(៦) ១. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. បឋមទ្វេព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥២. ព្រាហ្មណវគ្គស្ស បឋមេ ជរាជិណ្ណាតិ ជរាវសេន ជិណ្ណា, ន ព្យាធិអាទីនំ វសេន ជិណ្ណសទិសត្តា ជិណ្ណា. វយោវុទ្ធាតិ វយសោ វុទ្ធិប្បត្តិយា វុទ្ធា, ន សីលាទិវុទ្ធិយា. ជាតិមហល្លកាតិ ជាតិយា មហន្តតាយ ចិររត្តញ្ញុតាយ ជាតិមហល្លកា. តយោ អទ្ធេ អតិក្កន្តាតិ បឋមោ, មជ្ឈិមោ, បច្ឆិមោតិ តយោ អទ្ធេ អតីតា. តតិយំ វយំ អនុប្បត្តាតិ តតោ ឯវ បច្ឆិមំ វយំ អនុប្បត្តា. អកតភយបរិត្តាណាតិ ឯត្ថ ភយបរិត្តាណន្តិ ទុគ្គតិភយតោ បរិត្តាយកំ បុញ្ញំ, តំ អកតំ ឯតេហីតិ អកតភយបរិត្តាណា. បតិដ្ឋាកម្មន្តិ សុគតិសង្ខាតប្បតិដ្ឋាវហំ កម្មំ. ឧបសំហរីយតីតិ សម្បាបីយតិ. ‘‘ឧបនីយតី’’តិ វុត្តំ, កិំ កេន ឧបនីយតីតិ អាហ ‘‘អយញ្ហិ ជាតិយា ជរំ ឧបនីយតី’’តិអាទិ. អយន្តិ លោកោ. ជាតោ ន ជាតភាវេនេវ តិដ្ឋតិ, អថ ខោ តតោ បរំ ជរំ បាបីយតិ, ជរាយ ព្យាធិំ បាបីយតិ. ឯវំ បរតោ បរំ ទុក្ខមេវ ឧបនីយតិ.

តាយនដ្ឋេនាតិ រក្ខនដ្ឋេន. និលីយនដ្ឋេនាតិ និលីនដ្ឋានភាវេន. បតិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ បតិដ្ឋានភាវេន. អវស្សយនដ្ឋេនាតិ អវស្សយិតព្ពភាវេន. ឧត្តមគតិវសេនាតិ បរមគតិភាវេន.

បឋមទ្វេព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយទ្វេព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ទុតិយេ ភជិតព្ពដ្ឋេន បរេសំ ភាជិតព្ពដ្ឋេន ភាជនំ, ភណ្ឌកំ.

ទុតិយទ្វេព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តាទិវណ្ណនា

៥៤-៥៥. តតិយេ យេសំ រាគាទីនំ អប្បហានេន បុរិសស្ស អត្តព្យាពាធាទីនំ សម្ភវោ, បហានេន អសម្ភវោតិ ឯវំ រាគាទីនំ បហាយកោ អរិយធម្មោ មហានុភាវតាយ មហានិសំសតាយ ច សាមំ បស្សិតព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋិកោ. ឥមិនា នយេន សេសេសុ បទេសុបិ យថារហំ នីហរិត្វា វត្តព្ពោ. សទ្ទត្ថោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាសុ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. ចតុត្ថំ ឧត្តានត្ថមេវ.

អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និព្ពុតសុត្តវណ្ណនា

៥៦. បញ្ចមេ ន កាលន្តរេ បត្តព្ពន្តិ យទា សច្ចប្បដិវេធោ, តទា ឯវ លទ្ធព្ពត្តា ន កាលន្តរេ បត្តព្ពំ. មគ្គញាណេន ឧបនេតព្ពត្តា ឧបនេយ្យំ. ឧបនេយ្យមេវ ឱបនេយ្យិកន្តិ អាហ ‘‘បដិបត្តិយា ឧបគន្តព្ព’’ន្តិ.

និព្ពុតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បលោកសុត្តវណ្ណនា

៥៧. ឆដ្ឋេ អាចរិយបាចរិយានន្តិ អាចរិយានម្បិ អាចរិយានំ. និរន្តរផុដោ នេរយិកសត្តេហិ និរយគាមិកម្មស្ស ការកានំ ពហុភាវា. ឧភយម្បេតន្តិ យថាវុត្តំ អត្ថទ្វយំ. ឃននិវាសតន្តិ គាមានំ ឃនសន្និវាសតំ. ឯកន្តេនេវ អធម្មោតិ អយោនិសោមនសិការហេតុកត្តា អនត្ថហេតុតាយ ច និយមេនេវ អធម្មោ. ន អធម្មរាគោតិ អធិប្បេតោតិ បរបរិក្ខារេសុ រាគោ វិយ ន មហាសាវជ្ជោតិ កត្វា វុត្តំ. តថា ហិ សកសកបរិក្ខារវិសយោ រាគោ វិសមលោភោ វិយ ន ឯកន្តតោ អបាយុប្បត្តិជនកោ. បរបរិក្ខារេសុ ឧប្បជ្ជមានស្ស មហាសាវជ្ជតាយ អធម្មរាគតា. លោភស្ស សមកាលោ នាម នត្ថិ កាយទុច្ចរិតាទីនំ វិយ អយោនិសោមនសិការសមុដ្ឋានត្តា. ឯសាតិ ឯសោ បាបធម្មោ. សមលោភោ វិសមលក្ខណាភាវតោ. តថា ហិ តំសមុដ្ឋានោ បយោគោ មិច្ឆាចារោតិ ន វុច្ចតិ. អវត្ថុបដិសេវនសង្ខាតេនាតិ យំ លោកិយសាធុសមនុញ្ញាតំ រាគស្ស វត្ថុដ្ឋានំ, តតោ អញ្ញស្មិំ វត្ថុស្មិំ បដិសេវនសង្ខាតេន.

វិវិធសស្សានន្តិ សាលិវីហិអាទិនានប្បការសស្សានំ. ទុស្សស្សន្តិ បច្ចយទូសេន ទូសិតំ សស្សំ. សម្បជ្ជមានេតិ និប្ផជ្ជនតោ បគេវ គព្ភបរិវុទ្ធិកាលេ. បាណកាតិ សលភាទិបាណកា. បតន្តីតិ សស្សានំ មត្ថកេ បតន្តិ. សលាកាមត្តមេវ សម្បជ្ជតីតិ វឌ្ឍិត្វា គព្ភំ គហេតុំ អសមត្ថំ សម្បជ្ជតិ. តេតិ វាឡអមនុស្សា. លទ្ធោកាសាតិ យក្ខាធិបតីហិ អនុញ្ញាតត្តា លទ្ធោកាសា.

បលោកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វច្ឆគោត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៨. សត្តមេ មហាវិបាកន្តិ ឧឡារផលំ ពហុវិបាកំ. ធម្មោ នាម កថិតកថា ‘‘អត្ថំ ទហតិ វិទហតី’’តិ កត្វា. អនុធម្មោ នាម បដិកថនំ ‘‘តំ អនុគតោ ធម្មោ’’តិ កត្វា. សហ ធម្មេនាតិ សហធម្មោ, សោ ឯវ សហធម្មិកោ. ធម្មសទ្ទោ ចេត្ថ ការណបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សការណោ’’តិ. វាទស្សាតិ វចនស្ស. អនុបាតោ អនុបច្ឆា បវត្តិ.

បរិបន្ថេ តិដ្ឋតីតិ បារិបន្ថិកោ. បន្ថេ ឋត្វា បរេសំ សាបតេយ្យំ ឆិន្ទនតោ បន្ថទូហនចោរោ. យទិ បច្ចវេក្ខណញាណំ, កថំ តំ អសេក្ខន្តិ អាហ ‘‘អសេក្ខស្ស បវត្តត្តា’’តិ. ឥតរានីតិ សីលក្ខន្ធាទីនិ. សយម្បីតិ បិ-សទ្ទោ ‘‘អសេក្ខស្ស បវត្តា ចា’’តិ ឥមមត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ.

និព្ពិសេវនោតិ វិសេវនរហិតោ វិគតវិលោមភាវោ. ន ឧបបរិក្ខន្តីតិ ន វិចារេន្តិ. ជាតិំ និព្ពត្តិំ យាតិ ឧបគច្ឆតីតិ ជាតិយោ, ជាតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យត្ថ កត្ថចិ កុលជាតេ’’តិ.

កេវលីតិ កេវលវា, បារិបូរិមាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរិបុណ្ណភាវេន យុត្តោ’’តិ. ឯតំ កេវលីតិ បទំ. អភិញ្ញាបារន្តិ អភិជានស្ស បារំ. បរិយន្តំ គតត្តា បារគូ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. ខេត្តវិនិច្ឆយសវនេនាតិ ‘‘ឥមេហិ សីលាទិគុណសម្បន្នា សទេវកេ លោកេ បុញ្ញស្ស ខេត្តំ, តទញ្ញោ ន ខេត្ត’’ន្តិ ឯវំ ខេត្តវិនិច្ឆយសវនេន រហិតា.

វច្ឆគោត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. តិកណ្ណសុត្តវណ្ណនា

៥៩. អដ្ឋមេ ទុរាសទាតិ ទុរុបសង្កមនា. គរហា មុច្ចិស្សតីតិ មយិ ឯវំ កថេន្តេ សមណោ គោតមោ កិញ្ចិ កថេស្សតិ, ឯវំ មេ វចនមត្តម្បិ ន លទ្ធន្តិ អយំ គរហា មុច្ចិស្សតីតិ. បណ្ឌិតាតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា. ធីរាតិ ធិតិសម្បន្នា. ព្យត្តាតិ បរវាទមទ្ទនសមត្ថេន វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតា. ពហុស្សុតាតិ ពាហុសច្ចវន្តោ. វាទិនោតិ វាទិមគ្គកុសលា. សម្មតាតិ ពហុនោ ជនស្ស សាធុសម្មតា. បណ្ឌិតាទិអាការបរិច្ឆេទន្តិ តេសំ តេវិជ្ជានំ បណ្ឌិតាការាទិអាការបរិច្ឆេទំ. អាការសទ្ទោ ការណបរិយាយោ, បរិច្ឆេទសទ្ទោ បរិមាណត្ថោតិ អាហ ‘‘ឯត្តកេន ការណេនា’’តិ.

យថាតិ យេនាការេន, យេន ការណេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យថាតិ ការណវចន’’ន្តិ. ‘‘ទ្វីហិបិ បក្ខេហី’’តិ វត្វា តេ បក្ខេ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘មាតិតោ ច បិតិតោ ចា’’តិ អាហ. តេសំ បក្ខានំ វសេនស្ស សុជាតតំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស មាតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ជនកជនិកាភាវេន វិនាបិ លោកេ មាតាបិតុសមញ្ញា ទិស្សតិ, ឥធ បន សា ឱរសបុត្តវសេនេវ ឥច្ឆិតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសុទ្ធគហណិកោ’’តិ វុត្តំ. គព្ភំ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ គហណី, គព្ភាសយសញ្ញិតោ មាតុកុច្ឆិប្បទេសោ. យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស វិបាចនវសេន គណ្ហនតោ អឆឌ្ឌនតោ គហណី, កម្មជតេជោធាតុ.

បិតា ច មាតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតរោ បិតាមហា, តេសំ យុគោ បិតាមហយុគោ, តស្មា ‘‘យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បិតាមហទ្វន្ទា’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បន ទ្វន្ទំ អគ្គហេត្វា ‘‘យុគន្តិ អាយុប្បមាណំ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. យុគ-សទ្ទស្ស ច អត្ថកថា ទស្សិតា ‘‘បិតាមហោយេវ បិតាមហយុគ’’ន្តិ. បុព្ពបុរិសាតិ បុរិសគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ ‘‘មាតិតោ’’តិ បាឡិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. អក្ខិត្តោតិ អក្ខេបោ. អនវក្ខិត្តោតិ សទ្ធថាលិបាកាទីសុ អនវក្ខិត្តោ ន ឆឌ្ឌិតោ. ជាតិវាទេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កេន ការណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឧភតោ…បេ… បិតាមហយុគា’’តិ ឯតេន ព្រាហ្មណស្ស យោនិទោសាភាវោ ទស្សិតោ សំសុទ្ធគហណិកតាកិត្តនតោ. ‘‘អក្ខិត្តោ’’តិ ឥមិនា កិរិយាបរាធាភាវោ. សំសុទ្ធជាតិកាបិ ហិ សត្តា កិរិយាបរាធេន ខេបំ បាបុណន្តិ. ‘‘អនុបក្កុដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា អយុត្តសំសគ្គាភាវោ. អយុត្តសំសគ្គញ្ហិ បដិច្ច សត្តា សុទ្ធជាតិកា កិរិយាបរាធរហិតាបិ អក្កោសំ លភន្តិ.

តន្តិ គរហាវចនំ. មន្តេ បរិវត្តេតីតិ វេទេ សជ្ឈាយតិ, បរិយាបុណាតីតិ អត្ថោ. មន្តេ ធារេតីតិ យថាអធីតេ មន្តេ អសម្មុដ្ឋេ កត្វា ហទយេ ឋបេតិ.

ឱដ្ឋបហតករណវសេនាតិ អត្ថាវធារណវសេន. សនិឃណ្ឌុកេដុភានន្តិ ឯត្ថ វចនីយវាចកភាវេន អត្ថំ សទ្ទញ្ច ខណ្ឌតិ ភិន្ទតិ វិភជ្ជ ទស្សេតីតិ និខណ្ឌុ, សោ ឯវ ឥធ ខ-ការស្ស ឃ-ការំ កត្វា ‘‘និឃណ្ឌូ’’តិ វុត្តោ. កិដតិ គមេតិ កិរិយាទិវិភាគំ, តំ វា អនវសេសបរិយាទានតោ គមេន្តោ បូរេតីតិ កេដុភំ. វេវចនប្បកាសកន្តិ បរិយាយសទ្ទទីបកំ, ឯកេកស្ស អត្ថស្ស អនេកបរិយាយវចនវិភាវកន្តិ អត្ថោ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អនេកេសម្បិ អត្ថានំ ឯកសទ្ទវចនីយតាវិភាវនវសេនបិ តស្ស គន្ថស្ស បវត្តត្តា. វចីភេទាទិលក្ខណា កិរិយា កប្បីយតិ វិកប្បីយតិ ឯតេនាតិ កិរិយាកប្បោ, សោ បន វណ្ណបទសម្ពន្ធបទត្ថាទិវិភាគតោ ពហុកប្បោតិ អាហ ‘‘កិរិយាកប្បវិកប្បោ’’តិ. ឥទញ្ច មូលកិរិយាកប្បគន្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ មហាវិសយោ សតសហស្សបរិមាណោ នមាចរិយាទិប្បករណំ. ឋានករណាទិវិភាគតោ និព្ពចនវិភាគតោ ច អក្ខរា បភេទីយន្តិ ឯតេហីតិ អក្ខរប្បភេទា, សិក្ខានិរុត្តិយោ. ឯតេសន្តិ ចតុន្នំ វេទានំ.

បទន្តិ ចតុព្ពិធំ, បញ្ចវិធំ វា បទំ, តំ បទំ កាយតីតិ បទកោ, តេយេវ វា វេទេ បទសោ កាយតីតិ បទកោ. តទវសេសន្តិ វុត្តាវសេសំ វាក្យំ. ឯត្តាវតា សទ្ទព្យាករណំ វត្វា បុន ‘‘ព្យាករណ’’ន្តិ អត្ថព្យាករណមាហ. តំ តំ សទ្ទំ តទត្ថញ្ច ព្យាករោតិ ព្យាចិក្ខតិ ឯតេនាតិ ព្យាករណំ, សទ្ទសត្ថំ. អាយតិំ ហិតំ តេន លោកោ ន យតតិ ន ឦហតីតិ លោកាយតំ. តញ្ហិ គន្ថំ និស្សាយ សត្តា បុញ្ញកិរិយាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេន្តិ.

អសីតិ មហាសាវកាតិ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ, វប្បោ, ភទ្ទិយោ, មហានាមោ, អស្សជិ, នាឡកោ, យសោ, វិមលោ, សុពាហុ, បុណ្ណជិ, គវម្បតិ, ឧរុវេលកស្សបោ, នទីកស្សបោ, គយាកស្សបោ, សារិបុត្តោ, មហាមោគ្គល្លានោ, មហាកស្សបោ, មហាកច្ចានោ, មហាកោដ្ឋិកោ, មហាកប្បិនោ, មហាចុន្ទោ, អនុរុទ្ធោ, កង្ខារេវតោ, អានន្ទោ, នន្ទកោ, ភគុ, នន្ទិយោ, កិមិលោ, ភទ្ទិយោ, រាហុលោ, សីវលិ, ឧបាលិ, ទព្ពោ, ឧបសេនោ, ខទិរវនិយរេវតោ, បុណ្ណោ មន្តានិបុត្តោ, បុណ្ណោ សុនាបរន្តកោ, សោណោ កុដិកណ្ណោ, សោណោ កោឡិវិសោ, រាធោ, សុភូតិ, អង្គុលិមាលោ, វក្កលិ, កាឡុទាយី, មហាឧទាយី, បិលិន្ទវច្ឆោ, សោភិតោ, កុមារកស្សបោ, រដ្ឋបាលោ, វង្គីសោ, សភិយោ, សេលោ, ឧបវាណោ, មេឃិយោ, សាគតោ, នាគិតោ, លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ, បិណ្ឌោលោ ភារទ្វាជោ, មហាបន្ថកោ, ចូឡបន្ថកោ, ពាកុលោ, កុណ្ឌធានោ, ទារុចីរិយោ, យសោជោ, អជិតោ, តិស្សមេត្តេយ្យោ, បុណ្ណកោ, មេត្តគុ, ធោតកោ, ឧបសីវោ, នន្ទោ, ហេមកោ, តោទេយ្យោ, កប្បោ, ជតុកណ្ណី, ភទ្រាវុធោ, ឧទយោ, បោសលោ, មោឃរាជា, បិង្គិយោតិ ឯតេ អសីតិ មហាសាវកា នាម.

កស្មា បនេតេ ឯវ ថេរា ‘‘មហាសាវកា’’តិ វុច្ចន្តីតិ? អភិនីហារស្ស មហន្តភាវតោ. តថា ហិ ទ្វេ អគ្គសាវកាបិ មហាសាវកេសុ អន្តោគធា. តេ ហិ សាវកបារមិញាណស្ស មត្ថកប្បត្តិយា សាវកេសុ អគ្គធម្មាធិគមេន អគ្គដ្ឋានេ ឋិតាបិ អភិនីហារមហន្តតាសាមញ្ញេន ‘‘មហាសាវកា’’តិបិ វុច្ចន្តិ, ឥតរេ បន បកតិសាវកេហិ សាតិសយំ មហាភិនីហារា. តថា ហិ តេ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កតបណិធានា, តតោ ឯវ សាតិសយំ អភិញ្ញាសមាបត្តីសុ វសិនោ បភិន្នប្បដិសម្ភិទា ច. កាមំ សព្ពេបិ អរហន្តោ សីលវិសុទ្ធិអាទិកេ សម្បាទេត្វា ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វា មគ្គប្បដិបាដិយា អនវសេសតោ កិលេសេ ខេបេត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋហន្តិ, តថាបិ យថា សទ្ធាវិមុត្តតោ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស, បញ្ញាវិមុត្តតោ ច ឧភតោភាគវិមុត្តស្ស បុព្ពភាគភាវនាវិសេសសិទ្ធោ មគ្គភាវនាវិសេសោ, ឯវំ អភិនីហារមហន្តត្តបុព្ពយោគមហន្តត្តា ហិ សសន្តានេ សាតិសយស្ស គុណវិសេសស្ស និប្ផាទិតត្តា សីលាទីហិ គុណេហិ មហន្តា សាវកាតិ មហាសាវកា. តេសុយេវ បន យេ ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ បាមោក្ខភាវេន ធុរភូតានំ សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បាទីនំ សាតិសយំ កិច្ចានុភាវនិប្ផត្តិយា ការណភូតាយ តជ្ជាភិនីហារាភិនីហដាយ សក្កច្ចំ និរន្តរំ ចិរកាលសម្ភាវិតាយ សម្មាបដិបត្តិយា យថាក្កមំ បញ្ញាយ សមាធិស្មិញ្ច ឧក្កដ្ឋបារមិប្បត្តិយា សវិសេសំ សព្ពគុណេហិ អគ្គភាវេ ឋិតា, តេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា. ឥតរេ អដ្ឋសត្តតិ ថេរា សាវកបារមិយា មត្ថកេ សព្ពសាវកានំ អគ្គភាវេន អដ្ឋិតត្តា ‘‘មហាសាវកា’’ឥច្ចេវ វុច្ចន្តិ. បកតិសាវកា បន អភិនីហារមហន្តត្តាភាវតោ បុព្ពយោគមហន្តត្តាភាវតោ ច ‘‘សត្ថុសាវកា’’ឥច្ចេវ វុច្ចន្តិ. តេ បន អគ្គសាវកា វិយ មហាសាវកា វិយ ច ន បរិមិតា, អថ ខោ អនេកសតា អនេកសហស្សា.

វយតីតិ វយោ, អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ កត្ថចិ អបរិកិលមន្តោ អវិត្ថាយន្តោ តេ គន្ថេ សន្តានេតិ បណេតីតិ អត្ថោ. ទ្វេ បដិសេធា បកតិំ គមេន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អវយោ ន ហោតី’’តិ វត្វា តត្ថ អវយំ ទស្សេតុំ ‘‘អវយោ នាម…បេ… ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ឯតន្តិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិវចនំ. តតិយវិជ្ជាធិគមាយ បដិបត្តិក្កមោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៧០) សាតិសយំ វិត្ថារិតោ, តថា ឥធ អវត្តុកាមតាយ ភយភេរវសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤ អាទយោ) វិយ សង្ខេបតោ ច វត្តុកាមតាយ ‘‘ទ្វិន្នំ វិជ្ជាន’’មិច្ចេវ វុត្តំ.

វិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសប្បដិច្ឆាទកស្ស មោហក្ខន្ធស្ស វិជ្ជនដ្ឋេនបិ វិជ្ជា. មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន តមោតិ វុច្ចតិ តមោ វិយាតិ កត្វា. កាតព្ពតោ ករណំ, ឱភាសោវ ករណំ ឱភាសករណំ, អត្តនោ បច្ចយេហិ ឱភាសភាវេន និព្ពត្តេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. អយំ អត្ថោតិ អយមេវ អធិប្បេតត្ថោ. បសំសាវចនន្តិ តស្សេវ អត្ថស្ស ថោមនាវចនំ បដិបក្ខវិធមនបវត្តិវិសេសានំ ពោធនតោ. យោជនាតិ បសំសាវសេន វុត្តបទានំ អត្ថទស្សនវសេន វុត្តបទស្ស ច យោជនា. អវិជ្ជា វិហតាតិ ឯតេន វិជ្ជនដ្ឋេន វិជ្ជាតិ អយម្បិ អត្ថោ ទីបិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នាតិ ឯតេន វិជ្ជាបដិបក្ខា អវិជ្ជា, បដិបក្ខតា ចស្សា បហាតព្ពភាវេន វិជ្ជាយ ច បហាយកភាវេនាតិ ទស្សេតិ. ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេតិ ‘‘តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ’’តិ បទទ្វយេបិ. ឯសេវ នយោតិ យថាវុត្តយោជនំ អតិទិសតិ. តត្ថាយំ យោជនា – ឯវំ អធិគតវិជ្ជស្ស តមោ វិហតោ វិទ្ធស្តោ. កស្មា? យស្មា អាលោកោ ឧប្បន្នោ ញាណាលោកោ បាតុភូតោតិ. បេសិតត្តស្សាតិ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិប្បត្តិំ វិស្សដ្ឋចិត្តស្ស, បឋមវិជ្ជាធិគមាយ បេសិតចិត្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

វិបស្សនាបាទកន្តិ ឥមិនា តស្ស ឈានចិត្តស្ស និព្ពេធភាគិយតមាហ. វិបស្សនា តិវិធា វិបស្សកបុគ្គលភេទេន. មហាពោធិសត្តានញ្ហិ បច្ចេកពោធិសត្តានញ្ច វិបស្សនា ចិន្តាមយញាណសំវឌ្ឍិតត្តា សយម្ភុញាណភូតា, ឥតរេសំ សុតមយញាណសំវឌ្ឍិតត្តា បរោបទេសសម្ភូតា. សា ‘‘ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អវសេសរូបារូបជ្ឈានានំ អញ្ញតរតោ វុដ្ឋាយា’’តិអាទិនា អនេកធា អរូបមុខវសេន ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានំ តេសំ តេសំ ធាតុបរិគ្គហមុខានំ អញ្ញតរមុខវសេន ច អនេកធាវ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៦) នានានយតោ វិភាវិតា. មហាពោធិសត្តានំ បន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សមុខេន បភេទគមនតោ នានានយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសន្និស្សយស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស អធិដ្ឋានភូតំ បុព្ពភាគញាណគព្ភំ គណ្ហាបេន្តំ បរិបាកំ គច្ឆន្តំ បរមគម្ភីរំ សណ្ហសុខុមតរំ អនញ្ញសាធារណំ វិបស្សនាញាណំ ហោតិ, យំ អដ្ឋកថាសុ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យស្ស ច បវត្តិវិភាគេន ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សប្បភេទស្ស បាទកភាវេន សមាបជ្ជិយមានា ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា ទេវសិកំ សត្ថុ វឡញ្ជនកសមាបត្តិយោ វុច្ចន្តិ, ស្វាយំ ពុទ្ធានំ វិបស្សនាចារោ បរមត្ថមញ្ជូសាយំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៤) ទស្សិតោ, អត្ថិកេហិ តតោ គហេតព្ពោតិ. ឥធ បន សាវកានំ វិបស្សនាចារំ សន្ធាយ ‘‘វិបស្សនាបាទក’’ន្តិ វុត្តំ.

កាមំ ហេដ្ឋិមមគ្គញាណានិបិ អាសវានំ ខេបនញាណានិ ឯវ, អនវសេសតោ បន តេសំ ខេបនំ អគ្គមគ្គញាណេនេវាតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គញាណត្ថាយា’’តិ. អាសវវិនាសនតោតិ អាសវានំ និស្សេសំ សមុច្ឆិន្ទនតោ. អាសវានំ ខយេ ញាណំ អាសវក្ខយញាណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រ ចេតំ ញាណ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ខយេ’’តិ អាធារេ ភុម្មំ, ន វិសយេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ បរិយាបន្នត្តា’’តិ អាហ. អភិនីហរតីតិ អភិមុខំ នីហរតិ, យថា មគ្គាភិសមយោ ហោតិ, សវនំ តទភិមុខំ បវត្តេតិ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ទុក្ខស្ស អរិយសច្ចស្ស តទា ភិក្ខុនា បច្ចក្ខតោ គហិតភាវទស្សនំ. ឯត្តកំ ទុក្ខន្តិ តស្ស បរិច្ឆិជ្ជ គហិតភាវទស្សនំ. ន ឥតោ ភិយ្យោតិ តស្ស អនវសេសតោ គហិតភាវទស្សនំ. តេនាហ ‘‘សព្ពម្បិ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ. សរសលក្ខណបដិវេធេនាតិ សភាវសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនេន. អសម្មោហបដិវេធោតិ ច យថា តស្មិំ ញាណេ បវត្តេ បច្ឆា ទុក្ខសច្ចស្ស សរូបាទិបរិច្ឆេទេ សម្មោហោ ន ហោតិ, តថា បវត្តិ. តេនេវាហ ‘‘យថាភូតំ បជានាតី’’តិ. ទុក្ខំ សមុទេតិ ឯតស្មាតិ ទុក្ខសមុទយោ. យំ ឋានំ បត្វាតិ យំ និព្ពានំ មគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយដ្ឋេន ការណភូតំ អាគម្ម. បត្វាតិ ច តទុភយវតោ បុគ្គលស្ស បវត្តិយាតិ កត្វា វុត្តំ. បត្វាតិ វា បាបុណនហេតុ. អប្បវត្តិន្តិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ. តេ វា ន បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ អប្បវត្តិ, និព្ពានំ. តស្សាតិ ទុក្ខនិរោធស្ស. សម្បាបកន្តិ សច្ឆិកិរិយាវសេន សម្មទេវ បាបកំ.

កិលេសវសេនាតិ អាសវសង្ខាតកិលេសវសេន. យស្មា អាសវានំ ទុក្ខសច្ចបរិយាយោ តប្បរិយាបន្នត្តា សេសសច្ចានញ្ច តំសមុទយាទិបរិយាយោ អត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បរិយាយតោ’’តិ. ទស្សេន្តោ សច្ចានីតិ យោជនា. អាសវានញ្ចេត្ថ គហណំ ‘‘អាសវានំ ខយញាណាយា’’តិ អារទ្ធត្តា. តថា ហិ ‘‘កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិអាទិនា អាសវវិមុត្តិសីសេនេវ សព្ពកិលេសវិមុត្តិ វុត្តា. ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិនា មិស្សកមគ្គោ ឥធ កថិតោតិ ‘‘សហ វិបស្សនាយ កោដិប្បត្តំ មគ្គំ កថេសី’’តិ វុត្តំ. ជានតោ បស្សតោតិ ឥមិនា បរិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយា វុត្តា. វិមុច្ចតីតិ ឥមិនា បហានាភិសមយោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឥមិនា មគ្គក្ខណំ ទស្សេតី’’តិ. ជានតោ បស្សតោតិ វា ហេតុនិទ្ទេសោ. យំ ជាននហេតុ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ យោជនា. ធម្មានញ្ហិ សមានកាលិកានម្បិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតា សហជាតកោដិយា លព្ភតិ. ភវាសវគ្គហណេនេវ ឯត្ថ ភវរាគស្ស វិយ ភវទិដ្ឋិយាបិ សមវរោធោតិ ទិដ្ឋាសវស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

ខីណា ជាតីតិអាទីហិ បទេហិ. តស្សាតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស. ភូមិន្តិ បវត្តិដ្ឋានំ. យេនាធិប្បាយេន ‘‘កតមា បនស្សា’’តិអាទិនា ចោទនា កតា, តំ វិវរន្តោ ‘‘ន តាវស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា មគ្គភាវនាយាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘បុព្ពេវ ខីណត្តា’’តិ. ន អនាគតា អស្ស ជាតិ ខីណាតិ យោជនា. ន អនាគតាតិ ច អនាគតភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា លេសេន ចោទេតិ. តេនាហ ‘‘អនាគតេ វាយាមាភាវតោ’’តិ. អនាគតវិសេសោ បនេត្ថ អធិប្បេតោ, តស្ស ខេបនេ វាយាមោ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘យា បន មគ្គស្សា’’តិអាទិ. ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសូតិ ភវត្តយគ្គហណំ វុត្តនយេន អនវសេសតោ ជាតិយា ខីណភាវទស្សនត្ថំ. តន្តិ យថាវុត្តំ ជាតិំ. សោតិ ខីណាសវោ ភិក្ខុ.

ព្រហ្មចរិយវាសោ នាម ឥធ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស និព្ពត្តនមេវាតិ អាហ ‘‘បរិវុត្ថ’’ន្តិ. សម្មាទិដ្ឋិយា ចតូសុ សច្ចេសុ បរិញ្ញាទិកិច្ចសាធនវសេន បវត្តមានាយ សម្មាសង្កប្បាទីនម្បិ ទុក្ខសច្ចេ បរិញ្ញាភិសមយានុគុណា បវត្តិ, ឥតរេសុ ច សច្ចេសុ នេសំ បហានាភិសមយាទិវសេន បវត្តិ បាកដា ឯវ. តេន វុត្តំ ‘‘ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេនា’’តិ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សត្តសេខំ សង្គណ្ហាតិ.

ឥត្ថត្តាយាតិ ឥមេ បការា ឥត្ថំ, តព្ភាវោ ឥត្ថត្តំ, តទត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេ បន បការា អរិយមគ្គព្យាបារភូតា បរិញ្ញាទយោ ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឯវំសោឡសវិធកិច្ចភាវាយា’’តិ. តេ ហិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គានុភាវេន បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, បរិញ្ញាទីសុ ច បហានមេវ បធានំ តទត្ថត្តា ឥតរេសន្តិ អាហ ‘‘កិលេសក្ខយាយ វា’’តិ. បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. ទុតិយវិកប្បេ ឥត្ថត្តាយាតិ និស្សក្កេ សម្បទានវចនន្តិ អាហ ‘‘ឥត្ថភាវតោ’’តិ. អបរន្តិ អនាគតំ. ឥមេ បន ចរិមកត្តភាវសង្ខាតា បញ្ចក្ខន្ធា. បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តីតិ ឯតេន តេសំ អប្បតិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. អបរិញ្ញាមូលកា ហិ បតិដ្ឋា. យថាហ ‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ, អត្ថិ នន្ទី, អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៦៤; កថា. ២៩៦; មហានិ. ៧). តេនេវាហ – ‘‘ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយា’’តិអាទិ.

យស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស. តស្ស ហិ សីលំ កទាចិ វឌ្ឍតិ, កទាចិ ហាយតិ. សេក្ខាបិ បន សីលេសុ បរិបូរការិនោវ, អសេក្ខេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘ខីណាសវស្សា’’តិអាទិ. វសិប្បត្តន្តិ វសីភាវប្បត្តំ. សុដ្ឋុ សមាហិតន្តិ អគ្គផលសមាធិនា សម្មទេវ សមាហិតំ. ធិតិសម្បន្នន្តិ អគ្គផលធិតិយា សមន្នាគតំ. មច្ចុំ ជហិត្វា ឋិតន្តិ អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ វុត្តំ. កថំ បុនព្ភវាភាវោតិ អាហ ‘‘សព្ពេ បាបធម្មេ បជហិត្វា ឋិត’’ន្តិ. សព្ពស្សបិ ញេយ្យធម្មស្ស ចតុសច្ចន្តោគធត្តា វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធន្តិ ចតុសច្ចពុទ្ធ’’ន្តិ. ពុទ្ធសាវកាតិ សាវកពុទ្ធា នមស្សន្តិ, បគេវ ឥតរា បជា. ឥតរា ហិ បជា សាវកេបិ នមស្សន្តិ. ឥតិ ឯត្តកេន ឋានេន សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វសេន គាថានំ អត្ថំ វត្វា ឥទានិ សាវកស្សបិ វសេន អត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. សាវកោបិ គោតមោ មុខនិព្ពត្តេន សម្បត្តេន សម្ពន្ធេន, យតោ សព្ពេបិ អរិយសាវកា ភគវតោ ឱរសបុត្តាតិ វុច្ចន្តីតិ.

និវុស្សតីតិ និវាសោ, និវុត្ថោ ខន្ធសន្តានោតិ អាហ ‘‘និវុត្ថក្ខន្ធបរម្បរ’’ន្តិ. អវេតិ, អវេទីតិ បាឋទ្វយេនបិ បុព្ពេនិវាសញាណស្ស កិច្ចសិទ្ធិំយេវ ទស្សេតិ. ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញិភាវសាមញ្ញតោ វេហប្ផលាបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ‘‘ឆ កាមាវចរេ, នវ ព្រហ្មលោកេ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឥតរេ បន អបចុរភាវតោ ន វុត្តា. ឯកច្ចានំ អវិសយភាវតោ ច អវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ជាតិ ខីយតិ ឯតេនាតិ ជាតិក្ខយោ, អរហត្តន្តិ អាហ ‘‘អរហត្តំ បត្តោ’’តិ. ‘‘អភិញ្ញាយា’’តិ វត្តព្ពេ យការលោបេន ‘‘អភិញ្ញា’’តិ និទ្ទេសោ កតោតិ អាហ ‘‘ជានិត្វា’’តិ. កិច្ចវោសានេនាតិ ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពស្ស សោឡសវិធស្ស កិច្ចស្ស បរិយោសានេន. វោសិតោតិ បរិយោសិតោ, និដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. មោនេយ្យេន សមន្នាគតោតិ កាយមោនេយ្យាទីហិ សមន្នាគតោ. លបិតំ លបតីតិ លបិតលាបនោ. អត្តបច្ចក្ខតោ ញត្វាតិ ឥមិនា តេសំ វិជ្ជានំ បដិលទ្ធភាវំ ទីបេតិ.

តិកណ្ណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ជាណុស្សោណិសុត្តវណ្ណនា

៦០. នវមេ ទេយ្យធម្មស្សេតំ នាមន្តិ យាគំ ករោន្តេន ទាតព្ពទេយ្យធម្មំ សន្ធាយ វទតិ តទញ្ញស្ស បាឡិយំ ទេយ្យធម្មគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. មតកភត្តន្តិ មតកេ ឧទ្ទិស្ស ទាតព្ពភត្តំ, បិតុបិណ្ឌន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វរបុរិសានន្តិ វិសិដ្ឋបុរិសានំ, ឧត្តមបុរិសានន្តិ អត្ថោ. សព្ពមេតំ ទានន្តិ យថាវុត្តភេទំ យញ្ញសទ្ធាទិទានំ.

ជាណុស្សោណិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

៦១. ទសមេ ជិណ្ណានំ ហត្ថិសាលាទីនំ បដិសង្ខរណំ បុន បាកតិកករណំ ជិណ្ណបដិសង្ខរណំ, តស្ស ការកោ ជិណ្ណបដិសង្ខរណការកោ. ពាហិរសមយេតិ សត្ថុសាសនតោ ពាហិរេ អញ្ញតិត្ថិយសមយេ. សព្ពចតុក្កេនាតិអាទីសុ សព្ពេសុ ទ្វិបទចតុប្បទាទិភេទេសុ បាណេសុ ឯកេកស្មិំ ចត្តារោ ចត្តារោ បាណេ វធិត្វា យជិតព្ពំ យញ្ញំ សព្ពចតុក្កំ នាម. សេសេសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្ស វា តស្ស វាតិ និស្សក្កេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘យស្មា វា តស្មា វា’’តិ. ឯវមស្សាយន្តិ ឯត្ថ អស្សូតិ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបិ អយ’’ន្តិ.

វឌ្ឍេន្តោតិ បដ្ឋបេន្តោ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱគធំ មូលំ បតិដ្ឋាភូតំ ព្រហ្មចរិយោគធំ. តេនាហ ‘‘អរហត្តមគ្គសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ចេត្ថ អរហត្តមគ្គស្សេវ គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧត្តមំ បតិដ្ឋាភូតំ អារម្មណូបនិស្សយភាវេន.

អប្បេហិ វេយ្យាវច្ចករាទីហិ អត្ថោ ឯតិស្សាតិ អប្បដ្ឋា ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា. តេនាហ ‘‘យត្ថ ពហូ’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យស្សំ បដិបទាយំ. អប្បោ សមារម្ភោ ឯតស្សាតិ អប្បសមារម្ភោ. បាសំសាតិ បសំសារហា. ឯតំ យេវ កថាបេស្សាមីតិ ឯតេនេវ ព្រាហ្មណេន កថាបេស្សាមិ.

សោប្បេនាតិ និទ្ទាយ. បមាទេនាតិ ជាគរិយាទីសុ អននុយុញ្ជនតោ សតិវិប្បវាសលក្ខណេន បមាទេន. បច្ចនីកបដិហរណវសេនាតិ បដិបក្ខាបនយនវសេន. តថា ហិ ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. ‘‘បដី’’តិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋស្មិំ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្កិលេសេ កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆាហរណំ បដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ, បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ. បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ.

អាគតនិមិត្តេនាតិ អាគតាការសល្លក្ខណវសេន. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯកោ រាជាតិ ទក្ខិណមធុរាធិបតិ ឯកោ បណ្ឌុរាជា. ឯវម្បិ តេ មនោតិ ឥមិនា អាការេន តវ មនោ បវត្តោតិ អត្ថោ. តេន បការេន បវត្តោតិ អាហ ‘‘សោមនស្សិតោ វា’’តិអាទិ. សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ អធិប្បាយេនេវំ វុត្តំ. ‘‘ឯវំ តវ មនោ’’តិ ឥទញ្ច មនសោ សោមនស្សិតតាទិមត្តទស្សនំ, ន បន យេន សោ សោមនស្សិតោ វា ទោមនស្សិតោ វា, តំទស្សនំ. សោមនស្សគ្គហណេន ចេត្ថ តទេកដ្ឋា រាគាទយោ សទ្ធាទយោ ច ទស្សិតា ហោន្តិ, ទោមនស្សគ្គហណេន ទោសាទយោ. ទុតិយន្តិ ‘‘ឥត្ថម្បិ តេ មនោ’’តិ បទំ. ឥតិបីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ ‘‘អត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០) វិយ. តេនាហ ‘‘ឥមញ្ច ឥមញ្ច អត្ថំ ចិន្តយមាន’’ន្តិ. បិ-សទ្ទោ វុត្តត្ថសម្បិណ្ឌនត្ថោ.

កថេន្តានំ សុត្វាតិ កថេន្តានំ សទ្ទំ សុត្វា. តស្ស វសេនាតិ តស្ស វិតក្កិតស្ស វសេន. អដ្ដការកេនាតិ វិនិច្ឆយការកេន.

ន អរិយានន្តិ អរិយានំ មគ្គផលចិត្តំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. តញ្ហិ តេន អនធិគតត្តា ចេតោបរិយញាណេនបិ ន សក្កា វិញ្ញាតុំ, អញ្ញំ បន ចិត្តំ ជានាតិយេវ. ហេដ្ឋិមោ ឧបរិមស្ស ចិត្តំ ន ជានាតីតិអាទីនិបិ មគ្គផលចិត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. សោតាបន្នាទយោបិ ហិ អត្តនា អធិគតមេវ មគ្គផលំ បរេហិ ឧប្បាទិតំ សម្មា ចេតោបរិយញាណេន ជានិតុំ សក្កោន្តិ, ន អត្តនា អនធិគតំ. សព្ពេបិ អរិយា អត្តនោ ផលំ សមាបជ្ជន្តិ អធិគតត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេសុ ចា’’តិអាទិមាហ. យទិ អរិយា អត្តនា អធិគតផលំ សមាបជ្ជន្តិ, ឧបរិមាបិ ហេដ្ឋិមំ ផលំ សមាបជ្ជន្តិ អធិគតត្តា លោកិយសមាបត្តិយោ វិយាតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយា, តន្និវត្តនត្ថមាហ ‘‘ឧបរិមោ ហេដ្ឋិមំ ន សមាបជ្ជតី’’តិ.

ឧបរិមោតិ សកទាគាមិអាទិអរិយបុគ្គលោ. ហេដ្ឋិមន្តិ សោតាបត្តិផលាទិំ. ន សមាបជ្ជតីតិ សតិបិ អធិគតត្តេ ន សមាបជ្ជតិ. កស្មាតិ ចេ? ការណមាហ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិ, តេសំ សកទាគាមិអាទីនំ ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា ផលសមាបត្តិ តេសុ តេសុយេវ ហេដ្ឋិមេសុ អរិយបុគ្គលេសុ បវត្តតិ, ន ឧបរិមេសូតិ អត្ថោ. ឥមិនា ហេដ្ឋិមំ ផលចិត្តំ ឧបរិមស្ស ន ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. កស្មាតិ ចេ? បុគ្គលន្តរភាវូបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធត្តា. ឯតេន ឧបរិមោ អរិយោ ហេដ្ឋិមំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ អត្តនា អធិគតត្តា យថា តំ លោកិយសមាបត្តិន្តិ ឯវំ បវត្តោ ហេតុ ព្យភិចារិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ លោកិយជ្ឈានេសុ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនំ នាម អត្ថិ វិសេសាភាវតោ, ឥធ បន អសមុគ្ឃាដិតកម្មកិលេសនិរោធនេន បុថុជ្ជនេហិ វិយ សោតាបន្នស្ស សោតាបន្នាទីហិ សកទាគាមិអាទីនំ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនំ អត្ថិ. យតោ ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា ផលធម្មា ឧបរូបរិមគ្គធម្មេហិ និវត្តិតា បដិបក្ខេហិ វិយ អភិភូតា អប្បវត្តិធម្មតំយេវ អាបន្នា. តេនេវ វុត្តំ ‘‘បដិប្បស្សទ្ធត្តា’’តិ.

អបិច កុសលកិរិយប្បវត្តិ នាម អញ្ញា, វិបាកប្បវត្តិ ច អញ្ញាតិ អនន្តរផលត្តា ច លោកុត្តរកុសលានំ ហេដ្ឋិមតោ ឧបរិមោ ភវន្តរគតោ វិយ ហោតិ. តំតំផលវសេនេវ ហិ អរិយានំ សោតាបន្នាទិនាមលាភោ. តេ សចេ អញ្ញផលសមង្គិនោបិ ហោន្តិ, សោតាបន្នាទិនាមម្បិ តេសំ អវវត្ថិតំ សិយា. តស្ស តស្ស វា អរិយស្ស តំ តំ ផលំ សទិសន្តិ កត្វា ន ឧបរិមស្ស ហេដ្ឋិមផលសមង្គិតាយ លេសោបិ សម្ភវតិ, កុតោ តស្សា សមាបជ្ជនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ហេដ្ឋិមា ច សោតាបន្នាទយោ ឧបរិមំ សកទាគាមិផលាទិំ ន សមាបជ្ជន្តិ អនធិគតត្តា. ន ហិ អនធិគតំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិតុំ សក្កា, តស្មា សព្ពេបិ អរិយា អត្តនោយេវ ផលំ សមាបជ្ជន្តីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

បវត្តេន្តាតិ បវត្តកា ហុត្វា, បវត្តនវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ យថានុសិដ្ឋាយ អនុសាសនិយា វិធិវសេន បដិសេធវសេន ច បវត្តិតាការបរាមសនំ. សា ច សម្មាវិតក្កា នាម មិច្ឆាវិតក្កានញ្ច បវត្តិអាការទស្សនវសេន បវត្តតិ. តត្ថ អានិសំសស្ស អាទីនវស្ស ច វិភាវនត្ថំ អនិច្ចសញ្ញមេវ, ន និច្ចសញ្ញន្តិ អត្ថោ. បដិយោគិនិវត្តនត្ថញ្ហិ ឯវ-ការគ្គហណំ. ឥធាបិ ឯវសទ្ទគ្គហណស្ស អត្ថោ បយោជនញ្ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥទំ-គហណេបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចកាមគុណរាគន្តិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ តទញ្ញរាគស្ស ទោសាទីនញ្ច បហានស្ស ឥច្ឆិតត្តា តប្បហានស្ស ច តទញ្ញរាគាទិខេបស្ស ឧបាយភាវតោ. តថា វុត្តំ ទុដ្ឋលោហិតវិមោចនស្ស បុព្ពទុដ្ឋមំសខេបនូបាយតា វិយ. លោកុត្តរធម្មមេវាតិ អវធារណំ បដិក្ខេបភាវតោ សាវជ្ជធម្មនិវត្តនបរំ ទដ្ឋព្ពំ, តស្ស អធិគមូបាយានិសំសភូតានំ តទញ្ញេសំ អនវជ្ជធម្មានំ នានន្តរិយភាវតោ.

ចិន្តាមណិកវិជ្ជាសរិក្ខកតន្តិ ឥមិនា ‘‘ចិន្តាមណី’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមា លោកេ ឯកា វិជ្ជា អត្ថិ, យាយ បរេសំ ចិត្តំ វិជានន្តីតិ ទីបេតិ. ‘‘តស្សា កិរ វិជ្ជាយ សាធកោ បុគ្គលោ តាទិសេ ទេសកាលេ មន្តំ បរិជប្បិត្វា យស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ, តស្ស ទិដ្ឋហត្ថាទិវិសេសសញ្ជាននមុខេន ចិត្តាចារំ អនុមិនន្តោ កថេតី’’តិ កេចិ. អបរេ ‘‘វាចំ និច្ឆរាបេត្វា តត្ថ អក្ខរសល្លក្ខណវសេនា’’តិ វទន្តិ.

ឥទញ្ច បន សព្ពន្តិ ‘‘ភវំ គោតមោ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ សព្ពម្បិ.

សង្គារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រាហ្មណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.