៥. ចូឡវគ្គោ

១. សម្មុខីភាវសុត្តវណ្ណនា

៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ សម្មុខោ ភវតិ យេន សោ សម្មុខីភាវោ, បុរតោ វិជ្ជមានតា, តស្មា សម្មុខីភាវា. បុញ្ញកម្មន្តិ ទានសង្ខាតំ បុញ្ញកម្មំ. ទ្វេ ធម្មា សុលភា ពាហិរត្តា យថាសកំ បច្ចយសមវាយេន លព្ភនតោ. សទ្ធា បន ទុល្លភា បចុរជនស្ស អនវដ្ឋិតកិច្ចត្តា. តេនេវាហ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ.

សម្មុខីភាវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. តិឋានសុត្តវណ្ណនា

៤២. ទុតិយេ មច្ឆរិយមេវ មលំ មច្ឆរិយមលំ, ចិត្តស្ស មលីនសភាវាបាទនតោ វិគតំ មច្ឆរិយមលំ ឯត្ថាតិ វិគតមច្ឆរិយមលំ. គេធាភាវេន កោចិ កិញ្ចិ ទេន្តោបិ តត្ថ អាសត្តិំ ន វិស្សជ្ជេតិ, អយំ បន ន តាទិសោតិ អាហ ‘‘វិស្សដ្ឋចាគោ’’តិ. មលីនហត្ថោវ ចិត្តវិសុទ្ធិយា អភាវតោ. ធោតហត្ថោវ ធោតហត្ថេន កាតព្ពកិច្ចសាធនតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ចិត្តេ សុទ្ធេ វិសុជ្ឈន្តិ, ឥតិ វុត្តំ មហេសិនា’’តិ. យាចិតុំ យុត្តោ យាចកានំ មនោរថបូរណតោ. យាចយោគោ បយោគាសហេហិ យាចកេហិ សុដ្ឋុ យុត្តភាវតោ. តំសមង្គី ឯវ តត្ថ រតោ នាម, ន ចិត្តមត្តេនេវាតិ អាហ ‘‘ទានំ…បេ… រតោ នាម ហោតី’’តិ.

‘‘ឧច្ចា, ភន្តេ’’តិ វត្វា អយំ មំ ឧច្ចតោ វទតីតិ ចិន្តេយ្យាតិ បុន ‘‘នាតិឧច្ចា តុម្ហេ’’តិ អាហ, សរីរេនាតិ អធិប្បាយោ. មេចកវណ្ណស្សាតិ នីលោភាសស្ស. បុច្ឆីតិ ភិក្ខូ បុច្ឆិ. ភូមិយំ លេខំ លិខន្តោ អច្ឆីតិ បឋមំ មញ្ចេ និបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ ភូមិយំ លេខំ លិខន្តោ អច្ឆិ ‘‘អខីណាសវោតិ មញ្ញនា ហោតូ’’តិ. តថា ហិ រាជា ខីណាសវស្ស នាម…បេ… និវត្តិ. ធជបគ្គហិតាវាតិ បគ្គហិតធជាវ. សិលាចេតិយដ្ឋានន្តិ ថូបារាមស្ស ច មហាចេតិយស្ស ច អន្តរេ សិលាយ កតចេតិយដ្ឋានំ. ចេតិយំ…បេ… អដ្ឋាសិ សាវកស្ស តំ កូដាគារន្តិ កត្វា.

បច្ឆាភាគេនាតិ ធម្មកថិកស្ស ថេរស្ស បិដ្ឋិបស្សេន. គោនសោតិ មណ្ឌលសប្បោ. ធម្មស្សវនន្តរាយ ពហូនំ សគ្គមគ្គប្បដិលាភន្តរាយោ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ធម្មស្សវនន្តរាយំ ន ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. វិសំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ វិបស្សនាតេជេន វិសវេគំ វិក្ខម្ភេត្វា. គាថាសហស្សន្តិ គាថាសហស្សវន្តំ. បដ្ឋានគាថាយាតិ បដ្ឋាបនគាថាយ, អាទិគាថាយាតិ អត្ថោ. បដ្ឋាន…បេ… អវសានគាថំ ឯវ វវត្ថបេសិ, ន ទ្វិន្នំ អន្តរេ វុត្តំ កិលន្តកាយត្តា. សរភាណំ សាយន្ហធម្មកថា. បគ្គណ្ហាតីតិ បច្ចក្ខំ ករោន្តី គណ្ហាតិ, សក្កច្ចំ សុណាតីតិ អត្ថោ. ធម្មកថនទិវសេ ធម្មកថិកានំ អកិលមនត្ថំ សទ្ធា ឧបាសកា សិនិទ្ធភោជនំ មធុបានកញ្ច ទេន្តិ សរស្ស មធុរភាវាយ សប្បិមធុកតេលាទិញ្ច ភេសជ្ជំ. តេនាហ ‘‘អរិយវំសំ កថេស្សាមី’’តិអាទិ. ចតូហិ ទាឋាហិ ឌំសិត្វាតិ ទឡ្ហទដ្ឋភាវទស្សនំ. ចរិស្សាមីតិ សម្មានេស្សាមិ, សក្កច្ចំ សុណិស្សាមីតិ អត្ថោ. និម្មថេត្វាតិ និម្មទ្ទិត្វា, អបនេត្វាតិ អត្ថោ.

តិឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អត្ថវសសុត្តវណ្ណនា

៤៣. តតិយេ អត្ថោ នាម ផលំ, តំ ឯតស្ស វសោតិ អត្ថវសោ. ហេតុ, អត្ថោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អត្ថោ, សោ ឯវាតិ អាហ ‘‘តយោ អត្ថេ តីណិ ការណានី’’តិ. ធម្មទេសនា នាម ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បកាសនាតិ អាហ ‘‘ចតុសច្ចធម្មំ បកាសេតី’’តិ. អដ្ឋកថំ ញាណេន បដិសំវេទីតិ បាឡិបទានំ អត្ថំ វិវរណញាណេន បដិ បដិ សំវេទនសីលោ ‘‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’’តិ. ឯតេន អត្ថបដិសម្ភិទាព្យាបារមាហ. បាឡិធម្មំ បដិសំវេទីតិ បាឡិគតិំ បាឡិំ បទវិវរណំ បដិ បដិ សំវេទនសីលោ. ឯតេន ធម្មបដិសម្ភិទាព្យាបារមាហ.

អត្ថវសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កថាបវត្តិសុត្តវណ្ណនា

៤៤. ចតុត្ថេ បវត្តិនីតិ យាវ អធិប្បេតត្ថនិគមនា អវិច្ឆេទេន បវត្តិនី. បដិឃាតាភាវេន អប្បដិហតា. និយ្យានិកា សប្បាដិហីរកា.

កថាបវត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា

៤៥. បញ្ចមេ បណ្ឌិតបញ្ញត្តានីតិ បណ្ឌិតេហិ បឋមំ បញ្ញត្តានិ. កថិតានីតិ សេយ្យសោ កថិតានិ. មហាបុរិសេហីតិ ពុទ្ធពោធិសត្តេហិ. ករុណាតិ ករុណាចេតោវិមុត្តិ វុត្តា. បុព្ពភាគោតិ តស្ស ឧបចារោ. ទមោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ‘‘មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ ទមន’’ន្តិ កត្វា. អត្តទមនន្តិ ចិត្តទមនំ. បុណ្ណោវាទេ (ម. និ. ៣.៣៩៦) ‘‘សក្ខិស្សសិ ខោ, ត្វំ បុណ្ណ, ឥមិនា ទមូបសមេនា’’តិ អាគតត្តា ទមោតិ វុត្តា ខន្តិបិ. អាឡវកេ អាឡវកសុត្តេ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៩០) ‘‘សច្ចា ទមា ចាគា’’តិ ឯវំ វុត្តា បញ្ញាបិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘ទមោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. រក្ខនំ គោបនំ បដិជគ្គនន្តិ មាតាបិតូនំ មនុស្សាមនុស្សកតូបទ្ទវតោ រក្ខនំ, ព្យាធិអាទិអនត្ថតោ គោបនំ, ឃាសច្ឆាទនាទីហិ វេយ្យាវច្ចករណេន បដិជគ្គនំ. សន្តោ នាម សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហូបសមេន ឧបសន្តកាយវចីសមាចារតាយ ច. ឧត្តមដ្ឋេន សន្តានន្តិ មត្តេយ្យតាទីហិ សេដ្ឋដ្ឋេន សន្តានំ.

ឥធ ឥមេសំយេវ តិណ្ណំ ឋានានំ ករណេនាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អាគតានំ តិណ្ណំ ឋានានំ ករណេន និព្ពត្តនេន. ឯតានិ…បេ… ការណានីតិ មាតុបដ្ឋានំ បិតុបដ្ឋានន្តិ ឯតានិ ទ្វេ ឧត្តមបុរិសានំ ការណានិ. ឧត្តមកិច្ចករណេន ហិ មាតាបិតុឧបដ្ឋាកា ‘‘ឧត្តមបុរិសា’’តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘មាតាបិតុ…បេ… វុត្តោ’’តិ. អនុបទ្ទវភាវេន ខេមំ.

បណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សីលវន្តសុត្តវណ្ណនា

៤៦. ឆដ្ឋេ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកន្តិ ឯត្ថ ‘‘មនុស្សា បុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា ភាវនាមយស្សបិ បុញ្ញស្ស សង្គណ្ហនតោ លោកុត្តរស្សបិ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ.

សីលវន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សង្ខតលក្ខណសុត្តវណ្ណនា

៤៧. សត្តមេ សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតំ សង្ខតំ. និមិត្តានីតិ សញ្ជាននស្ស និមិត្តានិ. ហេតុបច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនំ ឧប្បាទោ, អត្តលាភោ. វយោតិ ភង្គោ. ឋិតស្សាតិ ឧប្បាទក្ខណតោ ឧទ្ធំ ឋិតិក្ខណបត្តស្ស. សា បនស្ស អវត្ថា ឧប្បាទាវត្ថាយ ភិន្នាតិ កត្វា អញ្ញថត្តំ ជរាតិ ច វុត្តា. យស្មា ធម្មោ ឧប្បជ្ជមានោ ឯវ ភិជ្ជតិ, តថា សតិ ឧប្បាទភង្គា សមានក្ខណា សិយុំ, ន ច តំ យុជ្ជតិ, តស្មា ឧប្បាទាវត្ថាយ ភិន្នា ភង្គាភិមុខាវត្ថា ជរាតិ វេទិតព្ពា. យេ បន ‘‘សង្ខារានំ ឋិតិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តេសំ តំ មិច្ឆា. យថា ហិ តស្សេវ ធម្មស្ស ឧប្បាទាវត្ថាយ ភិន្នា ភង្គាវត្ថា ឥច្ឆិតា, អញ្ញថា ‘‘អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញំ និរុជ្ឈតី’’តិ អាបជ្ជតិ, ឯវំ ឧប្បជ្ជមានស្ស ភង្គាភិមុខា ធម្មា ឥច្ឆិតព្ពា. សា ច ឋិតិក្ខណោ. ន ហិ ឧប្បជ្ជមានោ ភិជ្ជតីតិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ.

សង្ខតន្តិ តេភូមកា ធម្មា បច្ចយសមុប្បន្នត្តា. យទិ ឯវំ មគ្គផលធម្មា កថន្តិ អាហ ‘‘មគ្គផលានិ បនា’’តិអាទិ. លក្ខណកថា ហិ យាវទេវ សម្មសនត្ថា. ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បាទោ, ន ឋានភង្គក្ខណេសុ. កស្មា? ឧប្បាទឧប្បាទក្ខណានំ អញ្ញមញ្ញំ បរិច្ឆិន្នត្តា. យថា ហិ ឧប្បាទសង្ខាតេន វិការេន ឧប្បាទក្ខណោ បរិច្ឆិន្នោ, ឯវំ ឧប្បាទក្ខណេនបិ ឧប្បាទោ បរិច្ឆិន្នោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយបិ កាលស្ស លោកសមញ្ញាវសេនេវ វុត្តំ. លក្ខណំ ន សង្ខតំ, សង្ខតំ ន លក្ខណន្តិ នេសំ ភេទទស្សនំ. អវត្ថាវតោ ហិ អវត្ថា ភិន្នាវាតិ. បរិច្ឆិន្នន្តិ ឯត្ថ ឧប្បាទវយេហិ តាវ សង្ខតំ បរិច្ឆិន្នំ ហោតុ, ជរាយ បន តំ កថំ បរិច្ឆិន្នន្តិ វុច្ចតិ? ន វុច្ចតិ បរិច្ឆេទោ បុព្ពន្តាបរន្តមត្តេន, អថ ខោ សភាវភេទេនាតិ នាយំ ទោសោ. សង្ខតំ ធម្មជាតំ បរិច្ឆិន្នំ តព្ពន្តំ ធម្មជាតំ សង្ខតន្តិ បញ្ញាយតិ ឯវំ តេសំ អភាវេន និព្ពានមេតន្តិ លក្ខិតព្ពតោ សញ្ជានិតព្ពតោ. ឥទានិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា យថាវុត្តមត្តំ ឧបមាហិ វិភាវេតិ.

សង្ខតលក្ខណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អសង្ខតលក្ខណសុត្តវណ្ណនា

៤៨. អដ្ឋមេ អសង្ខតស្សាតិ វុត្តនយេន ន សង្ខតស្ស. តេនាហ ‘‘បច្ចយេហី’’តិអាទិ. យថា ឧប្បាទាទីនំ ភាវេន សង្ខតធម្មជាតំ សង្ខតន្តិ បញ្ញាយតិ, ឯវំ តេសំ អភាវេន និព្ពានំ អសង្ខតន្តិ បញ្ញាយតិ.

អសង្ខតលក្ខណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បព្ពតរាជសុត្តវណ្ណនា

៤៩. នវមេ ឥធ សាល-សទ្ទោ រុក្ខសាមញ្ញបរិយាយោ, ន រុក្ខវិសេសបរិយាយោតិ អាហ ‘‘មហាសាលាតិ មហារុក្ខា’’តិ. កុលជេដ្ឋកន្តិ តស្មិំ កុលេ ជេដ្ឋភូតំ សាមិភូតំ. សិលាមយោ ន បំសុមយោ មិស្សកោ ច. គាមំ គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា សព្ពំ អរញ្ញន្តិ អាហ ‘‘អរញ្ញស្មិន្តិ អគាមកដ្ឋានេ’’តិ. មហន្តោ បព្ពតោ សេលោតិ យោជនា.

បព្ពតរាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អាតប្បករណីយសុត្តវណ្ណនា

៥០. ទសមេ សរីរសម្ភវានន្តិ សរីរេ សម្ភូតានំ. ទុក្ខានន្តិ អនិដ្ឋានំ. ពហលានន្តិ និរន្តរប្បវត្តិយា អវិរឡានំ. តាបនវសេនាតិ ទុក្ខាបនវសេន. តិព្ពានន្តិ កុរូរានំ. តាសំ យថាវុត្តានំ អធិវាសនាយ បហាតព្ពទុក្ខវេទនានំ បជហនំ នាម ខមនមេវាតិ អាហ ‘‘ខមនត្ថាយា’’តិ. អាណាបេត្វាតិ ‘‘អាតប្បំ ករណីយ’’ន្តិ ពុទ្ធាណំ វិធាយ. លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា កថិតា សសម្ភារានំ មគ្គធម្មានំ កថិតត្តា.

អាតប្បករណីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. មហាចោរសុត្តវណ្ណនា

៥១. ឯកាទសមេ មហាពលវចោរោ មហាចោរោតិ អាហ ‘‘មហន្តោ ពលវចោរោ’’តិ. ពលវចោរោតិ ច មហាថាមតាយ មហាបរិវារតាយ មហាចោរិយកម្មសមត្ថតាយ ច វេទិតព្ពោ. មហតំ គាមនិគមានំ វិលុប្បនំ មហាវិលោបោ. តំ តំ ការណំ បក្ខិបិត្វាតិ តំ តំ អករណមេវ ការណំ កត្វា តប្បដិពទ្ធាយ កថាយ បក្ខិបិត្វា. អត្ថំ កថយិស្សន្តីតិ តស្ស តស្ស អត្ថញ្ច កថយិស្សន្តិ. ហរន្តាតិ អបនេន្តា បរិហរន្តា. ទសវត្ថុកាយាតិ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ (ម. និ. ១.២៦៩) អាទិទសវត្ថុសន្និស្សិតាយ. អន្តំ គហេត្វា ឋិតទិដ្ឋិយាតិ តមេវ សស្សតាទិអន្តំ គហេត្វា អវិស្សជ្ជេត្វា ឋិតទិដ្ឋិយា.

មហាចោរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចូឡវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.