៤. និទានសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ បិណ្ឌករណត្ថាយាតិ អាយូហនវសេន រាសិករណត្ថាយ. អភិន្នានីតិ ឯកទេសេនបិ អខណ្ឌិតានិ. ភិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ ពីជំ ពីជកិច្ចាយ ន ឧបកប្បតិ. អបូតីនីតិ ឧទកតេមនេន បូតិភាវំ ន ឧបគតានិ. បូតិពីជញ្ហិ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. តេនាហ ‘‘បូតិភាវេន អពីជត្តំ អប្បត្តានី’’តិ. ន វាតេន ន ច អាតបេន ហតានីតិ វាតេន ច អាតបេន ច ន ហតានិ, និរោជតំ ន បាបិតានិ. និរោជញ្ហិ កសដពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សារាទានីតិ តណ្ឌុលសារស្ស អាទានតោ សារាទានិ. និស្សារញ្ហិ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. តេនាហ ‘‘គហិតសារានី’’តិ, បតិដ្ឋិតសារានីតិ អត្ថោ. សន្និចយភាវេន សុខំ សយិតានីតិ ចត្តារោ មាសេ កោដ្ឋបក្ខិត្តនិយាមេនេវ សុខសយិតានិ.

កម្មវិភត្តីតិ កម្មវិភាគោ. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. បច្ចុបន្នភវតោ អនន្តរំ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. អបរបរិយាយវេទនីយន្តិ ទិដ្ឋធម្មានន្តរភវតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវបរិយាយេ អត្តភាវបរិវត្តេ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ. បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវប្បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា បវត្តា បឋមជវនចេតនា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ នាម. សា ហិ វុត្តាការេន ពលវតី ជវនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការានុបការវសប្បវត្តិយា អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច បឋមជវនចេតនា ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ ផលំ ទេតិ. តថា អសក្កោន្តន្តិ កម្មស្ស វិបាកទានំ នាម ឧបធិប្បយោគាទិបច្ចយន្តរសមវាយេនេវ ហោតីតិ តទភាវតោ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តំ. អហោសិកម្មន្តិ អហោសិ ឯវ កម្មំ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ អត្ថិ ភវិស្សតិ ចាតិ ឯវំ វេទិតព្ពំ កម្មំ.

អត្ថសាធិកាតិ ទានាទិបាណាតិបាតាទិអត្ថស្ស និប្ផាទិកា. កា បន សាតិ អាហ ‘‘សត្តមជវនចេតនា’’តិ. សា ហិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា វុត្តនយេន បដិលទ្ធវិសេសា បុរិមជវនចេតនាហិ លទ្ធាសេវនា ច សមានា អនន្តរត្តភាវេ វិបាកទាយិនី ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. បុរិមឧបមាយយេវាតិ មិគលុទ្ទកោបមាយយេវ.

សតិ សំសារប្បវត្តិយាតិ ឥមិនា អសតិ សំសារប្បវត្តិយំ អហោសិកម្មបក្ខេ តិដ្ឋតិ វិបច្ចនោកាសស្ស អភាវតោតិ ទីបេតិ. យំ គរុកន្តិ យំ អកុសលំ មហាសាវជ្ជំ, កុសលញ្ច មហានុភាវំ កម្មំ. កុសលំ វា ហិ ហោតុ អកុសលំ វា, យំ គរុកំ មាតុឃាតាទិកម្មំ វា មហគ្គតកម្មំ វា, តទេវ បឋមំ វិបច្ចតិ. តេនាហ ‘‘កុសលាកុសលេសុ បនា’’តិអាទិ. យំ ពហុលន្តិ យំ ពហុលំ អភិណ្ហសោ កតំ សមាសេវិតំ. តេនាហ ‘‘កុសលាកុសលេសុ បន យំ ពហុលំ ហោតី’’តិអាទិ. យទាសន្នំ នាម មរណកាលេ អនុស្សរិតំ កម្មំ, អាសន្នកាលេ កតេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘យំ បន កុសលាកុសលេសុ អាសន្នមរណេ’’តិអាទិ. អនុស្សរិតុន្តិ បរិព្យត្តភាវេន អនុស្សរិតុំ.

តេសំ អភាវេតិ តេសំ យំគរុកាទីនំ តិណ្ណំ កម្មានំ អភាវេ. យត្ថ កត្ថចិ វិបាកំ ទេតីតិ បដិសន្ធិជនកវសេន វិបាកំ ទេតិ. បដិសន្ធិជនកវសេន ហិ គរុកាទិកម្មចតុក្កំ វុត្តំ. តត្ថ គរុកំ សព្ពបឋមំ វិបច្ចតិ, គរុកេ អសតិ ពហុលីកតំ, តស្មិំ អសតិ យទាសន្នំ, តស្មិំ អសតិ ‘‘កដត្តា វា បនា’’តិ វុត្តំ បុរិមជាតីសុ កតកម្មំ វិបច្ចតិ. ពហុលាសន្នបុព្ពកតេសុ ច ពលាពលំ ជានិតព្ពំ. បាបតោ បាបន្តរំ កល្យាណញ្ច, កល្យាណតោ កល្យាណន្តរំ បាបញ្ច ពហុលីកតំ. តតោ មហតោវ បុព្ពកតាទិ អប្បញ្ច ពហុលានុស្សរណេន វិប្បដិសារាទិជននតោ, បដិបក្ខស្ស អបរិបុណ្ណតាយ អារទ្ធវិបាកស្ស កម្មស្ស កម្មសេសស្ស វា អបរបរិយាយវេទនីយស្ស អបរិក្ខីណតាយ សន្តតិយា បរិណាមវិសេសតោតិ តេហិ តេហិ ការណេហិ អាយូហិតផលំ បឋមំ វិបច្ចតិ. មហានារទកស្សបជាតកេ (ជា. ២.២២.១១៥៣ អាទយោ) វិទេហរញ្ញោ សេនាបតិ អលាតោ, ពីជកោ ទាសោ, រាជកញ្ញា រុចា ច ឯត្ថ និទស្សនំ. តថា ហិ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ. កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ, បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ –

អាទិ. សព្ពំ មហាកម្មវិភង្គសុត្តំ (ម. និ. ៣.៣០៣) វិត្ថារេតព្ពំ. កិំ ពហុនា. យំ តំ តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ, តស្សេវាយំ វិសយោ, យទិទំ តស្ស តស្ស កម្មស្ស តេន តេន ការណេន បុព្ពាបរវិបាកតា សមត្ថីយតិ.

ឥទានិ ជនកាទិកម្មចតុក្កំ វិភជន្តោ ‘‘ជនកំ នាមា’’តិអាទិមាហ. បវត្តិំ ន ជនេតីតិ បវត្តិវិបាកំ ន ជនេតិ. បឋមនយេ ជនកកម្មស្ស បដិសន្ធិវិបាកមត្តស្សេវ វុត្តត្តា តស្ស បវត្តិវិបាកទាយកត្តម្បិ អនុជានន្តោ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បដិសន្ធិទានាទិវសេន វិបាកសន្តានស្ស និព្ពត្តកំ ជនកំ. សុខទុក្ខសន្តានស្ស នាមរូបប្បពន្ធស្ស វា ចិរតរំ បវត្តិហេតុភូតំ ឧបត្ថម្ភកំ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ ឧបត្ថម្ភេតិ, អទ្ធានំ បវត្តេតី’’តិ. ឧបបីឡកំ សុខទុក្ខប្បពន្ធេ បវត្តមានេ សណិកំ សណិកំ ហាបេតិ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ បីឡេតិ ពាធេតិ, អទ្ធានំ បវត្តិតុំ ន ទេតី’’តិ.

វាតកាឡកោ មហល្លកោ ចោរេ ឃាតេតុំ ន សក្កោតីតិ សោ កិរ មហល្លកកាលេ ឯកប្បហារេន សីសំ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតិ, ទ្វេ តយោ វារេ បហរន្តោ មនុស្សេ កិលមេតិ, តស្មា តេ ឯវមាហំសុ. អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភិត្វាតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឱរតោ អនុលោមិកំ ខន្តិំ លភិត្វា. តរុណវច្ឆាយ គាវិយា មទ្ទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបិតោតិ ឯកា កិរ យក្ខិនី ធេនុវេសេន អាគន្ត្វា ឧរេ បហរិត្វា មារេសិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. នគរេ ភវោ នាគរិយោ.

ឃាតេត្វាតិ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា. កម្មស្ស ឧបច្ឆិន្ទនំ នាម តស្ស វិបាកប្បដិពាហនមេវាតិ អាហ ‘‘តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា’’តិ. តញ្ច អត្តនោ វិបាកុប្បត្តិយា ឱកាសករណន្តិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតី’’តិ. វិបច្ចនាយ កតោកាសំ កម្មំ វិបក្កម្មេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បន កម្មេន កតេ ឱកាសេ តំ វិបាកំ ឧប្បន្នំ នាម វុច្ចតី’’តិ. ឧបបីឡកំ អញ្ញស្ស វិបាកំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន សយំ អត្តនោ វិបាកំ ទេតិ. ឧបឃាតកំ បន ទុព្ពលកម្មំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. កិញ្ចិ ពហ្វាពាធតាទិបច្ចយូបសន្និបាតេន វិបាកស្ស វិពាធកំ ឧបបីឡកំ, តថា វិបាកស្សេវ ឧបច្ឆេទកំ. ឧបឃាតកកម្មំ បន ឧបឃាតេត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសករណេន វិបច្ចនេ សតិ ជនកមេវ សិយា. ជនកាទិភាវោ នាម វិបាកំ បតិ ឥច្ឆិតព្ពោ, ន កម្មំ បតីតិ វិបាកស្សេវ ឧបឃាតកតា យុត្តា វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – យស្មិំ កម្មេ កតេ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច វិបាកកដត្តារូបានំ ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ ជនកំ. យស្មិំ បន កតេ អញ្ញេន ជនិតស្ស ឥដ្ឋស្ស វា អនិដ្ឋស្ស វា ផលស្ស វិពាធកវិច្ឆេទកបច្ចយានុប្បត្តិយា ឧបព្រូហនបច្ចយុប្បត្តិយា ជនកសាមត្ថិយានុរូបំ បរិសុទ្ធិចិរតរប្បពន្ធា ហោតិ, តំ ឧបត្ថម្ភកំ. ជនកេន និព្ពត្តិតំ កុសលផលំ វា អកុសលផលំ វា យេន បច្ចនីកភូតេន រោគធាតុវិសមតាទិនិមិត្តតាយ វិពាធយតិ, តំ ឧបបីឡកំ. យេន បន កម្មុនា ជនកសាមត្ថិយវសេន ចិរតរប្បពន្ធារហម្បិ សមានំ ផលំ វិច្ឆេទកបច្ចយុប្បត្តិយា ឧបហញ្ញតិ វិច្ឆិជ្ជតិ, តំ ឧបឃាតកន្តិ អយមេត្ថ សារោ.

តត្ថ កេចិ ទុតិយស្ស កុសលភាវំ ឥត្ថត្តមាគតស្ស អប្បាពាធទីឃាយុកតាសំវត្តនវសេន, បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ អកុសលភាវំ ពហ្វាពាធអប្បាយុកតាសំវត្តនវសេន វណ្ណេន្តិ. តថា ច វុត្តំ មជ្ឈិមនិកាយេ ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២៩០) –

‘‘ចត្តារិ ហិ កម្មានិ – ឧបបីឡកំ, ឧបច្ឆេទកំ, ជនកំ, ឧបត្ថម្ភកន្តិ. ពលវកម្មេន ហិ និព្ពត្តំ បវត្តេ ឧបបីឡកំ អាគន្ត្វា អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘សចាហំ បឋមតរំ ជានេយ្យំ, ន តេ ឥធ និព្ពត្តិតុំ ទទេយ្យំ, ចតូសុយេវ តំ អបាយេសុ និព្ពត្តាបេយ្យំ. ហោតុ, ត្វំ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្ត, អហំ ឧបបីឡកកម្មំ នាម តំ បីឡេត្វា និរោជំ និយូសំ កសដំ ករិស្សាមី’តិ. តតោ បដ្ឋាយ តំ តាទិសំ ករោតិ. កិំ ករោតិ? បរិស្សយំ ឧបនេតិ, ភោគេ វិនាសេតិ.

‘‘តត្ថ ទារកស្ស មាតុកុច្ឆិយំ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មាតុ អស្សាទោ វា សុខំ វា ន ហោតិ, មាតាបិតូនំ បីឡាវ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ បរិស្សយំ ឧបនេតិ. ទារកស្ស បន មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ គេហេ ភោគា ឧទកំ បត្វា លោណំ វិយ រាជាទីនំ វសេន នស្សន្តិ, កុម្ភទោហនធេនុយោ ខីរំ ន ទេន្តិ, សូរតា គោណា ចណ្ឌា ហោន្តិ, កាណា ហោន្តិ, ខញ្ជា ហោន្តិ, គោមណ្ឌលេ រោគោ បតតិ, ទាសាទយោ វចនំ ន ករោន្តិ, វាបិតំ សស្សំ ន ជាយតិ, គេហគតំ គេហេ, អរញ្ញគតំ អរញ្ញេ នស្សតិ, អនុបុព្ពេន ឃាសច្ឆាទនមត្តំ ទុល្លភំ ហោតិ, គព្ភបរិហារោ ន ហោតិ, វិជាតកាលេ មាតុ ថញ្ញំ ឆិជ្ជតិ, ទារកោ បរិហារំ អលភន្តោ បីឡិតោ និរោជោ និយូសោ កសដោ ហោតិ. ឥទំ ឧបបីឡកកម្មំ នាម.

‘‘ទីឃាយុកកម្មេន បន និព្ពត្តស្ស ឧបច្ឆេទកកម្មំ អាគន្ត្វា អាយុំ ឆិន្ទតិ. យថា ហិ បុរិសោ អដ្ឋុសភគមនំ កត្វា សរំ ខិបេយ្យ, តមញ្ញោ ធនុតោ មុត្តមត្តំ មុគ្គរេន បហរិត្វា តត្ថេវ បាតេយ្យ, ឯវំ ទីឃាយុកកម្មេន និព្ពត្តស្ស ឧបច្ឆេទកកម្មំ អាយុំ ឆិន្ទតិ. កិំ ករោតិ? ចោរានំ អដវិំ បវេសេតិ, វាឡមច្ឆោទកំ ឱតារេតិ, អញ្ញតរំ វា បន សបរិស្សយឋានំ ឧបនេតិ. ឥទំ ឧបច្ឆេទកកម្មំ នាម. ‘ឧបឃាតក’ន្តិបិ ឯតស្សេវ នាមំ. បដិសន្ធិនិព្ពត្តកំ បន កម្មំ ជនកកម្មំ នាម. អប្បភោគកុលាទីសុ និព្ពត្តស្ស ភោគសម្បទាទិករណេន ឧបត្ថម្ភកកម្មំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម.

‘‘បរិត្តកម្មេនបិ និព្ពត្តំ ឯតំ បវត្តេ បាណាតិបាតាទិវិរតិកម្មំ អាគន្ត្វា អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘សចាហំ បឋមតរំ ជានេយ្យំ, ន តេ ឥធ និព្ពត្តិតុំ ទទេយ្យំ, ទេវលោកេយេវ តំ និព្ពត្តាបេយ្យំ, ហោតុ, ត្វំ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្ត, អហំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម ឧបត្ថម្ភំ តេ ករិស្សាមី’តិ ឧបត្ថម្ភំ ករោតិ. កិំ ករោតិ? បរិស្សយំ នាសេតិ, ភោគេ ឧប្បាទេតិ.

‘‘តត្ថ ទារកស្ស មាតុកុច្ឆិយំ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មាតាបិតូនំ សុខមេវ សាតមេវ ហោតិ. យេបិ បកតិយា មនុស្សាមនុស្សបរិស្សយា ហោន្តិ, តេ សព្ពេ អបគច្ឆន្តិ. ឯវំ បរិស្សយំ នាសេតិ. ទារកស្ស បន មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ គេហេ ភោគានំ បមាណំ ន ហោតិ, និធិកុម្ភិយោ បុរតោបិ បច្ឆតោបិ គេហំ បរិវដ្ដមានា បវិសន្តិ. មាតាបិតរោ បរេហិ ឋបិតធនស្សបិ សម្មុខីភាវំ គច្ឆន្តិ, ធេនុយោ ពហុខីរា ហោន្តិ, គោណា សុខសីលា ហោន្តិ, វប្បដ្ឋានេ សស្សានិ សម្បជ្ជន្តិ, វឌ្ឍិយា វា សម្បយុត្តំ, តាវកាលិកំ វា ទិន្នំ ធនំ អចោទិតា សយមេវ អាហរិត្វា ទេន្តិ, ទាសាទយោ សុព្ពចា ហោន្តិ, កម្មន្តា ន បរិហាយន្តិ, ទារកោ គព្ភតោ បដ្ឋាយ បរិហារំ លភតិ, កោមារិកវេជ្ជា សន្និហិតាវ ហោន្តិ. គហបតិកុលេ ជាតោ សេដ្ឋិដ្ឋានំ, អមច្ចកុលាទីសុ ជាតោ សេនាបតិដ្ឋានាទីនិ លភតិ. ឯវំ ភោគេ ឧប្បាទេតិ. សោ អបរិស្សយោ សភោគោ ចិរំ ជីវតិ. ឥទំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម. ឥមេសុ ចតូសុ បុរិមានិ ទ្វេ អកុសលានេវ, ជនកំ កុសលម្បិ អកុសលម្បិ, ឧបត្ថម្ភកំ កុសលមេវា’’តិ.

ឯត្ថ វិពាធូបឃាតា នាម កុសលវិបាកម្ហិ ន យុត្តាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទ្វេ អកុសលានេវា’’តិ វុត្តំ. ទេវទត្តាទីនំ បន នាគាទីនំ ឥតោ អនុប្បទិន្នយាបនកបេតានញ្ច នរកាទីសុ អកុសលវិបាកូបត្ថម្ភនូបបីឡនូបឃាតកានិ សន្តីតិ ចតុន្នម្បិ កុសលាកុសលភាវោ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯវញ្ច កត្វា យា ពហូសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ ឯកេន គហិតប្បដិសន្ធិកស្ស ឥតរេសំ តស្ស អនុពលប្បទាយិតា វុត្តា, សាបិ សមត្ថិតា ហោតិ.

សុត្តន្តបរិយាយេន ឯកាទស កម្មានិ វិភជិត្វា ឥទានិ អភិធម្មបរិយាបន្នំ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានី’’តិអាទិនា វិភង្គបាឡិំ (វិភ. ៨១០) ទស្សេតិ. តត្ថ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានីតិ គតិសម្បត្តិយា បដិពាហិតានិ និវារិតានិ បដិសេធិតានិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ច គតិសម្បត្តីតិ សម្បន្នគតិ ទេវលោកោ ច មនុស្សលោកោ ច. គតិវិបត្តីតិ វិបន្នគតិ ចត្តារោ អបាយា. ឧបធិសម្បត្តីតិ អត្តភាវសមិទ្ធិ. ឧបធិវិបត្តីតិ ហីនអត្តភាវតា. កាលសម្បត្តីតិ សុរាជសុមនុស្សកាលសង្ខាតោ សម្បន្នកាលោ. កាលវិបត្តីតិ ទុរាជទុម្មនុស្សកាលសង្ខាតោ វិបន្នកាលោ. បយោគសម្បត្តីតិ សម្មាបយោគោ. បយោគវិបត្តីតិ មិច្ឆាបយោគោ.

ឥទានិ យថាវុត្តបាឡិយា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនិដ្ឋារម្មណានុភវនារហេ កម្មេ វិជ្ជមានេយេវាតិ ឥមិនា អនិដ្ឋារម្មណានុភវននិម្មិត្តកស្ស បាបកម្មស្ស សព្ភាវំ ទស្សេតិ. តំ កម្មន្តិ តំ បាបកំ កម្មំ. ឯកច្ចស្ស ហិ អនិដ្ឋារម្មណានុភវននិមិត្តំ ពហុបាបកម្មំ វិជ្ជមានម្បិ គតិវិបត្តិយំ ឋិតស្សេវ វិបច្ចតិ. យទិ បន សោ ឯកេន កល្យាណកម្មេន គតិសម្បត្តិយំ ទេវេសុ វា មនុស្សេសុ វា និព្ពត្តេយ្យ, តាទិសេ ឋានេ អកុសលស្ស វារោ នត្ថិ, ឯកន្តំ កុសលស្សេវាតិ តំ កម្មំ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ. បតិពាហិតំ ហុត្វាតិ ពាធិតំ ហុត្វា. អត្តភាវសមិទ្ធិយន្តិ សរីរសម្បត្តិយំ. កិលិដ្ឋកម្មស្សាតិ ហត្ថិមេណ្ឌអស្សពន្ធកគោបាលកាទិកម្មស្ស. បលាយិតព្ពយុត្តកាលេតិ ហត្ថិអាទិបច្ចត្ថិកសមាគមកាលេ. លញ្ជំ ទេតីតិ ឯវំ មេ ពាធតំ បរេសំ វសេ ន ហោតីតិ ទេតិ. ចោរិកយុត្តកាលេតិ បក្ខពលាទីនំ លព្ភមានកាលេ. អន្តរកប្បេតិ បរិយោសានប្បត្តេ អន្តរកប្បេ.

អភិធម្មនយេន សោឡស កម្មានិ វិភជិត្វា បដិសម្ភិទាមគ្គបរិយាយេន (បដិ. ម. ១.២៣៤-២៣៥) ទ្វាទស កម្មានិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបរានិបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អតីតភវេសុ កតស្ស កម្មស្ស អតីតភវេសុយេវ វិបក្កវិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ កម្មំ អតីតេ អាយូហិត’’ន្តិអាទិ. វិបាកវារន្តិ វិបច្ចនាវសរំ វិបាកវារំ. ‘‘វិបាកវារំ លភតី’’តិ ឥមិនា វុត្តមេវត្ថំ ‘‘បដិសន្ធិំ ជនេសី’’តិអាទិនា វិភាវេតិ. តត្ថ បដិសន្ធិំ ជនេសីតិ ឥមិនា ច បដិសន្ធិទាយកស្ស កម្មស្ស បវត្តិវិបាកទាយិតាបិ វុត្តា ហោតិ. បវត្តិវិបាកស្សេវ បន ទាយកំ រូបជនកសីសេន វទតិ. តស្សេវ អតីតស្ស កម្មស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស ច បច្ចយវេកល្លេន អតីតភវេសុយេវ អវិបក្កវិបាកញ្ច, អតីតេយេវ បរិនិព្ពុតស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយឧបបជ្ជវេទនីយអបរបរិយាយវេទនីយស្ស កម្មស្ស អវិបក្កវិបាកញ្ច គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិបិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន វិបាកវារំ ន លភី’’តិអាទិ.

អតីតស្សេវ កម្មស្ស អវិបក្កវិបាកស្ស បច្ចុប្បន្នភវេ បច្ចយសម្បត្តិយា វិបច្ចមានំ វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន អតីតេ អាយូហិត’’ន្តិអាទិមាហ. អតីតស្សេវ កម្មស្ស អតិក្កន្តវិបាកកាលស្ស ច បច្ចុប្បន្នភវេ បរិនិព្ពាយន្តស្ស ច អវិបច្ចមានវិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អលទ្ធវិបាកវារ’’ន្តិអាទិ. អតីតស្សេវ កម្មស្ស វិបាការហស្ស អវិបក្កវិបាកស្ស អនាគតភវេ បច្ចយសម្បត្តិយា វិបច្ចិតព្ពំ វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បន អតីតេ អាយូហិត’’ន្តិអាទិមាហ. អតីតស្សេវ កម្មស្ស អតិក្កន្តវិបាកកាលស្ស ច អនាគតភវេ បរិនិព្ពាយិតព្ពស្ស អវិបច្ចិតព្ពវិបាកញ្ច គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ អនាគតេ វិបាកវារំ ន លភិស្សតី’’តិអាទិ. ឯវំ តាវ អតីតកម្មំ អតីតបច្ចុប្បន្នានាគតវិបាកាវិបាកវសេន ឆធា ទស្សិតំ.

ឥទានិ បច្ចុប្បន្នភវេ កតស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស ឥធេវ វិបច្ចមានំ វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បន ឯតរហិ អាយូហិត’’ន្តិអាទិមាហ. យំ បន ឯតរហិ វិបាកវារំ ន លភតីតិអាទិនា តស្សេវ បច្ចុប្បន្នស្ស កម្មស្ស បច្ចយវេកល្លេន ឥធ អវិបច្ចមានញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយន្តស្ស ឥធ អវិបច្ចមានញ្ច វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បច្ចុប្បន្នស្សេវ កម្មស្ស ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស អបរបរិយាយវេទនីយស្ស ច អនាគតភវេ វិបច្ចិតព្ពវិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន ឯតរហិ អាយូហិតំ អនាគតេ វិបាកវារំ លភិស្សតី’’តិអាទិ. បច្ចុប្បន្នស្សេវ កម្មស្ស ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស បច្ចយវេកល្លេន អនាគតភវេ អវិបច្ចិតព្ពញ្ច អនាគតភវេ បរិនិព្ពាយិតព្ពស្ស អបរបរិយាយវេទនីយស្ស អវិបច្ចិតព្ពញ្ច វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន វិបាកវារំ ន លភិស្សតី’’តិអាទិ.

ឯវញ្ច បច្ចុប្បន្នកម្មំ បច្ចុប្បន្នានាគតវិបាកាវិបាកវសេន ចតុធា ទស្សេត្វា ឥទានិ អនាគតភវេ កតស្ស កម្មស្ស អនាគតេ វិបច្ចិតព្ពវិបាកំ គហេត្វា ‘‘ភវិស្សតិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បនានាគតេ អាយូហិស្សតី’’តិអាទិមាហ. តស្សេវ អនាគតស្ស កម្មស្ស បច្ចយវេកល្លេន អវិបច្ចិតព្ពញ្ច អនាគតភវេ បរិនិព្ពាយិតព្ពស្ស អវិបច្ចិតព្ពញ្ច វិបាកំ គហេត្វា ‘‘ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន វិបាកវារំ ន លភិស្សតី’’តិអាទិ. ឯវំ អនាគតកម្មំ អនាគតវិបាកាវិបាកវសេន ទ្វិធា ទស្សិតំ. ឯវន្តិអាទិនា យថាវុត្តទ្វាទសកម្មានិ និគមេតិ.

ឥទានិ សព្ពេសុ យថាវុត្តប្បភេទេសុ កម្មេសុ យានិ អភិធម្មនយេន វិភត្តានិ សោឡស កម្មានិ, យានិ ច បដិសម្ភិទាមគ្គបរិយាយេន វិភត្តានិ ទ្វាទស កម្មានិ, តានិ សព្ពានិ សុត្តន្តិកបរិយាយេន វិភត្តេសុ ឯកាទសវិធេសុយេវ កម្មេសុ អន្តោគធានិ, តានិ ច ទិដ្ឋធម្មវេទនីយឧបបជ្ជវេទនីយអបរបរិយាយវេទនីយេសុ តីសុយេវ អន្តោគធានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិ ឥមានិ ចេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តនោ ឋានា ឱសក្កិត្វាតិ អត្តនោ យថាវុត្តទ្វាទសសោឡសប្បភេទសង្ខាតដ្ឋានតោ បរិហាបេត្វា, តំ តំ បភេទំ ហិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកាទស កម្មានិយេវ ភវន្តីតិ តំសភាវានំយេវ កម្មានំ ទ្វាទសធា សោឡសធា ច វិភជិត្វា វុត្តត្តា ឯវមាហ. យស្មា ឯកាទសធា វុត្តកម្មានិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានិ វា សិយុំ ឧបបជ្ជវេទនីយានិ វា អបរបរិយាយវេទនីយានិ វា, តស្មា វុត្តំ ‘‘តីណិយេវ កម្មានិ ហោន្តី’’តិ.

តេសំ សង្កមនំ នត្ថីតិ តេសំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីនំ សង្កមនំ នត្ថិ, សង្កមនំ ឧបបជ្ជវេទនីយាទិភាវាបត្តិ. តេនាហ ‘‘យថាឋានេយេវ តិដ្ឋន្តី’’តិ, អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយមេវ ហិ បឋមជវនចេតនា, ឧបបជ្ជវេទនីយមេវ សត្តមជវនចេតនា, មជ្ឈេ បញ្ច អបរបរិយាយវេទនីយមេវាតិ នត្ថិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ សង្គហោ, តស្មា អត្តនោ អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិសភាវេយេវ តិដ្ឋន្តិ. តេនេវ ភគវតា – ‘‘ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ, ឧបបជ្ជ វា, អបរេ វា បរិយាយេ’’តិ តយោ វិកប្បា ទស្សិតា. តេនេវាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ កម្ម’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ’’តិ សត្ថា ន វទេយ្យាតិ អសតិ និយាមេ ន វទេយ្យ. យស្មា បន តេសំ សង្កមនំ នត្ថិ, និយតសភាវា ហិ តានិ, តស្មា សត្ថា ‘‘ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ’’តិអាទិមវោច.

សុក្កបក្ខេតិ ‘‘អលោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិនា អាគតេ កុសលបក្ខេ. និរុទ្ធេតិ អរិយមគ្គាធិគមេន អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេ. តាលវត្ថុ វិយ កតន្តិ យថា តាលេ ឆិន្នេ ឋិតដ្ឋានេ កិញ្ចិ ន ហោតិ, ឯវំ កម្មេ បហីនេ កិញ្ចិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តាលវត្ថូតិ វា មត្ថកច្ឆិន្នោ តាលោ វុត្តោ បត្តផលមកុលសូចិអាទីនំ អភាវតោ. តតោ ឯវ សោ អវិរុឡ្ហិធម្មោ. ឯវំ បហីនកម្មោ សត្តសន្តានោ. តេនាហ ‘‘មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយា’’តិ. អនុអភាវំ កតំ បច្ឆតោ ធម្មប្បវត្តិយា អភាវតោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. អប្បវត្តិកតកាលោ វិយាតិ ពីជានំ សព្ពសោ អប្បវត្តិយា កតកាលោ វិយ. ឆិន្នមូលកានន្តិ កិលេសមូលស្ស សព្ពសោ ឆិន្នត្តា ឆិន្នមូលកានំ. កិលេសា ហិ ខន្ធានំ មូលានិ.

វេទនីយន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញំ វត្ថុ នត្ថីតិ អញ្ញំ អធិដ្ឋានំ នត្ថិ. សុគតិសញ្ញិតាបិ ហេដ្ឋិមន្តេន សង្ខារទុក្ខតោ អនបគតត្តា ទុគ្គតិយោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពា ទុគ្គតិយោ’’តិ, ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. លោភោ ឯតស្ស ការណភូតោ អត្ថីតិ លោភំ, លោភនិមិត្តំ កម្មំ. តថា ទោសន្តិ ឯត្ថាបិ. តេនាហ ‘‘លោភទោសសីសេន លោភជញ្ច ទោសជញ្ច កម្មមេវ និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ. វដ្ដវិវដ្ដន្តិ វដ្ដញ្ច វិវដ្ដញ្ច.

និទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.