស សព្ពថាបិ អច្ចន្តប្បសាទនីយោ តេសំ យថាភូតសភាវត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថារូបោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថាភូត…បេ… អរហតន្តិ ឥមិនា ធម្មប្បមាណលូខប្បមាណានំ សត្តានំ ភគវតោ បសាទាវហតា ទស្សិតា, ឥតរេន ឥតរេសំ. ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតីតិ ឯត្ថ កោសិយវត្ថុ កថេតព្ពំ. ឧភតោបក្ខិកាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិសម្មាទិដ្ឋិវសេន ឧភយបក្ខិកា. កេរាដិកាតិ សឋា.

អនេកត្ថត្តា និបាតានំ យាវញ្ចិទន្តិ និបាតសមុទាយោ អធិមត្តប្បមាណបរិច្ឆេទំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘អធិមត្តប្បមាណបរិច្ឆេទវចនមេត’’ន្តិ. អធិមត្តវិប្បសន្នានីតិ អធិកប្បមាណេន វិប្បសន្នានិ. វិប្បសន្នានីតិ ច បកតិអាការំ អតិក្កមិត្វា វិប្បសន្នានីតិ អត្ថោ. ននុ ច ចក្ខាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ មនោវិញ្ញេយ្យត្តា កថំ តេន តេសំ វិប្បសន្នតា វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ. តស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស. តេសន្តិ ចក្ខាទីនំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ. ឯវម្បិ មនិន្ទ្រិយេន បតិដ្ឋិតោកាសស្ស អទិដ្ឋត្តា កថំ មនិន្ទ្រិយស្ស វិប្បសន្នតា តេន វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. នយគ្គាហបញ្ញា ហេសា តស្ស ព្រាហ្មណស្ស. មនេ វិប្បសន្នេយេវ ហោតិ បសន្នចិត្តសមុដ្ឋិតរូបសម្បទាហិ ឯវ ចក្ខាទីនំ បតិដ្ឋិតោកាសស្ស បសន្នតាសម្ភវតោ.

ជម្ពោនទសុវណ្ណំ រត្តវណ្ណមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សុរត្តវណ្ណស្សា’’តិ. ជម្ពោនទសុវណ្ណស្ស ឃដិកាតិ ជម្ពោនទសុវណ្ណបិណ្ឌំ. ឥមិនា នេក្ខន្តិ នេក្ខប្បមាណជម្ពោនទសុវណ្ណេន កតំ អកតភណ្ឌំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. នេក្ខន្តិ វា អតិរេកបញ្ចសុវណ្ណេន កតបិលន្ធនំ កតភណ្ឌំ វុត្តំ. តញ្ហិ ឃដ្ដនមជ្ជនក្ខមំ ហោតីតិ. សុវណ្ណន្តិ ច បញ្ចធរណស្ស សមញ្ញា, តស្មា បញ្ចវីសតិធរណហិរញ្ញវិចិតំ អាភរណំ ឥធ នេក្ខន្តិ អធិប្បេតំ. ជម្ពោនទន្តិ មហាជម្ពុសាខាយ បវត្តនទិយំ និព្ពត្តំ. តំ កិរ រតនំ រត្តំ. សុវណ្ណាការេ មហាជម្ពុផលរសេ វា បថវិយំ បវិដ្ឋេ សុវណ្ណង្កុរា ឧដ្ឋហន្តិ, តេន សុវណ្ណេន កតបិលន្ធនន្តិបិ អត្ថោ. សុបរិកម្មកតន្តិ សុដ្ឋុ កតបរិកម្មំ. សម្បហដ្ឋន្តិ សម្មា បហដ្ឋំ ឃដ្ដនាទិវសេន សុកតបរិកម្មំ. តេនាហ ‘‘សុវណ្ណការ…បេ… សុបរិមជ្ជិតន្តិ អត្ថោ’’តិ.

វាឡរូបានីតិ អាហរិមានិ វាឡរូបានិ. ‘‘អកប្បិយរូបាកុលោ អកប្បិយមញ្ចោ បល្លង្កោតិ សារសមាសេ. រតនចិត្រន្តិ ភិត្តិច្ឆេទាទិវសេន រតនចិត្រំ. រុក្ខតូលលតាតូលបោដកិតូលានំ វសេន តិណ្ណំ តូលានំ. ឧទ្ទលោមិយំ កេចីតិ សារសមាសាចរិយា ឧត្តរវិហារិនោ ច. តថា ឯកន្តលោមិយំ. កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយន្តិ កោសេយ្យកសដមយំ. អជិនចម្មេហីតិ អជិនមិគចម្មេហិ. តានិ កិរ ចម្មានិ សុខុមតរានិ. តស្មា ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អជិនប្បវេណី’’តិអាទិ.

និកាមលាភីតិ យថិច្ឆិតលាភី. តេនាហ ‘‘ឥច្ឆិតិច្ឆិតលាភី’’តិ. វិបុលលាភីតិ ឧឡារលាភី. កសិរន្តិ ហិ បរិត្តំ វុច្ចតិ, តប្បដិក្ខេបេន អកសិរំ ឧឡារំ. តេនាហ ‘‘មហន្តលាភី’’តិអាទិ.

លទ្ធា ច ន កប្បន្តីតិ សាមញ្ញេន បដិសិទ្ធត្តា សព្ពថា ន កប្បតីតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយា, តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘កិញ្ចិ កិញ្ចិ កប្បតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុទ្ធកោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពនរហិតំ. ឯត្ថ ច ‘‘សុទ្ធកោសេយ្យំ បន វដ្ដតី’’តិ វិនយេ (មហាវ. អដ្ឋ. ២៥៤) វុត្តត្តា ឥធាបិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥) បន ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ សព្ពានេវ គោនកាទីនិ រតនបរិសិព្ពិតានិ ន វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឋបេត្វា តូលិក’’ន្តិ ឯតេន រតនសិព្ពនរហិតាបី តូលិកា ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. វចនតោតិ ឯតេន វិនយេ (ចូឡវ. ២៩៧) វុត្តភាវំ ទស្សេតិ. ឯកេន វិធានេនាតិ យថាវុត្តមេវ វិធានំ សន្ធាយ វទតិ. យទិ ឯវំ កស្មា ភគវតា ‘‘លទ្ធា ច ន កប្បន្តី’’តិ សាមញ្ញេន បដិសេធោ កតោតិ អាហ ‘‘អកប្បិយំ បន ឧបាទាយា’’តិអាទិ.

បល្លង្កន្តិ ឯត្ថ បរិ-សទ្ទោ សមន្តតោតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ វត្តតិ, តស្មា វាមូរុំ ទក្ខិណូរុញ្ច សមំ ឋបេត្វា ឧភោ បាទេ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធេ កត្វា និសជ្ជា បល្លង្កន្តិ អាហ ‘‘សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសន’’ន្តិ. ឩរូនំ ពន្ធនវសេន និសជ្ជា. បល្លង្កំ អាភុជិត្វាតិ ច យថា បល្លង្កវសេន និសជ្ជា ហោតិ, ឯវំ ឧភោ បាទេ អាភុជេ សមិញ្ជិតេ កត្វាតិ អត្ថោ. តំ បន ឧភិន្នំ បាទានំ តថា សម្ពន្ធតាករណន្តិ អាហ ‘‘ពន្ធិត្វា’’តិ. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. ឯវញ្ហិ និសិន្នស្ស ចម្មមំសន្ហារូនិ ន បណមន្តិ. អថស្ស យា តេសំ បណមនបច្ចយា ខណេ ខណេ វេទនា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. តាសុ អនុប្បជ្ជមានាសុ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ ន បរិបតតិ, វុទ្ធិំ ផាតិំ គច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ’’តិអាទិ. ឧជុំ កាយំ ឋបេត្វាតិ ឧបរិមំ កាយំ ឧជុកំ ឋបេត្វា, អយមេវ វា បាឋោ. ហេដ្ឋិមកាយស្ស ហិ អនុជុកដ្ឋបនំ និសជ្ជាវចនេនេវ ពោធិតន្តិ. ឧជុំ កាយន្តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ ឧបរិមកាយវិសយោ.

បរិមុខន្តិ ឯត្ថ បរិ-សទ្ទោ អភិសទ្ទេន សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានំយេវ បុរក្ខត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ យថា ‘‘វនន្តញ្ញេវ បវិសាមី’’តិអាទិនា ភាវនានុរូបំ សេនាសនំ ទស្សិតំ, ឯវំ ‘‘និសីទាមី’’តិ ឥមិនា អលីនានុទ្ធច្ចបក្ខិយោ សន្តោ ឥរិយាបថោ ទស្សិតោ, ‘‘បល្លង្កំ អាភុជិត្វា’’តិ ឥមិនា និសជ្ជាយ ទឡ្ហភាវោ, ‘‘បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ ឥមិនា អារម្មណបរិគ្គហូបាយោ. បរិគ្គហិតនិយ្យានន្តិ សព្ពថា គហិតាសម្មោសំ បរិច្ចត្តសម្មោសំ សតិំ កត្វា, បរមសតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦.២០) វិយ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ ‘‘សុញ្ញតវិមោក្ខ’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.២០៩-២១០) វិយ. បដិបក្ខតោ និគ្គមនដ្ឋោ ហិ និយ្យានដ្ឋោ.

ចត្តារិ រូបាវចរជ្ឈានានិ ទិព្ពភាវាវហត្តា ទិព្ពវិហារា នាម ហោន្តីតិ តទាសន្នប្បវត្តចង្កមោបិ តទុបចារតោ ទិព្ពោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ចត្តារិ ហិ រូបជ្ឈានានី’’តិអាទិ. សមាបជ្ជិត្វា ចង្កមន្តស្សាតិ ឥទញ្ច ចង្កមន្តស្ស អន្តរន្តរា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ ចង្កមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា អវុដ្ឋិតេន សក្កា ចង្កមិតុំ. សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ចង្កមន្តស្សបិ ចង្កមោតិ ឥទំ បន សមាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា អន្តរន្តរា សមាបជ្ជិត្វា ចង្កមន្តស្ស វសេន វុត្តំ. ទ្វីសុវិហារេសូតិ ព្រហ្មវិហារេ, អរិយវិហារេ ច. មេត្តាឈានាទយោ ហិតូបសំហារាទិវសេន បវត្តិយា ព្រហ្មភូតា សេដ្ឋភូតា វិហារាតិ ព្រហ្មវិហារា. អនញ្ញសាធារណត្តា បន អរិយានំ វិហារាតិ អរិយវិហារា, ចតស្សោបិ ផលសមាបត្តិយោ. ឥធ បន អរហត្តផលសមាបត្តិយេវ អាគតា.

បច្ចវេក្ខណាយ ផលសមាបត្តិ កថិតា សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតស្ស បច្ចវេក្ខណាសម្ភវតោ. ចង្កមាទយោតិ ផលសមាបត្តិំ សមាបន្នស្សបិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្សបិ ចង្កមដ្ឋាននិសជ្ជាទយោ. អរិយចង្កមាទយោ ហោន្តិ ន បន បច្ចវេក្ខន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ.

វេនាគបុរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សរភសុត្តវណ្ណនា

៦៥. ចតុត្ថេ គិជ្ឈា ឯត្ថ សន្តីតិ គិជ្ឈំ, កូដំ. តំ ឯតស្សាតិ គិជ្ឈកូដោ. គិជ្ឈោ វិយាតិ វា គិជ្ឈំ, កូដំ. តំ ឯតស្សាតិ គិជ្ឈកូដោ, បព្ពតោ. តស្មិំ គិជ្ឈកូដេ. តេនាហ ‘‘គិជ្ឈា វា’’តិអាទិ. អចិរបក្កន្តោតិ ឯត្ថ ន ទេសន្តរបក្កមនំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ សាសនបក្កមនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា’’តិអាទិមាហ, តេនេវ ហិ ‘‘ឥមស្សា ធម្មវិនយា’’តិ វុត្តំ. លព្ភតីតិ លាភោ, ចតុន្នំ បច្ចយានមេតំ អធិវចនំ. សក្កច្ចំ កាតព្ពោ ទាតព្ពោតិ សក្ការោ. បច្ចយា ឯវ ហិ បណីតបណីតា សុន្ទរសុន្ទរា អភិសង្ខរិត្វា កតា សក្ការាតិ វុច្ចន្តិ. សក្ការោតិ វា សុន្ទរការោ, បរេហិ អត្តនោ គារវកិរិយា បុប្ផាទីហិ វា បូជា. លាភោ ច សក្ការោ ច លាភសក្ការា, តេ នដ្ឋា បហីនា ឯតេសន្តិ នដ្ឋលាភសក្ការា.

មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជីតិ តទា កិរ ភគវតោ មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ យថា តំ ចត្តារោ អសង្ខេយ្យេ បូរិតទានបារមិសញ្ចយស្ស. សព្ពទិសាសុ ហិ យមកមហាមេឃោ វុដ្ឋហិត្វា មហោឃោ វិយ សព្ពបារមិយោ ‘‘ឯកស្មិំ អត្តភាវេ វិបាកំ ទស្សាមា’’តិ សម្បិណ្ឌិតា វិយ លាភសក្ការមហោឃំ និព្ពត្តយិំសុ. តតោ តតោ អន្នបានយានវត្ថមាលាគន្ធវិលេបនាទិហត្ថា ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ អាគន្ត្វា ‘‘កហំ ពុទ្ធោ, កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ នរាសភោ បុរិសសីហោ’’តិ ភគវន្តំ បរិយេសន្តិ, សកដសតេហិបិ បច្ចយេ អាហរិត្វា ឱកាសំ អលភមានា សមន្តា គាវុតប្បមាណម្បិ សកដធុរេន សកដធុរំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ ចេវ អនុពន្ធន្តិ ច អន្ធកវិន្ទព្រាហ្មណោ វិយ. យថា ច ភគវតោ, ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សបិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ, ភិក្ខុសង្ឃោបិ សក្កតោ ហោតិ…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ (ឧទា. ៣៨).

តថា –

‘‘យាវតា ខោ បន, ចុន្ទ, ឯតរហិ សង្ឃោ វា គណោ វា លោកេ ឧប្បន្នោ, នាហំ, ចុន្ទ, អញ្ញំ ឯកំ សង្ឃម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំលាភគ្គយសគ្គប្បត្តំ យថរិវាយំ, ចុន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៧៦).

ស្វាយំ ភគវតោ ច សង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នោ លាភសក្ការោ ឯកតោ ហុត្វា ទ្វិន្នំ មហានទីនំ ឧទកំ វិយ អប្បមេយ្យោ អហោសិ, ភគវតោ បន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នោ លាភសក្ការោ ធម្មស្សបិ ឧប្បន្នោយេវ. ធម្មធរានញ្ហិ កតោ សក្ការោ ធម្មស្ស កតោ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តិណ្ណំ រតនានំ មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជី’’តិ.

វុត្តមត្ថំ បាឡិយា និទស្សេន្តោ ‘‘យថាហា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សក្កតោតិ សក្ការប្បត្តោ. យស្ស ហិ ចត្តារោ បច្ចយេ សក្កត្វា សុអភិសង្ខតេ បណីតបណីតេ ឧបនេតិ, សោ សក្កតោ. គរុកតោតិ គរុភាវហេតូនំ ឧត្តមគុណានំ មត្ថកប្បត្តិយា អនញ្ញសាធារណេន គរុការេន សព្ពទេវមនុស្សេហិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុកតោ. យស្មិញ្ហិ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា បច្ចយេ ទេន្តិ, សោ គរុកតោ. មានិតោតិ សម្មាបដិបត្តិយា មានិតោ មនេន បិយាយិតោ. តាយ ហិ វិញ្ញូនំ មនាបតា. បូជិតោតិ មាននាទិបូជាយ ចេវ ចតុបច្ចយបូជាយ ច បូជិតោ. យស្ស ហិ សព្ពមេតំ បូជនញ្ច ករោន្តិ, សោ បូជិតោ. អបចិតោតិ នីចវុត្តិករណេន អបចិតោ. សត្ថារញ្ហិ ទិស្វា មនុស្សា ហត្ថិក្ខន្ធាទីហិ ឱតរន្តិ, មគ្គំ ទេន្តិ, អំសកូដតោ សាដកំ អបនេន្តិ. អាសនតោ វុដ្ឋហន្តិ, វន្ទន្តីតិ ឯវំ សោ តេហិ អបចិតោ នាម ហោតិ.

អវណ្ណំ បត្ថរិត្វាតិ អវណ្ណំ តត្ថ តត្ថ សំកិត្តនវសេន បត្ថរិត្វា. អាវដ្ដនិមាយន្តិ អាវដ្ដេត្វា គហណមាយំ. អាវដ្ដេតិ បុរិមាការតោ និវត្តេតិ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ ឯតាយាតិ អាវដ្ដនី, មាយា, តំ អាវដ្ដនិមាយំ ឱសារេត្វា បរិជប្បេត្វាតិ អត្ថោ. កោដិតោ បដ្ឋាយាតិ អន្តិមកោដិតោ បដ្ឋាយ. ថទ្ធកាយេន ផរុសវាចាយ តិណ្ណំ រតនានំ អវណ្ណកថនំ អនត្ថាវហត្តា វិសសិញ្ចនសទិសា ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសំ សិញ្ចិត្វា’’តិ. អញ្ញាតោតិ អាញាតោ. តេនាហ ‘‘ញាតោ’’តិអាទិ.

កាយង្គន្តិ កាយមេវ អង្គំ, កាយស្ស វា អង្គំ, សីសាទិ. វាចង្គន្តិ ‘‘ហោតុ, សាធូ’’តិ ឯវមាទិវាចាយ អវយវំ. ឯកកេនាតិ អសហាយេន. ឥមស្ស បនត្ថស្សាតិ ‘‘ចរិយំ ចរណកាលេ’’តិអាទិនា វុត្តស្ស. យតោ យតោ គរុ ធុរន្តិ យស្មិំ យស្មិំ ឋានេ ធុរំ គរុ ភារិកំ ហោតិ, អញ្ញេ ពលិពទ្ទា ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោន្តិ. យតោ គម្ភីរវត្តនីតិ វត្តន្តិ ឯត្ថាតិ វត្តនី, ទុម្មគ្គស្សេតំ នាមំ, យស្មិំ ឋានេ ឧទកចិក្ខល្លមហន្តតាយ វា វិសមច្ឆិន្នតដភាវេន វា មគ្គោ គម្ភីរោ ហោតីតិ អត្ថោ. តទាស្សុ កណ្ហំ យុញ្ជេន្តីតិ អស្សូតិ និបាតមត្តំ, តទា កណ្ហំ យុញ្ជេន្តីតិ អត្ថោ. យទា ធុរញ្ច គរុ ហោតិ មគ្គោ ច គម្ភីរោ, តទា អញ្ញេ ពលិពទ្ទេ អបនេត្វា កណ្ហមេវ យុញ្ជេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វាស្សុ តំ វហតេ ធុរន្តិ ឯត្ថបិ អស្សូតិ និបាតមត្តមេវ, សោ តំ ធុរំ វហតីតិ អត្ថោ.

គេហវេតនន្តិ គេហេ និវុដ្ឋភាវហេតុ ទាតព្ពំ. កាឡកោ នាម នាមេនាតិ អញ្ជនវណ្ណោ កិរេស, តេនស្ស ‘‘កាឡកោ’’តិ នាមំ អកំសុ. កាឡកំ ឧបសង្កមិត្វា អាហាតិ កាឡកោ កិរ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ ‘‘មយ្ហំ មាតា ទុគ្គតា មំ បុត្តដ្ឋានេ ឋបេត្វា ទុក្ខេន បោសេតិ, យំនូនាហំ ភតិំ កត្វា ឥមំ ទុគ្គតភាវតោ មោចេយ្យ’’ន្តិ. សោ តតោ បដ្ឋាយ ភតិំ ឧបធារេន្តោ វិចរតិ. អថ តស្មិំ ទិវសេ គាមគោរូបេហិ សទ្ធិំ តត្ថ សមីបេ ចរតិ. សត្ថវាហបុត្តោបិ គោសុត្តវិត្តកោ, សោ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឯតេសំ គុន្នំ អន្តរេ សកដានិ ឧត្តារេតុំ សមត្ថោ ឧសភាជានីយោ’’តិ ឧបធារយមានោ ពោធិសត្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ អាជានីយោ សក្ខិស្សតិ មយ្ហំ សកដានិ ឧត្តារេតុ’’ន្តិ អញ្ញាសិ. តេន តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ. សោ អញ្ញេសំ…បេ… គេហមេវ អគមាសីតិ តទា កិរ គាមទារកា ‘‘កិំ នាមេតំ កាឡកស្ស គលេ’’តិ តស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ. សោ តេ អនុពន្ធិត្វា ទូរតោវ បលាបេន្តោ មាតុ សន្តិកំ គតោ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ.

សាយន្ហសមយន្តិ សាយន្ហកាលេ. ភុម្មត្ថេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ. ន ហេត្ថ អច្ចន្តសំយោគោ សម្ភវតិ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ ឯត្ថ តេហិ តេហិ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកឧបាសកឧបាសិកាទិសត្តេហិ ចេវ រូបារម្មណាទិសង្ខារេហិ ច បដិនិវត្តេត្វា អបសក្កិត្វា និលីយនំ វិវេចនំ កាយចិត្តេហិ តតោ វិវិត្តតាយ បដិសល្លានំ កាយវិវេកោ, ចិត្តវិវេកោ ច. យោ តតោ ទុវិធវិវេកតោ វុដ្ឋិតោ ភវង្គប្បត្តិយា សព្រហ្មចារីហិ សមាគមេន ច អបេតោ. សោ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ នាម ហោតិ. អយំ បន យស្មា បដិសល្លានានំ ឧត្តមតោ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាសិ, តស្មា ‘‘ផលសមាបត្តិតោ’’តិ វុត្តំ. កាយសក្ខិនោ ភវិស្សាមាតិ នាមកាយេន ទេសនាសម្បដិច្ឆនវសេន សក្ខិភូតា ភវិស្សាម. ននុ ច ‘‘បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ. តិត្ថិយា ហិ ភគវតោ បដិបក្ខា, តេ កស្មា តស្ស អាសនំ បញ្ញាបេន្តីតិ អាហ ‘‘តថាគតោ ហី’’តិអាទិ.

វិគ្គាហិកកថន្តិ វិគ្គាហសំវត្តនិកំ សារម្ភកថំ. អាយាចេយ្យាសីតិ វចីភេទំ កត្វា យាចេយ្យាសិ. បត្ថេយ្យាសីតិ មនសា អាសីសេយ្យាសិ. បិហេយ្យាសីតិ តស្សេវ វេវចនំ. និត្តេជតំ អាបន្នោតិ តេជហានិយា និត្តេជភាវំ អាបន្នោ, និត្តេជភូតោតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ ភិក្ខុអាទយោបិ សម្មុខា ឱលោកេតុំ អសមត្ថតាយ បត្តក្ខន្ធោ, បតិតក្ខន្ធោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឱនតគីវោ’’តិ. ទស្សិតធម្មេសូតិ វុត្តធម្មេសុ. វចនមត្តមេវ ហិ តេសំ, ន បន ទស្សនំ តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស អភាវតោ. ភគវតោ ឯវ វា ‘‘ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិ បរស្ស វចនវសេន ទស្សិតធម្មេសុ. បដិចរិស្សតីតិ បដិច្ឆាទនវសេ ចរិស្សតិ បវត្តិស្សតិ, បដិច្ឆាទនត្ថោ ឯវ វា ចរតិ-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ អាហ ‘‘បដិច្ឆាទេស្សតី’’តិ. អញ្ញេន វា អញ្ញន្តិ បន បដិច្ឆាទនាការទស្សនន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេន វា វចនេនា’’តិអាទិ.

តត្ថ អញ្ញំ វចនន្តិ យំ សមនុយុញ្ជន្តេន ភគវតា បរស្ស ទោសវិភាវនំ វចនំ វុត្តំ, តំ តតោ អញ្ញេនេវ វចនេន បដិច្ឆាទេតិ. ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ ចោទកេន វុត្តវចនំ វិយ ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នោ, កំ ភណថ, កិំ ភណថា’’តិអាទិវចនេន អញ្ញំ អាគន្តុកកថំ អាហរន្តោ ‘‘ត្វំ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ បុដ្ឋោ ‘‘បាដលិបុត្តំ គតោម្ហី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន តវ បាដលិបុត្តគមនំ បុច្ឆាម, អាបត្តិំ បុច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ តតោ រាជគហំ គតោម្ហិ. រាជគហំ វា យាហិ ព្រាហ្មណគេហំ វា, អាបត្តិំ អាបន្នោសីតិ. ‘‘តត្ថ មេ សូករមំសំ លទ្ធ’’ន្តិអាទីនិ វទន្តោ វិយ សមនុយុញ្ជកេន វុត្តវចនតោ អញ្ញំ អាគន្តុកកថំ អាហរន្តោ អបនាមេស្សតិ, វិក្ខេបំ គមយិស្សតិ. អប្បតីតា ហោន្តិ តេន អតុដ្ឋា អសោមនស្សិកាតិ អបច្ចយោ, ទោមនស្សេតំ អធិវចនំ. នេវ អត្តនោ, ន បរេសំ ហិតំ អភិរាធយតីតិ អនភិរទ្ធិ, ទោមនស្សមេវ. តេនេវាហ ‘‘អបច្ចយេន ទោមនស្សំ វុត្ត’’ន្តិ.

យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោតិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទេន ចតុសច្ចធម្មោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘យស្ស មគ្គស្ស វា ផលស្ស វា អត្ថាយា’’តិ. ចតុសច្ចធម្មោ ហិ មគ្គផលាធិគមត្ថាយ ទេសីយតិ. ន និគ្គច្ឆតីតិ ន បវត្តេតិ. នន្តិ នំ ធម្មំ. ឥទានិ ‘‘យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ’’តិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទេន បដិបត្តិធម្មោ ទស្សិតោ, ន បន ចតុសច្ចធម្មោតិ អធិប្បាយេន អត្ថវិកប្បំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. បញ្ច ធម្មាតិ គម្ភីរញាណចរិយភូតានំ ខន្ធាទីនំ ឧគ្គហសវនធារណបរិចយយោនិសោមនសិការេ សន្ធាយាហ. តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ ឯត្ថ សម្មាសទ្ទោ ឧភយត្ថាបិ យោជេតព្ពោ ‘‘សម្មា តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ. យោ ហិ សម្មា ធម្មំ បដិបជ្ជតិ, តស្សេវ សម្មា ទុក្ខក្ខយោ ហោតីតិ. យោ បន វុត្តនយេន តក្ករោ, តស្ស និយ្យានំ អត្ថតោ ធម្មស្សេវ និយ្យានន្តិ តប្បដិក្ខេបេន ‘‘សោ ធម្មោ…បេ… ន និយ្យាតិ ន និគ្គច្ឆតី’’តិ អាហ.

យទិ តិរច្ឆានសីហស្ស នាទោ សព្ពតិរច្ឆានឯកច្ចមនុស្សាមនុស្សនាទតោ សេដ្ឋត្តា សេដ្ឋនាទោ, កិមង្គំ បន តថាគតសីហស្ស នាទោតិ អាហ ‘‘សីហនាទន្តិ សេដ្ឋនាទ’’ន្តិ. យទិ វា តិរច្ឆានសីហនាទស្ស សេដ្ឋនាទតា និព្ភយតាយ អប្បដិសត្តុតាយ ឥច្ឆិតា, តថាគតសីហនាទស្សេវ អយមត្ថោ សាតិសយោតិ អាហ ‘‘អភីតនាទំ អប្បដិនាទ’’ន្តិ. ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១២៩; អ. និ. ១.២៦៨-២៧១) ហិ យោ អត្ថោ វុត្តោ, តស្ស ភូតតាយ អយំ នាទោ សេដ្ឋនាទោ នាម ហោតិ ឧត្តមនាទោ. ភូតត្ថោ ហិ ឧត្តមត្ថោតិ. ឥមមត្ថំ បន វទន្តស្ស ភគវតោ អញ្ញតោ ភយំ វា អាសង្កា វា នត្ថីតិ អភីតនាទោ នាម ហោតិ. អភូតញ្ហិ វទតោ កុតោចិ ភយំ វា អាសង្កា វា សិយា, ឯវំ បន វទន្តំ ភគវន្តំ កោចិ ឧដ្ឋហិត្វា បដិពាហិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថីតិ អយំ នាទោ អប្បដិនាទោ នាម ហោតិ.

សមន្តតោ និគ្គណ្ហនវសេន តោទនំ វិជ្ឈនំ សន្និតោទកំ, សម្មា វា និតុទន្តិ បីឡេន្តិ ឯតេនាតិ សន្និតោទកំ. វាចាយាតិ ច បច្ចត្តេ ករណវចនំ. តេនាហ ‘‘វចនបតោទេនា’’តិ. សញ្ជម្ភរិមកំសូតិ សមន្តតោ សម្ភរិតំ អកំសុ, សព្ពេ បរិព្ពាជកា វាចាតោទនេហិ តុទិំសូតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សម្ភរិតំ…បេ… វិជ្ឈិំសូ’’តិ. សិង្គាលកំយេវាតិ សិង្គាលមេវ, ‘‘សេគាលកំយេវា’’តិបិ បាឋោ. តស្សេវាតិ សិង្គាលរវស្សេវ. អថ វា ភេរណ្ឌកំយេវាតិ ភេទណ្ឌសកុណិសទិសំយេវាតិ អត្ថោ. ភេទណ្ឌំ នាម ឯកោ បក្ខី ទ្វិមុខោ, តស្ស កិរ សទ្ទោ អតិវិយ វិរូបោ អមនាបោ. តេនាហ ‘‘អបិច ភិន្នស្សរំ អមនាបសទ្ទំ នទតី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

សរភសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. កេសមុត្តិសុត្តវណ្ណនា

៦៦. បញ្ចមេ កេសមុត្តំ និវាសោ ឯតេសន្តិ កេសមុត្តិយាតិ អាហ ‘‘កេសមុត្តនិគមវាសិនោ’’តិ. អដ្ឋវិធបានកានីតិ អម្ពបានាទិអដ្ឋវិធានិ បានានិ.

‘‘មា អនុស្សវេនា’’តិអាទីសុ បន ឯកោ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវំ អនុស្សវោ អត្ថិ, ឯវំ ចិរកាលកតាយ អនុស្សុតិយា លព្ភមានំ កថមិទំ អញ្ញថា សិយា, តស្មា ភូតមេតន្តិ អនុស្សវេន គណ្ហាតិ, តថា គហណំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘មា អនុស្សវេនា’’តិ អាហ. អនុ អនុ សវនំ អនុស្សវោ. អបរោ ‘‘អម្ហាកំ បិតុបិតាមហាទិវុទ្ធានំ ឧបទេសបរម្បរាយ ឥទមាភតំ, ឯវំ បរម្បរាភតកថំ នាម ន អញ្ញថា សិយា, តស្មា ភូតមេត’’ន្តិ គណ្ហាតិ, តំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘មា បរម្បរាយា’’តិ អាហ. ឯកោ កេនចិ កិស្មិញ្ចិ វុត្តមត្តេ ‘‘ឯវំ កិរ ឯត’’ន្តិ គណ្ហាតិ, តំ និសេធេន្តោ ‘‘មា ឥតិកិរាយា’’តិ អាហ. បិដកំ គន្ថោ សម្បទីយតិ ឯតស្សាតិ បិដកសម្បទានំ, គន្ថស្ស ឧគ្គណ្ហនកោ. តេន បិដកឧគ្គណ្ហនកភាវេន ឯកច្ចោ តាទិសំ គន្ថំ បគុណំ កត្វា តេន តំ សមេន្តំ សមេតិ, តស្មា ‘‘ភូតមេត’’ន្តិ គណ្ហាតិ, តំ សន្ធាយេស បដិក្ខេបោ ‘‘មា បិដកសម្បទានេនា’’តិ, អត្តនោ ឧគ្គហគន្ថសម្បត្តិយា មា គណ្ហិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. សមេតន្តិ សំគតំ.

កោចិ កញ្ចិ វិតក្កេន្តោ ‘‘ឯវមេវ តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ កេវលំ អត្តនោ សង្កប្បវសេន ‘‘ភូតមិទ’’ន្តិ គណ្ហាតិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘មា តក្កហេតូ’’តិ. អញ្ញោ ‘‘ឥមាយ យុត្តិយា ភូតមិទ’’ន្តិ កេវលំ អនុមានតោ នយគ្គាហេន គណ្ហាតិ, តំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘មា នយហេតូ’’តិ អាហ. កស្សចិ ‘‘ឯវមេតំ សិយា’’តិ បរិកប្បេន្តស្ស ឯកំ ការណំ ឧបដ្ឋាតិ, សោ ‘‘អត្ថេត’’ន្តិ អត្តនោ បរិកប្បិតាការេន គណ្ហាតិ, តំ បដិសេធេន្តោ ‘‘មា អាការបរិវិតក្កេនា’’តិ អាហ. អបរស្ស ចិន្តយតោ យថាបរិកប្បិតំ កញ្ចិ អត្ថំ ‘‘ឯវមេតំ ន អញ្ញថា’’តិ អភិនិវិសន្តស្ស ឯកា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ. យា យស្ស តំ ការណំ និជ្ឈាយន្តស្ស បច្ចក្ខំ វិយ និរូបេត្វា ចិន្តេន្តស្ស ខមតិ. សោ ‘‘អត្ថេត’’ន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា គណ្ហាតិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘មា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា’’តិ.

អកុសលវេរស្សាតិ បាណាតិបាតាទិបញ្ចវិធំ វេរំ សន្ធាយ វទតិ. កោធោ នាម ចេតសោ ទុក្ខន្តិ អាហ ‘‘កោធចិត្តស្ស អភាវេនា’’តិ. កិលេសស្សាតិ ចិត្តំ វិពាធេន្តស្ស ឧបតាបេន្តស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចាទិកិលេសស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

កេសមុត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សាឡ្ហសុត្តវណ្ណនា

៦៧. ឆដ្ឋេ បាតោ អសិតព្ពភោជនំ បាតរាសំ, ភុត្តំ បាតរាសំ ឯតេសន្តិ ភុត្តបាតរាសា. ទាសា នាម អន្តោជាតា វា ធនក្កីតា វា ករមរានីតា វា សយំ វា ទាសព្យំ ឧបគតា. ភត្តវេតនភតា កម្មការា នាម.

និច្ឆាតោតិ ឯត្ថ ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា ជិឃច្ឆាហេតុតាយ, សា អស្ស នត្ថីតិ និច្ឆាតោ. តេនាហ ‘‘និត្តណ្ហោ’’តិ. អព្ភន្តរេ សន្តាបករានំ កិលេសានន្តិ អត្តនោ សន្តានេ ទរថបរិឡាហជននេន សន្តាបនកិលេសានំ. អន្តោតាបនកិលេសានំ អភាវា សីតោ សីតលោ ភូតោ ជាតោតិ សីតិភូតោ. តេនាហ ‘‘សីតលីភូតោ’’តិ. មគ្គផលនិព្ពានសុខានិ វា បដិសំវេទេតីតិ សុខប្បដិសំវេទី. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សាឡ្ហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. កថាវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៦៨. សត្តមេ កថាវត្ថូនីតិ កថាយ បវត្តិដ្ឋានានិ. យស្មា តេហិ វិនា កថា ន បវត្តតិ, តស្មា ‘‘កថាការណានី’’តិ វុត្តំ. អតតិ សតតិ សតតំ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អទ្ធា, កាលោតិ អាហ ‘‘អតីតមទ្ធានំ នាម កាលោបិ វត្តតី’’តិ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ ហិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ កាលោ តស្សេវ ធម្មស្ស បវត្តិអវត្ថាវិសេសំ ឧបាទាយ តេនេវ វោហារេន អតីតោតិអាទិនា វោហរីយតិ, អតីតាទិភេទោ ច នាមាយំ និប្បរិយាយតោ ធម្មានំយេវ ហោតិ, ន កាលស្សាតិ អាហ ‘‘ខន្ធាបិ វត្តន្តី’’តិ. យថាវុត្តមត្ថំ ឥតរេសុ ទ្វីសុ អតិទិសតិ ‘‘អនាគតបច្ចុប្បន្នេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. អតីតមទ្ធានន្តិអាទីសុ ច ទ្វេ បរិយាយា សុត្តន្តបរិយាយោ, អភិធម្មបរិយាយោ ច. សុត្តន្តបរិយាយេន បដិសន្ធិតោ បុព្ពេ អតីតោ អទ្ធា នាម, ចុតិតោ បច្ឆា អនាគតោ អទ្ធា នាម, សហ ចុតិបដិសន្ធីតិ តទន្តរំ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម. អភិធម្មបរិយាយេន តីសុ ខណេសុ ឧប្បាទតោ បុព្ពេ អតីតោ អទ្ធា នាម, ឧប្បាទតោ ឧទ្ធំ អនាគតោ អទ្ធា នាម, ខណត្តយំ បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា នាម. តត្ថាយំ សុត្តន្តទេសនាតិ សុត្តន្តបរិយាយេនេវ អតីតាទិវិសយំ កថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អតីតេ កស្សបោ នាមា’’តិអាទិមាហ.

ឯកំសេនេវ ព្យាកាតព្ពោ វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ ឯកំសព្យាករណីយោ. ‘‘ចក្ខុ អនិច្ច’’ន្តិ បញ្ហេ ឧត្តរបទាវធារណំ សន្ធាយ ‘‘ឯកំសេនេវ ព្យាកាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ និច្ចតាយ លេសស្សបិ តត្ថ អភាវតោ, បុរិមបទាវធារណេ បន វិភជ្ជព្យាករណីយតាយ. តេនាហ ‘‘អនិច្ចំ នាម ចក្ខូតិ បុដ្ឋេន បនា’’តិអាទិ. ចក្ខុសោតេ វិសេសត្ថសាមញ្ញត្ថានំ អសាធារណភាវតោ ទ្វិន្នំ តេសំ សទិសចោទនា បដិច្ឆន្នមុខេនេវ ព្យាករណីយា បដិក្ខេបវសេន អនុញ្ញាតវសេន ច វិស្សជ្ជិតព្ពតោតិ អាហ ‘‘យថា ចក្ខុ, តថា សោតំ…បេ… អយំ បដិបុច្ឆាព្យាករណីយោ បញ្ហោ’’តិ. តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ ជីវសរីរានំ អនញ្ញតាបញ្ហេ យស្ស យេន អនញ្ញតា ចោទិតា, សោ ឯវ បរមត្ថតោ នុបលព្ភតីតិ ច ឈានត្តយស្ស មេត្តេយ្យតាកិត្តនសទិសោតិ អព្យាកាតព្ពតាយ ឋបនីយោ វុត្តោ. ឯវរូបោ ហិ បញ្ហោ តិធា អវិស្សជ្ជនីយត្តា ព្យាករណំ អកត្វា ឋបេតព្ពោ.

តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ការណន្តិ អាហ ‘‘ការណាការណេ’’តិ. យុត្តេន ការណេនាតិ អនុរូបេន ការណេន. បហោតីតិ និគ្គណ្ហិតុំ សមត្ថោ ហោតិ. សស្សតវាទិភាវមេវ ទីបេតីតិ អត្តនា គហិតេ ឧច្ឆេទវាទេ ទោសំ ទិស្វា អត្តនោបិ សស្សតវាទិភាវមេវ ទីបេតិ. បុគ្គលវាទិម្ហីតិ ឥមិនា វច្ឆកុត្តិយវាទិំ ទស្សេតិ. បញ្ហំ បុច្ឆន្តេហិ បដិបជ្ជិតព្ពា បដិបទា បញ្ហបុច្ឆនកានំ វត្តំ.

បដិចរតីតិ បដិច្ឆាទនវសេន ចរតិ បវត្តតិ. បដិច្ឆាទនត្ថោ ឯវ វា ចរតិសទ្ទោ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ អាហ ‘‘បដិច្ឆាទេតី’’តិ. អញ្ញេនញ្ញន្តិ បន បដិច្ឆាទនាការទស្សនន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេន វចនេនា’’តិអាទិ. តត្ថ អញ្ញេន វចនេនាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកស្ស ទោសវិភាវនំ វចនំ វុត្តំ, តំ តតោ អញ្ញេន វចនេន បដិច្ឆាទេតិ. យោ ហិ ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោសី’’តិ វុត្តេ ‘‘កោ អាបន្នោ, កិំ អាបន្នោ, កិស្មិំ អាបន្នោ, កំ ភណថ, កិំ ភណថា’’តិ វទតិ. ‘‘ឯវរូបំ កិញ្ចិ តយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘ន សុណាមី’’តិ សោតំ វា ឧបនេតិ, អយំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ នាម. ‘‘កោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា ហិ ចោទនំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ វិក្ខេបាបជ្ជនំ អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរណំ, ពហិទ្ធា កថាបនាមនំ វិស្សជ្ជេត្វាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. តេនេវាហ ‘‘អាគន្តុកកថំ ឱតារេន្តោ’’តិអាទិ. តត្ថ អបនាមេតីតិ វិក្ខេបេតិ. តត្រាតិ តស្មិំ ពហិទ្ធាកថាយ អបនាមនេ.

ឧបនិសីទតិ ផលំ ឯត្ថាតិ ការណំ ឧបនិសា, ឧបេច្ច និស្សយតីតិ វា ឧបនិសា, សហ ឧបនិសាយាតិ សឧបនិសោតិ អាហ ‘‘សឧបនិស្សយោ សបច្ចយោ’’តិ.

ឱហិតសោតោតិ អនញ្ញវិហិតត្តា ធម្មស្សវនាយ អបនាមិតសោតោ. តតោ ឯវ តទត្ថំ ឋបិតសោតោ. កុសលធម្មន្តិ អរិយមគ្គោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អរិយមគ្គ’’ន្តិ.

កថាវត្ថុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អញ្ញតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

៦៩. អដ្ឋមេ ភគវា មូលំ ការណំ ឯតេសំ យាថាវតោ អធិគមាយាតិ ភគវំមូលកា. តេនាហ ‘‘ភគវន្តញ្ហិ និស្សាយ មយំ ឥមេ ធម្មេ អាជានាម បដិវិជ្ឈាមា’’តិ. អម្ហាកំ ធម្មាតិ តេហិ អត្តនា អធិគន្តព្ពតាយ វុត្តំ. សេវិតព្ពាសេវិតព្ពានញ្ហិ យាថាវតោ អធិគមញ្ញាណានិ អធិគច្ឆនកសម្ពន្ធីនិ, តានិ ច សម្មាសម្ពុទ្ធមូលកានិ អនញ្ញវិសយត្តា. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធេនា’’តិអាទិ. ឥមេ ធម្មាតិ ឥមេ ញាណធម្មា. អាជានាមាតិ អភិមុខំ បច្ចក្ខតោ ជានាម. បដិវិជ្ឈាមាតិ តស្សេវ វេវចនំ, អធិគច្ឆាមាតិ អត្ថោ. ភគវា នេតា ឯតេសន្តិ ភគវំនេត្តិកា. នេតាតិ សេវិតព្ពធម្មេ វេនេយ្យសន្តានំ បាបេតា. វិនេតាតិ អសេវិតព្ពធម្មេ វេនេយ្យសន្តានតោ អបនេតា. តទង្គវិនយាទិវសេន វា វិនេតា. អថ វា យថា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ ហោតិ, ឯវំ វិសេសតោ នេតា. អនុនេតាតិ ‘‘ឥមេ ធម្មា សេវិតព្ពា, ឥមេ ន សេវិតព្ពា’’តិ ឧភយសម្បាបនាបនយនត្ថំ បញ្ញាបេតា. តេនាហ ‘‘យថាសភាវតោ’’តិអាទិ.

បដិសរន្តិ ឯត្ថាតិ បដិសរណំ, ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា. អាបាថំ ឧបគច្ឆន្តា ហិ ភគវា បដិសរណំ សមោសរណដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘ចតុភូមកធម្មា’’តិអាទិ. បដិសរតិ សភាវសម្បដិវេធវសេន បច្ចេកំ ឧបគច្ឆតីតិ វា បដិសរណំ, ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា. បដិសរតិ បដិវិជ្ឈតីតិ វា បដិសរណំ, តស្មា បដិវិជ្ឈនវសេន ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា. តេនាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. បដិវេធវសេនាតិ បដិវិជ្ឈិតព្ពតាវសេន. អសតិបិ មុខេ អត្ថតោ ឯវំ វទន្តោ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ផស្សោ អាគច្ឆតិ អហំ ភគវា កិន្នាមោ’’តិ. ផស្សោ ញាណស្ស អាបាថំ អាគច្ឆន្តោយេវ ហិ អត្តនោ ‘‘អហំ កិន្នាមោ’’តិ នាមំ បុច្ឆន្តោ វិយ, ភគវា ចស្ស នាមំ ករោន្តោ វិយ ហោតិ.

បដិភាតូតិ ឯត្ថ បដិសទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ, អត្ថោ បន សាមិវចនវសេនេវ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ’’តិ. បដិភាតូតិ ច ភាគោ ហោតុ. ភគវតោ ហិ ឯស ភាគោ, យទិទំ ធម្មស្ស ទេសនា, អម្ហាកំ បន ភាគោ សវនន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ សទ្ទលក្ខណេន សមេតិ. កេចិ បន បដិភាតូតិ បទស្ស ទិស្សតូតិ អត្ថំ វទន្តិ, ញាណេន ទិស្សតុ, ទេសីយតូតិ វា អត្ថោ. ឧបដ្ឋាតូតិ ញាណស្ស បច្ចុបតិដ្ឋតុ. បាឡិយំ កោ អធិប្បយាសោតិ ឯត្ថ កោ អធិកប្បយោគោតិ អត្ថោ.

លោកវជ្ជវសេនាតិ លោកិយជនេហិ បកតិយា គរហិតព្ពវជ្ជវសេន. វិបាកវជ្ជវសេនាតិ វិបាកស្ស អបាយសំវត្តនិកវជ្ជវសេន. កថន្តិអាទិនា ឧភយវជ្ជវសេនបិ អប្បសាវជ្ជតាយ វិសយំ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អញ្ញតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អកុសលមូលសុត្តវណ្ណនា

៧០. នវមេ លុព្ភតីតិ លោភោ. ទុស្សតីតិ ទោសោ. មុយ្ហតីតិ មោហោ. លោភាទីនិ បនេតានិ អសហជាតានំ បាណាតិបាតាទីនំ កេសញ្ចិ អកុសលានំ ឧបនិស្សយបច្ចយដ្ឋេន, សហជាតានំ អទិន្នាទានាទីនំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តា ហុត្វា ឧប្បាទកដ្ឋេន, សយញ្ច អកុសលានីតិ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកដ្ឋេនាតិ អាហ ‘‘អកុសលានំ មូលានិ, អកុសលានិ ច តានិ មូលានី’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘រត្តោ ខោ, អាវុសោ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បាណម្បិ ហនតី’’តិអាទិ. យទបីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យោបិ, ភិក្ខវេ, លោភោ’’តិ. តទបីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោតិ អាហ ‘‘សោបិ អកុសលមូល’’ន្តិ. វិនាបិ លិង្គវិបល្លាសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលមូលំ វា’’តិអាទិមាហ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘យទបិ, ភិក្ខវេ, ទោសោ, តទបិ អកុសលមូល’’ន្តិអាទីសុ. អភិសង្ខរោតីតិ ឯត្ថ អាយូហតីតិ អត្ថំ វត្វា តញ្ច អាយូហនំ បច្ចយសមវាយសិទ្ធិតោ សម្បិណ្ឌនំ រាសិករណំ វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្បិណ្ឌេតិ រាសិំ ករោតី’’តិ.

បាឡិយំ ‘‘វធេនា’’តិអាទីសុ វធេនាតិ មារណេន វា បោថនេន វា. វធសទ្ទោ ហិ ហិំសនត្ថោ វិហេឋនត្ថោ ច ហោតិ. ពន្ធនេនាតិ អទ្ទុពន្ធនាទិនា. ជានិយាតិ ធនជានិយា, ‘‘សតំ គណ្ហថ, សហស្សំ គណ្ហថា’’តិ ឯវំ បវត្តិតទណ្ឌេនាតិ អត្ថោ. គរហាយាតិ បញ្ចសិខមុណ្ឌកករណំ, គោមយសិញ្ចនំ, គីវាយ កុរណ្ឌកពន្ធនន្តិ ឯវមាទីនិ កត្វា គរហបាបនេន. តត្ថ បញ្ចសិខមុណ្ឌកករណំ នាម កាកបក្ខករណំ. គោមយសិញ្ចនំ សីសេន កណោទកាវសេចនំ. កុរណ្ឌកពន្ធនំ គទ្ទុលពន្ធនំ.

កាលស្មិំ ន វទតីតិ យុត្តកាលេ ន វទតិ, វត្តព្ពកាលស្ស បុព្ពេ វា បច្ឆា វា អយុត្តកាលេ វត្តា ហោតិ. អភូតវាទីតិ យំ នត្ថិ, តស្ស វត្តា. តេនាហ ‘‘ភូតំ ន វទតី’’តិ. អត្ថំ ន វទតីតិ ការណំ ន វទតិ, អការណនិស្សិតំ និប្ផលំ វត្តា ហោតិ. ធម្មំ ន វទតីតិ សភាវំ ន វទតិ, អសភាវំ វត្តា អយថាវាទីតិ អត្ថោ. វិនយំ ន វទតីតិ សំវរវិនយំ ន វទតិ, ន សំវរវិនយប្បដិសំយុត្តស្ស វត្តា ហោតិ, អត្តនោ សុណន្តស្ស ច ន សំវរវិនយាវហស្ស វត្តាតិ អត្ថោ.

អតច្ឆន្តិ អភូតត្ថំ. តេនាហ ‘‘ឥតរំ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. អថ វា អភូតន្តិ អសន្តំ អវិជ្ជមានំ. អតច្ឆន្តិ អតថាការំ.

បុញ្ញកម្មតោ ឯតិ ឧប្បជ្ជតីតិ អយោ, វឌ្ឍិ. តប្បដិក្ខេបេន អនយោ, អវឌ្ឍីតិ អាហ ‘‘អនយំ អាបជ្ជតីតិ អវឌ្ឍិំ អាបជ្ជតី’’តិ. មាលុវាសិបាដិកា នាម ទីឃសណ្ឋានំ មាលុវាបក្កំ, មាលុវាផលបោដ្ឋលិកាតិ អត្ថោ. ផលិតាយាតិ អាតបេន សុស្សិត្វា ភិន្នាយ. វដរុក្ខាទីនំ មូលេតិ វដរុក្ខាទីនំ សមីបេ. សកភាវេន សណ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តីតិ កស្មា ន សក្កោន្តិ? ភវនវិនាសភយា. រុក្ខមូលេ បតិតមាលុវាពីជតោ ហិ លតា ឧប្បជ្ជិត្វា រុក្ខំ អភិរុហតិ. សា មហាបត្តា ចេវ ពហុបត្តា ច មហាកោលិរបត្តសណ្ឋានេហិ តតោ ច មហន្តតរេហិ សាខាវិដបន្តរេហិ បត្តេហិ សមន្នាគតា. អថ នំ រុក្ខំ មូលតោ បដ្ឋាយ វិនន្ធមានា សព្ពវិដបានិ សញ្ឆាទេត្វា មហន្តំ ភារំ ជនេត្វា តិដ្ឋតិ, សា វាតេ វាយន្តេ ទេវេ វា វស្សន្តេ ឱឃនហេដ្ឋាគតា ឱលម្ពនហេតុភូតំ ឃនភាវំ ជនេត្វា តស្ស រុក្ខស្ស សព្ពសាខំ ភិជ្ជតិ, ភូមិយំ និបាតេតិ. តតោ តស្មិំ រុក្ខេ បតិដ្ឋិតវិមានំ ភិជ្ជតិ វិនស្សតិ. ឥតិ តា ទេវតាយោ ភវនវិនាសភយា សកភាវេន សណ្ឋាតុំ ន សក្កោន្តិ. ឯត្ថ ច យំ សាខដ្ឋកវិមានំ ហោតិ, តំ សាខាសុ ភិជ្ជមានាសុ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជិត្វា សព្ពសាខាសុ ភិន្នាសុ សព្ពំ ភិជ្ជតិ, រុក្ខដ្ឋកវិមានំ បន យាវ រុក្ខស្ស មូលមត្តម្បិ តិដ្ឋតិ, តាវ ន នស្សតីតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ តត្ថ បលុជ្ជិត្វាតិ តត្ថ តត្ថ ភិជ្ជិត្វា. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អកុសលមូលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

៧១. ទសមេ តទហូតិ ឯត្ថ តស្មិំ អហនីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘តស្មិំ អហុ ឧបោសថេ’’តិ. ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឧបោសថទិវសោ. ឧបវសន្តីតិ ច សីលេន វា អនសនេន វា ខីរសាយនាទិវិធិនា វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. ឧបោសថទិវសេ ហិ សាសនិកា សីលេន, ពាហិរកា សព្ពសោ អាហារស្ស អភុញ្ជនេន ខីរសាយនមធុសាយនាទិវិធិនា វា ឧបេតា ហុត្វា វិហរន្តិ. សោ បនេស ឧបោសថទិវសោ អដ្ឋមិចាតុទ្ទសិបន្នរសិភេទេន តិវិធោ, តស្មា សេសទ្វយនិវារណត្ថំ ‘‘បន្នរសិកឧបោសថទិវសេ’’តិ វុត្តំ. វវស្សគ្គត្ថេតិ វចសាយត្ថេ. ទិវសទ្ទោ ទិវាសទ្ទោ វិយ ទិវសបរិយាយោ, តស្ស វិសេសនភាវេន វុច្ចមានោ ទិវាសទ្ទោ សវិសេសេន ទីបេតីតិ អាហ ‘‘ទិវសស្ស ទិវា, មជ្ឈន្ហិកេ កាលេតិ អត្ថោ’’តិ. បដិច្ឆាបេត្វាតិ សម្បដិច្ឆនំ ការេត្វា. វិបាកផលេនាតិ សទិសផលេន. ន មហប្ផលោ ហោតិ មនោទុច្ចរិតទុស្សីល្យេន ឧបក្កិលិដ្ឋភាវតោ. វិបាកានិសំសេនាតិ ឧទ្រយផលេន. វិបាកោភាសេនាតិ បដិបក្ខវិគមជនិតេន សភាវសង្ខាតេន វិបាកោភាសេន. ន មហាឱភាសោ អបរិសុទ្ធភាវតោ. វិបាកវិប្ផារស្សាតិ វិបាកវេបុល្លស្ស.

នាហំ ក្វចនីតិអាទិវចនស្ស មិច្ឆាភិនិវេសវសេន បវត្តត្តា ‘‘ឥទំ តស្ស មុសាវាទស្មិំ វទាមី’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ, ចតុកោដិកសុញ្ញតាទស្សនវសេន បវត្តំ បន អរិយទស្សនមេវាតិ ន តត្ថ មុសាវាទោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘នាហំ ក្វចនិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិំ, ន ច មម ក្វចនិ, កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតត្ថី’’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៧០).

ឯត្ថ ហិ ចតុកោដិកសុញ្ញតា កថិតា. កថំ? អរិយោ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៦០; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៧០) ហិ នាហំ ក្វចនីតិ ក្វចិ អត្តានំ ន បស្សតិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ អត្តនោ អត្តានំ កស្សចិ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតិ, ភាតិដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ បរិក្ខារំ មញ្ញិត្វា ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា ក្វចនិ បរស្ស ច អត្តានំ ក្វចិ ន បស្សតីតិ អយមត្ថោ. ឥទានិ មម-សទ្ទំ អាហរិត្វា ‘‘មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតត្ថី’’តិ សោ បរស្ស អត្តានំ ‘‘មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនភាវេន អត្ថី’’តិ ន បស្សតិ, អត្តនោ ភាតិកដ្ឋានេ ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ បរិក្ខារន្តិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ បរស្ស អត្តានំ ឥមិនា កិញ្ចនភាវេន ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ឯវមយំ យស្មា នេវ កត្ថចិ អត្តានំ បស្សតិ, ន តំ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ. ន កត្ថចិ បរស្ស អត្តានំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ អត្តនោ កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ, តស្មា អយំ សុញ្ញតា ចតុកោដិកាតិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន មិច្ឆាទិដ្ឋិកានំ យាថាវទស្សនស្ស អសម្ភវតោ យថាវុត្តចតុកោដិកសុញ្ញតាទស្សនំ ន សម្ភវតិ, តស្មា ‘‘នត្ថិ មាតា, នត្ថិ បិតា’’តិអាទិវចនំ (ទី. និ. ១.១៧១) វិយ មិច្ឆាគាហវសេន ‘‘នាហំ ក្វចនី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ យុត្តោ ចេត្ថ មុសាវាទសម្ភវោ. កត្ថចីតិ ឋានេ, កាលេ វា. អថ ‘‘និប្ផលោ’’តិ កស្មា វុត្តំ. ‘‘ន មហប្ផលោ’’តិ សទ្ទេន ហិ មហប្ផលាភាវោវ ជោតិតោ, ន បន សព្ពថា ផលាភាវោតិ អាហ ‘‘ព្យញ្ជនមេវ ហិ ឯត្ថ សាវសេស’’ន្តិអាទិ. សេសបទេសុបីតិ ‘‘ន មហានិសំសោ’’តិអាទីសុបិ.

អដ្ឋហិ ការណេហីតិ –

‘‘អថ ខោ, ភន្តេ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវានំ តាវតិំសានំ ភគវតោ អដ្ឋ យថាភុច្ចេ វណ្ណេ បយិរុទាហាសិ – ‘តំ កិំ មញ្ញន្តិ, ភោន្តោ ទេវា តាវតិំសា, យាវញ្ច សោ ភគវា ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ, ឯវំ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នំ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ ឥមិនាបង្គេន សមន្នាគតំ សត្ថារំ នេវ អតីតំសេ សមនុបស្សាមិ, ន បនេតរហិ អញ្ញត្រ តេន ភគវតា’’តិ –

អាទិនា មហាគោវិន្ទសុត្តេ (ទី. និ. ២.២៩៦) វិត្ថារិតេហិ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នាទីហិ ពុទ្ធានុភាវទីបកេហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ. អថ ‘‘នវហិ ការណេហី’’តិ អវត្វា ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហី’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ហិ…បេ… សព្ពេ លោកិយលោកុត្តរា ពុទ្ធគុណា សង្គហិតា’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិ ឥមិនា វចនេន អវិសេសតោ សព្ពេបិ លោកិយលោកុត្តរា ពុទ្ធគុណា ទីបិតា, តស្មា តេន ទីបិតគុណេ សន្ធាយ ‘‘អដ្ឋហិ ការណេហី’’តិ វុត្តន្តិ. អរហន្តិអាទីហិ បាដិយេក្កគុណាវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អរហន្តិអាទីហិ ឯកេកេហិ បទេហិ ឯកេកេ គុណាវ និទ្ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ.

សហតន្តិកន្តិ បាឡិធម្មសហិតំ. បុរិមនយេនេវ យោជនា កាតព្ពាតិ ‘‘កិលិដ្ឋស្មិញ្ហិ កាយេ បសាធនំ បសាធេត្វា នក្ខត្តំ កីឡមានា ន សោភន្តី’’តិអាទិនា នយេន យោជនា កាតព្ពាតិ អត្ថោ.

សង្ឃស្ស អនុស្សរណំ នាម តស្ស គុណានុស្សរណមេវាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ គុណេ អនុស្សរតី’’តិ. ទ្វេ តយោ វារេ គាហាបិតំ ឧសុមន្តិ ទ្វេ តយោ វារេ ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា សេទនវសេន គាហាបិតំ ឧសុមំ. បុរិមនយេនេវ យោជនា កាតព្ពាតិ ‘‘កិលិដ្ឋស្មិញ្ហិ វត្ថេ បសាធនំ បសាធេត្វា នក្ខត្តំ កីឡមានា ន សោភន្តី’’តិអាទិនា នយេន យោជនា កាតព្ពា.

បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ…បេ… វិរតាវាតិ ឯតេន បហានហេតុកា ឥធាធិប្បេតា វិរតីតិ ទស្សេតិ. កម្មក្ខយករញាណេន ហិ បាណាតិបាតទុស្សីល្យស្ស បហីនត្តា អរហន្តោ អច្ចន្តមេវ តតោ បដិវិរតាតិ វុច្ចតិ សមុច្ឆេទវសេន បហានវិរតីនំ អធិប្បេតត្តា. កិញ្ចាបិ បហានវិរមណានំ បុរិមបច្ឆិមកាលតា នត្ថិ, មគ្គធម្មានំ បន សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ សម្មាវាចាទីនញ្ច បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេ អបេក្ខិតេ សហជាតានម្បិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន គហណំ បុរិមបច្ឆិមភាវេនេវ ហោតីតិ, គហណប្បវត្តិអាការវសេន បច្ចយភូតេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ បហាយកធម្មេសុ បហានកិរិយាយ បុរិមកាលវោហារោ, បច្ចយុប្បន្នាសុ ច វិរតីសុ វិរមណកិរិយាយ អបរកាលវោហារោ ច ហោតីតិ បហានំ វា សមុច្ឆេទវសេន, វិរតិ បដិប្បស្សទ្ធិវសេន យោជេតព្ពា.

អថ វា បាណោ អតិបាតីយតិ ឯតេនាតិ បាណាតិបាតោ, បាណឃាតហេតុភូតោ ធម្មសមូហោ. កោ បន សោ? អហិរិកានោត្តប្បទោសមោហវិហិំសាទយោ កិលេសា. តេ ហិ អរហន្តោ អរិយមគ្គេន បហាយ សមុគ្ឃាតេត្វា បាណាតិបាតទុស្សីល្យតោ អច្ចន្តមេវ បដិវិរតាតិ វុច្ចន្តិ, កិលេសេសុ បហីនេសុ កិលេសនិមិត្តស្ស កម្មស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. អទិន្នាទានំ បហាយាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វិរតាវាតិ អវធារណេន តស្សា វិរតិយា កាលាទិវសេន អបរិយន្តតំ ទស្សេតិ. យថា ហិ អញ្ញេ សមាទិន្នវិរតិកាបិ អនវដ្ឋិតចិត្តតាយ លាភជីវិតាទិហេតុ សមាទានំ ភិន្ទន្តិ, ន ឯវំ អរហន្តោ, អរហន្តោ បន សព្ពសោ បហីនបាណាតិបាតត្តា អច្ចន្តវិរតា ឯវាតិ.

ទណ្ឌនសង្ខាតស្ស បរវិហេឋនស្ស ច បរិវជ្ជនភាវទីបនត្ថំ ទណ្ឌសត្ថានំ និក្ខេបវចនន្តិ អាហ ‘‘បរូបឃាតត្ថាយា’’តិអាទិ. លជ្ជីតិ ឯត្ថ វុត្តលជ្ជាយ ឱត្តប្បម្បិ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ បាបជិគុច្ឆនបាបុត្តាសរហិតំ, បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ. ធម្មគរុតាយ វា អរហន្តានំ ធម្មស្ស ច អត្តា ធីនត្តា អត្តាធិបតិភូតា លជ្ជាវ វុត្តា, ន បន លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ. ‘‘ទយំ មេត្តចិត្តតំ អាបន្នា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ទយា-សទ្ទោ ‘‘អទយាបន្នោ’’តិអាទីសុ ករុណាយ បវត្តតីតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ទយា-សទ្ទោ អនុរក្ខណត្ថំ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តមានោ មេត្តាយ ករុណាយ ច បវត្តតីតិ ឥធ មេត្តាយ បវត្តមានោ វុត្តោ. មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មេត្តា, មេត្តា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេត្តំ, មេត្តំ ចិត្តំ ឯតស្សាតិ មេត្តចិត្តោ, តស្ស ភាវោ មេត្តចិត្តតា, មេត្តាឥច្ចេវ អត្ថោ.

សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បីតិ ឯតេន តស្សា វិរតិយា បវត្តវសេន អបរិយន្តតំ ទស្សេតិ. បាណភូតេតិ បាណជាតេ. អនុកម្បកាតិ ករុណាយនកា, យស្មា បន មេត្តា ករុណាយ វិសេសបច្ចយោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តាយ ឯវ ទយាបន្នតាយា’’តិ. ឯវំ យេហិ ធម្មេហិ បាណាតិបាតា វិរតិ សម្បជ្ជតិ, តេហិ លជ្ជាមេត្តាករុណាធម្មេហិ សមង្គិភាវោ ទស្សិតោ.

បរបរិគ្គហិតស្ស អាទានន្តិ បរសន្តកស្ស អាទានំ. ថេនោ វុច្ចតិ ចោរោ, តស្ស ភាវោ ថេយ្យំ, កាមញ្ចេត្ថ ‘‘លជ្ជី ទយាបន្នោ’’តិ ន វុត្តំ, អធិការវសេន បន អត្ថតោ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ លជ្ជាទយោ បាណាតិបាតប្បហានស្ស វិសេសបច្ចយា, ឯវំ អទិន្នាទានប្បហានស្សបីតិ, តស្មា សាបិ បាឡិ អានេត្វា វត្តព្ពា. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. អថ វា សុចិភូតេនាតិ ឯតេន ហិរោត្តប្បាទីហិ សមន្នាគមោ, អហិរិកាទីនញ្ច បហានំ វុត្តមេវាតិ ‘‘លជ្ជី’’តិអាទិ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសេដ្ឋចរិយន្តិ អសេដ្ឋានំ ហីនានំ, អសេដ្ឋំ វា លាមកំ ចរិយំ, និហីនវុត្តិំ មេថុនន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ អាចារន្តិ មេថុនវិរតិមាហ. អារាចារី មេថុនាតិ ឯតេន – ‘‘ឥធេកច្ចោ ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, អបិច ខោ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនបរិមទ្ទនន្ហាបនសម្ពាហនំ សាទិយតិ, សោ តំ អស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៥០) វុត្តា សត្តវិធមេថុនសំយោគាបិ បដិវិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សច្ចតោ ថេតតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩) វិយ ថេត-សទ្ទោ ថិរបរិយាយោ, ថិរភាវោ ច សច្ចវាទិតាយ ឋិតកថត្តា កថាវសេន វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឋិតកថាតិ អត្ថោ’’តិ. ន ឋិតកថោតិ យថា ហលិទ្ទិរាគាទយោ អនវដ្ឋិតសភាវតាយ ន ឋិតា, ឯវំ ន ឋិតា កថា យស្ស សោ ន ឋិតកថោតិ ហលិទ្ទិរាគាទយោ យថា កថាយ ឧបមា ហោន្តិ, ឯវំ យោជេតព្ពំ. ឯស នយោ ‘‘បាសាណលេខា វិយា’’តិអាទីសុបិ. សទ្ធា អយតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ សទ្ធាយា, សទ្ធាយា ឯវ សទ្ធាយិកា យថា វេនយិកា. សទ្ធាយ វា អយិតព្ពា សទ្ធាយិកា, សទ្ធេយ្យាតិ អត្ថោ. វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ វិសំវាទនតោតិ អធិប្បាយោ.

ឯកំ ភត្តំ ឯកភត្តំ, តំ ឯតេសមត្ថីតិ ឯកភត្តិកា, ឯកស្មិំ ទិវសេ ឯកវារមេវ ភុញ្ជនកា. តយិទំ រត្តិភោជនេនបិ សិយាតិ អាហ ‘‘រត្តូបរតា’’តិ. ឯវម្បិ សាយន្ហភោជនេនបិ សិយុំ ឯកភត្តិកាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘វិរតា វិកាលភោជនា’’តិ វុត្តំ. អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈន្ហិកា អយំ ពុទ្ធានំ អរិយានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ ភោជនស្ស កាលោ នាម, តទញ្ញោ វិកាលោ. អដ្ឋកថាយំ បន ទុតិយបទេន រត្តិភោជនស្ស បដិក្ខិត្តត្តា អបរណ្ហោ ‘‘វិកាលោ’’តិ វុត្តោ.

សង្ខេបតោ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣) ភគវតោ សាសនំ សច្ឆន្ទរាគប្បវត្តិតោ នច្ចាទីនំ ទស្សនំ ន អនុលោមេតីតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស អននុលោមត្តា’’តិ. អត្តនា បយោជិយមានំ បរេហិ បយោជាបីយមានញ្ច នច្ចំ នច្ចភាវសាមញ្ញតោ បាឡិយំ ឯកេនេវ នច្ចសទ្ទេន គហិតំ, តថា គីតវាទិតសទ្ទា ចាតិ អាហ ‘‘នច្ចននច្ចាបនាទិវសេនា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន គាយនគាយាបនវាទនវាទាបនានិ សង្គណ្ហាតិ. ទស្សនេន ចេត្ថ សវនម្បិ សង្គហិតំ វិរូបេកសេសនយេន. អាលោចនសភាវតាយ វា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សវនកិរិយាយបិ ទស្សនសង្ខេបសព្ភាវតោ ទស្សនាឥច្ចេវ វុត្តំ. អវិសូកភូតស្ស គីតស្ស សវនំ កទាចិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘វិសូកភូតំ ទស្សន’’ន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកបាឋដ្ឋកថាយ ‘‘ធម្មូបសំហិតំ គីតំ វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ ធម្មោ ន វដ្ដតី’’តិ.

យំ កិញ្ចីតិ គន្ថិតំ វា អគន្ថិតំ វា យំ កិញ្ចិ បុប្ផំ. គន្ធជាតន្តិ គន្ធជាតិយំ. តស្សាបិ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ វចនតោ ធូបិតស្សបិ អធូបិតស្សបិ យស្ស កស្សចិ វិលេបនាទិ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឧច្ចាតិ ឧច្ចសទ្ទេន សមានត្ថំ ឯកំ សទ្ទន្តរំ. សេតិ ឯត្ថាតិ សយនំ. ឧច្ចាសយនំ មហាសយនញ្ច សមណសារុប្បរហិតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘បមាណាតិក្កន្តំ អកប្បិយត្ថរណ’’ន្តិ, អាសន្ទាទិអាសនញ្ចេត្ថ សយនេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា បន អាធារេ បដិក្ខិត្តេ តទាធារកិរិយា បដិក្ខិត្តាវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧច្ចាសយនមហាសយនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្ថតោ បន តទុបភោគភូតនិសជ្ជានិបជ្ជនេហិ វិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. អថ វា ‘‘ឧច្ចាសយនាសនមហាសយនាសនា’’តិ, ឯតស្មិំ អត្ថេ ឯកសេសនយេន អយំ និទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ. (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១) អាសនកិរិយាបុព្ពកត្តា វា សយនកិរិយាយ សយនគ្គហណេនេវ អាសនម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘កីវា’’តិ អយំ និបាតោ. ‘‘កិត្តក’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថំ ពោធេតីតិ អាហ ‘‘កីវមហប្ផលោតិ កិត្តកំ មហប្ផលោ’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘កីវមហានិសំសោ’’តិអាទីសុ. រត្ត-សទ្ទោ រតនបរិយាយោតិ អាហ ‘‘បហូតរត្តរតនានន្តិ បហូតេន រត្តសង្ខាតេន រតនេន សមន្នាគតាន’’ន្តិ. បាឡិយំ បន ‘‘បហូតសត្តរតនាន’’ន្តិបិ បាឋោ ទិស្សតិ. ភេរិតលសទិសំ កត្វាតិ ភេរិតលំ វិយ សមំ កត្វា. តតោ ឯកំ ភាគំ ន អគ្ឃតីតិ យថាវុត្តំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ តតោ សោឡសភាគតោ ឯកំ ភាគំ ន អគ្ឃតិ. តតោ ពហុតរំ ហោតីតិ ចក្កវត្តិរជ្ជសិរិតោ ពហុតរំ ហោតិ.

ចាតុមហារាជីកានន្តិអាទីសុ ចាតុមហារាជិកា នាម សិនេរុបព្ពតស្ស វេមជ្ឈេ ហោន្តិ, តេសុ ពហូ បព្ពតដ្ឋាបិ អាកាសដ្ឋាបិ, តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា, ខិឌ្ឌាបទោសិកា, មនោបទោសិកា, សីតវលាហកា, ឧណ្ហវលាហកា, ចន្ទិមា, ទេវបុត្តោ, សូរិយោ, ទេវបុត្តោតិ ឯតេ សព្ពេ ចាតុមហារាជិកទេវលោកដ្ឋកា ឯវ. តេត្តិំស ជនា តត្ថ ឧប្បន្នាតិ តាវតិំសា. អបិច តាវតិំសាតិ តេសំ ទេវានំ នាមមេវាតិ វុត្តំ. តេបិ អត្ថិ បព្ពតដ្ឋកា, អត្ថិ អាកាសដ្ឋកា, តេសំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ បត្តា, តថា យាមាទីនំ. ឯកទេវលោកេបិ ហិ ទេវានំ បរម្បរា ចក្កវាឡបព្ពតំ អប្បត្តា នាម នត្ថិ. តត្ថ ទិព្ពសុខំ យាតា បយាតា សម្បត្តាតិ យាមា. តុដ្ឋា បហដ្ឋាតិ តុសិតា. បកតិបដិយត្តារម្មណតោ អតិរេកេន រមិតុកាមកាលេ យថារុចិតេ ភោគេ និម្មិនិត្វា និម្មិនិត្វា រមន្តីតិ និម្មានរតិ. ចិត្តាចារំ ញត្វា បរេហិ និម្មិតេសុ ភោគេសុ វសំ វត្តេន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តី.

តត្ថ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ មនុស្សគណនាយ នវុតិវស្សសតសហស្សានិ អាយុប្បមាណំ. តាវតិំសានំ ទេវានំ តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ. យាមានំ ទេវានំ ចុទ្ទស ច វស្សកោដិយោ ចត្តារិ ច វស្សសតសហស្សានិ. តុសិតានំ ទេវានំ សត្តបញ្ញាស ច វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ. និម្មានរតីនំ ទេវានំ ទ្វេ ច វស្សកោដិសតានិ តិស្សោ ច វស្សកោដិយោ ចត្តារិ ច វស្សសតសហស្សានិ. បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ នវ ច វស្សកោដិសតានិ ឯកវីស កោដិយោ ច សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានិ.

មុដ្ឋិហត្ថបាទកេតិ បាទតលតោ យាវ អដនិយា ហេដ្ឋិមន្តោ, តាវ មុដ្ឋិរតនប្បមាណបាទកេ. តញ្ច ខោ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ហត្ថេន, យស្សិទានិ វឌ្ឍកីហត្ថោតិ សមញ្ញា. សីលសមាទានតោ បដ្ឋាយ អញ្ញំ កិញ្ចិ អកត្វា ធម្មស្សវនេន វា កម្មដ្ឋានមនសិការេន វា វីតិនាមេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘តំ បន ឧបវសន្តេន…បេ… វិចារេតព្ព’’ន្តិ.

វាចំ ភិន្ទិត្វា ឧបោសថង្គានិ សមាទាតព្ពានីតិ ‘‘ឥមញ្ច រត្តិំ ឥមញ្ច ទិវស’’ន្តិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា ‘‘ឧបោសថង្គវសេន អដ្ឋ សិក្ខាបទានិ សមាទិយាមី’’តិ ឯកតោ កត្វា បុន បច្ចេកំ ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមិ…បេ… ឧច្ចាសយនមហាសយនា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឯវំ វចីភេទំ កត្វា យថាបាឡិ សមាទាតព្ពានិ. បាឡិំ អជានន្តេន បន អត្តនោ ភាសាយ បច្ចេកំ វា ‘‘ពុទ្ធបញ្ញត្តំ ឧបោសថំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឯកតោ អធិដ្ឋានវសេន វា សមាទាតព្ពានិ, អញ្ញំ អលភន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពានិ. ឧបាសកសីលញ្ហិ អត្តនា សមាទិយន្តេនបិ សមាទិន្នំ បរសន្តិកេ សមាទិយន្តេនបិ, ឯកជ្ឈំ សមាទិន្នម្បិ សមាទិន្នមេវ ហោតិ បច្ចេកំ សមាទិន្នម្បិ. តំ បន ឯកជ្ឈំ សមាទិយតោ ឯកាយេវ វិរតិ ឯកា ចេតនា ហោតិ. សា បន សព្ពវិរតិចេតនានំ កិច្ចការីតិ តេនបិ សព្ពសិក្ខាបទានិ សមាទិន្នានេវ. បច្ចេកំ សមាទិយតោ បន នានាវិរតិចេតនាយោ យថាសកំ កិច្ចវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពសមាទានេ បន វចីភេទោ កាតព្ពោយេវ. បរូបរោធបដិសំយុត្តា បរវិហិំសាសំយុត្តា.

ននុ ច ‘‘មណិ’’ន្តិ វុត្តេ វេឡុរិយម្បិ សង្គហិតមេវ, កិមត្ថំ បន វេឡុរិយន្តិ អាហ ‘‘វេឡុរិយន្តិ…បេ… ទស្សេតី’’តិ. ‘‘មណិ’’ន្តិ វត្វាវ ‘‘វេឡុរិយ’’ន្តិ ឥមិនា ជាតិមណិភាវំ ទស្សេតីតិ យោជេតព្ពំ. ឯកវស្សិកវេឡុវណ្ណន្តិ ជាតិតោ ឯកវស្សាតិក្កន្តវេឡុវណ្ណំ. លទ្ធកន្តិ សុន្ទរំ. ចន្ទប្បភា តារគណាវ សព្ពេតិ យថា ចន្ទប្បភាយ កលំ សព្ពេ តារាគណា នានុភវន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ចន្ទប្បភាតិ សាមិអត្ថេ បច្ចត្ត’’ន្តិ.

ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.