ធម្មទិន្នាថេរីវត្ថុ

២៣៩. បញ្ចមេ បរាយត្តដ្ឋានេតិ បរេសំ ទាសិដ្ឋានេ. សុជាតត្ថេរស្ស អធិការកម្មំ កត្វាតិ សា កិរ អត្តនោ កេសេ វិក្កិណិត្វា សុជាតត្ថេរស្ស នាម អគ្គសាវកស្ស ទានំ ទត្វា បត្ថនំ អកាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ហត្ថេ បសារិតេតិ តស្ស ហត្ថាវលម្ពនត្ថំ បុព្ពាចិណ្ណវសេន ហត្ថេ បសារិតេ. សោ កិរ អនាគាមី ហុត្វា គេហំ អាគច្ឆន្តោ យថា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ សិតំ កុរុមានោ ហសមានោ អាគច្ឆតិ, ឯវំ អនាគន្ត្វា សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ ហុត្វា អគមាសិ. ធម្មទិន្នា សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា វីថិំ ឱលោកយមានា តស្ស អាគមនាការំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា តស្ស បច្ចុគ្គមនំ កុរុមានា សោបានសីសេ ឋត្វា ឱលម្ពនត្ថំ ហត្ថំ បសារេសិ. ឧបាសកោ អត្តនោ ហត្ថំ សមិញ្ជេសិ. សា ‘‘បាតរាសភោជនកាលេ ជានិស្សាមី’’តិ ចិន្តេសិ. ឧបាសកោ បុព្ពេ តាយ សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជតិ. តំ ទិវសំ បន តំ អនបលោកេត្វា យោគាវចរភិក្ខុ វិយ ឯកកោវ ភុញ្ជិ. តេនាហ – ‘‘ភុញ្ជមានោបិ ឥមំ ទេថ, ឥមំ ហរថាតិ ន ព្យាហរី’’តិ. តត្ថ ឥមំ ទេថាតិ ឥមំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទេថ. ឥមំ ហរថាតិ ឥមំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា អបហរថ. សន្ថវវសេនាតិ កិលេសសន្ថវវសេន. ចិរកាលបរិភាវិតាយ ឃដទីបជាលាយ វិយ អព្ភន្តរេ ទិព្ពមានាយ ហេតុសម្បត្តិយា ចោទិយមានា អាហ – ‘‘ឯវំ សន្តេ…បេ… មយ្ហំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាថា’’តិ.

អយំ តាវ សេដ្ឋិ ឃរមជ្ឈេ ឋិតោវ ទុក្ខស្សន្តំ អកាសីតិ សា កិរ ‘‘ធម្មទិន្នេ តុយ្ហំ ទោសោ នត្ថិ, អហំ បន អជ្ជ បដ្ឋាយ សន្ថវវសេន…បេ… កុលឃរំ គច្ឆា’’តិ វុត្តេ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘បកតិបុរិសោ ឯវំ វត្តា នាម នត្ថិ, អទ្ធា ឯតេន លោកុត្តរធម្មោ នាម បដិវិទ្ធោ’’តិ. តេនស្សា អយំ សង្កប្បោ អហោសិ ‘‘អយំ តាវ សេដ្ឋិ ឃរមជ្ឈេ ឋិតោវ ទុក្ខស្សន្តំ អកាសី’’តិ. មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៦០) បន ‘‘អថ កស្មា មយា សទ្ធិំ យថាបកតិយា អាលាបសល្លាបមត្តម្បិ ន ករោថាតិ សោ ចិន្តេសិ – ‘អយំ លោកុត្តរធម្មោ នាម គរុ ភារិយោ ន បកាសេតព្ពោ; សចេ ខោ បនាហំ ន កថេស្សាមិ, អយំ ហទយំ ផាលេត្វា ឯត្ថេវ កាលំ ករេយ្យា’តិ តស្សា អនុគ្គហត្ថាយ កថេសិ – ‘ធម្មទិន្នេ អហំ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា លោកុត្តរធម្មំ នាម អធិគតោ, តំ អធិគតស្ស ឯវរូបា លោកិយកិរិយា ន វដ្ដតី’’’តិ វុត្តំ.

បញ្ចក្ខន្ធាទិវសេន បញ្ហេ បុច្ឆីតិ ‘‘សក្កាយោ សក្កាយោតិ អយ្យេ វុច្ចតិ, កតមោ នុ ខោ អយ្យេ សក្កាយោ វុត្តោ ភគវតា’’តិអាទិនា ចូឡវេទល្លសុត្តេ (ម. និ. ១.៤៦០ អាទយោ) អាគតនយេន បុច្ឆិ. បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ វិស្សជ្ជេសីតិ ‘‘បញ្ច ខោ ឥមេ, អាវុសោ វិសាខ, ឧបាទានក្ខន្ធា សក្កាយោ វុត្តោ ភគវតា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦០ អាទយោ) តត្ថេវ អាគតនយេន វិស្សជ្ជេសិ. សូរភាវន្តិ តិក្ខភាវំ. អនធិគតអរហត្តមគ្គស្ស ឧគ្គហេន វិនា តត្ថ បញ្ហោ ន ឧបដ្ឋាតីតិ អាហ – ‘‘ឧគ្គហវសេន អរហត្តមគ្គេបិ បុច្ឆី’’តិ. តំ និវត្តេន្តីតិ ‘‘វិមុត្តិយា បនាយ្យេ កិំ បដិភាគោ’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘វិមុត្តិយា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, និព្ពានំ បដិភាគោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៦) វុត្តេ ‘‘និព្ពានស្ស, បនាយ្យេ, កិំ បដិភាគោ’’តិ បុន បុច្ឆិតេ តំ និវត្តេន្តី ‘‘អច្ចសរាវុសោ វិសាខា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អច្ចសរាតិ អបុច្ឆិតព្ពំ បុច្ឆន្តោ បញ្ហំ អតិក្កាមិតា អហោសីតិ អត្ថោ. នាសក្ខិ បញ្ហានំ បរិយន្តំ គហេតុន្តិ បញ្ហានំ បរិច្ឆេទប្បមាណំ គហេតុំ នាសក្ខិ. បញ្ហានញ្ហិ បរិច្ឆេទំ គហេតុំ យុត្តដ្ឋានេ អដ្ឋត្វា តតោ បរំ បុច្ឆន្តោ នាសក្ខិ បញ្ហានំ បរិយន្តំ គហេតុំ. អប្បដិភាគធម្មស្ស ច បដិភាគំ បុច្ឆិ. និព្ពានំ នាមេតំ អប្បដិភាគំ, ន សក្កា នីលំ វា បីតកំ វាតិ កេនចិ ធម្មេន សទ្ធិំ បដិភាគំ កត្វា ទស្សេតុំ, តញ្ច ត្វំ ឥមិនា អធិប្បាយេន បុច្ឆសីតិ អត្ថោ. និព្ពានោគធន្តិ និព្ពានំ ឱគាហេត្វា ឋិតំ, និព្ពានន្តោគធំ និព្ពានំ អនុប្បវិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. និព្ពានបរាយណន្តិ និព្ពានំ បរំ អយនមស្ស បរាគតិ, ន តតោ បរំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. និព្ពានំ បរិយោសានំ អវសានំ អស្សាតិ និព្ពានបរិយោសានំ.

បុរេតិ អតីតេសុ ខន្ធេសុ. បច្ឆាតិ អនាគតេសុ ខន្ធេសុ. មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នេសុ ខន្ធេសុ. អកិញ្ចនន្តិ យស្ស ឯតេសុ តីសុ តណ្ហាគាហសង្ខាតំ កិញ្ចនំ នត្ថិ, តមហំ រាគកិញ្ចនាទីហិ អកិញ្ចនំ កស្សចិ គហណស្ស អភាវេន អនាទានំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

បណ្ឌិតាតិ ធាតុអាយតនាទិកុសលតាសង្ខាតេន បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, បណ្ឌិតោ ហោតិ? យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ធាតុកុសលោ ច ហោតិ អាយតនកុសលោ ច បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ ច ឋានាដ្ឋានកុសលោ ច, ឯត្តាវតា ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ បណ្ឌិតោ ហោតី’’តិ.

មហាបញ្ញាតិ មហន្តេ អត្ថេ មហន្តេ ធម្មេ មហន្តា និរុត្តិយោ មហន្តានិ បដិភានានិ បរិគ្គហណេ សមត្ថាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតា. ឥមិស្សា ហិ ថេរិយា អសេក្ខប្បដិសម្ភិទាប្បត្តតាយ បដិសម្ភិទាយោ បូរេត្វា ឋិតតាយ បញ្ញាមហត្តំ. យថា តំ ធម្មទិន្នាយាតិ យថា ធម្មទិន្នាយ ភិក្ខុនិយា ព្យាកតំ, អហំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យន្តិ អត្ថោ. តន្តិ និបាតមត្ថំ.