១០. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

៦១. ទសមេ ជិណ្ណានំ ហត្ថិសាលាទីនំ បដិសង្ខរណំ បុន បាកតិកករណំ ជិណ្ណបដិសង្ខរណំ, តស្ស ការកោ ជិណ្ណបដិសង្ខរណការកោ. ពាហិរសមយេតិ សត្ថុសាសនតោ ពាហិរេ អញ្ញតិត្ថិយសមយេ. សព្ពចតុក្កេនាតិអាទីសុ សព្ពេសុ ទ្វិបទចតុប្បទាទិភេទេសុ បាណេសុ ឯកេកស្មិំ ចត្តារោ ចត្តារោ បាណេ វធិត្វា យជិតព្ពំ យញ្ញំ សព្ពចតុក្កំ នាម. សេសេសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្ស វា តស្ស វាតិ និស្សក្កេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘យស្មា វា តស្មា វា’’តិ. ឯវមស្សាយន្តិ ឯត្ថ អស្សូតិ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបិ អយ’’ន្តិ.

វឌ្ឍេន្តោតិ បដ្ឋបេន្តោ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱគធំ មូលំ បតិដ្ឋាភូតំ ព្រហ្មចរិយោគធំ. តេនាហ ‘‘អរហត្តមគ្គសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ចេត្ថ អរហត្តមគ្គស្សេវ គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧត្តមំ បតិដ្ឋាភូតំ អារម្មណូបនិស្សយភាវេន.

អប្បេហិ វេយ្យាវច្ចករាទីហិ អត្ថោ ឯតិស្សាតិ អប្បដ្ឋា ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា. តេនាហ ‘‘យត្ថ ពហូ’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យស្សំ បដិបទាយំ. អប្បោ សមារម្ភោ ឯតស្សាតិ អប្បសមារម្ភោ. បាសំសាតិ បសំសារហា. ឯតំ យេវ កថាបេស្សាមីតិ ឯតេនេវ ព្រាហ្មណេន កថាបេស្សាមិ.

សោប្បេនាតិ និទ្ទាយ. បមាទេនាតិ ជាគរិយាទីសុ អននុយុញ្ជនតោ សតិវិប្បវាសលក្ខណេន បមាទេន. បច្ចនីកបដិហរណវសេនាតិ បដិបក្ខាបនយនវសេន. តថា ហិ ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋស្មិំ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្កិលេសេ កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆាហរណំ បដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ, បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ. បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ.

អាគតនិមិត្តេនាតិ អាគតាការសល្លក្ខណវសេន. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯកោ រាជាតិ ទក្ខិណមធុរាធិបតិ ឯកោ បណ្ឌុរាជា. ឯវម្បិ តេ មនោតិ ឥមិនា អាការេន តវ មនោ បវត្តោតិ អត្ថោ. តេន បការេន បវត្តោតិ អាហ ‘‘សោមនស្សិតោ វា’’តិអាទិ. សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ អធិប្បាយេនេវំ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ តវ មនោ’’តិ ឥទញ្ច មនសោ សោមនស្សិតតាទិមត្តទស្សនំ, ន បន យេន សោ សោមនស្សិតោ វា ទោមនស្សិតោ វា, តំទស្សនំ. សោមនស្សគ្គហណេន ចេត្ថ តទេកដ្ឋា រាគាទយោ សទ្ធាទយោ ច ទស្សិតា ហោន្តិ, ទោមនស្សគ្គហណេន ទោសាទយោ. ទុតិយន្តិ ‘‘ឥត្ថម្បិ តេ មនោ’’តិ បទំ. ឥតិបីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ ‘‘អត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០) វិយ. តេនាហ ‘‘ឥមញ្ច ឥមញ្ច អត្ថំ ចិន្តយមាន’’ន្តិ. បិ-សទ្ទោ វុត្តត្ថសម្បិណ្ឌនត្ថោ.

កថេន្តានំ សុត្វាតិ កថេន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា. តស្ស វសេនាតិ តស្ស វិតក្កិតស្ស វសេន. អដ្ដការកេនាតិ វិនិច្ឆយការកេន.

ន អរិយានន្តិ អរិយានំ មគ្គផលចិត្តំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. តញ្ហិ តេន អនធិគតត្តា ចេតោបរិយញាណេនបិ ន សក្កា វិញ្ញាតុំ, អញ្ញំ បន ចិត្តំ ជានាតិយេវ. ហេដ្ឋិមោ ឧបរិមស្ស ចិត្តំ ន ជានាតីតិអាទីនិបិ មគ្គផលចិត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. សោតាបន្នាទយោបិ ហិ អត្តនា អធិគតមេវ មគ្គផលំ បរេហិ ឧប្បាទិតំ សម្មា ចេតោបរិយញាណេន ជានិតុំ សក្កោន្តិ, ន អត្តនា អនធិគតំ. សព្ពេបិ អរិយា អត្តនោ ផលំ សមាបជ្ជន្តិ អធិគតត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេសុ ចា’’តិអាទិមាហ. យទិ អរិយា អត្តនា អធិគតផលំ សមាបជ្ជន្តិ, ឧបរិមាបិ ហេដ្ឋិមំ ផលំ សមាបជ្ជន្តិ អធិគតត្តា លោកិយសមាបត្តិយោ វិយាតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយា, តន្និវត្តនត្ថមាហ ‘‘ឧបរិមោ ហេដ្ឋិមំ ន សមាបជ្ជតី’’តិ.

ឧបរិមោតិ សកទាគាមិអាទិអរិយបុគ្គលោ. ហេដ្ឋិមន្តិ សោតាបត្តិផលាទិំ. ន សមាបជ្ជតីតិ សតិបិ អធិគតត្តេ ន សមាបជ្ជតិ. កស្មាតិ ចេ? ការណមាហ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិ, តេសំ សកទាគាមិអាទីនំ ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា ផលសមាបត្តិ តេសុ តេសុយេវ ហេដ្ឋិមេសុ អរិយបុគ្គលេសុ បវត្តតិ, ន ឧបរិមេសូតិ អត្ថោ. ឥមិនា ហេដ្ឋិមំ ផលចិត្តំ ឧបរិមស្ស ន ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. កស្មាតិ ចេ? បុគ្គលន្តរភាវូបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធត្តា. ឯតេន ឧបរិមោ អរិយោ ហេដ្ឋិមំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ អត្តនា អធិគតត្តា យថា តំ លោកិយសមាបត្តិន្តិ ឯវំ បវត្តោ ហេតុ ព្យភិចារិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ លោកិយជ្ឈានេសុ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនំ នាម អត្ថិ វិសេសាភាវតោ, ឥធ បន អសមុគ្ឃាដិតកម្មកិលេសនិរោធនេន បុថុជ្ជនេហិ វិយ សោតាបន្នស្ស សោតាបន្នាទីហិ សកទាគាមិអាទីនំ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនំ អត្ថិ. យតោ ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា ផលធម្មា ឧបរូបរិមគ្គធម្មេហិ និវត្តិតា បដិបក្ខេហិ វិយ អភិភូតា អប្បវត្តិធម្មតំយេវ អាបន្នា. តេនេវ វុត្តំ ‘‘បដិប្បស្សទ្ធត្តា’’តិ.

អបិច កុសលកិរិយប្បវត្តិ នាម អញ្ញា, វិបាកប្បវត្តិ ច អញ្ញាតិ អនន្តរផលត្តា ច លោកុត្តរកុសលានំ ហេដ្ឋិមតោ ឧបរិមោ ភវន្តរគតោ វិយ ហោតិ. តំតំផលវសេនេវ ហិ អរិយានំ សោតាបន្នាទិនាមលាភោ. តេ សចេ អញ្ញផលសមង្គិនោបិ ហោន្តិ, សោតាបន្នាទិនាមម្បិ តេសំ អវវត្ថិតំ សិយា. តស្ស តស្ស វា អរិយស្ស តំ តំ ផលំ សទិសន្តិ កត្វា ន ឧបរិមស្ស ហេដ្ឋិមផលសមង្គិតាយ លេសោបិ សម្ភវតិ, កុតោ តស្សា សមាបជ្ជនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ហេដ្ឋិមា ច សោតាបន្នាទយោ ឧបរិមំ សកទាគាមិផលាទិំ ន សមាបជ្ជន្តិ អនធិគតត្តា. ន ហិ អនធិគតំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិតុំ សក្កា, តស្មា សព្ពេបិ អរិយា អត្តនោយេវ ផលំ សមាបជ្ជន្តីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

បវត្តេន្តាតិ បវត្តកា ហុត្វា, បវត្តនវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ យថានុសិដ្ឋាយ អនុសាសនិយា វិធិវសេន បដិសេធវសេន ច បវត្តិតាការបរាមសនំ. សា ច សម្មាវិតក្កា នាម មិច្ឆាវិតក្កានញ្ច បវត្តិអាការទស្សនវសេន បវត្តតិ. តត្ថ អានិសំសស្ស អាទីនវស្ស ច វិភាវនត្ថំ អនិច្ចសញ្ញមេវ, ន និច្ចសញ្ញន្តិ អត្ថោ. បដិយោគិនិវត្តនត្ថញ្ហិ ឯវ-ការគ្គហណំ. ឥធាបិ ឯវសទ្ទគ្គហណស្ស អត្ថោ បយោជនញ្ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥទំ-គហណេបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចកាមគុណរាគន្តិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ តទញ្ញរាគស្ស ទោសាទីនញ្ច បហានស្ស ឥច្ឆិតត្តា តប្បហានស្ស ច តទញ្ញរាគាទិខេបស្ស ឧបាយភាវតោ. តថា វុត្តំ ទុដ្ឋលោហិតវិមោចនស្ស បុព្ពទុដ្ឋមំសខេបនូបាយតា វិយ. លោកុត្តរធម្មមេវាតិ អវធារណំ បដិក្ខេបភាវតោ សាវជ្ជធម្មនិវត្តនបរំ ទដ្ឋព្ពំ, តស្ស អធិគមូបាយានិសំសភូតានំ តទញ្ញេសំ អនវជ្ជធម្មានំ នានន្តរិយភាវតោ.

ចិន្តាមណិកវិជ្ជាសរិក្ខកតន្តិ ឥមិនា ‘‘ចិន្តាមណី’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមា លោកេ ឯកា វិជ្ជា អត្ថិ, យាយ បរេសំ ចិត្តំ វិជានន្តីតិ ទីបេតិ. ‘‘តស្សា កិរ វិជ្ជាយ សាធកោ បុគ្គលោ តាទិសេ ទេសកាលេ មន្តំ បរិជប្បិត្វា យស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ, តស្ស ទិដ្ឋហត្ថាទិវិសេសសញ្ជាននមុខេន ចិត្តាចារំ អនុមិនន្តោ កថេតី’’តិ កេចិ. អបរេ ‘‘វាចំ និច្ឆរាបេត្វា តត្ថ អក្ខរសល្លក្ខណវសេនា’’តិ វទន្តិ.

ឥទញ្ច បន សព្ពន្តិ ‘‘ភវំ គោតមោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ សព្ពម្បិ.

សង្គារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រាហ្មណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.