៤. ទេវទូតវគ្គោ

១. សព្រហ្មកសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សព្រហ្មកានីតិ សសេដ្ឋកានិ. យេសន្តិ យេសំ កុលានំ. បុត្តានន្តិ បុត្តេហិ. បូជិតសទ្ទយោគេន ហិ ឥទំ ករណត្ថេ សាមិវចនំ. តេនាតិ អាហារាទិនា. បដិជគ្គិតា គោបិតាតិ យថាកាលំ តស្ស តស្ស ទាតព្ពស្ស ទានេន វេយ្យាវច្ចស្ស ច ករណេន បដិជគ្គិតា ចេវ ឧប្បន្នានត្ថប្បហរណេន គោបិតា ច ហោន្តិ. តេសន្តិ មាតាបិតូនំ. ព្រហ្មាទិភាវសាធនត្ថន្តិ តេសំ គុណានំ អត្ថិតាយ លោកេ ព្រហ្មា នាម វុច្ចតិ, អាចរិយោ នាម វុច្ចតិ, អាហុនេយ្យោ នាម វុច្ចតិ, តេ មាតាបិតូនំ បុត្តកំ បដិលភន្តីតិ ទស្សនវសេន នេសំ ព្រហ្មាទិភាវសាធនត្ថំ ‘‘ពហុការា’’តិ, វត្វា តំ តេសំ ពហុការតំ នានាការតោ ទស្សេតុំ ‘‘អាបាទកា’’តិអាទិ វុត្តំ. មាតាបិតរោ ហិ បុត្តានំ ជីវិតស្ស អាបាទកា, សរីរស្ស បោសកា, អាចារសមាចារានំ សិក្ខាបកា សកលស្សបិ ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ. តេនាហ ‘‘បុត្តានំ ហី’’តិអាទិ. ឥដ្ឋារម្មណំ តាវ តេ ទស្សេន្តុ, អនិដ្ឋារម្មណំ កថន្តិ? តម្បិ ទស្សេតព្ពមេវ វជ្ជនីយភាវជានាបនត្ថំ.

អវិជហិតា ហោន្តីតិ តាសំ ភាវនាយ ព្រហ្មានំ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នត្តា អវិជហិតា ហោន្តិ ភាវនា. លោភនីយវយស្មិំ បឋមយោព្ពនេ អតិវិយ មុទុភាវប្បត្តទស្សនត្ថំ សតវិហតគ្គហណំ. បាដិយេក្កន្តិ វិសុំ. ឥមិនា ការណេនាតិ ឥមិនា យថាវុត្តេន បុត្តេសុ បវត្តិតេហិ អតិក្កមេន មេត្តាទិសមុប្បត្តិសង្ខាតេន ការណេន.

ថរុសិប្បន្តិ អសិសត្តិកុន្តកលាបាទិអាយុធសិប្បំ. មុទ្ទាគណនាតិ អង្គុលិសំកោចនាទិនា ហត្ថមុទ្ទាយ គណនា. អាទិសទ្ទេន បាណាទីនំ សង្គហោ. បច្ឆាចរិយា នាម មាតាបិតូនំ សន្តិកេ ឧគ្គហិតគហដ្ឋវត្តស្សេវ បុគ្គលស្ស យថាសកំ ហត្ថាចរិយាទីនំ សិប្បគ្គាហាបនន្តិ កត្វា សព្ពបឋមំ អាចរិយា នាមាតិ យោជេតព្ពំ. អានីយ ហុតំ អាហុតំ. បការេហិ ហុតំ បាហុតំ. អភិសង្ខតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ.

នមោ ករេយ្យាតិ សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ឧត្តមបុញ្ញក្ខេត្ត’’ន្តិ នមក្ការំ ករេយ្យ. តាយ នំ បារិចរិយាយាតិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ, យថាវុត្តបរិចរណេនាតិ អត្ថោ. អថ វា បារិចរិយាយាតិ ភរណកិច្ចករណកុលវំសប្បតិដ្ឋានាបនាទិនា បញ្ចវិធឧបដ្ឋានេន. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា – ‘ភតោ នេសំ ភរិស្សាមិ, កិច្ចំ នេសំ ករិស្សាមិ, កុលវំសំ ឋបេស្សាមិ, ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជាមិ, អថ វា បន បេតានំ កាលកតានំ ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សាមី’តិ. ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តំ អនុកម្បន្តិ, បាបា និវារេន្តិ, កល្យាណេ និវេសេន្តិ, សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ, បតិរូបេន ទារេន សំយោជេន្តិ, សមយេ ទាយជ្ជំ និយ្យាទេន្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៧).

អបិច យោ មាតាបិតរោ តីសុ វត្ថូសុ អភិប្បសន្នេ កត្វា សីលេសុ វា បតិដ្ឋាបេត្វា បព្ពជ្ជាយ វា និយោជេត្វា ឧបដ្ឋហតិ, អយំ មាតាបិតូបដ្ឋាកានំ អគ្គោតិ វេទិតព្ពោ. សា បនាយំ បារិចរិយា បុត្តស្ស ឧភយលោកហិតសុខាវហាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ វុត្តំ. បសំសន្តីតិ ‘‘អយំ បុគ្គលោ មត្តេយ្យោ បេត្តេយ្យោ សគ្គសំវត្តនិយំ បដិបទំ បូរេតី’’តិ ឥធេវ នំ បសំសន្តិ. អាមោទតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ មោទប្បត្តិយា. បមោទតិ នានប្បការមោទសម្បវត្តិយា.

សព្រហ្មកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ តថាជាតិកោតិ តថាសភាវោ. ចិត្តេកគ្គតាលាភោតិ ចិត្តេកគ្គតាយ អធិគមោ. រូបមេវ កិលេសុប្បត្តិយា ការណភាវតោ រូបនិមិត្តំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សស្សតាទិនិមិត្តន្តិ សស្សតុច្ឆេទភាវនិមិត្តំ. បុគ្គលនិមិត្តន្តិ បុគ្គលាភិនិវេសននិមិត្តំ. ធម្មនិមិត្តន្តិ ធម្មារម្មណសង្ខាតំ និមិត្តំ. ‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ’’តិ ថេរេន បុដ្ឋោ ភគវា ‘‘សិយា’’តិ អវោច លោកុត្តរសមាធិប្បដិលាភំ សន្ធាយ. សោ ហិ និព្ពានំ សន្តំ បណីតន្តិ ច បស្សតិ. តេនាហ ‘‘ឥធានន្ទា’’តិអាទិ.

និព្ពានំ សន្តន្តិ សមាបត្តិំ អប្បេត្វាតិ និព្ពានំ សន្តន្តិ អាភុជិត្វា ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា. ទិវសម្បីតិអាទិនា អសង្ខតាយ ធាតុយា អច្ចន្តសន្តបណីតាទិភាវំ ទស្សេតិ. អដ្ឋវិធេតិ ‘‘សន្តំ បណីតំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ ឯវំ អដ្ឋវិធេ អាភោគសញ្ញិតេ សមន្នាហារេ. និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មំ. ឥមស្មិំ ឋានេ…បេ… លព្ភន្តេវាតិ ‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតី’’តិ អាគតេ ឥមស្មិំ សុត្តប្បទេសេ ឯកោបិ អាភោគសមន្នាហារោ ចេបិ សព្ពេ អដ្ឋបិ អាភោគសមន្នាហារា លព្ភន្តេវ សមន្នាហរតំ អត្ថាវហត្តា.

ញាណេន ជានិត្វាតិ វិបស្សនាញាណសហិតេន មគ្គញាណេន ជានិត្វា. បរានិ ច ឱបរានិ ច ចក្ខាទីនិ អាយតនានិ. សន្តតាយាតិ បដិប្បស្សទ្ធិតាយ. កាយទុច្ចរិតាទិធូមវិរហិតោតិ កាយទុច្ចរិតាទិ ឯវ សន្តាបនដ្ឋេន ធូមោ, តេន វិរហិតោ. អនីឃោតិ អបាបោ. ជាតិជរាគហណេនេវ ព្យាធិមរណម្បិ គហិតមេវាតិ តព្ភាវភាវតោតិ វុត្តំ.

អានន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ, ‘‘សារិបុត្ត, មយា សំខិត្តេន ទេសិតំ ធម្មំ តាទិសេនបិ ន សុករំ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេនេវ វទន្តោ ថេរស្ស ញាណំ សព្ពមតិក្កមំ. អញ្ញាតារោ ច ទុល្លភាតិ ហិ ឥមិនា សាមញ្ញវចនេន សារិបុត្តត្ថេរម្បិ អន្តោគធំ កត្វា ទស្សេន្តោ តេនបិ អត្តនោ ទេសនាយ ទុប្បដិវិទ្ធភាវំ ទស្សេតិ.

សម្មាតិ ហេតុនា ការណេន. តេនាហ ‘‘ឧបាយេនា’’តិអាទិ. មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា. បហានាភិសមយោតិ ច ទស្សនាភិសមយោតិ ច បរិញ្ញាភិសមយោ វុត្តោ. អរហត្តមគ្គោ ហិ បរិញ្ញាកិច្ចសិទ្ធិយា កិច្ចវសេន មានំ បស្សតិ, អសម្មោហប្បដិវេធវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ, អយមស្ស ទស្សនាភិសមយោ. តេន ទិដ្ឋោ បន បហានាភិសមយោ ច. ទស្សនាភិសមយេន ហិ បរិញ្ញាភិសមយមេវ បហីយតិ. ទិដ្ឋវិសេន ទិដ្ឋសត្តានំ ជីវិតំ វិយ អយមស្ស បហានាភិសមយោ. អដ្ឋកថាយំ បន បហានាភិសមយស្ស ទស្សនាភិសមយនានន្តរិយកត្តា ‘‘បហានាភិសមយេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. បហានាភិសមយេ ហិ គហិតេ ទស្សនាភិសមយោ គហិតោវ ហោតិ.

អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ អរហត្តមគ្គេន មានស្ស បហីនត្តា យេ ឥមេ ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតិ (ចូឡវ. ២៧៨), ហរិតន្តំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៣០៤) ឯវំ វុត្តអន្តិមមរិយាទន្តោ ច ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.៨០; ឥតិវុ. ៩១) ឯវំ វុត្តលាមកន្តោ ច ‘‘សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ’’តិ (សំ. និ. ៣.១០៣) ឯវំ វុត្តកោដ្ឋាសន្តោ ច ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្ស សបច្ចយសង្ខយា’’តិ ឯវំ វុត្តកោដ្ឋាសន្តោ ចាតិ ចត្តារោ អន្តា, តេសុ សព្ពស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស អទុំ ចតុត្ថកោដិសង្ខាតំ អន្តមកាសិ, បរិច្ឆេទំ បរិវដុមំ អកាសិ, អន្តិមសមុទយមត្តាវសេសំ ទុក្ខមកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តមកាសី’’តិ.

ននុ ច ‘‘បហាន’’ន្តិ ឥមស្ស និទ្ទេសេ និព្ពានំ អាគតំ? ឥធ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានសង្ខាតំ អរហត្តផលំ វុត្តំ, តស្មា និទ្ទេសេនាយំ វណ្ណនា វិរុជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘និទ្ទេសេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ តានិ បទានិ អាគតានីតិ តស្មិំ និទ្ទេសេ ‘‘បហានំ វូបសមំ បដិនិស្សគ្គ’’ន្តិអាទីនិ (ចូឡនិ. ៧៥ ឧទយមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ) បទានិ អាគតានិ.

ធម្មតក្កបុរេជវន្តិ ឥមិនា តស្មិំ ចតុត្ថជ្ឈានវិមោក្ខេ ឋត្វា ឈានង្គានិ វិបស្សិត្វា អធិគតំ អរហត្តវិមោក្ខំ វទតិ. អរហត្តវិមោក្ខស្ស ហិ មគ្គសម្បយុត្តសម្មាសង្កប្បសង្ខាតោ ធម្មតក្កោ បុរេជវោ ហោតិ.

សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. និទានសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ បិណ្ឌករណត្ថាយាតិ អាយូហនវសេន រាសិករណត្ថាយ. អភិន្នានីតិ ឯកទេសេនបិ អខណ្ឌិតានិ. ភិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ ពីជំ ពីជកិច្ចាយ ន ឧបកប្បតិ. អបូតីនីតិ ឧទកតេមនេន បូតិភាវំ ន ឧបគតានិ. បូតិពីជញ្ហិ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. តេនាហ ‘‘បូតិភាវេន អពីជត្តំ អប្បត្តានី’’តិ. ន វាតេន ន ច អាតបេន ហតានីតិ វាតេន ច អាតបេន ច ន ហតានិ, និរោជតំ ន បាបិតានិ. និរោជញ្ហិ កសដពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. សារាទានីតិ តណ្ឌុលសារស្ស អាទានតោ សារាទានិ. និស្សារញ្ហិ ពីជំ ពីជត្ថាយ ន ឧបកប្បតិ. តេនាហ ‘‘គហិតសារានី’’តិ, បតិដ្ឋិតសារានីតិ អត្ថោ. សន្និចយភាវេន សុខំ សយិតានីតិ ចត្តារោ មាសេ កោដ្ឋបក្ខិត្តនិយាមេនេវ សុខសយិតានិ.

កម្មវិភត្តីតិ កម្មវិភាគោ. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. បច្ចុបន្នភវតោ អនន្តរំ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. អបរបរិយាយវេទនីយន្តិ ទិដ្ឋធម្មានន្តរភវតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវបរិយាយេ អត្តភាវបរិវត្តេ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ. បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវប្បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា បវត្តា បឋមជវនចេតនា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ នាម. សា ហិ វុត្តាការេន ពលវតី ជវនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការានុបការវសប្បវត្តិយា អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច បឋមជវនចេតនា ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ ផលំ ទេតិ. តថា អសក្កោន្តន្តិ កម្មស្ស វិបាកទានំ នាម ឧបធិប្បយោគាទិបច្ចយន្តរសមវាយេនេវ ហោតីតិ តទភាវតោ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តំ. អហោសិកម្មន្តិ អហោសិ ឯវ កម្មំ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ អត្ថិ ភវិស្សតិ ចាតិ ឯវំ វេទិតព្ពំ កម្មំ.

អត្ថសាធិកាតិ ទានាទិបាណាតិបាតាទិអត្ថស្ស និប្ផាទិកា. កា បន សាតិ អាហ ‘‘សត្តមជវនចេតនា’’តិ. សា ហិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា វុត្តនយេន បដិលទ្ធវិសេសា បុរិមជវនចេតនាហិ លទ្ធាសេវនា ច សមានា អនន្តរត្តភាវេ វិបាកទាយិនី ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. បុរិមឧបមាយយេវាតិ មិគលុទ្ទកោបមាយយេវ.

សតិ សំសារប្បវត្តិយាតិ ឥមិនា អសតិ សំសារប្បវត្តិយំ អហោសិកម្មបក្ខេ តិដ្ឋតិ វិបច្ចនោកាសស្ស អភាវតោតិ ទីបេតិ. យំ គរុកន្តិ យំ អកុសលំ មហាសាវជ្ជំ, កុសលញ្ច មហានុភាវំ កម្មំ. កុសលំ វា ហិ ហោតុ អកុសលំ វា, យំ គរុកំ មាតុឃាតាទិកម្មំ វា មហគ្គតកម្មំ វា, តទេវ បឋមំ វិបច្ចតិ. តេនាហ ‘‘កុសលាកុសលេសុ បនា’’តិអាទិ. យំ ពហុលន្តិ យំ ពហុលំ អភិណ្ហសោ កតំ សមាសេវិតំ. តេនាហ ‘‘កុសលាកុសលេសុ បន យំ ពហុលំ ហោតី’’តិអាទិ. យទាសន្នំ នាម មរណកាលេ អនុស្សរិតំ កម្មំ, អាសន្នកាលេ កតេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘យំ បន កុសលាកុសលេសុ អាសន្នមរណេ’’តិអាទិ. អនុស្សរិតុន្តិ បរិព្យត្តភាវេន អនុស្សរិតុំ.

តេសំ អភាវេតិ តេសំ យំគរុកាទីនំ តិណ្ណំ កម្មានំ អភាវេ. យត្ថ កត្ថចិ វិបាកំ ទេតីតិ បដិសន្ធិជនកវសេន វិបាកំ ទេតិ. បដិសន្ធិជនកវសេន ហិ គរុកាទិកម្មចតុក្កំ វុត្តំ. តត្ថ គរុកំ សព្ពបឋមំ វិបច្ចតិ, គរុកេ អសតិ ពហុលីកតំ, តស្មិំ អសតិ យទាសន្នំ, តស្មិំ អសតិ ‘‘កដត្តា វា បនា’’តិ វុត្តំ បុរិមជាតីសុ កតកម្មំ វិបច្ចតិ. ពហុលាសន្នបុព្ពកតេសុ ច ពលាពលំ ជានិតព្ពំ. បាបតោ បាបន្តរំ កល្យាណញ្ច, កល្យាណតោ កល្យាណន្តរំ បាបញ្ច ពហុលីកតំ. តតោ មហតោវ បុព្ពកតាទិ អប្បញ្ច ពហុលានុស្សរណេន វិប្បដិសារាទិជននតោ, បដិបក្ខស្ស អបរិបុណ្ណតាយ អារទ្ធវិបាកស្ស កម្មស្ស កម្មសេសស្ស វា អបរបរិយាយវេទនីយស្ស អបរិក្ខីណតាយ សន្តតិយា បរិណាមវិសេសតោតិ តេហិ តេហិ ការណេហិ អាយូហិតផលំ បឋមំ វិបច្ចតិ. មហានារទកស្សបជាតកេ (ជា. ២.២២.១១៥៣ អាទយោ) វិទេហរញ្ញោ សេនាបតិ អលាតោ, ពីជកោ ទាសោ, រាជកញ្ញា រុចា ច ឯត្ថ និទស្សនំ. តថា ហិ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ. កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ, បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ –

អាទិ. សព្ពំ មហាកម្មវិភង្គសុត្តំ (ម. និ. ៣.៣០៣) វិត្ថារេតព្ពំ. កិំ ពហុនា. យំ តំ តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ, តស្សេវាយំ វិសយោ, យទិទំ តស្ស តស្ស កម្មស្ស តេន តេន ការណេន បុព្ពាបរវិបាកតា សមត្ថីយតិ.

ឥទានិ ជនកាទិកម្មចតុក្កំ វិភជន្តោ ‘‘ជនកំ នាមា’’តិអាទិមាហ. បវត្តិំ ន ជនេតីតិ បវត្តិវិបាកំ ន ជនេតិ. បឋមនយេ ជនកកម្មស្ស បដិសន្ធិវិបាកមត្តស្សេវ វុត្តត្តា តស្ស បវត្តិវិបាកទាយកត្តម្បិ អនុជានន្តោ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បដិសន្ធិទានាទិវសេន វិបាកសន្តានស្ស និព្ពត្តកំ ជនកំ. សុខទុក្ខសន្តានស្ស នាមរូបប្បពន្ធស្ស វា ចិរតរំ បវត្តិហេតុភូតំ ឧបត្ថម្ភកំ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ ឧបត្ថម្ភេតិ, អទ្ធានំ បវត្តេតី’’តិ. ឧបបីឡកំ សុខទុក្ខប្បពន្ធេ បវត្តមានេ សណិកំ សណិកំ ហាបេតិ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ បីឡេតិ ពាធេតិ, អទ្ធានំ បវត្តិតុំ ន ទេតី’’តិ.

វាតកាឡកោ មហល្លកោ ចោរេ ឃាតេតុំ ន សក្កោតីតិ សោ កិរ មហល្លកកាលេ ឯកប្បហារេន សីសំ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតិ, ទ្វេ តយោ វារេ បហរន្តោ មនុស្សេ កិលមេតិ, តស្មា តេ ឯវមាហំសុ. អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភិត្វាតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស ឱរតោ អនុលោមិកំ ខន្តិំ លភិត្វា. តរុណវច្ឆាយ គាវិយា មទ្ទិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបិតោតិ ឯកា កិរ យក្ខិនី ធេនុវេសេន អាគន្ត្វា ឧរេ បហរិត្វា មារេសិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. នគរេ ភវោ នាគរិយោ.

ឃាតេត្វាតិ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា. កម្មស្ស ឧបច្ឆិន្ទនំ នាម តស្ស វិបាកប្បដិពាហនមេវាតិ អាហ ‘‘តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា’’តិ. តញ្ច អត្តនោ វិបាកុប្បត្តិយា ឱកាសករណន្តិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតី’’តិ. វិបច្ចនាយ កតោកាសំ កម្មំ វិបក្កម្មេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បន កម្មេន កតេ ឱកាសេ តំ វិបាកំ ឧប្បន្នំ នាម វុច្ចតី’’តិ. ឧបបីឡកំ អញ្ញស្ស វិបាកំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន សយំ អត្តនោ វិបាកំ ទេតិ. ឧបឃាតកំ បន ទុព្ពលកម្មំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. កិញ្ចិ ពហ្វាពាធតាទិបច្ចយូបសន្និបាតេន វិបាកស្ស វិពាធកំ ឧបបីឡកំ, តថា វិបាកស្សេវ ឧបច្ឆេទកំ. ឧបឃាតកកម្មំ បន ឧបឃាតេត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសករណេន វិបច្ចនេ សតិ ជនកមេវ សិយា. ជនកាទិភាវោ នាម វិបាកំ បតិ ឥច្ឆិតព្ពោ, ន កម្មំ បតីតិ វិបាកស្សេវ ឧបឃាតកតា យុត្តា វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិតព្ពំ.

អបរោ នយោ – យស្មិំ កម្មេ កតេ បដិសន្ធិយំ បវត្តេ ច វិបាកកដត្តារូបានំ ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ ជនកំ. យស្មិំ បន កតេ អញ្ញេន ជនិតស្ស ឥដ្ឋស្ស វា អនិដ្ឋស្ស វា ផលស្ស វិពាធកវិច្ឆេទកបច្ចយានុប្បត្តិយា ឧបព្រូហនបច្ចយុប្បត្តិយា ជនកសាមត្ថិយានុរូបំ បរិសុទ្ធិចិរតរប្បពន្ធា ហោតិ, តំ ឧបត្ថម្ភកំ. ជនកេន និព្ពត្តិតំ កុសលផលំ វា អកុសលផលំ វា យេន បច្ចនីកភូតេន រោគធាតុវិសមតាទិនិមិត្តតាយ វិពាធយតិ, តំ ឧបបីឡកំ. យេន បន កម្មុនា ជនកសាមត្ថិយវសេន ចិរតរប្បពន្ធារហម្បិ សមានំ ផលំ វិច្ឆេទកបច្ចយុប្បត្តិយា ឧបហញ្ញតិ វិច្ឆិជ្ជតិ, តំ ឧបឃាតកន្តិ អយមេត្ថ សារោ.

តត្ថ កេចិ ទុតិយស្ស កុសលភាវំ ឥត្ថត្តមាគតស្ស អប្បាពាធទីឃាយុកតាសំវត្តនវសេន, បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ អកុសលភាវំ ពហ្វាពាធអប្បាយុកតាសំវត្តនវសេន វណ្ណេន្តិ. តថា ច វុត្តំ មជ្ឈិមនិកាយេ ចូឡកម្មវិភង្គសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២៩០) –

‘‘ចត្តារិ ហិ កម្មានិ – ឧបបីឡកំ, ឧបច្ឆេទកំ, ជនកំ, ឧបត្ថម្ភកន្តិ. ពលវកម្មេន ហិ និព្ពត្តំ បវត្តេ ឧបបីឡកំ អាគន្ត្វា អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘សចាហំ បឋមតរំ ជានេយ្យំ, ន តេ ឥធ និព្ពត្តិតុំ ទទេយ្យំ, ចតូសុយេវ តំ អបាយេសុ និព្ពត្តាបេយ្យំ. ហោតុ, ត្វំ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្ត, អហំ ឧបបីឡកកម្មំ នាម តំ បីឡេត្វា និរោជំ និយូសំ កសដំ ករិស្សាមី’តិ. តតោ បដ្ឋាយ តំ តាទិសំ ករោតិ. កិំ ករោតិ? បរិស្សយំ ឧបនេតិ, ភោគេ វិនាសេតិ.

‘‘តត្ថ ទារកស្ស មាតុកុច្ឆិយំ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មាតុ អស្សាទោ វា សុខំ វា ន ហោតិ, មាតាបិតូនំ បីឡាវ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ បរិស្សយំ ឧបនេតិ. ទារកស្ស បន មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ គេហេ ភោគា ឧទកំ បត្វា លោណំ វិយ រាជាទីនំ វសេន នស្សន្តិ, កុម្ភទោហនធេនុយោ ខីរំ ន ទេន្តិ, សូរតា គោណា ចណ្ឌា ហោន្តិ, កាណា ហោន្តិ, ខញ្ជា ហោន្តិ, គោមណ្ឌលេ រោគោ បតតិ, ទាសាទយោ វចនំ ន ករោន្តិ, វាបិតំ សស្សំ ន ជាយតិ, គេហគតំ គេហេ, អរញ្ញគតំ អរញ្ញេ នស្សតិ, អនុបុព្ពេន ឃាសច្ឆាទនមត្តំ ទុល្លភំ ហោតិ, គព្ភបរិហារោ ន ហោតិ, វិជាតកាលេ មាតុ ថញ្ញំ ឆិជ្ជតិ, ទារកោ បរិហារំ អលភន្តោ បីឡិតោ និរោជោ និយូសោ កសដោ ហោតិ. ឥទំ ឧបបីឡកកម្មំ នាម.

‘‘ទីឃាយុកកម្មេន បន និព្ពត្តស្ស ឧបច្ឆេទកកម្មំ អាគន្ត្វា អាយុំ ឆិន្ទតិ. យថា ហិ បុរិសោ អដ្ឋុសភគមនំ កត្វា សរំ ខិបេយ្យ, តមញ្ញោ ធនុតោ មុត្តមត្តំ មុគ្គរេន បហរិត្វា តត្ថេវ បាតេយ្យ, ឯវំ ទីឃាយុកកម្មេន និព្ពត្តស្ស ឧបច្ឆេទកកម្មំ អាយុំ ឆិន្ទតិ. កិំ ករោតិ? ចោរានំ អដវិំ បវេសេតិ, វាឡមច្ឆោទកំ ឱតារេតិ, អញ្ញតរំ វា បន សបរិស្សយឋានំ ឧបនេតិ. ឥទំ ឧបច្ឆេទកកម្មំ នាម. ‘ឧបឃាតក’ន្តិបិ ឯតស្សេវ នាមំ. បដិសន្ធិនិព្ពត្តកំ បន កម្មំ ជនកកម្មំ នាម. អប្បភោគកុលាទីសុ និព្ពត្តស្ស ភោគសម្បទាទិករណេន ឧបត្ថម្ភកកម្មំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម.

‘‘បរិត្តកម្មេនបិ និព្ពត្តំ ឯតំ បវត្តេ បាណាតិបាតាទិវិរតិកម្មំ អាគន្ត្វា អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម ‘សចាហំ បឋមតរំ ជានេយ្យំ, ន តេ ឥធ និព្ពត្តិតុំ ទទេយ្យំ, ទេវលោកេយេវ តំ និព្ពត្តាបេយ្យំ, ហោតុ, ត្វំ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្ត, អហំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម ឧបត្ថម្ភំ តេ ករិស្សាមី’តិ ឧបត្ថម្ភំ ករោតិ. កិំ ករោតិ? បរិស្សយំ នាសេតិ, ភោគេ ឧប្បាទេតិ.

‘‘តត្ថ ទារកស្ស មាតុកុច្ឆិយំ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ មាតាបិតូនំ សុខមេវ សាតមេវ ហោតិ. យេបិ បកតិយា មនុស្សាមនុស្សបរិស្សយា ហោន្តិ, តេ សព្ពេ អបគច្ឆន្តិ. ឯវំ បរិស្សយំ នាសេតិ. ទារកស្ស បន មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកាលតោ បដ្ឋាយ គេហេ ភោគានំ បមាណំ ន ហោតិ, និធិកុម្ភិយោ បុរតោបិ បច្ឆតោបិ គេហំ បរិវដ្ដមានា បវិសន្តិ. មាតាបិតរោ បរេហិ ឋបិតធនស្សបិ សម្មុខីភាវំ គច្ឆន្តិ, ធេនុយោ ពហុខីរា ហោន្តិ, គោណា សុខសីលា ហោន្តិ, វប្បដ្ឋានេ សស្សានិ សម្បជ្ជន្តិ, វឌ្ឍិយា វា សម្បយុត្តំ, តាវកាលិកំ វា ទិន្នំ ធនំ អចោទិតា សយមេវ អាហរិត្វា ទេន្តិ, ទាសាទយោ សុព្ពចា ហោន្តិ, កម្មន្តា ន បរិហាយន្តិ, ទារកោ គព្ភតោ បដ្ឋាយ បរិហារំ លភតិ, កោមារិកវេជ្ជា សន្និហិតាវ ហោន្តិ. គហបតិកុលេ ជាតោ សេដ្ឋិដ្ឋានំ, អមច្ចកុលាទីសុ ជាតោ សេនាបតិដ្ឋានាទីនិ លភតិ. ឯវំ ភោគេ ឧប្បាទេតិ. សោ អបរិស្សយោ សភោគោ ចិរំ ជីវតិ. ឥទំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ នាម. ឥមេសុ ចតូសុ បុរិមានិ ទ្វេ អកុសលានេវ, ជនកំ កុសលម្បិ អកុសលម្បិ, ឧបត្ថម្ភកំ កុសលមេវា’’តិ.

ឯត្ថ វិពាធូបឃាតា នាម កុសលវិបាកម្ហិ ន យុត្តាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទ្វេ អកុសលានេវា’’តិ វុត្តំ. ទេវទត្តាទីនំ បន នាគាទីនំ ឥតោ អនុប្បទិន្នយាបនកបេតានញ្ច នរកាទីសុ អកុសលវិបាកូបត្ថម្ភនូបបីឡនូបឃាតកានិ សន្តីតិ ចតុន្នម្បិ កុសលាកុសលភាវោ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯវញ្ច កត្វា យា ពហូសុ អានន្តរិយេសុ កតេសុ ឯកេន គហិតប្បដិសន្ធិកស្ស ឥតរេសំ តស្ស អនុពលប្បទាយិតា វុត្តា, សាបិ សមត្ថិតា ហោតិ.

សុត្តន្តបរិយាយេន ឯកាទស កម្មានិ វិភជិត្វា ឥទានិ អភិធម្មបរិយាបន្នំ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានី’’តិអាទិនា វិភង្គបាឡិំ (វិភ. ៨១០) ទស្សេតិ. តត្ថ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានីតិ គតិសម្បត្តិយា បដិពាហិតានិ និវារិតានិ បដិសេធិតានិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ច គតិសម្បត្តីតិ សម្បន្នគតិ ទេវលោកោ ច មនុស្សលោកោ ច. គតិវិបត្តីតិ វិបន្នគតិ ចត្តារោ អបាយា. ឧបធិសម្បត្តីតិ អត្តភាវសមិទ្ធិ. ឧបធិវិបត្តីតិ ហីនអត្តភាវតា. កាលសម្បត្តីតិ សុរាជសុមនុស្សកាលសង្ខាតោ សម្បន្នកាលោ. កាលវិបត្តីតិ ទុរាជទុម្មនុស្សកាលសង្ខាតោ វិបន្នកាលោ. បយោគសម្បត្តីតិ សម្មាបយោគោ. បយោគវិបត្តីតិ មិច្ឆាបយោគោ.

ឥទានិ យថាវុត្តបាឡិយា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អនិដ្ឋារម្មណានុភវនារហេ កម្មេ វិជ្ជមានេយេវាតិ ឥមិនា អនិដ្ឋារម្មណានុភវននិម្មិត្តកស្ស បាបកម្មស្ស សព្ភាវំ ទស្សេតិ. តំ កម្មន្តិ តំ បាបកំ កម្មំ. ឯកច្ចស្ស ហិ អនិដ្ឋារម្មណានុភវននិមិត្តំ ពហុបាបកម្មំ វិជ្ជមានម្បិ គតិវិបត្តិយំ ឋិតស្សេវ វិបច្ចតិ. យទិ បន សោ ឯកេន កល្យាណកម្មេន គតិសម្បត្តិយំ ទេវេសុ វា មនុស្សេសុ វា និព្ពត្តេយ្យ, តាទិសេ ឋានេ អកុសលស្ស វារោ នត្ថិ, ឯកន្តំ កុសលស្សេវាតិ តំ កម្មំ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហំ ន វិបច្ចតិ. បតិពាហិតំ ហុត្វាតិ ពាធិតំ ហុត្វា. អត្តភាវសមិទ្ធិយន្តិ សរីរសម្បត្តិយំ. កិលិដ្ឋកម្មស្សាតិ ហត្ថិមេណ្ឌអស្សពន្ធកគោបាលកាទិកម្មស្ស. បលាយិតព្ពយុត្តកាលេតិ ហត្ថិអាទិបច្ចត្ថិកសមាគមកាលេ. លញ្ជំ ទេតីតិ ឯវំ មេ ពាធតំ បរេសំ វសេ ន ហោតីតិ ទេតិ. ចោរិកយុត្តកាលេតិ បក្ខពលាទីនំ លព្ភមានកាលេ. អន្តរកប្បេតិ បរិយោសានប្បត្តេ អន្តរកប្បេ.

អភិធម្មនយេន សោឡស កម្មានិ វិភជិត្វា បដិសម្ភិទាមគ្គបរិយាយេន (បដិ. ម. ១.២៣៤-២៣៥) ទ្វាទស កម្មានិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបរានិបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អតីតភវេសុ កតស្ស កម្មស្ស អតីតភវេសុយេវ វិបក្កវិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ កម្មំ អតីតេ អាយូហិត’’ន្តិអាទិ. វិបាកវារន្តិ វិបច្ចនាវសរំ វិបាកវារំ. ‘‘វិបាកវារំ លភតី’’តិ ឥមិនា វុត្តមេវត្ថំ ‘‘បដិសន្ធិំ ជនេសី’’តិអាទិនា វិភាវេតិ. តត្ថ បដិសន្ធិំ ជនេសីតិ ឥមិនា ច បដិសន្ធិទាយកស្ស កម្មស្ស បវត្តិវិបាកទាយិតាបិ វុត្តា ហោតិ. បវត្តិវិបាកស្សេវ បន ទាយកំ រូបជនកសីសេន វទតិ. តស្សេវ អតីតស្ស កម្មស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស ច បច្ចយវេកល្លេន អតីតភវេសុយេវ អវិបក្កវិបាកញ្ច, អតីតេយេវ បរិនិព្ពុតស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយឧបបជ្ជវេទនីយអបរបរិយាយវេទនីយស្ស កម្មស្ស អវិបក្កវិបាកញ្ច គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិបិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន វិបាកវារំ ន លភី’’តិអាទិ.

អតីតស្សេវ កម្មស្ស អវិបក្កវិបាកស្ស បច្ចុប្បន្នភវេ បច្ចយសម្បត្តិយា វិបច្ចមានំ វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន អតីតេ អាយូហិត’’ន្តិអាទិមាហ. អតីតស្សេវ កម្មស្ស អតិក្កន្តវិបាកកាលស្ស ច បច្ចុប្បន្នភវេ បរិនិព្ពាយន្តស្ស ច អវិបច្ចមានវិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អលទ្ធវិបាកវារ’’ន្តិអាទិ. អតីតស្សេវ កម្មស្ស វិបាការហស្ស អវិបក្កវិបាកស្ស អនាគតភវេ បច្ចយសម្បត្តិយា វិបច្ចិតព្ពំ វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បន អតីតេ អាយូហិត’’ន្តិអាទិមាហ. អតីតស្សេវ កម្មស្ស អតិក្កន្តវិបាកកាលស្ស ច អនាគតភវេ បរិនិព្ពាយិតព្ពស្ស អវិបច្ចិតព្ពវិបាកញ្ច គហេត្វា ‘‘អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ អនាគតេ វិបាកវារំ ន លភិស្សតី’’តិអាទិ. ឯវំ តាវ អតីតកម្មំ អតីតបច្ចុប្បន្នានាគតវិបាកាវិបាកវសេន ឆធា ទស្សិតំ.

ឥទានិ បច្ចុប្បន្នភវេ កតស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស ឥធេវ វិបច្ចមានំ វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បន ឯតរហិ អាយូហិត’’ន្តិអាទិមាហ. យំ បន ឯតរហិ វិបាកវារំ ន លភតីតិអាទិនា តស្សេវ បច្ចុប្បន្នស្ស កម្មស្ស បច្ចយវេកល្លេន ឥធ អវិបច្ចមានញ្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយន្តស្ស ឥធ អវិបច្ចមានញ្ច វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បច្ចុប្បន្នស្សេវ កម្មស្ស ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស អបរបរិយាយវេទនីយស្ស ច អនាគតភវេ វិបច្ចិតព្ពវិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន ឯតរហិ អាយូហិតំ អនាគតេ វិបាកវារំ លភិស្សតី’’តិអាទិ. បច្ចុប្បន្នស្សេវ កម្មស្ស ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស បច្ចយវេកល្លេន អនាគតភវេ អវិបច្ចិតព្ពញ្ច អនាគតភវេ បរិនិព្ពាយិតព្ពស្ស អបរបរិយាយវេទនីយស្ស អវិបច្ចិតព្ពញ្ច វិបាកំ គហេត្វា ‘‘អត្ថិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន វិបាកវារំ ន លភិស្សតី’’តិអាទិ.

ឯវញ្ច បច្ចុប្បន្នកម្មំ បច្ចុប្បន្នានាគតវិបាកាវិបាកវសេន ចតុធា ទស្សេត្វា ឥទានិ អនាគតភវេ កតស្ស កម្មស្ស អនាគតេ វិបច្ចិតព្ពវិបាកំ គហេត្វា ‘‘ភវិស្សតិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បនានាគតេ អាយូហិស្សតី’’តិអាទិមាហ. តស្សេវ អនាគតស្ស កម្មស្ស បច្ចយវេកល្លេន អវិបច្ចិតព្ពញ្ច អនាគតភវេ បរិនិព្ពាយិតព្ពស្ស អវិបច្ចិតព្ពញ្ច វិបាកំ គហេត្វា ‘‘ភវិស្សតិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យំ បន វិបាកវារំ ន លភិស្សតី’’តិអាទិ. ឯវំ អនាគតកម្មំ អនាគតវិបាកាវិបាកវសេន ទ្វិធា ទស្សិតំ. ឯវន្តិអាទិនា យថាវុត្តទ្វាទសកម្មានិ និគមេតិ.

ឥទានិ សព្ពេសុ យថាវុត្តប្បភេទេសុ កម្មេសុ យានិ អភិធម្មនយេន វិភត្តានិ សោឡស កម្មានិ, យានិ ច បដិសម្ភិទាមគ្គបរិយាយេន វិភត្តានិ ទ្វាទស កម្មានិ, តានិ សព្ពានិ សុត្តន្តិកបរិយាយេន វិភត្តេសុ ឯកាទសវិធេសុយេវ កម្មេសុ អន្តោគធានិ, តានិ ច ទិដ្ឋធម្មវេទនីយឧបបជ្ជវេទនីយអបរបរិយាយវេទនីយេសុ តីសុយេវ អន្តោគធានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិ ឥមានិ ចេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តនោ ឋានា ឱសក្កិត្វាតិ អត្តនោ យថាវុត្តទ្វាទសសោឡសប្បភេទសង្ខាតដ្ឋានតោ បរិហាបេត្វា, តំ តំ បភេទំ ហិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកាទស កម្មានិយេវ ភវន្តីតិ តំសភាវានំយេវ កម្មានំ ទ្វាទសធា សោឡសធា ច វិភជិត្វា វុត្តត្តា ឯវមាហ. យស្មា ឯកាទសធា វុត្តកម្មានិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានិ វា សិយុំ ឧបបជ្ជវេទនីយានិ វា អបរបរិយាយវេទនីយានិ វា, តស្មា វុត្តំ ‘‘តីណិយេវ កម្មានិ ហោន្តី’’តិ.

តេសំ សង្កមនំ នត្ថីតិ តេសំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទីនំ សង្កមនំ នត្ថិ, សង្កមនំ ឧបបជ្ជវេទនីយាទិភាវាបត្តិ. តេនាហ ‘‘យថាឋានេយេវ តិដ្ឋន្តី’’តិ, អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយមេវ ហិ បឋមជវនចេតនា, ឧបបជ្ជវេទនីយមេវ សត្តមជវនចេតនា, មជ្ឈេ បញ្ច អបរបរិយាយវេទនីយមេវាតិ នត្ថិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ សង្គហោ, តស្មា អត្តនោ អត្តនោ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិសភាវេយេវ តិដ្ឋន្តិ. តេនេវ ភគវតា – ‘‘ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ, ឧបបជ្ជ វា, អបរេ វា បរិយាយេ’’តិ តយោ វិកប្បា ទស្សិតា. តេនេវាហ ‘‘ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ កម្ម’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ’’តិ សត្ថា ន វទេយ្យាតិ អសតិ និយាមេ ន វទេយ្យ. យស្មា បន តេសំ សង្កមនំ នត្ថិ, និយតសភាវា ហិ តានិ, តស្មា សត្ថា ‘‘ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ’’តិអាទិមវោច.

សុក្កបក្ខេតិ ‘‘អលោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិនា អាគតេ កុសលបក្ខេ. និរុទ្ធេតិ អរិយមគ្គាធិគមេន អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេ. តាលវត្ថុ វិយ កតន្តិ យថា តាលេ ឆិន្នេ ឋិតដ្ឋានេ កិញ្ចិ ន ហោតិ, ឯវំ កម្មេ បហីនេ កិញ្ចិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តាលវត្ថូតិ វា មត្ថកច្ឆិន្នោ តាលោ វុត្តោ បត្តផលមកុលសូចិអាទីនំ អភាវតោ. តតោ ឯវ សោ អវិរុឡ្ហិធម្មោ. ឯវំ បហីនកម្មោ សត្តសន្តានោ. តេនាហ ‘‘មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយា’’តិ. អនុអភាវំ កតំ បច្ឆតោ ធម្មប្បវត្តិយា អភាវតោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. អប្បវត្តិកតកាលោ វិយាតិ ពីជានំ សព្ពសោ អប្បវត្តិយា កតកាលោ វិយ. ឆិន្នមូលកានន្តិ កិលេសមូលស្ស សព្ពសោ ឆិន្នត្តា ឆិន្នមូលកានំ. កិលេសា ហិ ខន្ធានំ មូលានិ.

វេទនីយន្តិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញំ វត្ថុ នត្ថីតិ អញ្ញំ អធិដ្ឋានំ នត្ថិ. សុគតិសញ្ញិតាបិ ហេដ្ឋិមន្តេន សង្ខារទុក្ខតោ អនបគតត្តា ទុគ្គតិយោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពា ទុគ្គតិយោ’’តិ, ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. លោភោ ឯតស្ស ការណភូតោ អត្ថីតិ លោភំ, លោភនិមិត្តំ កម្មំ. តថា ទោសន្តិ ឯត្ថាបិ. តេនាហ ‘‘លោភទោសសីសេន លោភជញ្ច ទោសជញ្ច កម្មមេវ និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ. វដ្ដវិវដ្ដន្តិ វដ្ដញ្ច វិវដ្ដញ្ច.

និទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ហត្ថកសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ អាឡវិយន្តិ អាឡវិរដ្ឋេ, ន អាឡវិនគរេ. តេនាហ ‘‘អាឡវិយន្តិ អាឡវិរដ្ឋេ’’តិ. អថាតិ អវិច្ឆេទត្ថេ និបាតោ. តត្ថ ភគវតោ និសជ្ជាយ អវិច្ឆិន្នាយ ឯវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. ហត្ថតោ ហត្ថំ គតត្តាតិ អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ហត្ថតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ហត្ថំ, តតោ រាជបុរិសានំ ហត្ថំ គតត្តា.

មាឃស្សាតិ មាឃមាសស្ស. ឯវំ ផគ្គុនស្សាតិ ឯត្ថាបិ. ខុរន្តរេហិ កទ្ទមោ ឧគ្គន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ កទ្ទមោ ខុរន្តរេហិ ឧគ្គន្ត្វា តិដ្ឋតិ. ចតូហិ ទិសាហិ វាយន្តោ វាតោ វេរម្ភោតិ វុច្ចតិ វេរម្ភវាតសទិសត្តា.

បញ្ចទ្វារកាយន្តិ បញ្ចទ្វារានុសារេន បវត្តំ វិញ្ញាណកាយំ. ខោភយមានាតិ កិលេសខោភវសេន ខោភយមានា ចិត្តំ សង្ខោភំ ករោន្តា. ចេតសិកាតិ មនោទ្វារិកចិត្តសន្និស្សិតា. តេនាហ ‘‘មនោទ្វារំ ខោភយមានា’’តិ. សោ រាគោតិ តំសទិសោ រាគោ. ភវតិ ហិ តំសទិសេ តព្ពោហារោ យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរិកា, តានិ ឯវ ឱសធានី’’តិ. យាទិសោ ហិ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ឧប្បជ្ជនករាគោ, តាទិសោ ឯវ តតោ អញ្ញស្ស រាគភាវសាមញ្ញតោ. តេន វុត្តំ ‘‘តថារូបោ រាគោ’’តិអាទិ. ឥច្ឆិតាលាភេន រជនីយេសុ វា និរុទ្ធេសុ វត្ថូសុ ទោមនស្សុប្បត្តិយា ទោសបរិឡាហានំ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

ន លិម្បតិ អនុបលិត្តចិត្តត្តា. សីតិភូតោ និព្ពុតសព្ពបរិឡាហត្តា. អាសត្តិយោ វុច្ចន្តិ តណ្ហាយោ តត្ថ តត្ថ អាសញ្ជនដ្ឋេន. ទរថន្តិ បរិឡាហជាតំ. ចេតសោតិ សាមិវចនំ.

ហត្ថកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទេវទូតសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ ទេវទូតានីតិ លិង្គវិបល្លាសំ កត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទេវទូតា’’តិ, ឧភយលិង្គំ វា ឯតំ បទំ, តស្មា នបុំសកលិង្គវសេន បាឡិយំ វុត្តស្ស បុល្លិង្គវសេន អត្ថទស្សនំ កតំ. ទេវោតិ មច្ចូតិ អភិភវនដ្ឋេន សត្តានំ អត្តនោ វសេ វត្តាបនតោ មច្ចុរាជា ‘‘ទេវោ’’តិ វុច្ចតិ. យថា ហិ ទេវោ បកតិសត្តេ អភិភវតិ, ឯវំ មច្ចុ សព្ពសត្តេ អភិភវតិ, តស្មា ទេវោ វិយាតិ ទេវោ. ‘‘តស្ស ទូតា’’តិ វត្វា ឥទានិស្ស ទូតេ តេសំ ទូតភាវញ្ច វិភាវេតុំ ‘‘ជិណ្ណព្យាធិមតា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ចោទនត្ថេន ទេវស្ស ទូតា វិយាតិ ទេវទូតាតិ ទស្សេតិ. ‘‘អហំ អសុកំ បមទ្ទិតុំ អាគមិស្សាមិ, តុវំ តស្ស កេសេ គហេត្វា មា វិស្សជ្ជេហី’’តិ មច្ចុទេវស្ស អាណាករា ទូតា វិយាតិ ហិ ទូតាតិ វុច្ចន្តិ.

ឥទានិ សទ្ធាតព្ពដ្ឋេន ទេវា វិយ ទូតាតិ ទេវទូតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទេវា វិយ ទូតា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អលង្កតប្បដិយត្តាយាតិ ឥទំ អត្តនោ ទិព្ពានុភាវំ អាវិកត្វា ឋិតាយាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ទេវតាយ ព្យាករណសទិសមេវ ហោតិ ន ចិរស្សេវ ជរាព្យាធិមរណស្ស សម្ភវតោ. វិសុទ្ធិទេវានន្តិ ខីណាសវព្រហ្មានំ. តេ ហិ ចរិមភវេ ពោធិសត្តានំ ជិណ្ណាទិភេទំ ទស្សេន្តិ, តស្មា អន្តិមភវិកពោធិសត្តានំ វិសុទ្ធិទេវេហិ ឧបដ្ឋាបិតភាវំ ឧបាទាយ តទញ្ញេសម្បិ តេហិ អនុបដ្ឋាបិតានម្បិ តថា វោហរិតព្ពតា បរិយាយសិទ្ធាតិ វេទិតព្ពា. ទិស្វាវាតិ វិសុទ្ធិទេវេហិ ទស្សិតេ ទិស្វាវ. តតោយេវ ហិ តេ វិសុទ្ធិទេវានំ ទូតា វុត្តា.

កស្មា អារទ្ធន្តិ កេវលំ ទេវទូតេ ឯវ សរូបតោ អទស្សេត្វាតិ អធិប្បាយោ. ទេវានំ ទូតានំ ទស្សនូបាយត្តា តថា វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទេវទូតា…បេ… សមនុយុញ្ជតី’’តិ អាហ. តត្ថ ទេវទូតា…បេ… ទស្សនត្ថន្តិ ទេវទូតានំ អនុយុញ្ជនដ្ឋានូបគស្ស កម្មស្ស ទស្សនត្ថំ.

ឯកច្ចេ ថេរាតិ អន្ធកាទិកេ វិញ្ញាណវាទិនោ ច សន្ធាយ វទតិ. នេរយិកេ និរយេ បាលេន្តិ តតោ និគ្គន្តុំ អប្បទានវសេន រក្ខន្តីតិ និរយបាលា. អថ វា និរយបាលតាយ នេរយិកានំ និរយទុក្ខេន បរិយោនទ្ធាយ អលំ សមត្ថាតិ និរយបាលា. តន្តិ ‘‘នត្ថិ និរយបាលា’’តិ វចនំ. បដិសេធិតមេវាតិ ‘‘អត្ថិ និរយេសុ និរយបាលា អត្ថិ ច ការណិកា’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ (កថា. ៨៦៦) បដិសេធិតមេវ. យទិ និរយបាលា នាម ន សិយុំ, កម្មការណាបិ ន ភវេយ្យ. សតិ ហិ ការណិកេ កម្មការណាយ ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. ឯត្ថាហ – ‘‘កិំ បនេតេ និរយបាលា នេរយិកា, ឧទាហុ អនេរយិកា’’តិ. កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ នេរយិកា និរយសំវត្តនិយេន កម្មេន និព្ពត្តា, សយម្បិ និរយទុក្ខំ បច្ចនុភវេយ្យុំ, តថា សតិ អញ្ញេសំ នេរយិកានំ ឃាតនាយ អសមត្ថា សិយុំ, ‘‘ឥមេ នេរយិកា ឥមេ និរយបាលា’’តិ វវត្ថានញ្ច ន សិយា. យេ ច យេ ឃាតេន្តិ, តេហិ សមានរូបពលប្បមាណេហិ ឥតរេសំ ភយសន្តាសា ន សិយុំ. អថ អនេរយិកា, នេសំ តត្ថ កថំ សម្ភវោតិ? វុច្ចតេ – អនេរយិកា និរយបាលា អនិរយគតិសំវត្តនិយកម្មនិព្ពត្តិតោ. និរយូបបត្តិសំវត្តនិយកម្មតោ ហិ អញ្ញេនេវ កម្មុនា តេ និព្ពត្តន្តិ រក្ខសជាតិកត្តា. តថា ហិ វទន្តិ សព្ពត្ថិវាទិនោ –

‘‘កោធា កុរូរកម្មន្តា, បាបាភិរុចិនោ តថា;

ទុក្ខិតេសុ ច នន្ទន្តិ, ជាយន្តិ យមរក្ខសា’’តិ.

តត្ថ យទេកេ វទន្តិ ‘‘យាតនាទុក្ខំ បដិសំវេទេយ្យុំ, អថ វា អញ្ញមញ្ញំ ឃាតេយ្យុ’’ន្តិអាទិ, តយិទំ អសារំ និរយបាលានំ នេរយិកភាវស្សេវ អភាវតោ. យទិបិ អនេរយិកា និរយបាលា, អយោមយាយ បន អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ និរយភូមិយា បរិក្កមមានា កថំ ទាហទុក្ខំ នានុភវន្តីតិ? កម្មានុភាវតោ. យថា ហិ ឥទ្ធិមន្តោ ចេតោវសិប្បត្តា មហាមោគ្គល្លានាទយោ នេរយិកេ អនុកម្បន្តា ឥទ្ធិពលេន និរយភូមិំ ឧបគតា ទាហទុក្ខេន ន ពាធីយន្តិ, ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទ្ធិវិសយស្ស អចិន្តេយ្យភាវតោតិ ចេ? ឥទម្បិ តំសមានំ កម្មវិបាកស្ស អចិន្តេយ្យភាវតោ. តថារូបេន ហិ កម្មុនា តេ និព្ពត្តា យថា និរយទុក្ខេន អពាធិតា ឯវ ហុត្វា នេរយិកេ ឃាតេន្តិ, ន ចេត្តកេន ពាហិរវិសយាភាវោ យុជ្ជតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋតាយ បច្ចេកំ ទ្វារបុរិសេសុបិ វិភត្តសភាវត្តា. តថា ហិ ឯកច្ចស្ស ទ្វារស្ស បុរិសស្ស ច ឥដ្ឋំ ឯកច្ចស្ស អនិដ្ឋំ, ឯកច្ចស្ស ច អនិដ្ឋំ ឯកច្ចស្ស ឥដ្ឋំ ហោតិ. ឯវញ្ច កត្វា យទេកេ វទន្តិ ‘‘នត្ថិ កម្មវសេន តេជសា បរូបតាបន’’ន្តិអាទិ, តទបាហតំ ហោតិ. យំ បន វទន្តិ ‘‘អនេរយិកានំ តេសំ កថំ តត្ថ សម្ភវោ’’តិ និរយេ នេរយិកានំ យាតនាសព្ភាវភាវតោ. នេរយិកសត្តយាតនាយោគ្គញ្ហិ អត្តភាវំ និព្ពត្តេន្តំ កម្មំ តាទិសនិកន្តិ វិនាមិតំ និរយដ្ឋានេ ឯវ និព្ពត្តេតិ. តេ ហិ នេរយិកេហិ អធិកតរពលារោហបរិណាហា អតិវិយ ភយានកទស្សនា កុរូរតរបយោគា ច ហោន្តិ. ឯតេនេវ តត្ថ នេរយិកានំ វិពាធកកាកសុនខាទីនម្បិ និព្ពត្តិយា អត្ថិភាវោ សំវណ្ណិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

កថមញ្ញគតិកេហិ អញ្ញគតិកពាធនន្តិ ច ន វត្តព្ពំ អញ្ញត្ថាបិ តថា ទស្សនតោ. យំ បនេកេ វទន្តិ ‘‘អសត្តសភាវា ឯវ និរយេ និរយបាលា និរយេ សុនខាទយោ ចា’’តិ, តម្បេតេសំ មតិមត្តំ អញ្ញត្ថ តថា អទស្សនតោ. ន ហិ កាចិ អត្ថិ តាទិសី ធម្មប្បវត្តិ, យា អសត្តសភាវា, សម្បតិសត្តេហិ អប្បយោជិតា ច អត្ថកិច្ចំ សាធេន្តី ទិដ្ឋបុព្ពា. បេតានំ បានីយនិវារកានំ ទណ្ឌាទិហត្ថានញ្ច បុរិសានំ សព្ភាវេ អសត្តភាវេ ច វិសេសការណំ នត្ថីតិ តាទិសានំ សព្ភាវេ កិំ បាបកានំ វត្តព្ពំ. សុបិនោបឃាតោបិ អត្ថកិច្ចសមត្ថតាយ អប្បមាណំ ទស្សនាទិមត្តេនបិ តទត្ថសិទ្ធិតោ. តថា ហិ សុបិនេ អាហារូបភោគាទិនា ន អត្ថសិទ្ធិ, ឥទ្ធិនិម្មានរូបំ បនេត្ថ លទ្ធបរិហារំ ឥទ្ធិវិសយស្ស អចិន្តេយ្យភាវតោ. ឥធាបិ កម្មវិបាកស្ស អចិន្តេយ្យភាវតោតិ ចេ? តំ ន, អសិទ្ធត្តា. នេរយិកានំ កម្មវិបាកោ និរយបាលាតិ សិទ្ធមេត្តំ, វុត្តនយេន បាឡិតោ ច តេសំ សត្តភាវោ ឯវ សិទ្ធោ. សក្កា ហិ វត្តុំ សត្តសង្ខាតា និរយបាលសញ្ញិតា ធម្មប្បវត្តិ សាភិសន្ធិកបរូបឃាតិ អត្ថកិច្ចសព្ភាវតោ ឱជាហារាទិ រក្ខសសន្តតិ វិយ. អភិសន្ធិបុព្ពកតា ចេត្ថ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុំ តថា តថា អភិសន្ធិយា ឃាតនតោ. តតោ ឯវ ន សង្ឃាតបព្ពតេហិ អនេកន្តិកតា. យេ បន វទន្តិ ‘‘ភូតវិសេសា ឯវ តេ វណ្ណសណ្ឋានាទិវិសេសវន្តោ ភេរវាការា នរកបាលាតិ សមញ្ញំ លភន្តី’’តិ, តទសិទ្ធំ ឧជុកមេវ បាឡិយំ ‘‘អត្ថិ និរយេ និរយបាលា’’តិ វាទស្ស បតិដ្ឋាបិតត្តា.

អបិច យថា អរិយវិនយេ នរកបាលានំ ភូតមត្តតា អសិទ្ធា, តថា បញ្ញត្តិមត្តវាទិនោបិ ភូតមត្តតា អសិទ្ធា សព្ពសោ រូបធម្មានំ អត្ថិភាវស្សេវ អប្បដិជាននតោ. ន ហិ តស្ស ភូតានិ នាម បរមត្ថតោ សន្តិ. យទិ បរមត្ថំ គហេត្វា វោហរតិ, អថ កស្មា ចក្ខុរូបាទីនិ បដិក្ខិបតីតិ? តិដ្ឋតេសា អនវដ្ឋិតតក្កានំ អប្បហីនវិបល្លាសានំ វាទវីមំសា. ឯវំ អត្ថេវ និរយេ និរយបាលាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. សតិ ច នេសំ សព្ភាវេ អសតិបិ ពាហិរេ វិសយេ នរកេ វិយ ទេសាទិនិយមោ ហោតីតិ វាទោ ន សិជ្ឈតិ, សតិ ឯវ បន ពាហិរេ វិសយេ ទេសាទិនិយមោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទេវទូតសរាបនវសេន សត្តេ យថូបចិតេ បុញ្ញកម្មេ យមេតិ និយមេតីតិ យមោ. តស្ស យមស្ស វេមានិកបេតានំ រាជភាវតោ រញ្ញោ. តេនាហ ‘‘យមរាជា នាម វេមានិកបេតរាជា’’តិ. កម្មវិបាកន្តិ អកុសលកម្មវិបាកំ. វេមានិកបេតា ហិ កណ្ហសុក្កវសេន មិស្សកំ កម្មំ កត្វា វិនិបាតិកទេវតា វិយ សុក្កេន កម្មុនា បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. តថា ហិ មគ្គផលភាគិនោបិ ហោន្តិ, បវត្តិយំ បន កម្មានុរូបំ កទាចិ បុញ្ញផលំ, កទាចិ អបុញ្ញផលំ បច្ចនុភវន្តិ. យេសំ បន អរិយមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, តេសំ មគ្គាធិគមតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញផលមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបុញ្ញផលំ បុព្ពេ វិយ កដុកំ ន ហោតិ, មនុស្សត្តភាវេ ឋិតានំ វិយ មុទុកមេវ ហោតីតិ អបរេ. ធម្មិកោ រាជាតិ ឯត្ថ តស្ស ធម្មិកភាវោ ធម្មទេវបុត្តស្ស វិយ ឧប្បត្តិនិយតោ ធម្មតាវសេន វេទិតព្ពោ. ទ្វារេសូតិ អវីចិមហានរកស្ស ចតូសុ ទ្វារេសុ. ខីណាសវា ព្រាហ្មណា នាម ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន.

អនុយោគវត្តន្តិ អនុយោគេ កតេ វត្តិតព្ពវត្តំ. អារោបេន្តោតិ ការាបេន្តោ, អត្តនោ បុច្ឆំ ឧទ្ទិស្ស បដិវចនំ ទាបេន្តោ បុច្ឆតិ. បរស្ស ហិ អធិប្បាយំ ញាតុំ ឥច្ឆន្តោ តទុបគំ បយោគំ ករោន្តោ បុច្ឆតិ នាម. លទ្ធិន្តិ គាហំ. បតិដ្ឋាបេន្តោតិ តត្ថ និច្ចកាលំ ការាបេន្តោ. ការណំ បុច្ឆន្តោតិ យុត្តិំ បុច្ឆន្តោ. សមនុភាសតីតិ យថានុយុត្តមត្ថំ វិភូតំ កត្វា កថេតិ.

ជិណ្ណន្តិ ជរាបត្តិយា ជិណ្ណំ. ឯកច្ចោ ទហរកាលតោ បដ្ឋាយ បណ្ឌុរោគាទិនា អភិភូតកាយតាយ ជិណ្ណសទិសោ ហោតិ, អយំ ន តថា ជរាបត្តិយា ជិណ្ណោតិ ទស្សេតិ. គោបានសី វិយ វង្កន្តិ វង្កគោបានសី វិយ វង្កំ. ន ហិ វង្កភាវស្ស និទស្សនត្ថំ អវង្កគោបានសី គយ្ហតិ. ភគ្គន្តិ ភគ្គសរីរំ កដិយំ ភគ្គកាយត្តា. តេនាហ ‘‘ឥមិនាបិស្ស វង្កភាវមេវ ទីបេតី’’តិ. ទណ្ឌបដិសរណន្តិ ឋានគមនេសុ ទណ្ឌោ បដិសរណំ ឯតស្សាតិ ទណ្ឌបដិសរណំ តេន វិនា វត្តិតុំ អសមត្ថត្តា. តេនាហ ‘‘ទណ្ឌទុតិយ’’ន្តិ. ជរាតុរន្តិ ជរាយ បត្ថតសំកិលន្តកាយំ. សព្ពសោ កិមិហតំ វិយ មហាខល្លាដំ សីសមស្សាតិ មហាខល្លាដសីសំ. សញ្ជាតវលិន្តិ សមន្តតោ ជាតវលិកំ. ជរាធម្មោតិ ជរាបកតិកោ. តេនាហ ‘‘ជរាសភាវោ’’តិ. សភាវោ ច នាម តេជោធាតុយា ឧណ្ហតា វិយ ន កទាចិ វិគច្ឆតីតិ អាហ ‘‘អបរិមុត្តោ ជរាយា’’តិអាទិ.

អត្ថតោ ឯវំ វទតិ នាម, វាចាយ អវទន្តោបិ អត្ថាបត្តិតោ ឯវំ វទន្តោ វិយ ហោតិ វិញ្ញូនន្តិ អត្ថោ. តរុណោ អហោសិំ យោព្ពនេន សមន្នាគតោ. ឩរូនំ ពលំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឩរុពលី. តេន ទូរេបិ គមនាគមនលង្ឃនាទិសមត្ថតំ ទស្សេតិ, ពាហុពលីតិ បន ឥមិនា ហត្ថេហិ កាតព្ពកិច្ចសមត្ថតំ, ជវគ្គហណេន វេគសា បវត្តិសមត្ថតំ. អន្តរហិតាតិ នដ្ឋា. ឯត្ថ ច ន ខោ បនាហន្តិអាទិ ជរាយ ទេវទូតភាវទស្សនំ. តេនាហ ‘‘តេនេស ទេវទូតោ នាម ជាតោ’’តិ. អាពាធស្ស អត្ថិតាយ អាពាធិកំ. វិវិធំ ទុក្ខំ អាទហតីតិ ព្យាធិ, វិសេសេន វា អាធិយតិ ឯតេនាតិ ព្យាធិ, ព្យាធិ សំជាតោ ឯតស្សាតិ ព្យាធិតំ. ឯស នយោ ទុក្ខិតន្តិ ឯត្ថាបិ.

ទុតិយំ ទេវទូតន្តិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ព្យាធិនា អភិហតោតិ ព្យាធិនា ពាធិតោ, ឧបទ្ទុតោតិ អត្ថោ.

វិបរិភិន្នវណ្ណោតិ វិបរិភិន្ននីលវណ្ណោ. តញ្ហិ យត្ថ យត្ថ គហិតបុព្ពកំ, តត្ថ តត្ថ បណ្ឌុវណ្ណំ, មំសុស្សទដ្ឋានេ រត្តវណ្ណំ, យេភុយ្យេន ច នីលសាដកបារុតំ វិយ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិបរិភិន្ននីលវណ្ណោ’’តិ.

‘‘កោ លភតិ, កោ ន លភតី’’តិ និរយុបគស្សេវ វសេនាយំ វិចារណាតិ ‘‘យេន តាវ ពហុ បាបំ កត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. ពហុ បាបំ កតន្តិ ពហុសោ បាបំ កតំ. តេន បាបស្ស ពហុលីករណមាហ. ពហូតិ វា មហន្តំ. មហត្ថោបិ ហិ ពហុសទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘ពហុ វត កតំ អស្សា’’តិអាទីសុ, គរុកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សោ គរុកំ ពហុលំ វា បាបំ កត្វា ឋិតោ និរយេ និព្ពត្តតិយេវ, ន យមបុរិសេហិ យមស្ស សន្តិកំ នីយតីតិ. បរិត្តន្តិ បមាណបរិត្តតាយ កាលបរិត្តតាយ ច បរិត្តំ. បុរិមស្មិំ អត្ថេ អគរូតិ អត្ថោ, ទុតិយស្មិំ អពហុលន្តិ. យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កត្តព្ពមេវ ករោន្តីតិ ទណ្ឌមេវ ករោន្តិ. អនុវិជ្ជិត្វាតិ វីមំសិត្វា. វិនិច្ឆយដ្ឋានន្តិ អដ្ដករណដ្ឋានំ. បរិត្តបាបកម្មាតិ ទុព្ពលបាបកម្មា. អត្តនោ ធម្មតាយាតិ បរេហិ អសារិយមានេបិ អត្តនោ ធម្មតាយ សរន្តិ. តេ ហិ បាបកម្មស្ស ទុព្ពលភាវតោ កតូបចិតស្ស ច ឱកាសារហកុសលកម្មស្ស ពលវភាវតោ អត្តនោ ធម្មតាយបិ សរន្តិ. សារិយមានាបីតិ ‘‘ឥទំ នាម តយា កតំ បុញ្ញកម្ម’’ន្តិ បរេហិ សារិយមានាបិ.

អាកាសចេតិយន្តិ គិរិសិខរេ អព្ភោកាសេ វិវដង្គណេ កតចេតិយំ. រត្តបដេនាតិ រត្តវណ្ណេន បដេន បូជេសិ បដាកំ កត្វា. អគ្គិជាលសទ្ទន្តិ បដបដាយន្តំ នរកេ អគ្គិជាលសទ្ទំ សុត្វាវ. អត្តនា បូជិតបដំ អនុស្សរីតិ តទា បដាកាយ វាតប្បហារសទ្ទេ និមិត្តស្ស គហិតត្តា ‘‘មយា តទា អាកាសចេតិយេ បូជិតរត្តបដសទ្ទោ វិយា’’តិ អត្តនា បូជិតបដំ អនុស្សរិ.

សុមនបុប្ផកុម្ភេនាតិ កុម្ភបរិមាណេន សុមនបុប្ផរាសិនា. ‘‘ទសាធិកំ នាឡិសហស្សកុម្ភ’’ន្តិ កេចិ, ‘‘បញ្ចអម្ពណ’’ន្តិ អបរេ. តីហិបិន សរតិ ពលវតោ បាបកម្មេន ព្យាមោហិតោ. តុណ្ហី អហោសីតិ ‘‘កម្មារហោ អយ’’ន្តិ តត្ថ បដិការំ អបស្សន្តោ តុណ្ហី អហោសិ.

ឯកបក្ខច្ឆទនមត្តាហីតិ មជ្ឈិមប្បមាណស្ស គេហស្ស ឯកច្ឆទនប្បមាណេហិ. សុត្តាហតំ ករិត្វាតិ កាឡសុត្តំ បាតេត្វា. យថា រថោ សព្ពសោ បជ្ជលិតោ ហោតិ អយោមយោ, ឯវំ យុគាទយោបិស្ស បជ្ជលិតា សជោតិភូតា ឯវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សទ្ធិំ…បេ… រថេ យោជេត្វា’’តិ. មហាកូដាគារប្បមាណន្តិ សត្តភូមកមហាកូដាគារប្បមាណំ.

វិភត្តោតិ សត្តានំ សាធារណេន បាបកម្មុនា វិភត្តោ. ហីនំ កាយន្តិ ហីនំ សត្តនិកាយំ, ហីនំ វា អត្តភាវំ. ឧបាទានេតិ ចតុព្ពិធេ ឧបាទានេ. អត្ថតោ បន តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហោតិ អាហ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គហណេ’’តិ. សម្ភវតិ ជរាមរណំ ឯតេនាតិ សម្ភវោ, ឧបាទានន្តិ អាហ ‘‘ជាតិយា ច មរណស្ស ឆ ការណភូតេ’’តិ. អនុបាទាតិ អនុបាទាយ. តេនាហ ‘‘អនុបាទិយិត្វា’’តិ. សកលវដ្ដទុក្ខំ អតិក្កន្តាតិ ចរិមចិត្តនិរោធេន វដ្ដទុក្ខស្ស កិលេសានម្បិ អសម្ភវតោ សព្ពំ វដ្ដទុក្ខំ អតិក្កន្តា.

ទេវទូតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ចតុមហារាជសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ អមា សហ វត្តន្តិ តស្មិំ តស្មិំ កិច្ចេតិ អមច្ចា, សហិតា. បរិសតិ ភវាតិ បារិសជ្ជា, បរិវារដ្ឋានិយា បរិសាបរិយាបន្នា. តេនាហ ‘‘បរិចារិកទេវតា’’តិ. តាតាតិ អាលបនំ. ឯវន្តិ ‘‘កច្ចិ ពហូ មនុស្សា’’តិអាទិនា វុត្តាការេន. អដ្ឋ វារេតិ ឯកស្មិំ អឌ្ឍមាសេ ចតុក្ខត្តុំ តថា ឥតរស្មិន្តិ ឯវំ អដ្ឋ វារេ. អធិដ្ឋហន្តីតិ អធិតិដ្ឋន្តិ. បដិជាគរោន្តីតិ បដិ បដិ ជាគរោន្តិ. បុញ្ញំ ករោន្តា ហិ សត្តា ជាគរោន្តិ នាម កាតព្ពកិច្ចប្បសុតត្តា, ឥតរេ បន សុបន្តិ នាម សហិតបរហិតវិមុត្តត្តា. ចាតុទ្ទសិឧបោសថស្ស អនុគមនំ វិយ បន្នរសិឧបោសថស្ស បច្ចុគ្គមនំ ន លព្ភតិ ទិវសាភាវតោ.

តតោតិ តតោ តតោ. តំ ឧបនិស្សាយាតិ តា តា គាមនិគមរាជធានិយោ ឧបនិស្សាយ. អធិវត្ថាតិ អារាមវនរុក្ខាទីសុ អធិវត្ថា ទេវតា. តេតិ តេ ទេវា. សន្ធាយ កថេតីតិ ភគវា កថេតិ. វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

និច្ចំ និពទ្ធំ ឧបោសថោ សំវច្ឆរេ សំវច្ឆរេ បដិ បដិ ហរិតព្ពតោ បវត្តេតព្ពតោ បាដិហារិយបក្ខោ នាម. គុណង្គេហីតិ ឧបោសថង្គេហិ.

វុត្ថវាសោតិ វុសិតព្រហ្មចរិយវាសោ. កត្តព្ពកិច្ចន្តិ ទុក្ខាទីសុ បរិញ្ញាតាទិកិច្ចំ. ឱតារេត្វាតិ ឆឌ្ឌេត្វា. បរិក្ខីណភវសំយោជនោតិ សព្ពសោ ខីណភវពន្ធនោ. ការណេន ជានិត្វាតិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ជានិត្វា.

ជានន្តោតិ ‘‘អរហន្តានំ អនុករណប្បដិបត្តិ ឯសា, យទិទំ សម្មទេវ ឧបោសថានុដ្ឋាន’’ន្តិ ឯវំ ឧបោសថកម្មស្ស គុណំ ជានន្តោ. ឯវរូបេនាតិ យាទិសោ ភគវតោ ឧបោសថភាវោ វិហិតោ, ឯវរូបេន អរហន្តានុករណេន ឧបោសថកម្មេន. សក្កា បហិតត្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ខីណាសវសម្បត្តិំ បាបុណិតុំ. អដ្ឋមំ ឧត្តានត្ថមេវ សត្តមេ វុត្តនយត្តា.

ចតុមហារាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សុខុមាលសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ និទ្ទុក្ខោតិ កាយិកចេតសិកទុក្ខវិរហិតោ. សទុក្ខេ ហិ សវិឃាតេ សុខុមាលត្តា អនវសរា, តស្មា សុខិតោ និទ្ទុក្ខតាយ សុខុមាលោ នាម. យាវស្ស សុខុមាលត្តា បរមុក្កំសគតាតិ អាហ ‘‘បរមសុខុមាលោ’’តិ. អតិវិយ សុខុមាលោតិ អត្ថោ. អន្តមតីតំ អច្ចន្តំ. សព្ពទា សុខុមាលោតិ អាហ ‘‘សតតនិទ្ទុក្ខោ’’តិ. ចរិយកាលេតិ ពោធិចរិយាយ ចរណកាលេ. តេនាតិ ពោធិសត្តេន. អញ្ញត្ថ បន បទុមន្តិ រត្តំ កមលំ. បុណ្ឌរីកន្តិ សេតំ វុច្ចតិ. ឥតរាតិ ឥតរបោក្ខរណិយោ. ‘‘ពោធិសត្តស្ស កិរា’’តិអាទិកំ បោក្ខរណីនំ ឧប្បត្តិទស្សនំ. កុទ្ទាលកម្មការេតិ ខណកេ. បោក្ខរណិដ្ឋានានីតិ បោក្ខរណិខណនយោគ្គដ្ឋានានិ. គណ្ហាបេសីតិ ខណាបេសិ. បោក្ខរណិសទ្ទោ ចេត្ថ តាទិសេ ជលាសយេ និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ បង្កជាទិសទ្ទា វិយ. សោបានពាហុកានំ មត្ថកដ្ឋានំ ឧណ្ហីសន្តិ អធិប្បេតំ. ឧទកសេចននាឡិកាតិ ឧទកច្ឆដាវិស្សជ្ជននាឡិយន្តានិ. បញ្ចវិធាតិ វណ្ណវសេន ជាតិវសេន ច.

ខោ បនស្សាតិ និបាតមត្តំ. កាសិក-សទ្ទោ អតិវិយ សណ្ហេ សុខុមេ មហគ្ឃវត្ថេ និរុឡ្ហោ, អញ្ញស្មិម្បិ តថាជាតិកេ រុឡ្ហិវសេន បវត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘អកាសិកំ ចន្ទន’’ន្តិ. ហេមន្តេ វាសោ ហេមន្តំ, ហេមន្តំ អរហតីតិ ហេមន្តិកោ, បាសាទោ. ‘‘ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វត្វា តទេវ នេសំ អរហតំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ហេមន្តិកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សជាលានីតិ សជាលវាតបានានិ, ឧទកយន្តានីតិ ឧទកធារាវិស្សន្ទនកយន្តានិ. បាសាទមត្ថកេតិ បាសាទស្ស ឧបរិអាកាសតលេ. ពន្ធិត្វាតិ បយោជិតយន្តេ សុក្ខមហិំសចម្មំ ពន្ធិត្វា. យន្តំ បរិវត្តេត្វាតិ យថាបយោជិតំ យន្តំ បាសាណារោបនត្ថញ្ចេវ បុន តេសំ វិស្សជ្ជនត្ថញ្ច បរិវត្តេត្វា. តស្មិំ វិស្សជ្ជេន្តីតិ ឆទនបិដ្ឋេ ពទ្ធសុក្ខមហិំសចម្មេ វិស្សជ្ជេន្តិ.

សហស្សថាមន្តិ បុរិសសហស្សពលំ, បុរិសសហស្សេន វហិតព្ពភារវហំ. បល្លង្កេ និសិន្នោវាតិ រតនមយបល្លង្កេ យថានិសិន្នោ ឯវ. ឧប្បតនាការបត្តន្តិ ឧប្បតិត្វា ឋិតំ វិយ. ជិយំ បោថេន្តស្សាតិ ជិយាឃាតំ ករោន្តស្ស. ជិយប្បហារសទ្ទោតិ ជិយាឃាតសទ្ទោ. យន្តេ ពទ្ធន្តិ យន្តពទ្ធំ កត្វា ឋបិតំ. សទ្ទន្តរេតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សទ្ទសវនដ្ឋានេ. គាវុតស្ស ចតុត្ថោ ភាគោ កោសោតិបិ វុច្ចតិ ទ្វិសហស្សទណ្ឌប្បមាណដ្ឋានំ.

សព្ពដ្ឋានានីតិ មហាបុរិសស្ស តានិ តានិ សព្ពានិ វសនដ្ឋានានិ. សិខាពទ្ធោតិ បុរិសសភាវស្សេវ វិសេសតោ ទស្សនមេតំ. ន ឧប្បិលាវិតភាវត្ថន្តិ ឧប្បិលាវិតភាវសង្ខាតំ អត្ថំ ន កថេសីតិ អត្ថោ. តស្ស ហិ ពោធិមូលេយេវ សេតុឃាតោ. តេនេវាតិ អប្បមាទលក្ខណស្ស ទីបនតោ ឯវ. អត្តានំ អតិក្កមិត្វាតិ អត្តនោ ជរាបត្តិំ អចិន្តេត្វា អដ្ដីយតិ. ន បនេស មគ្គេន បហីនោ តទា មគ្គស្ស អនធិគតត្តា. សិក្ខំ បដិក្ខិបិត្វាតិ យថាសមាទិន្នសិក្ខំ បហាយ.

អវិបរីតព្យាធិអាទិសភាវាវាតិ ឯកន្តេន ព្យាធិអាទិសភាវា ឯវ. ឯវំ ជិគុច្ឆាវិហារេនាតិ ឯវំ សកលស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស ជិគុច្ឆនវិហារេន វិហរន្តស្ស. ឯវំ ជិគុច្ឆនន្តិ ឯវំ បរស្ស ជិគុច្ឆនំ. បរំ អជិគុច្ឆមានោតិ ករុណាយនេន ឯវំ បរំ អជិគុច្ឆន្តោ. អភិភោស្មីតិ អភិភវិតា អស្មិ. ឧស្សាហោ អហូតិ ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយមេវ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយញ្ច អហោសិ, យេន មគ្គព្រហ្មចរិយបរាយណោ ជាតោ.

សុខុមាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អាធិបតេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ អភិភវិត្វា បវត្តនដ្ឋេន អធិបតិ យំ កិញ្ចិ ជេដ្ឋកំ ន ការកំ អត្តានំ អធិបតីតិ កត្វា អត្តា ឯវ អធិបតិ, តតោ អាគតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. តេនាហ ‘‘អត្តាន’’ន្តិអាទិ. លោកន្តិ សត្តលោកំ. សោ ច ខោ ឥទ្ធិវិធាទិគុណវិសេសយុត្តោ អធិប្បេតោ អធិបតិភាវស្ស អធិប្បេតត្តា. នវវិធំ លោកុត្តរធម្មន្តិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន វុត្តំ. ឥតិ ភវោតិ ឯវំ សម្បត្តិភវោ, តត្ថ ឯវំ អភិវុទ្ធីតិ. សម្បត្តិភវស្ស ហេតូតិ តំតំសម្បត្តិភវស្ស តត្ថ ច អភិវុទ្ធិយា ហេតុ. ជាតិនិមិត្តស្ស កម្មភវស្ស កតូបចិតត្តា ជាតិ អន្តោបវិដ្ឋា. ជរាទីសុបិ ឯសេវ នយោ ហេតុសិទ្ធិយា ផលសិទ្ធិតោ.

អសល្លីនន្តិ ន សង្កោចប្បត្តំ. ឧបដ្ឋិតាតិ កាយាទិសភាវសល្លក្ខណវសេន ឧបដ្ឋិតា. អសម្មុដ្ឋា សម្មោសាភាវតោ. អសារទ្ធោតិ សារម្ភស្ស សារម្ភហេតូនញ្ច វិក្ខម្ភនេន អសារទ្ធោ. ឯកគ្គំ អនេកគ្គភាវស្ស ទូរសមុស្សាបិតត្តា. និម្មលំ កត្វាតិ រាគាទិមលានំ អបនយនេន មលរហិតំ កត្វា. គោបាយតីតិ សំកិលេសានត្ថតោ រក្ខតិ. អយន្តិ ឯវំបដិបន្នោ ភិក្ខុ. សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតិ អសុទ្ធភាវស្ស កិលេសស្សបិ អភាវតោ.

អតិក្កមិត្វា មញ្ញសីតិ អសក្ខិំ កត្វា មញ្ញសិ. តាយ តណ្ហាយ និព្ពត្តោតិ តម្មយោ, តណ្ហាវសិកោ. តស្ស ភាវោ តម្មយតា, តស្សា តម្មយតាយ អភាវេន. ន ហាយតិ បញ្ញាទិគុណវេបុល្លប្បត្តិយា.

អាធិបតេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទេវទូតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.