.នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អង្គុត្តរនិកាយេ

តិកនិបាត-ដីកា

១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. ពាលវគ្គោ

១. ភយសុត្តវណ្ណនា

១. តិកនិបាតស្ស បឋមេ ភយន្តិ ភីតិ ចេតសោ ព្យធោតិ អាហ ‘‘ចិត្តុត្រាសោ’’តិ. ឧបទ្ទវោតិ អន្តរាយោ. តស្ស បន វិក្ខេបការណត្តា វុត្តំ ‘‘អនេកគ្គតាការោ’’តិ. ឧបសគ្គោតិ ឧបសជ្ជនំ, ទេវតោបបីឡាទិនា អប្បដិការវិឃាតាបត្តិ. សា បន យស្មា បដិការាភាវេន វិហញ្ញមានស្ស កិញ្ចិ កាតុំ អសមត្ថស្ស ឱសីទនការណំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តត្ថ តត្ថ លគ្គនាការោ’’តិ. យថាវុត្តេ ទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសូតិ វញ្ចេត្វា អាគន្តុំ និយមិតទិវសេ អនាគច្ឆន្តេសុ. ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វាតិ ពហិ អនិក្ខមនត្ថាយ ទ្វារេ អគ្គិំ ទត្វា.

នឡេហិ ឆន្នបដិច្ឆន្នាតិ នឡេហិ តិណច្ឆទនសង្ខេបេន ឧបរិ ឆាទេត្វា តេហិយេវ ទារុកុដិកនិយាមេន បរិតោបិ ឆាទិតា. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា តិណេហិ ឆន្នតំ សេសសម្ភារានំ រុក្ខមយតញ្ច អតិទិសតិ.

វិធវបុត្តេតិ អន្តភាវោបលក្ខណំ. តេ ហិ និប្បិតិកា អវិនីតា អសំយតា យំ កិញ្ចិ ការិនោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

ភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. លក្ខណសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ លក្ខីយតិ ពាលោ អយន្តិ ញាយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, កម្មំ លក្ខណមេតស្សាតិ កម្មលក្ខណោតិ អាហ ‘‘កាយទ្វារាទិបវត្តំ កម្ម’’ន្តិអាទិ. អបទីយន្តិ ទោសា ឯតេន រក្ខីយន្តិ, លូយន្តិ ឆិជ្ជន្តិ វាតិ អបទានំ, សត្តានំ សម្មា, មិច្ឆា វា បវត្តប្បយោគោ. តេន សោភតីតិ អបទានសោភនី. តេនាហ ‘‘បញ្ញា នាមា’’តិអាទិ. អត្តនោ ចរិតេនេវាតិ អត្តនោ ចរិយាយ ឯវ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

លក្ខណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. ចិន្តីសុត្តាទិវណ្ណនា

៣-៤. តតិយេ ឯតេហីតិ ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតាទីហិ. ឯតេន លក្ខណសទ្ទស្ស សរណត្ថតមាហ. តានេវាតិ លក្ខណានិ ឯវ. អស្សាតិ ពាលស្ស. ពាលោ អយន្តិ និមីយតិ សញ្ជានីយតិ ឯតេហីតិ ពាលនិមិត្តានិ. អបទានំ វុច្ចតិ, វិខ្យាតំ កម្មំ, ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតាទីនិ ច ពាលេ វិខ្យាតានិ អសាធារណភាវេន. តស្មា ‘‘ពាលស្ស អបទានានី’’តិ. អភិជ្ឈាទីហិ ទុដ្ឋំ ទូសិតំ ចិន្តិតំ ទុច្ចិន្តិតំ, តំ ចិន្តេតីតិ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី. លោភាទីហិ ទុដ្ឋំ ភាសិតំ មុសាវាទាទិំ ភាសតីតិ ទុព្ភាសិតភាសី. តេសំយេវ វសេន កត្តព្ពតោ ទុក្កដកម្មំ បាណាតិបាតាទិំ ករោតីតិ ទុក្កដកម្មការី. តេនាហ ‘‘ចិន្តយន្តោ’’តិអាទិ. វុត្តានុសារេនាតិ ‘‘ពាលោ អយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថវចនស្ស ‘‘បណ្ឌិតោ អយន្តិ ឯតេហិ លក្ខីយតី’’តិអាទិនា អនុស្សរណេន. មនោសុចរិតាទីនំ វសេនាតិ ‘‘ចិន្តយន្តោ អនភិជ្ឈាព្យាបាទសម្មាទស្សនវសេន សុចិន្តិតមេវ ចិន្តេតី’’តិអាទិនា មនោសុចរិតាទីនំ តិណ្ណំ សុចរិតានំ វសេន យោជេតព្ពានិ. ចតុត្ថំ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

ចិន្តីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-១០. អយោនិសោសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-១០. បញ្ចមេ កតិ នុ ខោ អនុស្សតិដ្ឋានានីតិអាទិ ឆក្កេ អាវិ ភវិស្សតីតិ. ឯវំ ចិន្តិតន្តិ អយោនិសោ ចិន្តិតំ. អបញ្ហមេវ បញ្ហន្តិ កថេសីតិ អបញ្ហមេវ បញ្ហោ អយន្តិ មញ្ញមានោ វិស្សជ្ជេសិ. ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អបរិហាបេត្វាតិ –

‘‘សិថិលំ ធនិតញ្ច ទីឃរស្សំ, គរុកំ លហុកញ្ច និគ្គហីតំ;

សម្ពន្ធំ វវត្ថិតំ វិមុត្តំ, ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៩០; ម. និ. អដ្ឋ. ២.២៩១; បរិ. អដ្ឋ. ៤៨៥; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២៥២) –

ឯវំ វុត្តំ ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អបរិហាបេត្វា.

តត្ថ ឋានករណានិ សិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ សិថិលំ, តានិយេវ ធនិតានិ អសិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពំ អក្ខរំ ធនិតំ. ទ្វិមត្តកាលំ ទីឃំ, ឯកមត្តកាលំ រស្សំ. គរុកន្តិ ទីឃមេវ, យំ វា ‘‘អាយស្មតោ ពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរស្សា’’តិ សំយោគបរំ កត្វា វុច្ចតិ, លហុកន្តិ រស្សមេវ, យំ វា ‘‘អាយស្មតោ ពុទ្ធរក្ខិតថេរស្សា’’តិ ឯវំ វិសំយោគបរំ កត្វា វុច្ចតិ. និគ្គហីតន្តិ យំ ករណានិ និគ្គហេត្វា អវិស្សជ្ជេត្វា អវិវដេន មុខេន សានុនាសិកំ កត្វា វត្តព្ពំ. សម្ពន្ធន្តិ យំ បរបទេន សម្ពន្ធិត្វា ‘‘តុណ្ហស្សា’’តិ វុច្ចតិ. វវត្ថិតន្តិ យំ បរបទេន អសម្ពន្ធំ កត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘តុណ្ហី អស្សា’’តិ វុច្ចតិ. វិមុត្តន្តិ យំ ករណានិ អនិគ្គហេត្វា វិស្សជ្ជេត្វា វិវដេន មុខេន សានុនាសិកំ អកត្វា វុច្ចតិ. ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោតិ ឯវំ សិថិលាទិវសេន ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា អក្ខរុប្បាទកចិត្តស្ស ទសប្បការេន បភេទោ. សព្ពានិ ហិ អក្ខរានិ ចិត្តសមុដ្ឋានានិ យថាធិប្បេតត្ថព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនានិ ច.

‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ សារិបុត្តា’’តិអាទិ បញ្ចកេ អាវិ ភវិស្សតិ. ‘‘កតិ នុ ខោ, អានន្ទ, អនុស្សតិដ្ឋានានី’’តិអាទិ បន ឆក្កេ អាវិ ភវិស្សតិ. ឆដ្ឋាទីសុ នត្ថិ វត្តព្ពំ.

អយោនិសោសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រថការវគ្គោ

១. ញាតសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ ញាតោយេវ បញ្ញាតោតិ អាហ ‘‘ញាតោ បញ្ញាតោ’’តិ. កស្ស អននុលោមិកេតិ អាហ ‘‘សាសនស្សា’’តិ, សាសនស្ស អននុលោមិកេ អប្បតិរូបេតិ អត្ថោ. ឥទានិ អននុលោមិកសទ្ទស្ស និព្ពចនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន អនុលោមេតីតិ អននុលោមិក’’ន្តិ អាហ. សាសនស្សាតិ វា សាសនន្តិ អត្ថោ. សាសនំ ន អនុលោមេតីតិ អននុលោមិកន្តិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ. សភាគវិសភាគន្តិ លិង្គតោ សភាគវិសភាគំ. ‘‘វិយបុគ្គលេ’’តិ អាហាតិ លិង្គសភាគេហិ អវិសេសេត្វា អាហ. ឧម្មាទំ បាបុណីតិ សោ កិរ សីលំ អធិដ្ឋាយ បិហិតទ្វារគព្ភេ សយនបិដ្ឋេ និសីទិត្វា ភរិយំ អារព្ភ មេត្តំ ភាវេន្តោ មេត្តាមុខេន ឧប្បន្នេន រាគេន អន្ធីកតោ ភរិយាយ សន្តិកំ គន្តុកាមោ ទ្វារំ អសល្លក្ខេត្វា ភិត្តិំ ភិន្ទិត្វាបិ និក្ខមិតុកាមតាយ ភិត្តិំ បហរន្តោ សព្ពរត្តិំ ភិត្តិយុទ្ធមកាសិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ញាតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សារណីយសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលម្បិ បព្ពជ្ជានិស្សិតមេវាតិ ឥមិនា បព្ពជ្ជូបគតសមនន្តរមេវ ចតុបារិសុទ្ធិសីលម្បិ សមាទិន្នមេវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. មគ្គសន្និស្សិតានេវ ហោន្តីតិ មគ្គាធិគមត្ថាយ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា កសិណបរិកម្មាទីនិ មគ្គសន្និស្សិតានេវ ហោន្តិ, តស្មា មគ្គគ្គហណេនេវ តេសម្បិ គហណំ វេទិតព្ពំ, តេហិ វិនា មគ្គាធិគមស្ស អសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ.

អគ្គមគ្គាធិគមេន អសម្មោហប្បដិវេធស្ស សិខាបត្តត្តា មគ្គធម្មេសុ វិយ ផលធម្មេសុបិ សាតិសយោ អសម្មោហោតិ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិ វុត្តំ, សាមំ ជានិត្វាតិ អត្ថោ. តថា ជាននា បនស្ស សច្ឆិករណំ អត្តបច្ចក្ខកិរិយាតិ ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អត្តនាវ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា’’តិ. តថា សច្ឆិកិរិយា ចស្ស អត្តនិ បដិលាភោតិ ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិលភិត្វា’’តិ.

សារណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អាសំសសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ សន្តោតិ ឯត្ថ សន្ត-សទ្ទោ ‘‘ទីឃំ សន្តស្ស យោជន’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦០) កិលន្តភាវេ អាគតោ. ‘‘អយញ្ច វិតក្កោ, អយញ្ច វិចារោ សន្តោ ហោន្តិ សមិតា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៥៧៦) និរុទ្ធភាវេ. ‘‘អធិគតោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ, គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ១.២៨១; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧-៨) សន្តញាណគោចរតាយំ. ‘‘ឧបសន្តស្ស សទា សតិមតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២៧) កិលេសវូបសមេ. ‘‘សន្តោ ហវេ សព្ភិ បវេទយន្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៥១) សាធូសុ. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, មហាចោរា សន្តោ សំវិជ្ជមានា’’តិអាទីសុ (បារា. ១៩៥) អត្ថិភាវេ. ឥធាបិ អត្ថិភាវេយេវាតិ អាហ ‘‘សន្តោតិ អត្ថិ ឧបលព្ភន្តី’’តិ. តត្ថ អត្ថីតិ លោកសង្កេតវសេន សំវិជ្ជន្តិ. អត្ថិភាវោ ហេត្ថ បុគ្គលសម្ពន្ធេន វុត្តត្តា លោកសមញ្ញាវសេនេវ វេទិតព្ពោ, ន បរមត្ថវសេន. អត្ថីតិ ចេតំ និបាតបទំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១១០) វិយ.

សំវិជ្ជមានាតិ ឧបលព្ភមានា. យញ្ហិ សំវិជ្ជតិ, តំ ឧបលព្ភតិ. តេនាហ ‘‘សំវិជ្ជមានាតិ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. អនាសោតិ បត្ថនារហិតោ. តេនាហ ‘‘អបត្ថនោ’’តិ. អាសំសតិ បត្ថេតីតិ អាសំសោ. វេណុវេត្តាទិវិលីវេហិ សុប្បាទិភាជនការកា វិលីវការកា. មិគមច្ឆាទីនំ និសាទនតោ នេសាទា, មាគវិកមច្ឆពន្ធាទយោ. រថេសុ ចម្មេន នហនករណតោ រថការា, ធម្មការា. បុឥតិ ករីសស្ស នាមំ, តំ កុសេន្តិ អបនេន្តីតិ បុក្កុសា, បុប្ផច្ឆឌ្ឌកា.

ទុព្ពណ្ណោតិ វិរូបោ. ឱកោដិមកោតិ អារោហាភាវេន ហេដ្ឋិមកោ, រស្សកាយោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘លកុណ្ឌកោ’’តិ. លកុ វិយ ឃដិកា វិយ ឌេតិ បវត្តតីតិ ហិ លកុណ្ឌកោ, រស្សោ. កណតិ និមីលតីតិ កាណោ. តំ បនស្ស និមីលនំ ឯកេន អក្ខិនា ទ្វីហិបិ ចាតិ អាហ ‘‘ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា’’តិ. កុណនំ កុណោ, ហត្ថវេកល្លំ. តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កុណី. ខញ្ជោ វុច្ចតិ បាទវិកលោ. ហេដ្ឋិមកាយសង្ខាតោ សរីរស្ស បក្ខោ បទេសោ ហតោ អស្សាតិ បក្ខហតោ. តេនាហ ‘‘បីឋសប្បី’’តិ. បទីបេ បទីបនេ ឯតព្ពំ នេតព្ពន្តិ បទីបេយ្យំ, តេលាទិឧបករណំ.

អាសំ ន ករោតីតិ រជ្ជាភិសេកេ កនិដ្ឋោ បត្ថនំ ន ករោតិ ជេដ្ឋេ សតិ កនិដ្ឋស្ស អនធិការត្តា. អភិសេកំ អរហតីតិ អភិសេការហោ, ន អភិសេការហោ កាណកុណិអាទិទោសសមន្នាគតោ.

សីលស្ស ទុដ្ឋុ នាម នត្ថិ, តស្មា អភាវត្ថោ ឥធ ទុ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘និស្សីលោ’’តិ. ‘‘បាបំ បាបេន សុករ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ៤៨; ចូឡវ. ៣៤៣) វិយ បាប-សទ្ទោ និហីនបរិយាយោតិ អាហ ‘‘លាមកធម្មោ’’តិ. សីលវិបត្តិយា វា ទុស្សីលោ. ទិដ្ឋិវិបត្តិយា បាបធម្មោ. កាយវាចាសំវរភេទេន វា ទុស្សីលោ, មនោសំវរភេទេន, សតិសំវរាទិភេទេន វា បាបធម្មោ. អសុទ្ធប្បយោគតាយ ទុស្សីលោ, អសុទ្ធាសយតាយ បាបធម្មោ. កុសលសីលវិរហេន ទុស្សីលោ, អកុសលសីលសមន្នាគមេន បាបធម្មោ. អសុចីហីតិ អបរិសុទ្ធេហិ. សង្កាហិ សរិតព្ពសមាចារោតិ ‘‘ឥមស្ស មញ្ញេ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ ឯវំ បរេហិ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចិទេវា’’តិអាទិ. អត្តនាយេវ វា សង្កាហិ សរិតព្ពសមាចារោតិ ឯតេនបិ កម្មសាធនតំយេវ សង្កស្សរសទ្ទស្ស ទស្សេតិ. អត្តនោ សង្កាយ បរេសំ សមាចារកិរិយំ សរតិ អាសង្កតិ វិធាវតីតិបិ សង្កស្សរសមាចារោតិ ឯវមេត្ថ កត្តុសាធនតាបិ ទដ្ឋព្ពា. តស្ស ហិ ទ្វេ តយោ ជនេ កថេន្តេ ទិស្វា ‘‘មម ទោសំ មញ្ញេ កថេន្តី’’តិ តេសំ សមាចារំ សង្កាយ សរតិ ធាវតិ.

ឯវំបដិញ្ញោតិ សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘កិត្តកា វិហារេ សមណា’’តិ គណនាយ អារទ្ធាយ ‘‘អហម្បិ សមណោ, អហម្បិ សមណោ’’តិ បដិញ្ញំ ទត្វា សលាកគ្គហណាទីនិ ករោតីតិ សមណោ អហន្តិ ឯវំសមណប្បដិញ្ញោ. សុម្ភកបត្តធរេតិ មត្តិកាបត្តធរេ. បូតិនា កម្មេនាតិ សំកិលិដ្ឋកម្មេន, និគ្គុណតាយ វា គុណសារវិរហិតត្តា អន្តោបូតិ. កសម្ពុកចវរោ ជាតោ សញ្ជាតោ អស្សាតិ កសម្ពុជាតោតិ អាហ ‘‘សញ្ជាតរាគាទិកចវរោ’’តិ. អថ វា កសម្ពុ វុច្ចតិ តិន្តកុណបកសដំ ឧទកំ, ឥមស្មិញ្ច សាសនេ ទុស្សីលោ នាម ជិគុច្ឆនីយត្តា តិន្តកុណបឧទកសទិសោ, តស្មា កសម្ពុ វិយ ជាតោតិ កសម្ពុជាតោ. លោកុត្តរធម្មឧបនិស្សយស្ស នត្ថិតាយាតិ យត្ថ បតិដ្ឋិតេន សក្កា ភវេយ្យ អរហត្តំ លទ្ធុំ, តស្សា បតិដ្ឋាយ ភិន្នត្តា វុត្តំ. មហាសីលស្មិំ បរិបូរការិតាយាតិ យត្ថ បតិដ្ឋិតេន សក្កា ភវេយ្យ អរហត្តំ បាបុណិតុំ, តស្មិំ បរិបូរការិតាយ.

អាសំសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហីតិ ទានបិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាសង្ខាតេហិ ចតូហិ សង្គហការណេហិ. ចក្កំ វត្តេតីតិ អាណាចក្កំ បវត្តេតិ. ចក្កន្តិ វា ឥធ រតនចក្កំ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ ចក្កសទ្ទោ សម្បត្តិយំ, លក្ខណេ, រថង្គេ, ឥរិយាបថេ, ទានេ, រតនធម្មខុរចក្កាទីសុ ច ទិស្សតិ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣១) ហិ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៥; ៣.២០៤) ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១) ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទំ ភុញ្ជ មា ច បមាទោ, ចក្កំ វត្តយ សព្ពបាណិន’’ន្តិ (ជា. ១.៧.១៤៩) ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ (ទី. និ. ២.២៤៣) ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៦២) ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ (ជា. ១.៥.១០៣) ឯត្ថ ខុរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចក្កេនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៦) ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៦១) ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេ. ឥធ បនាយំ រតនចក្កេ ទដ្ឋព្ពោ.

កិត្តាវតា បនាយំ ចក្កវត្តី នាម ហោតិ? ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តម្បិ ចក្ករតនំ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បវត្តតិ. សព្ពចក្កវត្តីនញ្ហិ និសិន្នាសនតោ ឧដ្ឋហិត្វា ចក្ករតនសមីបំ គន្ត្វា ហត្ថិសោណ្ឌសទិសបនាឡិំ សុវណ្ណភិង្គារំ ឧក្ខិបិត្វា ឧទកេន អព្ភុក្កិរិត្វា ‘‘អភិវិជិនាតុ ភវំ ចក្ករតន’’ន្តិ វចនសមនន្តរមេវ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ចក្ករតនំ បវត្តតីតិ. យស្ស បវត្តិសមកាលមេវ, សោ រាជា ចក្កវត្តី នាម ហោតិ.

ធម្មោតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មោ, ទសវិធំ វា ចក្កវត្តិវត្តំ. ទសវិធេ វា កុសលធម្មេ អគរហិតេ វា រាជធម្មេ និយុត្តោតិ ធម្មិកោ. តេន ច ធម្មេន សកលលោកំ រញ្ជេតីតិ ធម្មរាជា. ធម្មេន វា លទ្ធរជ្ជត្តា ធម្មរាជា. ចក្កវត្តីហិ ធម្មេន ញាយេន រជ្ជំ អធិគច្ឆតិ, ន អធម្មេន. ទសវិធេន ចក្កវត្តិវត្តេនាតិ ទសប្បភេទេន ចក្កវត្តីនំ វត្តេន.

កិំ បន តំ ទសវិធំ ចក្កវត្តិវត្តន្តិ? វុច្ចតេ –

‘‘កតមំ បន តំ, ទេវ, អរិយំ ចក្កវត្តិវត្តន្តិ? តេន ហិ ត្វំ, តាត, ធម្មំយេវ និស្សាយ ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ មានេន្តោ ធម្មំ បូជេន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហស្សុ អន្តោជនស្មិំ ពលកាយស្មិំ ខត្តិយេសុ អនុយន្តេសុ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមជានបទេសុ សមណព្រាហ្មណេសុ មិគបក្ខីសុ. មា ច តេ, តាត, វិជិតេ អធម្មការោ បវត្តិត្ថ. យេ ច តេ, តាត, វិជិតេ អធនា អស្សុ, តេសញ្ច ធនមនុប្បទេយ្យាសិ. យេ ច តេ, តាត, វិជិតេ សមណព្រាហ្មណា មទប្បមាទា បដិវិរតា ខន្តិសោរច្ចេ និវិដ្ឋា ឯកមត្តានំ ទមេន្តិ, ឯកមត្តានំ សមេន្តិ, ឯកមត្តានំ បរិនិព្ពាបេន្តិ. តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆេយ្យាសិ បរិគ្គណ្ហេយ្យាសិ – ‘កិំ, ភន្តេ, កុសលំ កិំ អកុសលំ, កិំ សាវជ្ជំ កិំ អនវជ្ជំ, កិំ សេវិតព្ពំ កិំ ន សេវិតព្ពំ, កិំ មេ ករិយមានំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ អស្ស, កិំ វា បន មេ ករិយមានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ អស្សា’តិ. តេសំ សុត្វា យំ អកុសលំ, តំ អភិនិវជ្ជេយ្យាសិ, យំ កុសលំ, តំ សមាទាយ វត្តេយ្យាសិ. ឥទំ ខោ, តាត, តំ អរិយំ ចក្កវត្តិវត្ត’’ន្តិ –

ឯវំ ចក្កវត្តិសុត្តេ (ទី. និ. ៣.៨៤) អាគតនយេន អន្តោជនស្មិំ ពលកាយេ ឯកំ, ខត្តិយេសុ ឯកំ, អនុយន្តេសុ ឯកំ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ ឯកំ, នេគមជានបទេសុ ឯកំ, សមណព្រាហ្មណេសុ ឯកំ, មិគបក្ខីសុ ឯកំ, អធម្មការប្បដិក្ខេបោ ឯកំ, អធនានំ ធនានុប្បទានំ ឯកំ, សមណព្រាហ្មណេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហបុច្ឆនំ ឯកន្តិ ឯវមេវំ តំ ចក្កវត្តិវត្តំ ទសវិធំ ហោតិ. គហបតិកេ បន បក្ខិជាតេ ច វិសុំ កត្វា គណ្ហន្តស្ស ទ្វាទសវិធំ ហោតិ.

អញ្ញថា វត្តិតុំ អទេន្តោ សោ ធម្មោ អធិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ តទធិដ្ឋានំ. តេន តទធិដ្ឋានេន ចេតសា. សក្ករោន្តោតិ អាទរកិរិយាវសេន ករោន្តោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. គរុំ ករោន្តោតិ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុករណវសេន គរុំ ករោន្តោ. តេនេវាហ ‘‘តស្មិំ គារវុប្បត្តិយា’’តិ. ធម្មាធិបតិភូតាគតភាវេនាតិ ឥមិនា យថាវុត្តធម្មស្ស ជេដ្ឋកភាវេន បុរិមតរំ អត្តភាវេសុ សក្កច្ចំ សមុបចិតភាវំ ទស្សេតិ. ធម្មវសេនេវ ច សព្ពកិរិយានំ ករណេនាតិ ឯតេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ យថាវុត្តធម្មនិន្នបោណបព្ភារភាវំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ រក្ខាវរណគុត្តិយា. បរំ រក្ខន្តោតិ អញ្ញំ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអនត្ថតោ រក្ខន្តោ. តេនេវ បររក្ខសាធនេន ខន្តិអាទិគុណេន អត្តានំ តតោ ឯវ រក្ខតិ. មេត្តចិត្តតាតិ មេត្តចិត្តតាយ. និវាសនបារុបនគេហាទីនិ សីតុណ្ហាទិប្បដិពាហនេន អាវរណំ.

អន្តោជនស្មិន្តិ អព្ភន្តរភូតេ បុត្តទារាទិជនេ. សីលសំវរេ បតិដ្ឋាបេន្តោតិ ឥមិនា រក្ខំ ទស្សេតិ. វត្ថគន្ធមាលាទីនិ ចស្ស ទទមានោតិ ឥមិនា អាវរណំ, ឥតរេន គុត្តិំ. សម្បទានេនបីតិ បិ-សទ្ទេន សីលសំវរេសុ បតិដ្ឋាបនាទីនំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯស នយោ បរេសុបិ បិ-សទ្ទគ្គហណេ. និគមោ និវាសោ ឯតេសន្តិ នេគមា. ឯវំ ជានបទាតិ អាហ ‘‘តថា និគមវាសិនោ’’តិអាទិនា.

រក្ខាវរណគុត្តិយា កាយកម្មាទីសុ សំវិទហនំ ឋបនំ នាម តទុបទេសោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘កថេត្វា’’តិ. ឯតេសូតិ បាឡិយំ វុត្តេសុ សមណាទីសុ. បដិវត្តេតុំ ន សក្កា ខីណានំ កិលេសានំ បុន អនុប្បជ្ជនតោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចក្កវត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សចេតនសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឥសយោ បតន្តិ សន្និបតន្តិ ឯត្ថាតិ ឥសិបតនន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសង្ខាតាន’’ន្តិអាទិ. សព្ពូបករណានិ សជ្ជេត្វាតិ សព្ពានិ រុក្ខស្ស ឆេទនតច្ឆនាទិសាធនានិ ឧបករណានិ រញ្ញា អាណត្តទិវសេយេវ សជ្ជេត្វា. នានា ករីយតិ ឯតេនាតិ នានាករណំ, នានាភាវោតិ អាហ ‘‘នានត្ត’’ន្តិ. នេសន្តិ សរលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ន ឯស’’ន្តិ. តថា អត្ថេសន្តិ ឯត្ថាបីតិ អាហ ‘‘អត្ថិ ឯស’’ន្តិ. បវត្តនត្ថំ អភិសង្ខរណំ អភិសង្ខារោ, តស្ស គតិ វេគសា បវត្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘បយោគស្ស គមន’’ន្តិ.

សគណ្ឌាតិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកគណ្ឌា. តេនាហ ‘‘ឧណ្ណតោណតដ្ឋានយុត្តា’’តិ. សកសាវាតិ សកសដា. តេនាហ ‘‘បូតិសារេនា’’តិអាទិ. ឯវំ គុណបតនេន បតិតាតិ យថា តំ ចក្កំ នាភិអរនេមីនំ សទោសតាយ ន បតិដ្ឋាសិ, ឯវមេកច្ចេ បុគ្គលា កាយវង្កាទិវសេន សទោសតាយ គុណបតនេន បតិតា សកដ្ឋានេ ន តិដ្ឋន្តិ. ឯត្ថ ច ផរុសវាចាទយោបិ អបាយគមនីយា សោតាបត្តិមគ្គេនេវ បហីយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា.

សចេតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ វិរជ្ឈនកិរិយា នាម បច្ឆា សមាទាតព្ពតាយ អបណ្ណកប្បយោគសមាទានា វិយ ហោតិ, អវិរជ្ឈនកិរិយា បន បច្ឆា អសមាទាតព្ពតាយ អនូនាតិ តំសមង្គិបុគ្គលោ អបណ្ណកោ, តស្ស ភាវោ អបណ្ណកតាតិ អាហ ‘‘អបណ្ណកបដិបទន្តិ អវិរទ្ធបដិបទ’’ន្តិអាទិ. យស្មា សា អធិប្បេតត្ថសាធនេន ឯកំសិកា វដ្ដតោ និយ្យានាវហា, តត្ថ ច យុត្តិយុត្តា អសារាបគតា អវិរុទ្ធតាយ អបច្ចនីកា អនុលោមិកា អនុធម្មភូតា ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯកំសបដិបទ’’ន្តិអាទិ. ន តក្កគ្គាហេន វា នយគ្គាហេន វាតិ តក្កគ្គាហេន វា បដិបន្នោ ន ហោតិ នយគ្គាហេន វា អបណ្ណកបដិបទំ បដិបន្នោ. តត្ថ តក្កគ្គាហេន វាតិ អាចរិយំ អលភិត្វា ‘‘ឯវំ មេ សុគតិ, និព្ពានំ វា ភវិស្សតី’’តិ អត្តនោ តក្កគ្គហណមត្តេន. នយគ្គាហេនាតិ បច្ចក្ខតោ អទិស្វា នយតោ អនុមានតោ គហណេន. ឯវំ គហេត្វា បដិបន្នោតិ តក្កមត្តេន, នយគ្គាហេន វា បដិបន្នោ. បណ្ឌិតសត្ថវាហោ វិយ សម្បត្តីហិ ន បរិហាយតីតិ យោជនា.

យំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ បរិហានញ្ច អបរិហានញ្ច សន្ធាយ ជាតកេ (ជា. ១.១.១) វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ គាថាយ អត្ថយោជនា – អបណ្ណកំ ឋានំ អវិរទ្ធការណំ និយ្យានិកការណំ ឯកេ ពោធិសត្តប្បមុខា បណ្ឌិតមនុស្សា គណ្ហិំសុ. យេ បន តេ ពាលសត្ថវាហបុត្តប្បមុខា តក្កិកា អាហុ, តេ ទុតិយំ សាបរាធំ អនេកំសិកំ ឋានំ អនិយ្យានិកំ ការណំ អគ្គហេសុំ, តេ កណ្ហបដិបទំ បដិបន្នា. តត្ថ សុក្កបដិបទា អបរិហានិបដិបទា, កណ្ហបដិបទា បរិហានិបដិបទា, តស្មា យេ សុក្កបដិបទំ បដិបន្នា, តេ អបរិហីនា សោត្ថិភាវំ បត្តា. យេ បន កណ្ហបដិបទំ បដិបន្នា, តេ បរិហីនា អនយព្យសនំ អាបន្នាតិ ឥមមត្ថំ ភគវា អនាថបិណ្ឌិកស្ស គហបតិនោ វត្វា ឧត្តរិ ឥទមាហ ‘‘ឯតទញ្ញាយ មេធាវី, តំ គណ្ហេ យទបណ្ណក’’ន្តិ.

តត្ថ ឯតទញ្ញាយ មេធាវីតិ មេធាតិ លទ្ធនាមាយ វិសុទ្ធាយ ឧត្តមាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ កុលបុត្តោ ឯតំ អបណ្ណកំ ឋានំ ទុតិយញ្ចាតិ ទ្វីសុ អតក្កគ្គាហតក្កគ្គាហសង្ខាតេសុ ឋានេសុ គុណទោសំ វុទ្ធិហានិំ អត្ថានត្ថំ ញត្វាតិ អត្ថោ. តំ គណ្ហេ យទបណ្ណកន្តិ យំ អបណ្ណកំ ឯកំសិកំ សុក្កបដិបទាអបរិហានិយបដិបទាសង្ខាតំ និយ្យានិកការណំ, តទេវ គណ្ហេយ្យ. កស្មា? ឯកំសិកាទិភាវតោយេវ. ឥតរំ បន ន គណ្ហេយ្យ. កស្មា? អនេកំសិកាទិភាវតោយេវ.

យវន្តិ តាយ សត្តា អមិស្សិតាបិ សមានជាតិតាយ មិស្សិតា វិយ ហោន្តីតិ យោនិ. សា បន អត្ថតោ អណ្ឌាទិឧប្បត្តិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ ខន្ធានំ ភាគសោ បវត្តិវិសេសោតិ អាហ ‘‘ខន្ធកោដ្ឋាសោ យោនិ នាមា’’តិ. ការណំ យោនិ នាម, យោនីតិ តំ តំ ផលំ អនុបចិតញាណសម្ភារេហិ ទុរវគាធភេទតាយ មិស្សិតំ វិយ ហោតីតិ. យតោ ឯកត្តនយេន សោ ឯវាយន្តិ ពាលានំ មិច្ឆាគាហោ. បស្សាវមគ្គោ យោនិ នាម យវន្តិ តាយ សត្តា យោនិសម្ពន្ធេន មិស្សិតា ហោន្តីតិ. បគ្គហិតា អនុដ្ឋានេន, បុនប្បុនំ អាសេវនាយ បរិបុណ្ណា.

‘‘ចក្ខុតោបី’’តិអាទិម្ហិ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវីថីសុ តទនុគតមនោវិញ្ញាណវីថីសុ ច កិញ្ចាបិ កុសលាទីនំ បវត្តិ អត្ថិ, កាមាសវាទយោ ឯវ បន វណតោ យូសំ វិយ បគ្ឃរនកអសុចិភាវេន សន្ទន្តិ, តស្មា តេ ឯវ ‘‘អាសវា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ហិ បគ្ឃរនកអសុចិម្ហិ អាសវសទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភូតិ តតោ បរំ មគ្គផលេសុ អប្បវត្តនតោ វុត្តំ. ឯតេ ហិ អារម្មណករណវសេន ធម្មេ គច្ឆន្តា តតោ បរំ ន គច្ឆន្តិ. ននុ តតោ បរំ ភវង្គាទីនិបិ គច្ឆន្តីតិ ចេ? ន, តេសម្បិ បុព្ពេ អាលម្ពិតេសុ លោកិយធម្មេសុ សាសវភាវេន អន្តោគធត្តា តតោ បរតាភាវតោ. ឯត្ថ ច គោត្រភុវចនេន គោត្រភុវោទានផលសមាបត្តិបុរេចារិកបរិកម្មានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. បឋមមគ្គបុរេចារិកមេវ វា គោត្រភុ អវធិនិទស្សនភាវេន គហិតំ, តតោ បរំ បន មគ្គផលសមានតាយ អញ្ញេសុ មគ្គេសុ មគ្គវីថិយំ សមាបត្តិវីថីយំ និរោធានន្តរញ្ច បវត្តមានេសុ ផលេសុ និព្ពានេ ច អាសវានំ បវត្តិ និវារិតាតិ វេទិតព្ពំ. សវន្តីតិ គច្ឆន្តិ, អារម្មណករណវសេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អវធិអត្ថោ អា-ការោ, អវធិ ច មរិយាទាភិវិធិភេទតោ ទុវិធោ. តត្ថ មរិយាទំ កិរិយំ ពហិ កត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អាបាដលីបុត្តំ វុដ្ឋោ ទេវោ’’តិ. អភិវិធិ បន កិរិយំ ព្យាបេត្វា បវត្តតិ យថា ‘‘អាភវគ្គំ ភគវតោ យសោ បវត្តតី’’តិ. អភិវិធិអត្ថោ ចាយមា-ការោ ឥធ គហិតោតិ វុត្តំ ‘‘អន្តោករណត្ថោ’’តិ.

មទិរាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សិន្ធវកាទម្ពរិកាបោតិកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋោ ចិរបរិវុដ្ឋតា បុរាណភាវោ. អវិជ្ជា នាហោសីតិអាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ ភវតណ្ហាយា’’តិ (អ. និ. ១០.៦២) ឥទំ សុត្តំ សង្គហិតំ. អវិជ្ជាសវភវាសវានំ ចិរបរិវុដ្ឋតាយ ទស្សិតាយ តព្ភាវភាវិនោ កាមាសវស្ស ចិរបរិវុដ្ឋតា ទស្សិតាវ ហោតិ. អញ្ញេសុ ច យថាវុត្តេ ធម្មេ ឱកាសញ្ច អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានេសុ មានាទីសុ វិជ្ជមានេសុ អត្តត្តនិយាទិគ្គាហវសេន អភិព្យាបនំ មទករណវសេន អាសវសទិសតា ច ឯតេសំយេវ, ន អញ្ញេសន្តិ ឯតេស្វេវ អាសវសទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាយតំ អនាទិកាលិកត្តា. បសវន្តីតិ ផលន្តិ. ន ហិ កិញ្ចិ សំសារទុក្ខំ អត្ថិ, យំ អាសវេហិ វិនា ឧប្បជ្ជេយ្យ. បុរិមានិ ចេត្ថាតិ ឯតេសុ ចតូសុ អត្ថវិកប្បេសុ បុរិមានិ តីណិ. យត្ថាតិ យេសុ សុត្តាភិធម្មប្បទេសេសុ. តត្ថ យុជ្ជន្តិ កិលេសេសុយេវ យថាវុត្តស្ស អត្ថត្តយស្ស សម្ភវតោ. បច្ឆិមំ កម្មេបីតិ បច្ឆិមំ ‘‘អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តី’’តិ វុត្តនិព្ពចនំ កម្មេបិ យុជ្ជតិ ទុក្ខប្បសវនស្ស កិលេសកម្មសាធារណត្តា.

ទិដ្ឋធម្មា វុច្ចន្តិ បច្ចក្ខភូតា ខន្ធា, ទិដ្ឋធម្មេ ភវា ទិដ្ឋធម្មិកា. វិវាទមូលភូតាតិ វិវាទស្ស មូលការណភូតា កោធូបនាហមក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិមានា. យេន ទេវូបបត្យស្សាតិ យេន កម្មកិលេសប្បការេន អាសវេន ទេវេសុ ឧបបត្តិ និព្ពត្តិ អស្ស មយ្ហន្តិ សម្ពន្ធោ. គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ អាកាសចារី អស្សន្តិ វិភត្តិំ វិបរិណាមេត្វា យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ ច យក្ខគន្ធព្ពវិនិមុត្តា សព្ពា ទេវតា ទេវគ្គហណេន គហិតា. នឡោ វុច្ចតិ មូលំ, តស្មា វិនឡីកតាតិ វិគតនឡា វិគតមូលា កតាតិ អត្ថោ. អវសេសា ច អកុសលា ធម្មាតិ អកុសលកម្មតោ អវសេសា អកុសលា ធម្មា អាសវាតិ អាគតាតិ សម្ពន្ធោ.

បដិឃាតាយាតិ បដិសេធនាយ. បរូបវាទ…បេ… ឧបទ្ទវាតិ ឥទំ យទិ ភគវា សិក្ខាបទំ ន បញ្ញាបេយ្យ, តតោ អសទ្ធម្មប្បដិសេវនអទិន្នាទានបាណាតិបាតាទិហេតុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បរូបវាទាទយោ ទិដ្ឋធម្មិកា នានប្បការា អនត្ថា, យេ ច តន្និមិត្តមេវ និរយាទីសុ និព្ពត្តស្ស បញ្ចវិធពន្ធនកម្មការណាទិវសេន មហាទុក្ខានុភវាទិប្បការា អនត្ថា, តេ សន្ធាយ វុត្តំ.

តេ បនេតេតិ ឯតេ កាមរាគាទិកិលេសតេភូមកកម្មបរូបវាទាទិឧប្បទ្ទវប្បការា អាសវា. យត្ថាតិ យស្មិំ វិនយាទិបាឡិប្បទេសេ. យថាតិ យេន ទុវិធាទិប្បការេន អវសេសេសុ ច សុត្តន្តេសុ តិធា អាគតាតិ សម្ពន្ធោ. និរយំ គមេន្តីតិ និរយគាមិនិយា. ឆក្កនិបាតេតិ ឆក្កនិបាតេ អាហុនេយ្យសុត្តេ (អ. និ. ៦.៥៨). តត្ថ ហិ អាសវា ឆធា អាគតា.

សរសភេទោតិ ខណិកនិរោធោ. ខីណាការោតិ អច្ចន្តាយ ខីណតា. អាសវា ខីយន្តិ បហីយន្តិ ឯតេនាតិ អាសវក្ខយោ, មគ្គោ. អាសវានំ ខយន្តេ ឧប្បជ្ជនតោ អាសវក្ខយោ, ផលំ. អាសវក្ខយេន បត្តព្ពតោ អាសវា ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ អាសវក្ខយោ, និព្ពានំ. វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៥៧-៥៦០) វិត្ថារិតោ, តស្មា តត្ថ, តំ សំវណ្ណនាយ ច វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

តថាតិ ឥមិនា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតតំ ឧបសំហរតិ. កុសលប្បវត្តិំ អាវរន្តិ និវារេន្តីតិ អាវរណីយា. បុរិមប្បវត្តិវសេនាតិ និទ្ទោក្កមនតោ បុព្ពេ កម្មដ្ឋានស្ស បវត្តិវសេន. ឋបេត្វាតិ ហត្ថគតំ កិញ្ចិ ឋបេន្តោ វិយ កម្មដ្ឋានំ សតិសម្បជញ្ញវសេន ឋបេត្វា កម្មដ្ឋានមេវ មនសិករោន្តោ និទ្ទំ ឱក្កមតិ, ឈានសមាបន្នោ វិយ យថាបរិច្ឆិន្នេនេវ កាលេន បពុជ្ឈមានោ កម្មដ្ឋានំ ឋបិតដ្ឋានេ គណ្ហន្តោយេវ បពុជ្ឈតិ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មា…បេ… នាម ហោតី’’តិ. មូលកម្មដ្ឋានេតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិហរិយមានកម្មដ្ឋានេ. បរិគ្គហកម្មដ្ឋានវសេនាតិ សយនំ ឧបគច្ឆន្តេន បរិគ្គហមានកម្មដ្ឋានមនសិការវសេន. សោ បន ធាតុមនសិការវសេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អបណ្ណកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អត្តព្យាពាធសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ ព្យាពាធនំ ទុក្ខាបនន្តិ អាហ ‘‘អត្តព្យាពាធាយាតិ អត្តទុក្ខាយា’’តិ. មគ្គផលចិត្តុប្បាទាបិ កាយសុចរិតាទិសង្គហោ ឯវាតិ អាហ ‘‘អវារិតានេវា’’តិ.

អត្តព្យាពាធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទេវលោកសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ ឥតីតិ បទសន្ធិព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាតិ បុរិមបទានំ បច្ឆិមបទេហិ អត្ថតោ សហិតតាយ ព្យញ្ជនានំ វាក្យានំ សិលិដ្ឋតាយ ទីបនេ និបាតោ.

ទេវលោកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមបាបណិកសុត្តវណ្ណនា

១៩. នវមេ ឧគ្ឃាដេត្វាតិ អាសនទ្វារញ្ចេវ ភណ្ឌបសិព្ពកេ ច វិវរិត្វា. នាធិដ្ឋាតីតិ តំតំកយវិក្កយេ អត្តនា វោយោគំ នាបជ្ជតិ. ទិវាកាលេតិ មជ្ឈន្ហិកសមយេ. អស្សាមិកោ ហោតិ តីសុបិ កាលេសុ លទ្ធព្ពលាភស្ស អលភនតោ. អបតិវាតាពាធំ រត្តិដ្ឋានំ. ឆាយុទកសម្បន្នំ ទិវាដ្ឋានំ. វិបស្សនាបិ វដ្ដតិ វិបស្សនាកម្មិកោយេវ. តេនបិ ហិ នវធា ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខត្តំ អាបាទេន្តេន សមាធិនិមិត្តំ គហេតព្ពំ, វិបស្សនានិមិត្តំ សមាហិតាការសល្លក្ខណាយ.

បឋមបាបណិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយបាបណិកសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ វិសិដ្ឋធុរោតិ វិសិដ្ឋធុរសម្បគ្គាហោ វីរិយសម្បន្នោ. ញាណវីរិយាយត្តា ហិ អត្ថសិទ្ធិយោ. តេនាហ ‘‘ឧត្តមធុរោ’’តិអាទិ. វិក្កាយិកភណ្ឌន្តិ វិក្កយេតព្ពភណ្ឌំ. និក្ខិត្តធនេនាតិ និទហិត្វា ឋបិតធនវសេន. វឡញ្ជនកវសេនាតិ ទិវសេ ទិវសេ ទានូបភោគវសេន វឡញ្ជិតព្ពធនវសេន. ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌេនាតិ ឧបភោគបរិភោគូបករណេន. និបតន្តីតិ និបាតេន្តិ, អត្តនោ ធនគ្គហេន និបាតវុត្តិកេ ករោន្តិ. តេនាហ ‘‘និមន្តេន្តី’’តិ.

ញាណថាមេនាតិ ញាណស្ស ថិរភាវេន. ញាណបរក្កមេនាតិ ញាណសហិតេន វីរិយេន. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថភេទញ្ហិ យេន សុតេន ឥជ្ឈតិ, តំ សុតំ នាម. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកនិកាយ…បេ… ពហុស្សុតា’’តិ អាហ. អាគតោតិ សុប្បវត្តិភាវេន ស្វាគតោ. តេនាហ ‘‘បគុណោ បវត្តិតោ’’តិ. អភិធម្មេ អាគតា កុសលាទិក្ខន្ធាទិភេទភិន្នា ធម្មា សុត្តន្តបិដកេបិ ឱតរន្តីតិ ‘‘ធម្មធរាតិ សុត្តន្តបិដកធរា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ន ហិ អាភិធម្មិកភាវេន វិនា និប្បរិយាយតោ សុត្តន្តបិដកញ្ញុតា សម្ភវតិ. ទ្វេមាតិកាធរាតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិមាតិកាវសេន ទ្វេមាតិកាធរាតិ វទន្តិ, ‘‘វិនយាភិធម្មមាតិកាធរា’’តិ យុត្តំ. បរិបុច្ឆតីតិ សព្ពភាគេន បុច្ឆិតព្ពំ បុច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘អត្ថានត្ថំ ការណាការណំ បុច្ឆតី’’តិ. បរិគ្គណ្ហាតីតិ វិចារេតិ.

ន ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឯវំ ទេសនានុក្កមេន អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. អញ្ញោ ហិ ទេសនាក្កមោ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន បវត្តនតោ, អញ្ញោ បដិបត្តិក្កមោ. ហេដ្ឋិមេន វា បរិច្ឆេទោតិ សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតេសុ តីសុ ភាគេសុ កត្ថចិ ហេដ្ឋិមនយេន ទេសនាយ បរិច្ឆេទំ វេទិតព្ពំ សីលេន, កត្ថចិ ឧបរិមេន ភាគេន បញ្ញាយ, កត្ថចិ ទ្វីហិបិ ភាគេហិ សីលបញ្ញាវសេន. ឥធ បន សុត្តេ ឧបរិមេន ភាគេន បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោតិ វត្វា តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មា’’តិអាទិមាហ. យស្មា វា ភគវា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន បឋមំ កល្យាណមិត្តំ ទស្សេន្តោ អរហត្តំ បវេទេត្វា ‘‘តយិទំ អរហត្តំ ឥមាយ អារទ្ធវីរិយតាយ ហោតី’’តិ ទស្សេន្តោ វីរិយារម្ភំ បវេទេត្វា ‘‘ស្វាយំ វីរិយារម្ភោ ឥមិនា កល្យាណមិត្តសន្និស្សយេន ភវតី’’តិ ទស្សេន្តោ និស្សយសម្បត្តិំ បវេទេតិ ហេដ្ឋា ទស្សិតនិទស្សនានុរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទុតិយបាបណិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រថការវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បុគ្គលវគ្គោ

១. សមិទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ រុច្ចតីតិ កាយសក្ខិអាទីសុ បុគ្គលេសុ អតិវិយ សុន្ទរតរបណីតតរភាវេន តេ ចិត្តស្ស អភិរុចិឧប្បាទកោ កតមោតិ បុច្ឆតិ. សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធុរំ អហោសិ សទ្ធាធុរំ មគ្គវុដ្ឋានន្តិ កត្វា, សេសិន្ទ្រិយានិ បន កថន្តិ អាហ ‘‘សេសានី’’តិអាទិ. បដិវិទ្ធមគ្គោវាតិ តីហិបិ ថេរេហិ អត្តនោ អត្តនោ បដិវិទ្ធអរហត្តមគ្គោ ឯវ កថិតោ, តស្មា ន សុករំ ឯកំសេន ព្យាកាតុំ ‘‘អយំ…បេ… បណីតតរោ ចា’’តិ. ភុម្មន្តរេនេវ កថេសិ ‘‘តីសុបិ បុគ្គលេសុ អគ្គមគ្គដ្ឋោវ បណីតតរោ’’តិ.

សមិទ្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គិលានសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ ហិតានីតិ ភព្យានិ. វុទ្ធិករានីតិ អារោគ្យាទិវុទ្ធិករានិ. អនុច្ឆវិកន្តិ ឧបដ្ឋានកិរិយាយ អនុរូបំ. វាតាបមាររោគេនាតិ វាតរោគេន ច អបមាររោគេន ច, វាតនិទានេន វា អបមាររោគេន. និដ្ឋប្បត្តគិលានោតិ ‘‘ឥមិនា រោគេន ន ចិរស្សេវ មរិស្សតី’’តិ និដ្ឋំ បត្តោ គិលានោ. ខិបិតកំ នាម វមថុរោគោ. កច្ឆូតិ ថុល្លកច្ឆុអាពាធោ. តិណបុប្ផកជរោ វិសមវាតសម្ផស្សជរោគោ. យេសន្តិ យេសំ រោគានំ. បដិជគ្គនេនាតិ បដិការមត្តេន. ផាសុកន្តិ ព្យាធិវូបសមនេន សរីរស្ស ផាសុភាវោ. ព្យាធិនិទានសមុដ្ឋានជាននេន បណ្ឌិតោ, បដិការកិរិយាយ យុត្តការិតាយ ទក្ខោ, ឧដ្ឋានវីរិយសម្បត្តិយា អនលសោ.

បទបរមោ បុគ្គលោ កថិតោ សម្មត្តនិយាមោក្កមនស្ស អយោគ្គភាវតោ. អលភន្តោវ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ បច្ចេកពោធិំ. យន្តិ, យតោ. ឱវាទំ លភិត្វាតិ អាភិសមាចារិកវត្តំ ឱវាទមត្តំ. ឯត្តកោបិ ហិ តស្ស ហិតាវហោតិ. តន្និស្សិតោវាតិ វិបញ្ចិតញ្ញុនិស្សិតោវ ហោតិ. បុនប្បុនំ ទេសេតព្ពោវ សម្មត្តនិយាមោក្កមនស្ស យោគ្គភាវតោ.

គិលានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សង្ខារសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ វិវិធេហិ អាការេហិ អាពាធនតោ ព្យាពាធោវ ព្យាពជ្ឈំ, កាយិកំ ចេតសិកញ្ច ទុក្ខំ. សហ ព្យាពជ្ឈេន វត្តតីតិ សព្យាពជ្ឈំ. តេនាហ ‘‘សទុក្ខ’’ន្តិ. ចេតនារាសិន្តិ បុព្ពចេតនាទិរាសិំ. ចេតនំ បុនប្បុនំ បវត្តេន្តោ ‘‘រាសិំ ករោតិ បិណ្ឌំ ករោតី’’តិ ច វុត្តោ. សទុក្ខន្តិ និរន្តរទុក្ខំ. តេនាហ ‘‘សាពាធំ និរស្សាទ’’ន្តិ. អត្ថីតិ ឧជុកំ ទុក្ខវេទនា នត្ថីតិ អវត្តព្ពត្តា វុត្តំ. អនិដ្ឋសភាវត្តា អនិដ្ឋារម្មណត្តា ច ទុក្ខបក្ខិកាវ សា ទដ្ឋព្ពា. ន ហិ អកុសលវិបាកា ឥដ្ឋា នាម អត្ថី, កុសលវិបាកា បន ឧបេក្ខាវេទនា តត្ថ អប្បាវសរា. អដ្ឋកថាយំ បន និរយស្ស ទុក្ខពហុលត្តា ទុក្ខស្ស ច តត្ថ ពលវតាយ សា អព្ពោហារិកដ្ឋានេ ឋិតាតិ វុត្តំ. ឧបមំ កត្វា អាហដោ វិសេសោ វិយ សាមញ្ញស្ស យថា អយោបិណ្ឌិរោហិនោ វិយ រូបានន្តិ. បដិភាគឧបមាតិ បដិពិម្ពឧបមា.

តេ អគ្គហេត្វាតិ ហេដ្ឋិមព្រហ្មលោកេ អគ្គហេត្វា. វោមិស្សកសុខទុក្ខន្តិ វិមិស្សកសុខទុក្ខំ បីតិមិស្សកភាវតោ. កម្មន្តិ បាបកម្មំ. កម្មសីសេន ផលំ វទតិ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘អព្យាពជ្ឈំ លោកំ ឧបបជ្ជតី’’តិ អាគតំ, ‘‘អព្យាពជ្ឈា ផស្សា ផុសន្តី’’តិ បន វចនេន លោកុត្តរផស្សាបិ សង្គយ្ហន្តីតិ ‘‘តីណិ សុចរិតានិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកានិ កថិតានី’’តិ វុត្តំ.

សង្ខារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ពហុការសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ អវស្សយំ គតោតិ វដ្ដទុក្ខបរិមុត្តិយា អវស្សយោ មយ្ហន្តិ សរណគមនក្កមេន ឧបគតោ ហោតិ. សតន្តិកន្តិ សបរិយត្តិធម្មំ. អគ្គហិតសរណបុព្ពស្សាតិ អគ្គហិតបុព្ពសរណស្ស. អកតាភិនិវេសស្ស វសេន វុត្តន្តិ តស្មិំ អត្តភាវេ ន កតោ សរណគមនាភិនិវេសោ យេនាតិ អកតាភិនិវេសោ, តស្ស វសេន វុត្តំ. កាមំ បុព្ពេបិ សរណទាយកោ អាចរិយោ វុត្តោ, បព្ពជ្ជាទាយកោបិ សរណទាយកោវ. បុព្ពេ បន ឧបាសកភាវាបាទកវសេន សរណទាយកោ អធិប្បេតោ. ឥទំ បន គហិតបព្ពជ្ជស្ស សរណគមនំ. បព្ពជា ហិ សវិសេសំ សរណគមនន្តិ បព្ពជ្ជាទាយកោ បុន វុត្តោ. ឯតេតិ បព្ពជ្ជាទាយកាទយោ. ទុវិធេន បរិច្ឆិន្នាតិ លោកិយធម្មសម្បាបកោ លោកុត្តរធម្មសម្បាបកោតិ ទ្វិប្បការេន បរិច្ឆិន្នា, កតាភិនិវេសអកតាភិនិវេសវសេន វា. ឧបរីតិ បឋមមគ្គតោ ឧបរិ. នេវ សក្កោតីតិ អាចរិយេន កតស្ស ឧបការស្ស មហានុភាវត្តា តស្ស បតិការំ នាម កាតុំ ន សក្កោតិ.

ពហុការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វជិរូបមសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ អរុឥតិ បុរាណំ ទុដ្ឋវណំ វុច្ចតិ. ក-ការោ បទសន្ធិករោតិ អរុកូបមំ ចិត្តំ ឯតស្សាតិ អរុកូបមចិត្តោ អប្បមត្តកស្សបិ ទុក្ខស្ស អសហនតោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥត្តរកាលោភាសេនាតិ បរិត្តមេវ កាលោ ញាណោភាសវិរហេន. លគតីតិ កោធាសង្គវសេន កុប្បន្តោ បុគ្គលោ សម្មុខា, ‘‘កិំ វទសី’’តិអាទិនា បរម្មុខា ច ឧបនយ្ហនវសេន លគតិ, ន តណ្ហាសង្គវសេន. កុប្បតីតិ កុជ្ឈតិ. ព្យាបជ្ជតីតិ វិបន្នចិត្តោ ហោតិ. ថទ្ធភាវំ អាបជ្ជតិ ឦសកម្បិ មុទុត្តាភាវតោ. ទុដ្ឋារុកោតិ មំសលោហិតានំ ទុដ្ឋភាវេន បកតិភាវំ ជហិត្វា ឋិតោ ទុដ្ឋវណោ. ‘‘ទុដ្ឋារុតា’’តិបិ បឋន្តិ, តត្ថាបិ តាការោ បទសន្ធិករោ.

តស្សាតិ ទុដ្ឋារុកស្ស. សវនន្តិ អសុចិវិសន្ទនំ. ឧទ្ធុមាតស្ស វិយាតិ កោធេន ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតកស្ស វិយ កោធូបាយាសស្ស អវិស្សជ្ជនតោ. ចណ្ឌិកតស្សាតិ កុបិតស្ស. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈាបិ កិលេសា តេហិ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតត្តា សមុច្ឆិន្នា, តថាបិ តស្មិំ សន្តានេ អគ្គមគ្គស្ស អនុប្បន្នត្តា តត្ថ អប្បហីនាបិ កិលេសា អត្ថេវាតិ កត្វា តេសំ ញាណានំ វិជ្ជូបមតា វុត្តា, ន តេហិ មគ្គេហិ បហីនានំ កិលេសានំ អត្ថិភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វជិរូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ ឧបសង្កមិតព្ពោតិ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិតព្ពោ. អល្លីយិតព្ពោតិ ឆាយាយ វិយ វិនា ភាវនាយ និល្លីយិតព្ពោ. បុនប្បុនំ ឧបាសិតព្ពោតិ អភិណ្ហសោ ឧបនិសីទិតព្ពោ. អនុទ្ទយាតិ មេត្តាបុព្ពភាគោ. ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ឯតស្ស សីលេន អភិវុទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ ឧបការត្ថំ ឧបសេវនាទិ វដ្ដតិ.

ន បដិហញ្ញិស្សតីតិ ‘‘អបេហិ, កិំ ឯតេនា’’តិ បដិក្ខេបាភាវតោ បិយសីលត្តា ន បដិហញ្ញិស្សតិ. ផាសុ ភវិស្សតីតិ ទ្វីសុ ហិ សីលវន្តេសុ ឯកេន សីលស្ស វណ្ណេ កថិតេ ឥតរោ អនុមោទតិ. តេន តេសំ កថា ផាសុ ចេវ ហោតិ បវត្តិនី ច. ឯកស្មិំ បន ទុស្សីលេ សតិ ទុស្សីលស្ស សីលកថា ទុក្កថា, នេវ សីលកថា ហោតិ, ន ផាសុ ហោតិ, ន បវត្តិនី. ទុស្សីលស្ស ហិ សីលកថា អផាសុ ភវិស្សតិ. សីលកថាយ វុត្តមត្ថំ សមាធិបញ្ញាកថាសុបិ អតិទិសតិ ‘‘សមាធិបញ្ញាកថាសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. ទ្វេ ហិ សមាធិលាភិនោ សមាធិកថំ សប្បញ្ញា ច បញ្ញាកថំ កថេន្តា រត្តិំ វា ទិវសំ វា អតិក្កមន្តម្បិ ន ជានន្តិ.

តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ តស្មិំ តស្មិំ អនុគ្គហេតព្ពេ បញ្ញាយ សោធេតព្ពេ វឌ្ឍេតព្ពេ ច អធិកសីលំ និស្សាយ ឧប្បន្នបញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ អត្ថោ. តញ្ច អនុគ្គណ្ហនំ សីលស្ស អសប្បាយានុបការធម្មេ វជ្ជេត្វា តប្បដិបក្ខសេវនេន ហោតីតិ អាហ ‘‘សីលស្ស អសប្បាយេ’’តិអាទិ. សីលស្ស អសប្បាយានុបការធម្មា នាម អនាចារាគោចរាទយោ, តប្បដិបក្ខតោ ឧបការធម្មា វេទិតព្ពា. តស្មិំ តស្មិំ ឋានេតិ តំតំសិក្ខាកោដ្ឋាសបទដ្ឋានេ. អនុគ្គណ្ហាតិ នាមាតិ អភិន្នំ អសំកិលិដ្ឋំ កត្វា អនុគ្គណ្ហាតិ នាម. ខារបរិស្សាវនេតិ រជកានំ ឩសខារាទិខារបរិស្សាវនបដេ. ហាយតីតិ សីលាទិនា បរិហាយតិ. សេដ្ឋំ បុគ្គលន្តិ សីលាទិគុណេហិ សេដ្ឋំ ឧត្តរិតរំ ឧត្តមំ បុគ្គលំ.

សេវិតព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ជិគុច្ឆិតព្ពសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ន’’ន្តិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អស្សា’’តិ ‘‘តំ ខោ បន ភវន្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ. បាបកោ កិត្តិសទ្ទោតិ លាមកភាវេន កថេតព្ពសទ្ទោ. គូថកូបោ វិយ ទុស្សីល្យន្តិ ឯតេន ទុស្សីលស្ស គូថសទិសត្តមេវ ទស្សេតិ. វចនន្តិ អនិដ្ឋវចនំ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘គូថកូបោ វិយ ទុស្សីល្យ’’ន្តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន. សុចិមិត្តោតិ សីលាចារសុទ្ធិយា សុចិមិត្តោ. សហ អយន្តិ បវត្តន្តីតិ សហាយាតិ អាហ ‘‘សហគាមិនោ’’តិ.

ជិគុច្ឆិតព្ពសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. គូថភាណីសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ គូថភាណីតិ គូថសទិសវចនត្តា គូថភាណី. យថា ហិ គូថំ នាម មហាជនស្ស អនិដ្ឋំ ហោតិ, ឯវមេវ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វចនំ ទេវមនុស្សានំ អនិដ្ឋំ ហោតិ. ទុគ្គន្ធកថន្តិ កិលេសាសុចិសំកិលិដ្ឋតាយ គូថំ វិយ ទុគ្គន្ធវាយនកថំ. បុប្ផភាណីតិ សុបុប្ផសទិសវចនត្តា បុប្ផភាណី. យថា ហិ ផុល្លានិ វស្សិកានិ វា អធិមុត្តិកានិ វា មហាជនស្ស ឥដ្ឋានិ កន្តានិ ហោន្តិ, ឯវមេវ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វចនំ ទេវមនុស្សានំ ឥដ្ឋំ ហោតិ កន្តំ. បុប្ផានិ វិយាតិ ចម្បកសុមនាទិសុគន្ធបុប្ផានិ វិយ. សុគន្ធកថន្តិ សុចិគន្ធវាយនកថំ កិលេសទុគ្គន្ធាភាវតោ. មធុភាណីតិ ឯត្ថ ‘‘មុទុភាណី’’តិបិ បឋន្តិ. ឧភយត្ថាបិ ហិ មធុរវចនោតិ អត្ថោ. យថា ហិ ចតុមធុរំ នាម មធុរំ បណីតំ, ឯវមេវ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វចនំ ទេវមនុស្សានំ មធុរំ ហោតិ. មធុរកថន្តិ កណ្ណសុខតាយ បេមនីយតាយ ច សទ្ទតោ អត្ថតោ ច មធុរសភាវកថំ. អត្តហេតុ វាតិ អត្តនោ វា ហត្ថបាទាទិច្ឆេទនហរណហេតុ. បរហេតុ វាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ វា’’តិអាទិ.

‘‘នេលង្គោតិ ខោ, ភន្តេ, សីលានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ សុត្តេ (សំ. និ. ៤.៣៤៧) អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ វុត្តសីលំ វិយា’’តិ. បូរេតិ គុណានំ បារិបូរិយំ. សុកុមារាតិ អផរុសតាយ មុទុកា កោមលា. បុរស្សាតិ ឯត្ថ បុរ-សទ្ទោ តន្និវាសិវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ វិយ. តេនាហ ‘‘នគរវាសីន’’ន្តិ. មនំ អប្បាយតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបា. តេនាហ ‘‘ចិត្តវុទ្ធិករា’’តិ.

គូថភាណីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អន្ធសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ អន្ធោតិអាទីសុ បាឡិបទេសុ បឋមោ ទិដ្ឋធម្មិកភោគសំហរណបញ្ញាចក្ខុនោ ច សម្បរាយិកត្ថសាធនបញ្ញាចក្ខុនោ ច អភាវា ‘‘អន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ ទុតិយោបិ, តតិយោ បន ទ្វិន្នម្បិ ភាវា ‘‘ទ្វិចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. បញ្ញាចក្ខូតិ អាយកោសល្លភូតា បញ្ញាចក្ខុ. តេនាហ ‘‘ផាតិំ ករេយ្យា’’តិ. អធមុត្តមេតិ អធមេ ចេវ ឧត្តមេ ច. បដិបក្ខវសេនាតិ បដិបក្ខស្ស អត្ថិតាវសេន. សុក្កសប្បដិភាគាតិ សុក្កធម្មេហិ បហាយកេហិ សប្បដិភាគាតិ ជានេយ្យ. កណ្ហសប្បដិភាគាតិ កណ្ហធម្មេហិ បហាតព្ពេហិ សប្បដិភាគាតិ ជានេយ្យ.

តថាជាតិកាតិ យាទិសេហិ សបុត្តទារបរិជនសញាតិមិត្តពន្ធវគ្គំ អត្តានំ សុខេតិ បីណេតិ, តាទិសា ភោគាបិ ន សន្តិ. បុញ្ញានិ ច ន ករោតីតិ សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកយាចកានំ សន្តប្បនវសេន បុញ្ញានិ ន ករោតិ. ឧភយត្ថាតិ ឧភយស្មិំ លោកេ, ឧភយស្មិំ វា អត្ថេតិ វិគ្គហោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធលោកេ’’តិអាទិមាហ. ឧភយេនាតិ វុត្តមត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យស្មិំ ឋានេតិ យស្មិំយេវ ឋានេ. ន សោចតីតិ សោកហេតូនំ តត្ថ អភាវតោ ន សោចតិ.

អន្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អវកុជ្ជសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ អវកុជ្ជបញ្ញោតិ និក្កុជ្ជបញ្ញោ. តេនាហ ‘‘អធោមុខបញ្ញោ’’តិ. បុព្ពបដ្ឋបនាតិ បឋមារម្ភោ. សន្និដ្ឋានន្តិ កថាបរិយោសានំ. អប្បនាតិ ទេសនាយ និដ្ឋាបនំ. អនេកេ វា អនុសន្ធិយោតិ យោជេតព្ពំ. សមាធិ វាតិអាទីសុ លោកុត្តរធម្មា បរមត្ថតោ សាសនន្តិ តទត្ថោបាទកសមាធិ តស្ស អាទីតិ វុត្តោ, តទាសន្នត្តា វិបស្សនា, តស្ស មូលភាវេន ឯកទេសត្តា មគ្គោ.

សាសនស្ស បារិបូរិសុទ្ធិយោ នាម សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ សិទ្ធា, តា បនេត្ថ កថេន្តស្ស វសេន គហេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនូនំ កត្វា ទេសេន្តី’’តិ, ‘‘និគ្គណ្ឋិំ កត្វា ទេសេន្តី’’តិ ច វុត្តំ. តត្ថ និជ្ជដន្តិ និគ្គុម្ពំ អនាកុលំ. និគ្គណ្ឋិន្តិ គណ្ឋិដ្ឋានរហិតំ សុវិញ្ញេយ្យំ កត្វា.

អាកិណ្ណានីតិ អាកិរិត្វា សំកិរិត្វា ឋបិតានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បក្ខិត្តានី’’តិ. ឧច្ឆង្គោ វិយ ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុគ្គលោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឧច្ឆង្គសទិសបញ្ញតាយ ឧច្ឆង្គបញ្ញោ. ឯវំ បញ្ញា វិយ បុគ្គលោបិ ឧច្ឆង្គោ វិយ ហោតិ, តស្មិំ ធម្មានំ អចិរដ្ឋានតោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. យថា ច ឧច្ឆង្គសទិសា បញ្ញា, ឯវំ និក្កុជ្ជកុម្ភសទិសា បញ្ញា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពា.

សំវិទហនបញ្ញាយាតិ ‘‘ឯវំ កតេ ឥទំ នាម ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ តំតំអត្ថកិច្ចំ សំវិធាតុំ សមត្ថតាយ វិចារណបញ្ញាយ រហិតោ. សេយ្យោតិ សេដ្ឋោ បាសំសោ. បុព្ពភាគបដិបទន្តិ ចិត្តវិសុទ្ធិអាទិកំ អរិយមគ្គស្ស អធិគមាយ បុព្ពភាគបដិបត្តិំ.

អវកុជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុគ្គលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទេវទូតវគ្គោ

១. សព្រហ្មកសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សព្រហ្មកានីតិ សសេដ្ឋកានិ. យេសន្តិ យេសំ កុលានំ. បុត្តានន្តិ បុត្តេហិ. បូជិតសទ្ទយោគេន ហិ ឥទំ ករណត្ថេ សាមិវចនំ. តេនាតិ អាហារាទិនា. បដិជគ្គិតា គោបិតាតិ យថាកាលំ តស្ស តស្ស ទាតព្ពស្ស ទានេន វេយ្យាវច្ចស្ស ច ករណេន បដិជគ្គិតា ចេវ ឧប្បន្នានត្ថប្បហរណេន គោបិតា ច ហោន្តិ. តេសន្តិ មាតាបិតូនំ. ព្រហ្មាទិភាវសាធនត្ថន្តិ តេសំ គុណានំ អត្ថិតាយ លោកេ ព្រហ្មា នាម វុច្ចតិ, អាចរិយោ នាម វុច្ចតិ, អាហុនេយ្យោ នាម វុច្ចតិ, តេ មាតាបិតូនំ បុត្តកំ បដិលភន្តីតិ ទស្សនវសេន នេសំ ព្រហ្មាទិភាវសាធនត្ថំ ‘‘ពហុការា’’តិ, វត្វា តំ តេសំ ពហុការតំ នានាការតោ ទស្សេតុំ ‘‘អាបាទកា’’តិអាទិ វុត្តំ. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ ជីវិតស្ស អាបាទកា, សរីរស្ស បោសកា, អាចារសមាចារានំ សិក្ខាបកា សកលស្សបិ ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ. តេនាហ ‘‘បុត្តានំ ហី’’តិអាទិ. ឥដ្ឋារម្មណំ តាវ តេ ទស្សេន្តុ, អនិដ្ឋារម្មណំ កថន្តិ? តម្បិ ទស្សេតព្ពមេវ វជ្ជនីយភាវជានាបនត្ថំ.

អវិជហិតា ហោន្តីតិ តាសំ ភាវនាយ ព្រហ្មានំ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នត្តា អវិជហិតា ហោន្តិ ភាវនា. លោភនីយវយស្មិំ បឋមយោព្ពនេ អតិវិយ មុទុភាវប្បត្តទស្សនត្ថំ សតវិហតគ្គហណំ. បាដិយេក្កន្តិ វិសុំ. ឥមិនា ការណេនាតិ ឥមិនា យថាវុត្តេន បុត្តេសុ បវត្តិតេហិ អតិក្កមេន មេត្តាទិសមុប្បត្តិសង្ខាតេន ការណេន.

ថរុសិប្បន្តិ អសិសត្តិកុន្តកលាបាទិអាយុធសិប្បំ. មុទ្ទាគណនាតិ អង្គុលិសំកោចនាទិនា ហត្ថមុទ្ទាយ គណនា. អាទិសទ្ទេន បាណាទីនំ សង្គហោ. បច្ឆាចរិយា នាម មាតាបិតូនំ សន្តិកេ ឧគ្គហិតគហដ្ឋវត្តស្សេវ បុគ្គលស្ស យថាសកំ ហត្ថាចរិយាទីនំ សិប្បគ្គាហាបនន្តិ កត្វា សព្ពបឋមំ អាចរិយា នាមាតិ យោជេតព្ពំ. អានីយ ហុតំ អាហុតំ. បការេហិ ហុតំ បាហុតំ. អភិសង្ខតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ.

នមោ ករេយ្យាតិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ឧត្តមបុញ្ញក្ខេត្ត’’ន្តិ នមក្ការំ ករេយ្យ. តាយ នំ បារិចរិយាយាតិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ, យថាវុត្តបរិចរណេនាតិ អត្ថោ. អថ វា បារិចរិយាយាតិ ភរណកិច្ចករណកុលវំសប្បតិដ្ឋានាបនាទិនា បញ្ចវិធឧបដ្ឋានេន. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – ‘ភតោ នេសំ ភរិស្សាមិ, កិច្ចំ នេសំ ករិស្សាមិ, កុលវំសំ ឋបេស្សាមិ, ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជាមិ, អថ វា បន បេតានំ កាលកតានំ ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សាមី’តិ. ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តំ អនុកម្បន្តិ, បាបា និវារេន្តិ, កល្យាណេ និវេសេន្តិ, សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ, បតិរូបេន ទារេន សំយោជេន្តិ, សមយេ ទាយជ្ជំ និយ្យាទេន្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៧).

អបិច យោ មាតាបិតរោ តីសុ វត្ថូសុ អភិប្បសន្នេ កត្វា សីលេសុ វា បតិដ្ឋាបេត្វា បព្ពជ្ជាយ វា និយោជេត្វា ឧបដ្ឋហតិ, អយំ មាតាបិតូបដ្ឋាកានំ អគ្គោតិ វេទិតព្ពោ. សា បនាយំ បារិចរិយា បុត្តស្ស ឧភយលោកហិតសុខាវហាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ វុត្តំ. បសំសន្តីតិ ‘‘អយំ បុគ្គលោ មត្តេយ្យោ បេត្តេយ្យោ សគ្គសំវត្តនិយំ បដិបទំ បូរេតី’’តិ ឥធេវ នំ បសំសន្តិ. អាមោទតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ មោទប្បត្តិយា. បមោទតិ នានប្បការមោទសម្បវត្តិយា.

សព្រហ្មកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ តថាជាតិកោតិ តថាសភាវោ. ចិត្តេកគ្គតាលាភោតិ ចិត្តេកគ្គតាយ អធិគមោ. រូបមេវ កិលេសុប្បត្តិយា ការណភាវតោ រូបនិមិត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សស្សតាទិនិមិត្តន្តិ សស្សតុច្ឆេទភាវនិមិត្តំ. បុគ្គលនិមិត្តន្តិ បុគ្គលាភិនិវេសននិមិត្តំ. ធម្មនិមិត្តន្តិ ធម្មារម្មណសង្ខាតំ និមិត្តំ. ‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ’’តិ ថេរេន បុដ្ឋោ ភគវា ‘‘សិយា’’តិ អវោច លោកុត្តរសមាធិប្បដិលាភំ សន្ធាយ. សោ ហិ និព្ពានំ សន្តំ បណីតន្តិ ច បស្សតិ. តេនាហ ‘‘ឥធានន្ទា’’តិអាទិ.

និព្ពានំ សន្តន្តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វាតិ និព្ពានំ សន្តន្តិ អាភុជិត្វា ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា. ទិវសម្បីតិអាទិនា អសង្ខតាយ ធាតុយា អច្ចន្តសន្តបណីតាទិភាវំ ទស្សេតិ. អដ្ឋវិធេតិ ‘‘សន្តំ បណីតំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ ឯវំ អដ្ឋវិធេ អាភោគសញ្ញិតេ សមន្នាហារេ. និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មំ. ឥមស្មិំ ឋានេ…បេ… លព្ភន្តេវាតិ ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតី’’តិ អាគតេ ឥមស្មិំ សុត្តប្បទេសេ ឯកោបិ អាភោគសមន្នាហារោ ចេបិ សព្ពេ អដ្ឋបិ អាភោគសមន្នាហារា លព្ភន្តេវ សមន្នាហរតំ អត្ថាវហត្តា.

ញាណេន ជានិត្វាតិ វិបស្សនាញាណសហិតេន មគ្គញាណេន ជានិត្វា. បរានិ ច ឱបរានិ ច ចក្ខាទីនិ អាយតនានិ. សន្តតាយាតិ បដិប្បស្សទ្ធិតាយ. កាយទុច្ចរិតាទិធូមវិរហិតោតិ កាយទុច្ចរិតាទិ ឯវ សន្តាបនដ្ឋេន ធូមោ, តេន វិរហិតោ. អនីឃោតិ អបាបោ. ជាតិជរាគហណេនេវ ព្យាធិមរណម្បិ គហិតមេវាតិ តព្ភាវភាវតោតិ វុត្តំ.

អានន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ, ‘‘សារិបុត្ត, មយា សំខិត្តេន ទេសិតំ ធម្មំ តាទិសេនបិ ន សុករំ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេនេវ វទន្តោ ថេរស្ស ញាណំ សព្ពមតិក្កមំ. អញ្ញាតារោ ច ទុល្លភាតិ ហិ ឥមិនា សាមញ្ញវចនេន សារិបុត្តត្ថេរម្បិ អន្តោគធំ កត្វា ទស្សេន្តោ តេនបិ អត្តនោ ទេសនាយ ទុប្បដិវិទ្ធភាវំ ទស្សេតិ.

សម្មាតិ ហេតុនា ការណេន. តេនាហ ‘‘ឧបាយេនា’’តិអាទិ. មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា. បហានាភិសមយោតិ ច ទស្សនាភិសមយោតិ ច បរិញ្ញាភិសមយោ វុត្តោ. អរហត្តមគ្គោ ហិ បរិញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិយា កិច្ចវសេន មានំ បស្សតិ, អសម្មោហប្បដិវេធវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ, អយមស្ស ទស្សនាភិសមយោ. តេន ទិដ្ឋោ បន បហានាភិសមយោ ច. ទស្សនាភិសមយេន ហិ បរិញ្ញាភិសមយមេវ បហីយតិ. ទិដ្ឋវិសេន ទិដ្ឋសត្តានំ ជីវិតំ វិយ អយមស្ស បហានាភិសមយោ. អដ្ឋកថាយំ បន បហានាភិសមយស្ស ទស្សនាភិសមយនានន្តរិយកត្តា ‘‘បហានាភិសមយេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. បហានាភិសមយេ ហិ គហិតេ ទស្សនាភិសមយោ គហិតោវ ហោតិ.

អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ អរហត្តមគ្គេន មានស្ស បហីនត្តា យេ ឥមេ ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតិ (ចូឡវ. ២៧៨), ហរិតន្តំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៣០៤) ឯវំ វុត្តអន្តិមមរិយាទន្តោ ច ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៨០; ឥតិវុ. ៩១) ឯវំ វុត្តលាមកន្តោ ច ‘‘សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ’’តិ (សំ. និ. ៣.១០៣) ឯវំ វុត្តកោដ្ឋាសន្តោ ច ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្ស សបច្ចយសង្ខយា’’តិ ឯវំ វុត្តកោដ្ឋាសន្តោ ចាតិ ចត្តារោ អន្តា, តេសុ សព្ពស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស អទុំ ចតុត្ថកោដិសង្ខាតំ អន្តមកាសិ, បរិច្ឆេទំ បរិវដុមំ អកាសិ, អន្តិមសមុទយមត្តាវសេសំ ទុក្ខមកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តមកាសី’’តិ.

ននុ ច ‘‘បហាន’’ន្តិ ឥមស្ស និទ្ទេសេ និព្ពានំ អាគតំ? ឥធ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានសង្ខាតំ អរហត្តផលំ វុត្តំ, តស្មា និទ្ទេសេនាយំ វណ្ណនា វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘និទ្ទេសេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ តានិ បទានិ អាគតានីតិ តស្មិំ និទ្ទេសេ ‘‘បហានំ វូបសមំ បដិនិស្សគ្គ’’ន្តិអាទីនិ (ចូឡនិ. ៧៥ ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ) បទានិ អាគតានិ.

ធម្មតក្កបុរេជវន្តិ ឥមិនា តស្មិំ ចតុត្ថជ្ឈានវិមោក្ខេ ឋត្វា ឈានង្គានិ វិបស្សិត្វា អធិគតំ អរហត្តវិមោក្ខំ វទតិ. អរហត្តវិមោក្ខស្ស ហិ មគ្គសម្បយុត្តសម្មាសង្កប្បសង្ខាតោ ធម្មតក្កោ បុរេជវោ ហោតិ.

សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. និទានសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ បិណ្ឌករណត្ថាយាតិ អាយូហនវសេន រាសិករណត្ថាយ. អភិន្នានីតិ ឯកទេសេនបិ អខណ្ឌិតានិ. ភិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ ពីជំ ពីជកិច្ចាយ ន ឧបកប្បតិ. អបូតីនីតិ ឧទកតេមនេន បូតិភាវំ ន ឧបគតានិ. បូតិពីជញ្ហិ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. តេនាហ ‘‘បូតិភាវេន អពីជត្តំ អប្បត្តានី’’តិ. ន វាតេន ន ច អាតបេន ហតានីតិ វាតេន ច អាតបេន ច ន ហតានិ, និរោជតំ ន បាបិតានិ. និរោជញ្ហិ កសដពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សារាទានីតិ តណ្ឌុលសារស្ស អាទានតោ សារាទានិ. និស្សារញ្ហិ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. តេនាហ ‘‘គហិតសារានី’’តិ, បតិដ្ឋិតសារានីតិ អត្ថោ. សន្និចយភាវេន សុខំ សយិតានីតិ ចត្តារោ មាសេ កោដ្ឋបក្ខិត្តនិយាមេនេវ សុខសយិតានិ.

កម្មវិភត្តីតិ កម្មវិភាគោ. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. បច្ចុបន្នភវតោ អនន្តរំ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. អបរបរិយាយវេទនីយន្តិ ទិដ្ឋធម្មានន្តរភវតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវបរិយាយេ អត្តភាវបរិវត្តេ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ. បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវប្បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា បវត្តា បឋមជវនចេតនា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ នាម. សា ហិ វុត្តាការេន ពលវតី ជវនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការានុបការវសប្បវត្តិយា អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច បឋមជវនចេតនា ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ ផលំ ទេតិ. តថា អសក្កោន្តន្តិ កម្មស្ស វិបាកទានំ នាម ឧបធិប្បយោគាទិបច្ចយន្តរសមវាយេនេវ ហោតីតិ តទភាវតោ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តំ. អហោសិកម្មន្តិ អហោសិ ឯវ កម្មំ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ អត្ថិ ភវិស្សតិ ចាតិ ឯវំ វេទិតព្ពំ កម្មំ.