១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ១. បឋមឯតទគ្គវគ្គោ

ឯតទគ្គបទវណ្ណនា

១៨៨. ឯតទគ្គេសុ បឋមវគ្គស្ស បឋមេ អាទិម្ហិ ទិស្សតីតិ ឯត្ថ អគ្គសទ្ទោតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជទិវសំ អាទិំ កត្វាតិ អត្ថោ. អង្គុលគ្គេនាតិ អង្គុលិកោដិយា. អម្ពិលគ្គន្តិ អម្ពិលកោដ្ឋាសោ. កោដិភូតាតិ បរមកោដិភូតា តស្មិំ ឋានេ តាទិសានំ អញ្ញេសំ អភាវតោ. តតោ ឯវ សេដ្ឋភូតាតិបិ អគ្គា. ឯតទគ្គសន្និក្ខេបោតិ ឯតទគ្គេ ឋបនំ អដ្ឋុប្បត្តិអាទីហិ ចតូហិបិ ការណេហិ. មហាបញ្ញតាយ ថេរេន ឯតទគ្គដ្ឋានស្ស លទ្ធភាវំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ – ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ. ទ្វេ បទន្តរានីតិ កណ្ឌម្ពមូលេ យុគន្ធរបព្ពតេតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ ទ្វេ បទានិ ទស្សេត្វា. មុណ្ឌបីឋកន្តិ យំ សត្តង្គំ បញ្ចង្គំ វា ន ហោតិ, កេវលំ មុណ្ឌកបីឋំ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. អវត្ថរិត្វា និសីទីតិ ពុទ្ធានុភាវេន អជ្ឈោត្ថរិត្វា និសីទិ. តេនាហ – ‘‘ឯវំ និសីទន្តោ’’តិអាទិ. កាយសក្ខិំ កត្វាតិ នាមកាយេន ទេសនាយ សម្បដិច្ឆនវសេន សក្ខិភូតំ កត្វា. កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មាតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ, តេន សព្ពំ អភិធម្មទេសនំ សង្គណ្ហាតិ.

បាដិហារិយដ្ឋានេតិ យមកបាដិហារិយស្ស កតដ្ឋានេ. បស្សថាតិ តេសំ ពហុភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អស្សាតិ មនុស្សសមូហស្ស ឯកភាវំ. អាកប្បន្តិ អាការំ. មហាជនោតិ សទេវកេ លោកេ សព្ពោ មហាជនោ. យថា និរយទស្សនំ សំវេគជននត្ថំ, ឯវំ ទេវលោកទស្សនម្បិ សំវេគជននត្ថមេវ ‘‘អនុបុព្ពិកថាយំ សគ្គកថា វិយ ឯវំ សព្ពសម្បត្តិសមុបេតោបិ សគ្គោ អនិច្ចោ អទ្ធុវោ ចវនធម្មោ’’តិ. សជ្ជេត្វាតិ សមបណ្ណាសាយ មុច្ឆនាហិ យថា កាមេន និវាទេតុំ សក្កា, ឯវំ សជ្ជេត្វា.

បុថុជ្ជនបញ្ចកំ បញ្ហន្តិ បុថុជ្ជនបញ្ហំ អាទិំ កត្វា បវត្តិតំ ខីណាសវបញ្ហបរិយន្តំ បញ្ហបញ្ចកំ. បឋមំ…បេ… បុច្ឆីតិ បុថុជ្ជនវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិ. បដិសម្ភិទា យថាភិនីហារំ យថាសកំ វិបស្សនាភិនីហារេន បឋមភូមិយាទយោ វិយ បវត្តិតវិសយាតិ វុត្តំ – ‘‘តេ អត្តនោ អត្តនោ បដិសម្ភិទាវិសយេ ឋត្វា កថយិំសូ’’តិ. ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆីតិ –

‘‘យេ ច សង្ខាតធម្មាសេ, យេ ច សេខា បុថូ ឥធ;

តេសំ មេ និបកោ ឥរិយំ, បុដ្ឋោ បព្រូហិ មារិសា’’តិ. (សុ. និ. ១០៤៤) –

ឥទំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តត្ថ សង្ខាតធម្មាតិ សង្ខាតា ញាតា ចតុសច្ចធម្មា, យេ ច សង្ខាតធម្មា ចតូហិ មគ្គេហិ បដិវិទ្ធចតុសច្ចធម្មាតិ អត្ថោ. ឥមិនា អសេក្ខា កថិតា. បុថុ-សទ្ទោ ឧភយត្ថបិ យោជេតព្ពោ ‘‘យេ បុថូ សង្ខាតធម្មា, យេ ច បុថូ សេខា’’តិ. តេសន្តិ តេសំ ទ្វិន្នំ សេក្ខាសេក្ខបុគ្គលានំ មេ បុដ្ឋោតិ យោជេតព្ពំ, មយា បុដ្ឋោតិ អត្ថោ. ឥរិយន្តិ សេក្ខាសេក្ខភូមិយា អាគមនប្បដិបទំ. ឥរិយតិ គច្ឆតិ សេក្ខភូមិំ អសេក្ខភូមិញ្ច ឯតាយាតិ ឥរិយា, តំ តេសំ ឥរិយំ អាគមនប្បដិបទំ មយា បុដ្ឋោ បព្រូហិ កថេហីតិ អត្ថោ. ឯវំ ភគវា ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមស្ស នុ ខោ, សារិបុត្ត, សំខិត្តេន ភាសិតស្ស កថំ វិត្ថារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ អាហ. ថេរោ បញ្ហំ ឱលោកេត្វា ‘‘សត្ថា មំ សេក្ខាសេក្ខានំ ភិក្ខូនំ អាគមនប្បដិបទំ បុច្ឆតី’’តិ បញ្ហេ និក្កង្ខោ ហុត្វា ‘‘អាគមនប្បដិបទា នាម ខន្ធាទិវសេន ពហូហិបិ មុខេហិ សក្កា កថេតុំ, កតរាការេន នុ ខោ កថេន្តោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ គណ្ហិតុំ សក្ខិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយេ កង្ខិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘ធម្មសេនាបតិ…បេ… ន សក្កោតី’’តិ. បុច្ឆិតបញ្ហំ វិស្សជ្ជេតុំ បដិភានេ អសតិ ទិសាវិលោកនំ សត្តានំ សភាវោតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘បុរត្ថិម…បេ... នាសក្ខី’’តិ អាហ. តត្ថ បញ្ហុប្បត្តិដ្ឋានន្តិ បញ្ហុប្បត្តិការណំ.

ថេរស្ស កិលមនភាវំ ជានិត្វាតិ ‘‘សារិបុត្តោ បញ្ហេ និក្កង្ខោ, អជ្ឈាសយេ មេ កង្ខមានោ កិលមតី’’តិ ថេរស្ស កិលមនភាវំ ញត្វា. ចតុមហាភូតិកកាយបរិគ្គហន្តិ ឯតេន ខន្ធមុខេន នាមរូបបរិគ្គហោ វុត្តោ. ‘‘ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, សមនុបស្សសី’’តិ ហិ វទន្តេន ភគវតា ខន្ធវសេន នាមរូបបរិគ្គហោ ទស្សិតោ. ឯវំ កិរស្ស ភគវតោ អហោសិ ‘‘សារិបុត្តោ មយា នយេ អទិន្នេ កថេតុំ ន សក្ខិស្សតិ, ទិន្នេ បន នយេ មមជ្ឈាសយំ គហេត្វា ខន្ធវសេន កថេស្សតី’’តិ. ថេរស្ស សហ នយទានេន សោ បញ្ហោ នយសតេន នយសហស្សេន ឧបដ្ឋាសិ. តេនាហ – ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ.

អរូបាវចរេ បដិសន្ធិ នាម ន ហោតីតិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណស្ស អនោកាសភាវតោ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘អភព្ពដ្ឋានត្តា’’តិ, លទ្ធព្យាករណានំ ពោធិសត្តានំ ឧប្បត្តិយា អភព្ពទេសត្តាតិ អត្ថោ. រូបាវចរេ និព្ពត្តីតិ កម្មវសិតាសម្ភវតោ អរូបាវចរេ អនិព្ពត្តិត្វា រូបាវចរេ និព្ពត្តិ.

បរោសហស្សន្តិអាទិនា បរោសហស្សជាតកំ ទស្សេតិ. តត្ថ បរោសហស្សម្បីតិ អតិរេកសហស្សម្បិ. សមាគតានន្តិ សន្និបតិតានំ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានិតុំ អសក្កោន្តានំ ពាលានំ. កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញាតិ តេ ឯវំ សមាគតា អបញ្ញា ឥមេ ពាលត្តា សសា វិយ វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ រោទេយ្យុំ បរិទេវេយ្យុំ. រោទមានាបិ បន អត្ថំ វា ការណំ វា នេវ ជានេយ្យុន្តិ ទីបេតិ. ឯកោវ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោតិ ឯវរូបានំ ពាលានំ បរោសហស្សតោបិ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោវ សេយ្យោ វរតរោតិ អត្ថោ. កីទិសោ សបញ្ញោតិ អាហ – ‘‘យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ, អយំ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ វិយ យោ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ, សោ តាទិសោ សបញ្ញោ វរតរោតិ អត្ថោ. ទុតិយេ បរោសតជាតកេ ឈាយេយ្យុន្តិ យាថាវតោ អត្ថំ ជានិតុំ សមាហិតា ហុត្វា ចិន្តេយ្យុំ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

តតិយជាតកេ យេ សញ្ញិនោតិ ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនលាភិនោ អវសេសចិត្តកសត្តេ ទស្សេតិ. តេបិ ទុគ្គតាតិ តស្សា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អលាភតោ តេបិ ទុគ្គតា ទុក្ខំ ឧបគតា សញ្ញីភវេ. ‘‘សញ្ញា រោគោ សញ្ញា គណ្ឌោ សញ្ញា សល្ល’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៤) ហិ តេ សញ្ញាយ អាទីនវទស្សិនោ. យេបិ អសញ្ញិនោតិ អសញ្ញីភវេ និព្ពត្តេ អចិត្តកសត្តេ ទស្សេតិ. តេបិ ឥមិស្សាយេវ សមាបត្តិយា អលាភតោ ទុគ្គតាយេវ. ឈានសុខំ អនង្គណំ និទ្ទោសំ យថាវុត្តទោសាភាវតោ. ពលវចិត្តេកគ្គតាសភាវេនបិ តំ អនង្គណំ នាម ជាតំ. នេវសញ្ញី នាសញ្ញីតិ អាហាតិ អតីតេ កិរ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុដ្ឋោ ‘‘នេវសញ្ញី នាសញ្ញី’’តិ អាហ. បុរិមជាតកេ វុត្តនយេនេវ តាបសា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស កថំ ន គណ្ហិំសុ. ពោធិសត្តោ អាភស្សរតោ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋត្វា ឥមំ គាថមាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ចតុត្ថជាតកេ (ជា. ១.១.១៣៥) ចន្ទស្ស វិយ អាភា ឯតស្សាតិ ចន្ទាភំ, ឱទាតកសិណំ. សូរិយាភន្តិ សូរិយស្ស វិយ អាភា ឯតស្សាតិ សូរិយាភំ, បីតកសិណំ. យោធ បញ្ញាយ គាធតីតិ យោ បុគ្គលោ ឥធ សត្តលោកេ ឥទំ កសិណទ្វយំ បញ្ញាយ គាធតិ, អារម្មណំ កត្វា អនុប្បវិសតិ, តត្ថ វា បតិដ្ឋហតិ. អវិតក្កេន ទុតិយជ្ឈានេន អាភស្សរូបគោ ហោតីតិ សោ បុគ្គលោ តថា កត្វា បដិលទ្ធេន ទុតិយេន ឈានេន អាភស្សរព្រហ្មលោកូបគោ ហោតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ ឥមិនា ឥមំ ទស្សេតិ (ជា. អដ្ឋ. ១.១.១៣៥ ចន្ទាភជាតកវណ្ណនា) – អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ អរញ្ញាយតនេ កាលំ ករោន្តោ អន្តេវាសិកេហិ បុច្ឆិតោ ‘‘ចន្ទាភំ សូរិយាភ’’ន្តិ វត្វា អាភស្សរេ និព្ពត្តោ. តាបសា ជេដ្ឋន្តេវាសិកស្ស ន សទ្ទហិំសុ. ពោធិសត្តោ អាគន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោ ឥមំ គាថំ អភាសិ.

បញ្ចមជាតកេ អាសីសេថេវាតិ អាសាច្ឆេទំ អកត្វា អត្តនោ កម្មេសុ អាសំ ករេយ្យេវ. ន និព្ពិន្ទេយ្យាតិ ន និព្ពេទំ ឧប្បាទេយ្យ, ន ឧក្កណ្ឋេយ្យាតិ អត្ថោ. វោតិ និបាតមត្តំ. យថា ឥច្ឆិន្តិ អហញ្ហិ សដ្ឋិហត្ថា នរកា ឧដ្ឋានំ ឥច្ឆិំ, សោម្ហិ តថេវ ជាតោ, តតោ ឧដ្ឋិតោយេវាតិ ទីបេតិ.

អតីតេ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១៣.សរភមិគជាតកវណ្ណនា) កិរ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សរភមិគយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អរញ្ញេ បដិវសតិ. រាជា មិគវិត្តកោ អហោសិ ថាមសម្បន្នោ. ឯកទិវសំ គន្ត្វា អមច្ចេ អាហ – ‘‘យស្ស បស្សេន មិគោ បលាយតិ, តេនេវ សោ ទាតព្ពោ’’តិ. អថេកទិវសំ សរភមិគោ ឧដ្ឋាយ រញ្ញោ ឋិតដ្ឋានេន បលាយិ. អថ នំ អមច្ចា ឧប្បណ្ឌេសុំ. រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មំ បរិហាសន្តិ, មម បមាណំ ន ជានន្តី’’តិ គាឡ្ហំ និវាសេត្វា បត្តិកោវ ខគ្គំ អាទាយ ‘‘សរភំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វេគេន បក្ខន្ទិ. អថ នំ ទិស្វា តីណិ យោជនានិ អនុពន្ធិ. សរភោ អរញ្ញំ បាវិសិ. រាជាបិ បាវិសិយេវ. តត្ថ សរភមិគស្ស គមនមគ្គេ សដ្ឋិហត្ថមត្តោ មហាបូតិបាតនរកអាវាដោ អត្ថិ, សោ តិំសហត្ថមត្តំ ឧទកេន បុណ្ណោ តិណេហិ ច បដិច្ឆន្នោ. សរភោ ឧទកគន្ធំ ឃាយិត្វាវ អាវាដភាវំ ញត្វា ថោកំ ឱសក្កិត្វា គតោ. រាជា បន ឧជុកមេវ អាគច្ឆន្តោ តស្មិំ បតិ.

សរភោ តស្ស បទសទ្ទំ អសុណន្តោ និវត្តិត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘‘នរកអាវាដេ បតិតោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា អាគន្ត្វា ឱលោកេន្តោ តំ គម្ភីរេ ឧទកេ អប្បតិដ្ឋេ កិលមន្តំ ទិស្វា តេន កតាបរាធំ ហទយេ អកត្វា សញ្ជាតការុញ្ញោ ‘‘មា មយិ បស្សន្តេ វរាកោ នស្សតុ, ឥមម្ហា តំ ទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ អាវាដតីរេ ឋិតោ ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, អហំ តំ ទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ វត្វា អត្តនោ បិយបុត្តំ ឧទ្ធរិតុំ ឧស្សាហំ ករោន្តោ វិយ តស្សុទ្ធរណត្ថាយ សិលាយ យោគ្គំ កត្វា ‘‘វិជ្ឈិស្សាមី’’តិ អាគតំ រាជានំ សដ្ឋិហត្ថា នរកា ឧទ្ធរិត្វា អស្សាសេត្វា បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា អរញ្ញា នីហរិត្វា សេនាយ អវិទូរេ ឱតារេត្វា ឱវាទមស្ស ទត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាបេសិ. រាជា សេនង្គបរិវុតោ នគរំ គន្ត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ សកលរដ្ឋវាសិនោ បញ្ច សីលានិ រក្ខន្តូ’’តិ ធម្មភេរិំ ចរាបេសិ. មហាសត្តេន បន អត្តនោ កតគុណំ កស្សចិ អកថេត្វា សាយំ នានគ្គរសភោជនំ ភុញ្ជិត្វា អលង្កតសយនេ សយិត្វា បច្ចូសកាលេ មហាសត្តស្ស គុណំ សរិត្វា ឧដ្ឋាយ សយនបិដ្ឋេ បល្លង្កេន និសីទិត្វា បីតិបុណ្ណេន ហទយេន ឧទានំ ឧទានេន្តោ ‘‘អាសីសេថេវ បុរិសោ’’តិអាទិនា ឥមា ឆ គាថា អភាសិ.

តត្ថ អហិតា ហិតា ចាតិ ទុក្ខផស្សា សុខផស្សា ច, មរណផស្សា, ជីវិតផស្សាតិបិ អត្ថោ. សត្តានញ្ហិ មរណផស្សោ អហិតោ, ជីវិតផស្សោ ហិតោ. តេសំ អចិន្តិតោ មរណផស្សោ អាគច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. អចិន្តិតម្បីតិ មយា ‘‘អាវាដេ បតិស្សាមី’’តិ ន ចិន្តិតំ, ‘‘សរភំ មារេស្សាមី’’តិ ចិន្តិតំ. ឥទានិ បន មេ ចិន្តិតំ នដ្ឋំ, អចិន្តិតមេវ ជាតន្តិ ឧទានវសេន វទតិ. ភោគាតិ យសបរិវារា, ឯតេ ចិន្តាមយា ន ហោន្តិ. តស្មា ញាណវតា វីរិយមេវ កាតព្ពន្តិ វទតិ. វីរិយវតោ ហិ អចិន្តិតម្បិ ហោតិយេវ.

តស្សេតំ ឧទានំ ឧទានេន្តស្សេវ អរុណំ ឧដ្ឋហិ. បុរោហិតោ បាតោវ សុខសេយ្យបុច្ឆនត្ថំ អាគន្ត្វា ទ្វារេ ឋិតោ តស្ស ឧទានគីតសទ្ទំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា ហិយ្យោ មិគវំ អគមាសិ, តត្ថ សរភមិគំ វិទ្ធោ ភវិស្សតិ, តេន មញ្ញេ ឧទានំ ឧទានេតី’’តិ. ឯវំ ព្រាហ្មណស្ស រញ្ញោ បរិបុណ្ណព្យញ្ជនំ ឧទានំ សុត្វា សុមជ្ជិតេ អាទាសេ មុខំ ឱលោកេន្តស្ស ឆាយា វិយ រញ្ញា ច សរភេន ច កតការណំ បាកដំ អហោសិ, សោ នខគ្គេន ទ្វារំ អាកោដេសិ. រាជា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ បុច្ឆិ. អហំ, ទេវ, បុរោហិតោតិ. អថស្ស ទ្វារំ វិវរិត្វា ‘‘ឥតោ ឯហាចរិយា’’តិ អាហ. សោ បវិសិត្វា រាជានំ ជយាបេត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ ‘‘អហំ, មហារាជ, តយា អរញ្ញេ កតការណំ ជានាមិ, ត្វំ ឯកំ សរភមិគំ អនុពន្ធន្តោ នរកេ បតិតោ, អថ នំ សោ សរភោ សិលាយ យោគ្គំ កត្វា នរកតោ ឧទ្ធរិ, សោ ត្វំ តស្ស គុណំ សរិត្វា ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ វត្វា ‘‘សរភំ គិរិទុគ្គស្មិ’’ន្តិអាទិនា ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ អនុសរីតិ អនុពន្ធិ. វិក្កន្តន្តិ ឧទ្ធរណត្ថាយ កតបរក្កមំ. អនុជីវសីតិ ឧបជីវសិ, តស្សានុភាវេន តយា ជីវិតំ លទ្ធន្តិ អត្ថោ. សមុទ្ធរីតិ ឧទ្ធរណំ អកាសិ. សិលាយ យោគ្គំ សរភោ ករិត្វាតិ សិលាយ សោបានសទិសាយ នរកតោ ឧទ្ធរណយោគ្គតំ ករិត្វា. អលីនចិត្តន្តិ សង្កោចំ អប្បត្តចិត្តំ. ត មិគំ វទេសីតិ សុវណ្ណសរភមិគំ ឥធ សិរិសយនេ និបន្នោ វណ្ណេសិ. តំ សុត្វា រាជា, ‘‘អយំ មយា សទ្ធិំ ន មិគវំ អាគតោ, សព្ពញ្ច បវត្តិំ ជានាតិ, កថំ នុ ខោ ជានាតិ, បុច្ឆិស្សាមិ ន’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘កិំ ត្វំ នុ តត្ថេវា’’តិ នវមគាថមាហ. តត្ថ ភិំសរូបន្តិ កិំ នុ តេ ញាណំ ពលវជាតិកំ, តេនេតំ ជានាសីតិ វទតិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘នាហំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ, ព្យញ្ជនំ អមក្ខេត្វា តយា កថិតគាថាយ បន មយ្ហំ អត្ថោ ឧបដ្ឋាតី’’តិ ទីបេន្តោ ‘‘ន ចេវហ’’ន្តិ ទសមគាថមាហ. តត្ថ សុភាសិតានន្តិ ព្យញ្ជនំ អមក្ខេត្វា សុដ្ឋុ ភាសិតានំ. អត្ថំ តទានេន្តីតិ យោ តេសំ អត្ថោ, តំ អានេន្តិ ឧបធារេន្តីតិ អត្ថោ. តទា បុរោហិតោ ធម្មសេនាបតិ អហោសិ. តេនេវាហ – ‘‘អតីតេបី’’តិអាទិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរវត្ថុ

អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរាទយោតិអាទីសុ បន យាថាវសរសគុណវសេនាតិ យថាសភាវគុណវសេន. បព្ពជ្ជាវសេន បដិវេធវសេន សុចិរំ សុនិបុណំ រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទជាននវសេន ច រត្តញ្ញុតា វេទិតព្ពាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឋបេត្វា ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធ’’ន្តិអាទិមាហ. បាកដោវ ហោតីតិ សតិបញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិកោ បាកដោ វិភូតោ ហោតិ. អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិ សាវកេសុ សព្ពបឋមំ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ញាតកោណ្ឌញ្ញោ. សព្ពេសុបិ ឯតទគ្គេសូតិ សព្ពេសុបិ ឯតទគ្គសុត្តេសុ, សព្ពេសុ វា ឯតទគ្គដ្ឋបនេសុ.

ធុរបត្តានីតិ បត្តានំ បមុខភូតានិ ពាហិរបត្តានិ. នវុតិហត្ថានីតិ មជ្ឈិមបុរិសស្ស ហត្ថេន នវុតិរតនានិ. បទុមេនេវ តំ តំ បទេសំ ឧត្តរតិ អតិក្កមតីតិ បទុមុត្តរោ, ភគវា. គន្ធទាមមាលាទាមាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន បត្តទាមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ គន្ធទាមេហិ កតមាលា គន្ធទាមំ. លវង្គតក្កោលជាតិបុប្ផាទីហិ កតមាលា មាលាទាមំ. តមាលបត្តាទីហិ កតមាលា បត្តទាមំ. វង្គបដ្ដេតិ វង្គទេសេ ឧប្បន្នឃនសុខុមវត្ថេ. ឧត្តមសុខុមវត្ថន្តិ កាសិកវត្ថមាហ.

តេបរិវដ្ដធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តន្តបរិយោសានេតិ ឯត្ថ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិនា សច្ចវសេន, ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា កិច្ចវសេន, ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញាត’’ន្តិអាទិនា កតវសេន ច តីហិ អាការេហិ បរិវដ្ដេត្វា ចតុន្នំ សច្ចានំ ទេសិតត្តា តយោ បរិវដ្ដា ឯតស្ស អត្ថីតិ តិបរិវដ្ដំ, តិបរិវដ្ដមេវ តេបរិវដ្ដំ, តេបរិវដ្ដញ្ច តំ ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ចាតិ តេបរិវដ្ដធម្មចក្កប្បវត្តនំ, តទេវ សុត្តន្តំ, តស្ស បរិយោសានេតិ អត្ថោ.

សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា អាទាយាតិ សាលិគព្ភំ ផាលេត្វា តត្ថ លព្ភមានំ សាលិខីររសំ អាទាយ. អនុច្ឆវិកន្តិ ពុទ្ធានំ អនុច្ឆវិកំ ខីរបាយសំ បចាបេម. វេណិយោ បុរិសភាវវសេន ពន្ធិត្វា កលាបករណេ កលាបគ្គំ. ខលេ កលាបានំ ឋបនទិវសេ ខលគ្គំ. មទ្ទិត្វា វីហីនំ រាសិករណទិវសេ ខលភណ្ឌគ្គំ. កោដ្ឋេសុ ហិ ធញ្ញស្ស បក្ខិបនទិវសេ កោដ្ឋគ្គំ.

ទ្វេ គតិយោតិ ទ្វេ ឯវ និប្ផត្តិយោ, ទ្វេ និដ្ឋាតិ អត្ថោ. តស្មិំ កុមារេ សព្ពញ្ញុតំ បត្តេតិ កោណ្ឌញ្ញមាណវស្សេវ លទ្ធិយំ ឋត្វា ឥតរេបិ ឆ ជនា បុត្តេ អនុសាសិំសុ. ពោធិរុក្ខមូលេ បាចីនបស្សំ អចលដ្ឋានំ នាម, យំ ‘‘វជិរាសន’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. មហតំ មហតិយោ វហតីតិ ‘‘បាចីនមុខោ’’តិ អវត្វា ‘‘បាចីនលោកធាតុអភិមុខោ’’តិ វុត្តំ. មំសចក្ខុបិ លោកនាថស្ស អប្បដិឃាតំ មហាវិសយញ្ចាតិ. ចតុរង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតូ’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២, ២៣៧; អ. និ. ២.៥; មហានិ. ១៩៦) វុត្តចតុរង្គសមន្នាគតំ.

ឥទំ បន សព្ពមេវាតិ ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ១.២៨៤; ២.៣៤១; មហាវ. ១០) សព្ពមេវ. បរិវិតក្កមត្តមេវ តថា អត្ថសិទ្ធិយា អភាវតោ. បុប្ផិតផលិតំ កត្វាតិ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាហិ សព្ពបាលិផុល្លំ, មគ្គផលេហិ សព្ពសោ ផលភារភរិតញ្ច ករោន្តោ បុប្ផិតំ ផលិតំ កត្វា. អបក្កមិតុកាមោ ហុត្វាតិ ទ្វេបិ អគ្គសាវកេ អត្តនោ និបច្ចការំ ករោន្តេ ទិស្វា តេសំ គុណាតិរេកតំ ពហុ មញ្ញន្តោ ពុទ្ធានំ សន្តិកា អបក្កមិតុកាមោ ហុត្វា. តត្ថេវាតិ ឆទ្ទន្តទហតីរេយេវ.

សារិបុត្ត-មោគ្គល្លានត្ថេរវត្ថុ

១៨៩-១៩០. ទុតិយតតិយេសុ ឥទ្ធិមន្តានន្តិ ឯត្ថ មន្ត-សទ្ទោ អតិសយត្ថវិសយោតិ ថេរស្ស អតិសយិកឥទ្ធិតំ ទស្សេតុំ – ‘‘ឥទ្ធិយា សម្បន្នាន’’ន្តិ វុត្តំ. សហ បំសូហិ កីឡិំសូតិ សហបំសុកីឡិតា. ឥធលោកត្តភាវមេវាតិ ទិដ្ឋធម្មិកអត្តភាវមេវ. សោឡស បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោតិ មជ្ឈិមនិកាយេ អនុបទសុត្តន្តទេសនាយ ‘‘មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, បុថុបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, ហាសបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, ជវនបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, តិក្ខបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ, និព្ពេធិកបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ’’តិ (ម. និ. ៣.៩៣) ឯវមាគតា មហាបញ្ញាទិកា ឆ, តស្មិំយេវ សុត្តេ អាគតា នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិបញ្ញា, អរហត្តមគ្គបញ្ញាតិ ឥមា សោឡសវិធា បញ្ញា បដិវិជ្ឈិត្វា សច្ឆិកត្វា ឋិតោ.

បញ្ហសាកច្ឆន្តិ បញ្ហស្ស បុច្ឆនវសេន វិស្សជ្ជនវសេន ច សាកច្ឆំ ករោតិ. អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គន្តិ ឯតំ អនុពន្ធនស្ស ការណវចនំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធេយ្យំ. កស្មា? យស្មា ឥទំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធនំ នាម អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ មគ្គំ, ញាតោ ចេវ ឧបគតោ ច មគ្គោតិ អត្ថោ. អថ វា អត្ថិកេហិ អម្ហេហិ មរណេ សតិ អមតេនបិ ភវិតព្ពន្តិ ឯវំ កេវលំ អត្ថីតិ ឧបញ្ញាតំ, អនុមានញាណេន ឧបគន្ត្វា ញាតំ និព្ពានំ នាម អត្ថិ, តំ មគ្គន្តោ បរិយេសន្តោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

នេសំ បរិសាយាតិ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ បរិវារភូតបរិសាយ. ទ្វេ អគ្គសាវកេតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ ទ្វេ មហានុភាវេ សាវកេ. ឋានន្តរេតិ អគ្គសាវកត្តសញ្ញិតេ ឋានន្តរេ ឋបេសិ. កស្មា បនេត្ថ ‘‘អគ្គសាវកេ’’តិ អវត្វា ‘‘មហាសាវកេ’’តិ វុត្តំ. យទិ អញ្ញេបិ មហាថេរា អភិញ្ញាតាទិគុណវិសេសយោគេន ‘‘មហាសាវកា’’តិ វត្តព្ពតំ លភន្តិ, ឥមេយេវ បន សាវកេសុ អនញ្ញសាធារណភូតា វិសេសតោ ‘‘មហាសាវកា’’តិ វត្តព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ទ្វេបិ មហាសាវកេ’’តិ វុត្តំ.

មហាកស្សបត្ថេរវត្ថុ

១៩១. ចតុត្ថេ យស្មា ធុតវាទធុតធម្មធុតង្គានិ ធុតមូលកានិ, តស្មា ‘‘ធុតោ វេទិតព្ពោ’’តិ អារទ្ធំ, តត្ថ កិលេសេ ធុនិ ធុតវាតិ ធុតោ, ធុតកិលេសោ បុគ្គលោ, កិលេសធុននោ វា ធម្មោ, កិលេសធុននោ ធម្មោតិ ច សបុព្ពភាគោ អរិយមគ្គោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ ធុតសញ្ញិតំ កិលេសធុននធម្មំ វទតិ, បរេ តត្ថ បតិដ្ឋាបេតីតិ ធុតវាទោ. ចតុក្កញ្ចេត្ថ សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេតុំ – ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តយិទន្តិ និបាតោ, តស្ស សោ អយន្តិ អត្ថោ. ធុតភូតស្ស ធុតភូតា ធម្មា ធុតធម្មា. អប្បិច្ឆតា សន្តុដ្ឋិតា ហេដ្ឋា វុត្តា ឯវ. កិលេសេ សម្មា លិខតិ តច្ឆតីតិ សល្លេខោ, កិលេសជេគុច្ឆី, តស្ស ភាវោ សល្លេខតា. ទ្វីហិបិ កាមេហិ វិវិច្ចតីតិ បវិវេកោ, យោនិសោមនសិការពហុលោ បុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ បវិវេកតា. ឥមិនា សរីរដ្ឋបនមត្តេន អត្ថីតិ ឥទមដ្ឋិ ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា, តស្ស ភាវោ ឥទមដ្ឋិតា, ឥមេហិ វា កុសលធម្មេហិ អត្ថិ ឥទមដ្ឋិ, យេន ញាណេន ‘‘បព្ពជិតេន នាម បំសុកូលិកង្គាទីសុ បតិដ្ឋិតេន ភវិតព្ព’’ន្តិ យថានុសិដ្ឋំ ធុតគុណេ សមាទិយតិ ចេវ បរិហរតិ ច, តំ ញាណំ ឥទមដ្ឋិតា. តេនាហ – ‘‘ឥទមដ្ឋិតា ញាណមេវា’’តិ. ធុតធម្មា នាមាតិ ធុតង្គសេវនាយ បដិបក្ខភូតានំ បាបធម្មានំ ធុននវសេន បវត្តិយា ធុតោតិ លទ្ធនាមាយ ធុតង្គចេតនាយ ឧបការកា ធម្មាតិ កត្វា ធុតធម្មា នាម. អនុបតន្តីតិ តទន្តោគធា តប្បរិយាបន្នា ហោន្តិ តទុភយស្សេវ បវត្តិវិសេសភាវតោ. បដិក្ខេបវត្ថូសូតិ ធុតង្គសេវនាយ បដិក្ខិបិតព្ពវត្ថូសុ បហាតព្ពវត្ថូសុ.

បំសុកូលិកង្គំ…បេ… នេសជ្ជិកង្គន្តិ ឧទ្ទេសោបិ បេយ្យាលនយេន ទស្សិតោ. យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២២ អាទយោ) វិត្ថារតោ វុត្តំ. ធុតវាទគ្គហណេនេវ ថេរស្ស ធុតភាវោបិ គហិតោ ហោតីតិ ‘‘ធុតវាទាន’’ន្តេវ វុត្តំ. អយំ មហាតិ អភិនីហារាទិមហន្តតាយបិ សាសនស្ស ឧបការិតាយបិ អយំ ថេរោ មហា, គុណមហន្តតាយ បសំសាវចនមេវ វា ឯតំ ថេរស្ស យទិទំ មហាកស្សបោតិ យថា ‘‘មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ.

សត្ថុ ធម្មទេសនាយ វត្ថុត្តយេ សញ្ជាតប្បសាទតាយ ឧបាសកភាវេ ឋិតត្តា វុត្តំ – ‘‘ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយា’’តិអាទិ. ឯតស្ស អគ្គភាវស្សាតិ យោជេតព្ពំ. សច្ចការោតិ សច្ចភាវាវហោ ការោ, អវិសំវាទនវសេន វា តទត្ថសាធនោតិ អត្ថោ. កោលាហលន្តិ កុតូហលវិប្ផារោ. សត្ថា សត្តមេ សត្តមេ សំវច្ឆរេ ធម្មំ កថេន្តោ សត្តានំ សវនយោគ្គំ កាលំ សល្លក្ខេន្តោ ទិវា សាយន្ហសមយំ កថេតិ, រត្តិយំ សកលយាមំ. តេនាហ – ‘‘ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណេ អាហ – ‘ភោតិ កិំ រត្តិំ ធម្មំ សុណិស្សសិ ទិវា’’’តិ. វិស្សាសិកោតិ វិស្សាសិកភាវោ. ‘‘តតោ បដ្ឋាយ សោ’’តិ វា បាឋោ.

ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បូរិតបារមិស្សាតិ ឥទំ សា បរម្បរាយ សោតបតិតំ អត្ថំ គហេត្វា អាហ. អទិន្នវិបាកស្សាតិ អវិបក្កវិបាកស្ស. ភទ្ទកេ កាលេតិ យុត្តេ កាលេ. នក្ខត្តន្តិ នក្ខត្តេន លក្ខិតំ ឆណំ. តស្មិំ តស្មិញ្ហិ នក្ខត្តេ អនុភវិតព្ពឆណានិ នក្ខត្តានិ នាម, ឥតរានិ បន ឆណានិ នាម. សម្មាបតិតទុក្ខតោ វិមោចនេន តតោ និយ្យានាវហតាយ ឥច្ឆិតត្ថស្ស លភាបនតោ ច និយ្យានិកំ. តេសន្តិ សុវណ្ណបទុមានំ. ឱលម្ពកាតិ សុវណ្ណរតនវិចិត្តា រតនទាមា. បុញ្ញនិយាមេនាតិ បុញ្ញានុភាវសិទ្ធេន និយាមេន. ស្វស្ស ពារាណសិរជ្ជំ ទាតុំ កតោកាសោ. ផុស្សរថន្តិ មង្គលរថំ. សេតច្ឆត្តឧណ្ហីសវាលពីជនិខគ្គមណិបាទុកានិ បញ្ចវិធំ រាជកកុធភណ្ឌន្តិ វទន្តិ. ឥធ បន សេតច្ឆត្តំ វិសុំ គហិតន្តិ សីហាសនំ បញ្ចមំ កត្វា វទន្តិ. បារុបនកណ្ណន្តិ បារុបនវត្ថស្ស ទសន្តំ. ទិព្ពវត្ថទាយិបុញ្ញានុភាវចោទិតោ ‘‘ននុ តាតា ថូល’’ន្តិ អាហ. អហោ តបស្សីតិ អហោ កបណោ អហំ រាជាតិ អត្ថោ. ពុទ្ធានំ សទ្ទហិត្វាតិ ពុទ្ធានំ សាសនំ សទ្ទហិត្វា. ចង្កមនសតានីតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ. តេន ហិ អគ្គិសាលាទីនិ បព្ពជិតសារុប្បានិ ឋានានិ សង្គណ្ហាតិ.

សាធុកីឡិតន្តិ អរិយានំ បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ កាតព្ពសក្ការំ វទតិ. នប្បមជ្ជិ, និរោគា អយ្យាតិ បុច្ឆិតាការទស្សនំ. បរិនិព្ពុតា ទេវាតិ ទេវី បដិវចនំ អទាសិ. បដិយាទេត្វាតិ និយ្យាតេត្វា. សមណកបព្ពជ្ជន្តិ សមិតបាបេហិ អរិយេហិ អនុដ្ឋាតព្ពបព្ពជ្ជំ. សោ ហិ រាជា បច្ចេកពុទ្ធានំ វេសស្ស ទិដ្ឋត្តា ‘‘ឥទមេវ ភទ្ទក’’ន្តិ តាទិសំយេវ លិង្គំ គណ្ហិ. តត្ថេវាតិ ព្រហ្មលោកេ ឯវ. វីសតិមេ វស្សេ សម្បត្តេតិ អាហរិត្វា សម្ពន្ធោ. ព្រហ្មលោកតោ ចវិត្វា និព្ពត្តត្តា, ព្រហ្មចរិយាធិការស្ស ច ចិរកាលសម្ភូតត្តា ‘‘ឯវរូបំ កថំ មា កថេថា’’តិ អាហ. វីសតិ ធរណានិ និក្ខន្តិ វទន្តិ, បញ្ចបលំ និក្ខន្តិ អបរេ. ឥត្ថាករោតិ ឥត្ថិរតនស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. អយ្យធីតាតិ អម្ហាកំ អយ្យស្ស ធីតា, ភទ្ទកាបិលានីតិ អត្ថោ. សមានបណ្ណន្តិ សទិសបណ្ណំ សទិសលេខំ កុមារស្ស កុមារិកាយ ច យុត្តំ បណ្ណលេខំ. តេ បុរិសា សមាគតដ្ឋានតោ មគធរដ្ឋេ មហាតិត្ថគាមំ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរញ្ច ឧទ្ទិស្ស អបក្កមន្តា អញ្ញមញ្ញំ វិស្សជ្ជន្តា នាម ហោន្តីតិ ‘‘ឥតោ ច ឯត្តោ ច បេសេសុ’’ន្តិ វុត្តា.

បុប្ផទាមន្តិ ហត្ថិហត្ថប្បមាណំ បុប្ផទាមំ. តានីតិ តានិ ឧភោហិ គន្ថាបិតានិ ទ្វេ បុប្ផទាមានិ. តេតិ ឧភោ ភទ្ទា ចេវ បិប្បលិកុមារោ ច. លោកាមិសេនាតិ កាមស្សាទេន. អសំសដ្ឋាតិ ន សំយុត្តា ឃដេ ជលន្តេន វិយ បទីបេន អជ្ឈាសយេ សមុជ្ជលន្តេន វិមោក្ខពីជេន សមុស្សាហិតចិត្តត្តា. យន្តពទ្ធានីតិ សស្សសម្បាទនត្ថំ តត្ថ តត្ថ ទ្វារកវាដយោជនវសេន ពទ្ធានិ និក្ខមនតុម្ពានិ. កម្មន្តោតិ កសិកម្មករណដ្ឋានំ. ទាសិកគាមាតិ ទាសានំ វសនគាមា. ឱសារេត្វាតិ បក្ខិបិត្វា. អាកប្បកុត្តវសេនាតិ អាការវសេន កិរិយាវសេន. អននុច្ឆវិកន្តិ បព្ពជិតភាវស្ស អននុរូបំ. តស្ស មត្ថកេតិ ទ្វេធាបថស្ស ទ្វិធាភូតដ្ឋានេ. ឯតេសំ សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតីតិ និសីទតីតិ សម្ពន្ធោ. សា បន តត្ថ សត្ថុ និសជ្ជា ឯទិសីតិ ទស្សេតុំ – ‘‘និសីទន្តោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យា ពុទ្ធានំ អបរិមិតកាលសម្ភូតាចិន្តេយ្យាបរិញ្ញេយ្យបុញ្ញសម្ភារូបចយនិព្ពត្តា រូបប្បភាវពុទ្ធគុណវិជ្ជោតិតា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនសមុជ្ជលិតា ព្យាមប្បភាកេតុមាលាលង្កតា សភាវសិទ្ធិតាយ អកិត្តិមា រូបកាយសិរី, តំយេវ មហាកស្សបស្ស អទិដ្ឋបុព្ពប្បសាទសំវទ្ធនត្ថំ អនិគ្គូហិត្វា និសិន្នោ ភគវា ‘‘ពុទ្ធវេសំ គហេត្វា…បេ… និសីទី’’តិ វុត្តោ. អសីតិហត្ថប្បទេសំ ព្យាបេត្វា បវត្តិយា អសីតិហត្ថាតិ វុត្តា. សតសាខោតិ ពហុសាខោ អនេកសាខោ. សុវណ្ណវណ្ណោវ អហោសិ និរន្តរំ ពុទ្ធរស្មីហិ សមន្តតោ សមោកិណ្ណភាវតោ.

តីសុ ឋានេសូតិ ទូរតោ នាតិទូរេ អាសន្នេតិ តីសុ ឋានេសុ. តីហិ ឱវាទេហីតិ ‘‘តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘តិព្ពំ មេ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ ថេរេសុ នវេសុ មជ្ឈិមេសូ’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ពំ. តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘យំ កិញ្ចិ ធម្មំ សុណិស្សាមិ កុសលូបសំហិតំ, សព្ពំ តំ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ ករិត្វា សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណិស្សាមី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ពំ. តស្មាតិហ តេ, កស្សប, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ‘សាតសហគតា ច មេ កាយគតាសតិ ន វិជហិស្សតី’តិ, ឯវញ្ហិ តេ, កស្សប, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) ឥមេហិ តីហិ ឱវាទេហិ. ឯត្ថ ហិ ភគវា បឋមំ ឱវាទំ ថេរស្ស ព្រាហ្មណជាតិកត្តា ជាតិមានប្បហានត្ថមភាសិ, ទុតិយំ ពាហុសច្ចំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកអហំការប្បហានត្ថំ, តតិយំ ឧបធិសម្បត្តិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកអត្តសិនេហប្បហានត្ថំ. មុទុកា ខោ ត្យាយន្តិ មុទុកា ខោ តេ អយំ. កស្មា បន ភគវា ឯវមាហ? ថេរេន សហ ចីវរំ បរិវត្តេតុកាមតាយ. កស្មា បរិវត្តេតុកាមោ ជាតោតិ? ថេរំ អត្តនោ ឋានេ ឋបេតុកាមតាយ. កិំ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា នត្ថីតិ? អត្ថិ, ឯវំ បនស្ស អហោសិ ‘‘ឥមេន ចិរំ ឋស្សន្តិ, កស្សបោ បន វីសតិវស្សសតាយុកោ, សោ មយិ បរិនិព្ពុតេ សត្តបណ្ណិគុហាយំ វសិត្វា ធម្មវិនយសង្គហំ កត្វា មម សាសនំ បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណកាលប្បវត្តនកំ ករិស្សតីតិ អត្តនោ ឋានេ ឋបេសិ. ឯវំ ភិក្ខូ កស្សបស្ស សុស្សូសិតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ. តស្មា ឯវមាហ.

ចន្ទូបមោតិ ចន្ទសទិសោ ហុត្វា. កិំ បរិមណ្ឌលតាយ? នោ, អបិច ខោ យថា ចន្ទោ គគនតលំ បក្ខន្ទមានោ ន កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវំ វា សិនេហំ វា អាលយំ វា ករោតិ, ន ច ន ហោតិ មហាជនស្ស បិយោ មនាបោ, អយម្បិ ឯវំ កេនចិ សទ្ធិំ សន្ថវាទីនំ អករណេន ពហុជនស្ស បិយោ មនាបោ ចន្ទូបមោ ហុត្វា ខត្តិយកុលាទីនិ ចត្តារិ កុលានិ ឧបសង្កមតីតិ អត្ថោ. អបកស្សេវ កាយំ អបកស្ស ចិត្តន្តិ តេនេវ សន្ថវាទីនំ អករណេន កាយញ្ច ចិត្តញ្ច អបកឌ្ឍិត្វា, អបនេត្វាតិ អត្ថោ. និច្ចំ នវោតិ និច្ចនវកោវ, អាគន្តុកសទិសោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អាគន្តុកោ ហិ បដិបាដិយា សម្បត្តគេហំ បវិសិត្វា សចេ នំ ឃរសាមិកា ទិស្វា ‘‘អម្ហាកម្បិ បុត្តភាតរោ វិប្បវាសំ គន្ត្វា ឯវំ វិចរិំសូ’’តិ អនុកម្បមានា និសីទាបេត្វា ភោជេន្តិ, ភុត្តមត្តោយេវ ‘‘តុម្ហាកំ ភាជនំ គណ្ហថា’’តិ ឧដ្ឋាយ បក្កមតិ, ន តេហិ សទ្ធិំ សន្ថវំ វា ករោតិ, កិច្ចករណីយានិ វា សំវិទហតិ, ឯវមយម្បិ បដិបាដិយា សម្បត្តំ ឃរំ បវិសិត្វា យំ ឥរិយាបថេ បសន្នា មនុស្សា ទេន្តិ, តំ គហេត្វា ឆិន្នសន្ថវោ តេសំ កិច្ចករណីយេ អព្យាវដោ ហុត្វា និក្ខមតីតិ ទីបេតិ.

អប្បគព្ភោតិ នប្បគព្ភោ, អដ្ឋដ្ឋានេន កាយបាគព្ភិយេន, ចតុដ្ឋានេន វចីបាគព្ភិយេន, អនេកដ្ឋានេន មនោបាគព្ភិយេន ច វិរហិតោតិ អត្ថោ. អដ្ឋដ្ឋានំ កាយបាគព្ភិយំ នាម សង្ឃគណបុគ្គលភោជនសាលជន្តាឃរនហានតិត្ថភិក្ខាចារមគ្គេសុ អន្តរឃរបវេសនេ ច កាយេន អប្បតិរូបករណំ. ចតុដ្ឋានំ វចីបាគព្ភិយំ នាម សង្ឃគណបុគ្គលអន្តរឃរេសុ អប្បតិរូបវាចានិច្ឆារណំ. អនេកដ្ឋានំ មនោបាគព្ភិយំ នាម តេសុ តេសុ ឋានេសុ កាយវាចាហិ អជ្ឈាចារំ អនាបជ្ជិត្វាបិ មនសា កាមវិតក្កាទីនំ វិតក្កនំ. សព្ពេសម្បិ ឥមេសំ បាគព្ភិយានំ អភាវេន អប្បគព្ភោ ហុត្វា កុលានិ ឧបសង្កមតីតិ អត្ថោ. កស្សបសំយុត្តេន ច ចន្ទូបមប្បដិបទាទិថេរស្ស ធុតវាទេសុ អគ្គភាវស្ស ពោធិតត្តា វុត្តំ ‘‘ឯតទេវ កស្សបសំយុត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា’’តិ.

អនុរុទ្ធត្ថេរវត្ថុ

១៩២. បញ្ចមេ ភោជនបបញ្ចមត្តន្តិ គោចរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរណាហារបរិភោគសញ្ញិតំ ភោជនបបញ្ចមត្តំ. ទីបរុក្ខានន្តិ លោហទន្តកដ្ឋមយានំ មហន្តានំ ទីបរុក្ខានំ. លោហមយេសុបិ ហិ តេសុ ទីបាធារេសុ ទីបរុក្ខកាតិ រុឡ្ហិរេសា ទដ្ឋព្ពា. ឱលម្ពកទីបមណ្ឌលទីបសញ្ចរណទីបាទិកា សេសទីបា.

អនុបរិយាយិ បទក្ខិណករណវសេន. អហំ តេនាតិ យេន តុយ្ហំ អត្ថោ, អហំ តេន បវារេមិ, តស្មា តំ អាហរាបេត្វា គណ្ហាតិ អត្ថោ. សុវណ្ណបាតិយំយេវស្ស ភត្តំ ឧប្បជ្ជីតិ ទេវតានុភាវេន ឧប្បជ្ជិ, ន កិញ្ចិ បចនកិច្ចំ អត្ថិ. សត្ត មហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេសីតិ ‘‘អប្បិច្ឆស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សា’’តិអាទិកេ សត្ត មហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេសិ. អដ្ឋមេតិ ‘‘និប្បបញ្ចារាមស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ បបញ្ចារាមស្សា’’តិ ឯតស្មិំ បុរិសវិតក្កេ.

មម សង្កប្បមញ្ញាយាតិ ‘‘អប្បិច្ឆស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ មហិច្ឆស្សា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០) មហាបុរិសវិតក្កវសេន អារទ្ធមត្តំ មត្ថកំ បាបេតុំ អសមត្ថភាវេន ឋិតំ មម សង្កប្បំ ជានិត្វា. មនោមយេនាតិ មនោមយេន វិយ មនសា និម្មិតសទិសេន, បរិណាមិតេនាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិយាតិ ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ ហោតូ’’តិ ឯវំ បវត្តាយ អធិដ្ឋានិទ្ធិយា.

យទា មេ អហុ សង្កប្បោតិ យស្មិំ កាលេ មយ្ហំ ‘‘កីទិសោ នុ ខោ អដ្ឋមោ មហាបុរិសវិតក្កោ’’តិ បរិវិតក្កោ អហោសិ, យទា មេ អហុ សង្កប្បោ, តតោ មម សង្កប្បមញ្ញាយ ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមិ, ឧត្តរិ ទេសយីតិ យោជនា. ឧត្តរិ ទេសយីតិ ‘‘និប្បបញ្ចារាមស្សាយំ ធម្មោ និប្បបញ្ចរតិនោ, នាយំ ធម្មោ បបញ្ចារាមស្ស បបញ្ចរតិនោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០) ឥមំ អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ បូរេន្តោ ឧបរិ ទេសយិ. តំ បន ទេសិតំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘និប្បបញ្ចរតោ ពុទ្ធោ, និប្បបញ្ចមទេសយី’’តិ, បបញ្ចា នាម រាគាទយោ កិលេសា, តេសំ វូបសមនតាយ តទភាវតោ ច លោកុត្តរធម្មា និប្បបញ្ចា នាម. យថា តំ បាបុណាតិ, តថា ធម្មំ ទេសេសិ, សាមុក្កំសិកំ ចតុសច្ចទេសនំ អទេសយីតិ អត្ថោ.

តស្សាហំ ធម្មមញ្ញាយាតិ តស្ស សត្ថុ ទេសនាធម្មំ ជានិត្វា. វិហាសិន្តិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជន្តោ វិហរិំ. សាសនេ រតោតិ សិក្ខត្តយសង្គហេ សាសនេ អភិរតោ. តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តាតិ បុព្ពេនិវាសញាណំ, ទិព្ពចក្ខុញាណំ, អាសវក្ខយញាណន្តិ ឥមា តិស្សោ វិជ្ជា មយា អនុប្បត្តា សច្ឆិកតា. តតោ ឯវ កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ, អនុសិដ្ឋិ ឱវាទោ អនុដ្ឋិតោតិ អត្ថោ.

ភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

១៩៣. ឆដ្ឋេ ឧច្ច-សទ្ទេន សមានត្ថោ ឧច្ចា-សទ្ទោតិ អាហ – ‘‘ឧច្ចាកុលិកានន្តិ ឧច្ចេ កុលេ ជាតាន’’ន្តិ. កាឡី សា ទេវីតិ កាឡវណ្ណតាយ កាឡី សា ទេវី. កុលានុក្កមេន រជ្ជានុប្បត្តិ មហាកុលិនស្សេវាតិ វុត្តំ – ‘‘សោយេវ ចា’’តិអាទិ.

លកុណ្ឌកភទ្ទិយត្ថេរវត្ថុ

១៩៤. សត្តមេ រិត្តកោតិ ទេយ្យវត្ថុរហិតោ. គុណេ អាវជ្ជេត្វាតិ ភគវតោ រូបគុណេ ចេវ អាកប្បសម្បទាទិគុណេ ច អត្តនោ អធិប្បាយំ ញត្វា អម្ពបក្កស្ស បដិគ្គហណំ បរិភុញ្ជនន្តិ ឯវមាទិកេ យថាឧបដ្ឋិតេ គុណេ អាវជ្ជេត្វា.

បិណ្ឌោលភារទ្វាជត្ថេរវត្ថុ

១៩៥. អដ្ឋមេ អភីតនាទភាវេន សីហស្ស វិយ នាទោ សីហនាទោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ សីហនាទិកា, តេសំ សីហនាទិកានំ. គរហិតព្ពបសំសិតព្ពធម្មេ យាថាវតោ ជានន្តស្សេវ គរហា បសំសា ច យុត្តរូបាតិ អាហ – ‘‘ពុទ្ធា ច នាមា’’តិអាទិ. ខីណា ជាតីតិអាទីហិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ភូមិំ ទស្សេតិ. តេន ហិ ញាណេន អរិយសាវកោ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទិំ បជានាតិ. កតមា បនស្ស ជាតិ ខីណា, កថញ្ច បជានាតីតិ? ន តាវស្ស អតីតា ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា អនាគតេ វាយាមាភាវតោ, ន បច្ចុប្បន្នា វិជ្ជមានត្តា. យា បន មគ្គស្ស អភាវិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកំ ហោតី’’តិ ជានន្តោ បជានាតិ.

វុសិតន្តិ វុដ្ឋំ បរិវុដ្ឋំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិំ សត្ត សេក្ខា មគ្គព្រហ្មចរិយំ វសន្តិ នាម, ខីណាសវោ វុដ្ឋវាសោ. តស្មា អរិយសាវកោ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយវាសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ បជានាតិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន សោឡសវិធំ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ ហិ តំ កិច្ចំ ករោន្តិ, ខីណាសវោ កតករណីយោ. តស្មា អរិយសាវកោ អត្តនោ ករណីយំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ បជានាតិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥទានិ បុន ឥត្ថភាវាយ ឯវំ សោឡសវិធកិច្ចភាវាយ, កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនាយ កិច្ចំ មេ នត្ថីតិ បជានាតិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ ឥមស្មា ឯវំបការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ, ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយ, តេ ចរិមកវិញ្ញាណនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តីតិ បជានាតិ.

មន្តាណិបុត្តបុណ្ណត្ថេរវត្ថុ

១៩៦. នវមេ អដ្ឋារសសុបិ វិជ្ជាដ្ឋានេសុ និប្ផត្តិំ គតត្តា ‘‘សព្ពសិប្បេសុ កោវិទោ ហុត្វា’’តិ វុត្តំ. អភិទយាអព្ភញ្ញាវហស្សេវ ធម្មស្ស តត្ថ ឧបលព្ភនតោ ‘‘មោក្ខធម្មំ អទិស្វា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘ឥទំ វេទត្តយំ នាមា’’តិអាទិ. តថា ហិ អនេន ទុគ្គតិបរិមុច្ចនម្បិ ទុល្លភំ, អភិញ្ញាបរិវារានំ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ លាភិតាយ សយំ ឯកទេសេន ឧបសន្តោ បរមុក្កំសគតំ ឧត្តមទមថសមថំ អនញ្ញសាធារណំ ភគវន្តំ សម្ភាវេន្តោ ‘‘អយំ បុរិសោ’’តិអាទិមាហ. បិដកានិ គហេត្វា អាគច្ឆន្តីតិ ផលភាជនានិ គហេត្វា អស្សាមិកាយ អាគច្ឆន្តិ. ពុទ្ធានន្តិ គារវវសេន ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ. បរិភុញ្ជីតិ ទេវតាហិ បក្ខិត្តទិព្ពោជំ វនមូលផលាផលំ បរិភុញ្ជិ. បត្តេ បតិដ្ឋាបិតសមនន្តរមេវ ហិ ទេវតា តត្ថ ទិព្ពោជំ បក្ខិបិំសុ. សម្មសិត្វាតិ បច្ចវេក្ខិត្វា, បរិវត្តេត្វាតិ ច វទន្តិ. អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ មហាទេវត្ថេរស្ស អនុមោទនកថាយ អនុបុព្ពិកថាសក្ខិកាយ សុវិសោធិតចិត្តសន្តានា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

ទសហិ កថាវត្ថូហីតិ អប្បិច្ឆកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលសម្បទាកថា សមាធិសម្បទាកថា បញ្ញាសម្បទាកថា វិមុត្តិសម្បទាកថា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាកថាតិ ឥមេហិ ទសហិ កថាវត្ថូហិ. ជាតិភូមិរដ្ឋវាសិនោតិ ជាតិភូមិវន្តទេសវាសិនោ, សត្ថុ ជាតទេសវាសិនោតិ អត្ថោ. សីសានុលោកិកោតិ បុរតោ គច្ឆន្តស្ស សីសំ អនុ អនុ បស្សន្តោ. ឱកាសំ សល្លក្ខេត្វាតិ សាកច្ឆាយ អវសរំ សល្លក្ខេត្វា. សត្តវិសុទ្ធិក្កមំ បុច្ឆីតិ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, សីលវិសុទ្ធត្ថំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៥៧) សត្ត វិសុទ្ធិយោ បុច្ឆិ. ធម្មកថិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ សវិសេសេន ទសកថាវត្ថុលាភិតាយ.

មហាកច្ចានត្ថេរវត្ថុ

១៩៧. ទសមេ សំខិត្តេន កថិតធម្មស្សាតិ មធុបិណ្ឌិកសុត្តន្តទេសនាសុ វិយ សង្ខេបេន ទេសិតធម្មស្ស. តំ ទេសនំ វិត្ថារេត្វាតិ តំ សង្ខេបទេសនំ អាយតនាទិវសេន វិត្ថារេត្វា. អត្ថំ វិភជមានានន្តិ តស្សា សង្ខេបទេសនាយ អត្ថំ វិភជិត្វា កថេន្តានំ. អត្ថវសេន វាតិ ‘‘ឯត្តកា ឯតស្ស អត្ថា’’តិ អត្ថវសេន វា ទេសនំ បូរេតុំ សក្កោន្តិ. ព្យញ្ជនវសេន វាតិ ‘‘ឯត្តកានិ ឯត្ថ ព្យញ្ជនានិ ទេសនាវសេន វត្តព្ពានី’’តិ ព្យញ្ជនវសេន វា បូរេតុំ សក្កោន្តិ. អយំ បន មហាកច្ចានត្ថេរោ ឧភយវសេនបិ សក្កោតិ តស្ស សង្ខេបេន ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន សត្ថុ អជ្ឈាសយានុរូបំ ទេសនតោ, តស្មា តត្ថ អគ្គោតិ វុត្តោ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘បាតោវ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយា’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ. អញ្ញេហីតិ អញ្ញាសំ ឥត្ថីនំ កេសេហិ អតិវិយ ទីឃា. ន កេវលញ្ច ទីឃា ឯវ, អថ ខោ សិនិទ្ធនីលមុទុកញ្ចិកា ច. និក្កេសីតិ អប្បកេសី យថា ‘‘អនុទរា កញ្ញា’’តិ.

បណិយន្តិ វិក្កេតព្ពភណ្ឌំ. អាវជ្ជេត្វាតិ ឧបនិស្សយំ កេសានំ បកតិភាវាបត្តិញ្ច អាវជ្ជេត្វា. គារវេនាតិ មុណ្ឌសីសាបិ ថេរេ គារវេន ឯកវចនេនេវ អាគន្ត្វា. និមន្តេត្វាតិ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា. ឥមិស្សា ឥត្ថិយាតិ យថាវុត្តសេដ្ឋិធីតរមាហ. ទិដ្ឋធម្មិកោវាតិ អវធារណំ អដ្ឋានបយុត្តំ, ទិដ្ឋធម្មិកោ យសបដិលាភោវ អហោសីតិ អត្ថោ. យសបដិលាភោតិ ច ភវសម្បត្តិបដិលាភោ. សត្តសុ ហិ ជវនចេតនាសុ បឋមា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយផលា, បច្ឆិមា ឧបបជ្ជវេទនីយផលា, មជ្ឈេ បញ្ច អបរាបរិយវេទនីយផលា, តស្មា បឋមំ ឯកំ ចេតនំ ឋបេត្វា សេសា យថាសកំ បរិបុណ្ណផលទាយិនោ ហោន្តិ, បឋមចេតនាយ បន ទិដ្ឋធម្មិកោ យសបដិលាភោវ អហោសិ.

បឋមឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ២. ទុតិយឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា

ចូឡបន្ថកត្ថេរវត្ថុ

១៩៨-២០០. ទុតិយស្ស បឋមេ មនេន និព្ពត្តិតន្តិ អភិញ្ញាមនេន ឧប្បាទិតំ. មនេន កតកាយោតិ អភិញ្ញាចិត្តេន ទេសន្តរំ បត្តកាយោ. មនេន និព្ពត្តិតកាយោតិ អភិញ្ញាមនសា និម្មិតកាយោ ‘‘អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៣៦-២៣៧; បដិ. ម. ៣.១៤) វិយ. ឯកសទិសេយេវាតិ អត្តសទិសេយេវ. ឯកវិធមេវាតិ អត្តនា កតប្បការមេវ. ឯតប្បរមោ ហិ យេភុយ្យេន សាវកានំ ឥទ្ធិនិម្មានវិធិ. អគ្គោ នាម ជាតោ ឯកទេសេន សត្ថុ ឥទ្ធិនិម្មានានុវិធានតោ.

លាភិតាយាតិ ឯត្ថ លាភីតិ ឦការោ អតិសយត្ថោ. តេន ថេរស្ស ចតុន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ អតិសយេន សវិសេសលាភិតំ ទស្សេតិ. អរូបាវចរជ្ឈានានំ លាភិតាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន កេវលញ្ចេតា ចេតោសញ្ញាវិវដ្ដកុសលតា រូបារូបជ្ឈានលាភិតាយ ឯវ, អថ ខោ ឥមេហិបិ ការណេហីតិ ទស្សេតុំ – ‘‘ចូឡបន្ថកោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចេតោតិ ចេត្ថ ចិត្តសីសេន សមាធិ វុត្តោ, តស្មា ចេតសោ សមាធិស្ស វិវដ្ដនំ ចេតោវិវដ្ដោ, ឯកស្មិំយេវារម្មណេ សមាធិចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា ហេដ្ឋិមស្ស ហេដ្ឋិមស្ស ឧបរូបរិ ហាបនតោ រូបាវចរជ្ឈានលាភី ចេតោវិវដ្ដកុសលោ នាម. ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ២៦៥) វុត្តសញ្ញា អតិក្កមិត្វា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគត’’ន្តិ (ធ. ស. ២៦៥-២៦៨) សញ្ញាសីសេន វុត្តជ្ឈានានំ វិវដ្ដកុសលោ, តថា ឥត្ថិបុរិសាទិសញ្ញា និច្ចសញ្ញាទិតោ ចិត្តំ វិវដ្ដេត្វា កេវលេ រូបារូបធម្មមត្តេ អសង្ខតេ និព្ពានេ ច វិសេសតោ វដ្ដនតោ ច សុញ្ញតានុបស្សនាពហុលោ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលោ. សមាធិកុសលតាយ ចេតោវិវដ្ដកុសលតា តព្ពហុលវិហារិតាយ. តថា វិបស្សនាកុសលតាយ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលតា. ឯកោតិ ចូឡបន្ថកត្ថេរំ វទតិ. សមាធិលក្ខណេតិ សវិតក្កសវិចារាទិសមាធិសភាវេ. បុន ឯកោតិ មហាបន្ថកត្ថេរមាហ. វិបស្សនាលក្ខណេតិ សត្តអនុបស្សនា អដ្ឋារសមហាវិបស្សនាទិវិបស្សនាសភាវេ. សមាធិគាឡ្ហោតិ សមាធិស្មិំ ឱគាឡ្ហចិត្តោ សុភាវិតភាវនតា. អង្គសំខិត្តេតិ ចតុរង្គិកតិវង្គិកាទិវសេន ឈានង្គានំ សង្ខិបនេ. អារម្មណសំខិត្តេតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសាទិនិព្ពត្តនេន កសិណាទិអារម្មណានំ សំខិបនេ. អង្គវវត្ថាបនេតិ វិតក្កាទីនំ ឈានង្គានំ វវត្ថាបនេ. អារម្មណវវត្ថាបនេតិ បថវីកសិណាទិជ្ឈានារម្មណានំ វវត្ថាបនេ.

ឈានង្គេហីតិ រូបាវចរជ្ឈានង្គេហិ, ឈានង្គានេវ ឈានំ. បុន ឈានង្គេហីតិ អរូបាវចរជ្ឈានង្គេហិ. ភាតាតិ ជេដ្ឋភាតា. អស្សាតិ កុដុម្ពិយស្ស. សុវណ្ណបូជន្តិ សោវណ្ណមយំ បុប្ផបូជំ កត្វា. ទេវបុរេតិ តាវតិំសភវនេ សុទស្សនមហានគរេ. អគ្គទ្វារេនាតិ តស្មិំ ទិវសេ អគ្គំ សព្ពបឋមំ វិវដេន នគរទ្វារេន និក្ខមិត្វា.

កោកនទន្តិ បទុមវិសេសនំ យថា ‘‘កោកាសក’’ន្តិ. តំ កិរ ពហុបត្តំ វណ្ណសម្បន្នំ អតិសុគន្ធញ្ច ហោតិ. ‘‘កោកនទំ នាម សេតបទុម’’ន្តិបិ វទន្តិ. បាតោតិ បគេវ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា កោកនទសង្ខាតំ បទុមំ បាតោ សូរិយុគ្គមនវេលាយំ ផុល្លំ វិកសិតំ អវីតគន្ធំ សិយា វិរោចមានំ, ឯវំ សរីរគន្ធេន គុណគន្ធេន ច សុគន្ធំ សរទកាលេ អន្តលិក្ខេ អាទិច្ចមិវ អត្តនោ តេជសា តបន្តំ អង្គេហិ និច្ឆរណកជុតិយា អង្គីរសំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សាតិ.

ចូឡបន្ថកោ កិរ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ បព្ពជិត្វា បញ្ញវា ហុត្វា អញ្ញតរស្ស ទន្ធភិក្ខុនោ ឧទ្ទេសគហណកាលេ បរិហាសកេឡិំ អកាសិ. សោ ភិក្ខុ តេន បរិហាសេន លជ្ជិតោ នេវ ឧទ្ទេសំ គណ្ហិ, ន សជ្ឈាយមកាសិ. តេន កម្មេនាយំ បព្ពជិត្វាវ ទន្ធោ ជាតោ, តស្មា គហិតគហិតបទំ ឧបរិឧបរិបទំ គណ្ហន្តស្ស នស្សតិ. ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា សុទ្ធំ ចោឡខណ្ឌំ អទាសីតិ តស្ស បុព្ពហេតុំ ទិស្វា តទនុរូបេ កម្មដ្ឋានេ និយោជេន្តោ សុទ្ធំ ចោឡខណ្ឌំ អទាសិ. សោ កិរ បុព្ពេ រាជា ហុត្វា នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ នលាដតោ សេទេ មុច្ចន្តេ បរិសុទ្ធេន សាដកេន នលាដំ បុញ្ឆិ, សាដកោ កិលិដ្ឋោ អហោសិ. សោ ‘‘ឥមំ សរីរំ និស្សាយ ឯវរូបោ បរិសុទ្ធសាដកោ បកតិំ ជហិត្វា កិលិដ្ឋោ ជាតោ, អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភិ. តេន ការណេនស្ស រជោហរណមេវ បច្ចយោ ជាតោ.

លោមានីតិ ចោឡខណ្ឌតន្តគតអំសុកេ វទតិ. ‘‘កិលិដ្ឋធាតុកានី’’តិ កិលិដ្ឋសភាវានិ. ឯវំគតិកមេវាតិ ឥទំ ចិត្តម្បិ ភវង្គវសេន បកតិយា បណ្ឌរំ បរិសុទ្ធំ រាគាទិសម្បយុត្តធម្មវសេន សំកិលិដ្ឋំ ជាតន្តិ ទស្សេតិ. នក្ខត្តំ សមានេត្វាតិ នក្ខត្តំ សមន្នាហរិត្វា, អាវជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. ពិឡារស្សត្ថាយាតិ ពិឡារស្ស គោចរត្ថាយ. ជលបថកម្មិកេនាតិ សមុទ្ទកម្មិកេន. ចារិន្តិ ខាទិតព្ពតិណំ. សច្ចការន្តិ សច្ចភាវាវហំ ការំ, ‘‘អត្តនា គហិតេ ភណ្ឌេ អញ្ញេសំ ន ទាតព្ព’’ន្តិ វត្វា ទាតព្ពលញ្ជន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តតិយេន បដិហារេនាតិ តតិយេន សាសនេន. បត្តិកា ហុត្វាតិ សាមិនោ ហុត្វា.

អប្បកេនបីតិ ថោកេនបិ បរិត្តេនបិ. មេធាវីតិ បញ្ញវា. បាភតេនាតិ ភណ្ឌមូលេន. វិចក្ខណោតិ វោហារកុសលោ. សមុដ្ឋាបេតិ អត្តានន្តិ មហន្តំ ធនំ យសញ្ច ឧប្បាទេត្វា តត្ថ អត្តានំ សណ្ឋបេតិ បតិដ្ឋាបេតិ. យថា កិំ? អណុំ អគ្គិំវ សន្ធមំ, យថា បណ្ឌិតោ បុរិសោ បរិត្តកំ អគ្គិំ អនុក្កមេន គោមយចុណ្ណាទីនិ បក្ខិបិត្វា មុខវាតេន ធមេន្តោ សមុដ្ឋាបេតិ វឌ្ឍេតិ, មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ ករោតិ, ឯវមេវ បណ្ឌិតោ ថោកម្បិ បាភតំ លភិត្វា នានាឧបាយេហិ បយោជេត្វា ធនញ្ច យសញ្ច វឌ្ឍេតិ, វឌ្ឍេត្វា បុន តត្ថ អត្តានំ បតិដ្ឋាបេតិ. តាយ ឯវ វា បន ធនស្ស មហន្តតាយ អត្តានំ សមុដ្ឋាបេតិ, អភិញ្ញាតំ បាកដំ ករោតីតិ អត្ថោ.

សុភូតិត្ថេរវត្ថុ

២០១-២០២. តតិយេ រណាតិ ហិ រាគាទយោ កិលេសា វុច្ចន្តីតិ ‘‘សរណា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០០ ទុកមាតិកា) រាគាទយោ កិលេសា ‘‘រណា’’តិ វុច្ចន្តិ. រណន្តិ ឯតេហីតិ រណា. យេហិ អភិភូតា សត្តា នានប្បការេន កន្ទន្តិ បរិទេវន្តិ, តស្មា តេ រាគាទយោ ‘‘រណា’’តិ វុត្តា. ទេសិតនិយាមតោ អនោក្កមិត្វាតិ ទេសិតានោក្កមនតោ អនុបគន្ត្វា ទេសេតិ, សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ អនោទិស្សកំ កត្វា ធម្មំ ទេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវន្តិ ឯវំ មេត្តាឈានតោ វុដ្ឋាយ ភិក្ខាគហណេ សតិ. ភិក្ខាទាយកានំ មហប្ផលំ ភវិស្សតីតិ ឥទំ ចូឡច្ឆរាសង្ឃាតសុត្តេន (អ. និ. ១.៥១ អាទយោ) ទីបេតព្ពំ. អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បិ ហិ កាលំ មេត្តចិត្តំ អាសេវន្តស្ស ភិក្ខុនោ ទិន្នទានំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ, តេន ច សោ អមោឃំ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជតីតិ អយមត្ថោ តត្ថ អាគតោយេវ. និមិត្តំ គណ្ហិត្វាតិ អាការំ សល្លក្ខេត្វា.

ខទិរវនិយរេវតត្ថេរវត្ថុ

២០៣. បញ្ចមេ វនសភាគន្តិ សភាគំ វនំ, សភាគន្តិ ច សប្បាយន្តិ អត្ថោ. យញ្ហិ បកតិវិរុទ្ធំ ព្យាធិវិរុទ្ធញ្ច ន ហោតិ, តំ ‘‘សភាគ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧទកសភាគន្តិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កល្យាណកម្មាយូហនក្ខណោតិ កល្យាណកម្មូបចយស្ស ឱកាសោ. តិណ្ណំ ភាតិកានន្តិ ឧបតិស្សោ, ចុន្ទោ, ឧបសេនោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ ជេដ្ឋភាតិកានំ. តិស្សន្នញ្ច ភគិនីនន្តិ ចាលា, ឧបចាលា, សីសុបចាលាតិ ឥមេសំ តិស្សន្នំ ជេដ្ឋភគិនីនំ. ឯត្ថ ច សារិបុត្តត្ថេរោ សយំ បព្ពជិត្វា ចាលា, ឧបចាលា, សីសុបចាលាតិ តិស្សោ ភគិនិយោ, ចុន្ទោ ឧបសេនោតិ ឥមេ ភាតរោ បព្ពាជេសិ, រេវតកុមារោ ឯកោវ គេហេ អវសិស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អម្ហាកំ…បេ… បព្ពាជេន្តី’’តិ. មហល្លកតរាតិ វុទ្ធតរា. ឥទញ្ច កុមារិកាយ ចិរជីវិតំ អភិកង្ខមានា អាហំសុ. សា កិរ តស្ស អយ្យិកា វីសតិវស្សសតិកា ខណ្ឌទន្តា បលិតកេសា វលិត្តចា តិលកាហតគត្តា គោបានសិវង្កា អហោសិ. វិធាវនិកន្តិ វិធាវនកីឡិកំ. តិស្សន្នំ សម្បត្តីនន្តិ អនុស្សវវសេន មនុស្សទេវមោក្ខសម្បត្តិយោ សន្ធាយ វទតិ, មនុស្សទេវព្រហ្មសម្បត្តិយោ វា. សីវលិស្ស បុញ្ញំ វីមំសិស្សាមាតិ ‘‘សីវលិនា កតបុញ្ញស្ស វិបាកទានដ្ឋានមិទ’’ន្តិ ញត្វា ឯវមាហ. សភាគដ្ឋានន្តិ សមំ ទេសំ.

តំ ភូមិរាមណេយ្យកន្តិ កិញ្ចាបិ អរហន្តោ គាមន្តេ កាយវិវេកំ ន លភន្តិ, ចិត្តវិវេកំ បន លភន្តេវ. តេសញ្ហិ ទិព្ពប្បដិភាគានិបិ អារម្មណានិ ចិត្តំ ចាលេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា គាមោ វា ហោតុ អរញ្ញាទីនំ វា អញ្ញតរំ, ‘យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យកំ’, សោ ភូមិប្បទេសោ រមណីយោ ឯវាតិ អត្ថោ.

កង្ខារេវតត្ថេរវត្ថុ

២០៤. ឆដ្ឋេ អកប្បិយោ, អាវុសោ, គុឡោតិ ឯកទិវសំ ថេរោ អន្តរាមគ្គេ គុឡករណំ ឱក្កមិត្វា គុឡេ បិដ្ឋម្បិ ឆារិកម្បិ បក្ខិត្តេ ទិស្វាន ‘‘អកប្បិយោ គុឡោ, សាមិសោ ន កប្បតិ គុឡោ វិកាលេ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ កុក្កុច្ចាយន្តោ ឯវមាហ. អកប្បិយា មុគ្គាតិ ឯកទិវសំ អន្តរាមគ្គេ វច្ចេ មុគ្គំ ជាតំ ទិស្វា ‘‘អកប្បិយា មុគ្គា, បក្កាបិ មុគ្គា ជាយន្តី’’តិ កុក្កុច្ចាយន្តោ ឯវមាហ. សេសមេត្ថ សព្ពំ ឧត្តានមេវ.

សោណកោឡិវិសត្ថេរវត្ថុ

២០៥. សត្តមេ ហាបេតព្ពមេវ អហោសិ អច្ចារទ្ធវីរិយត្តា. ឧទកេន សមុបព្យូឡ្ហេតិ ឧទកេន ថលំ ឧស្សារេត្វា តត្ថ តត្ថ រាសិកតេ. ហរិតូបលិត្តាយាតិ គោមយបរិភណ្ឌកតាយ. តិវិធេន ឧទកេន បោសេន្តីតិ ខីរោទកំ គន្ធោទកំ កេវលោទកន្តិ ឯវំ តិវិធេន ឧទកេន បោសេន្តិ បរិបាលេន្តិ. បរិស្សាវេត្វាតិ បរិសោធេត្វា គហិតេ តណ្ឌុលេតិ យោជេតព្ពំ. ទេវោ មញ្ញេតិ ទេវោ វិយ. វីណោវាទេនាតិ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សោណ, យទា តេ វីណាយ តន្តិយោ អច្ចាយតា ហោន្តិ, អបិ នុ តេ វីណា តស្មិំ សមយេ សរវតី វា ហោតិ កម្មញ្ញា វាតិ? នោ ហេតំ, ភន្តេតិ. ឯវមេវ ខោ, សោណ, អច្ចារទ្ធវីរិយំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តតិ, អតិសិថិលវីរិយំ កោសជ្ជាយ សំវត្តតិ. តស្មាតិហ ត្វំ, សោណ, វីរិយសមតំ អធិដ្ឋហ, ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតំ បដិវិជ្ឈា’’តិ (មហាវ. ២៤៣) ឯវំ វីណំ ឧបមំ កត្វា បវត្តិតេន វីណោបមោវាទេន. វីរិយសមថយោជនត្ថាយាតិ វីរិយស្ស សមថេន យោជនត្ថាយ.

សោណកុដិកណ្ណត្ថេរវត្ថុ

២០៦. អដ្ឋមេ កុដិកណ្ណោតិ វុច្ចតីតិ ‘‘កោដិកណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘កុដិកណ្ណោ’’តិ វោហរីយតិ. កុលឃរេ ភវា កុលឃរិកា. សា កិរ អវន្តិរដ្ឋេ កុលឃរេ មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិស្ស ភរិយា. ទសពលស្ស ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ចិន្តេសីតិ ឥទំ អង្គុត្តរភាណកានំ មតេន វុត្តំ. សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សបរិសោ ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម ធម្មទេសនំ អស្សោសិ, ន ច កញ្ចិ វិសេសំ អធិគញ្ឆិ. កស្មា? សោ ហិ ធម្មំ សុណន្តោ ហេមវតំ អនុស្សរិត្វា ‘អាគតោ នុ ខោ មេ សហាយកោ, នោ’តិ ទិសាទិសំ ឱលោកេត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘វញ្ចិតោ មេ សហាយោ, យោ ឯវំ វិចិត្តប្បដិភានំ ភគវតោ ទេសនំ ន សុណាតី’តិ វិក្ខិត្តចិត្តោ អហោសី’’តិ វុត្តំ.

យស្មា បដិសន្ធិជាតិអភិនិក្ខមនពោធិបរិនិព្ពានេស្វេវ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ ហុត្វាវ បដិវិគច្ឆន្តិ, ន ចិរដ្ឋិតិកានិ ហោន្តិ, ធម្មចក្កប្បវត្តនេ (សំ. និ. ៥.១០៨១; បដិ. ម. ២.៣០) បន តានិ សវិសេសានិ ហុត្វា ចិរតរំ ឋត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តិយោជនសហស្សំ ហិមវន្តំ អកាលបុប្ផិតំ ទិស្វា’’តិអាទិ. អគ្គពលកាយាតិ សព្ពបុរតោ គច្ឆន្តា ពលកាយា. កេន បុប្ផិតភាវំ ជានាសីតិ កេន ការណេន ហិមវន្តស្ស បុប្ផិតភាវំ ជានាសីតិ, យេន ការណេន ឥមំ អកាលបុប្ផបាដិហារិយំ ជាតំ, តំ ជានាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស បវត្តិតភាវន្តិ តស្ស ធម្មចក្កស្ស ភគវតា បវត្តិតភាវំ. សទ្ទេ និមិត្តំ គណ្ហីតិ សទ្ទេ អាការំ សល្លក្ខេសិ. តតោតិ ‘‘អហំ ‘ឯតំ អមតធម្មំ តម្បិ ជានាបេស្សាមី’តិ តវ សន្តិកំ អាគតោស្មី’’តិ យំ វុត្តំ, តទនន្តរន្តិ អត្ថោ.

សាតាគិរោ ហេមវតស្ស ពុទ្ធុប្បាទំ កថេត្វា តំ ភគវតោ សន្តិកំ អានេតុកាមោ ‘‘អជ្ជ បន្នរសោ’’តិអាទិគាថមាហ. តត្ថ (សុ. និ. អដ្ឋ. ១.១៥៣) អជ្ជាតិ អយំ រត្តិន្ទិវោ បក្ខគណនតោ បន្នរសោ, ឧបវសិតព្ពតោ ឧបោសថោ. តីសុ វា ឧបោសថេសុ អជ្ជ បន្នរសោ ឧបោសថោ, ន ចាតុទ្ទសិឧបោសថោ, ន សាមគ្គីឧបោសថោ. ទិវិ ភវានិ ទិព្ពានិ, ទិព្ពានិ ឯត្ថ អត្ថីតិ ទិព្ពានិ. កានិ តានិ? រូបានិ. តញ្ហិ រត្តិំ ទេវានំ ទសសហស្សិលោកធាតុតោ សន្និបតិតានំ សរីរវត្ថាភរណវិមានប្បភាហិ អព្ភាទិឧបក្កិលេសវិរហិតាយ ចន្ទប្បភាយ ច សកលជម្ពុទីបោ អលង្កតោ អហោសីតិ អតិវិយ អលង្កតោ ច បរិវិសុទ្ធិទេវស្ស ភគវតោ សរីរប្បភាយ. តេនាហ – ‘‘ទិព្ពា រត្តិ ឧបដ្ឋិតា’’តិ.

ឯវំ រត្តិគុណវណ្ណនាបទេសេនបិ សហាយស្ស ចិត្តំ បសាទំ ជនេន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ កថេត្វា អាហ – ‘‘អនោមនាមំ សត្ថារំ, ហន្ទ បស្សាម គោតម’’ន្តិ. តត្ថ អនោមេហិ អលាមកេហិ សព្ពាការបរិបូរេហិ គុណេហិ នាមំ អស្សាតិ អនោមនាមោ. តថា ហិស្ស ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេសោ ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២) នយេន ពុទ្ធោតិ អនោមេហិ គុណេហិ នាមំ. ‘‘ភគ្គរាគោតិ ភគវា, ភគ្គទោសោតិ ភគវា’’តិអាទិនា (មហានិ. ៨៤) នយេន ភគវាតិ អនោមេហិ គុណេហិ នាមំ. ឯស នយោ ‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ’’តិអាទីសុ. ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថេហិ ទេវមនុស្សេ អនុសាសតិ ‘‘ឥមំ បជហថ, ឥមំ សមាទាយ វត្តថា’’តិ សត្ថា. តំ អនោមនាមំ សត្ថារំ. ហន្ទាតិ វចសាយត្ថេ និបាតោ. បស្សាមាតិ តេន អត្តានំ សហ សង្គហេត្វា បច្ចុប្បន្នពហុវចនំ. គោតមន្តិ គោតមគោត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘សត្ថា, ន សត្ថា’’តិ មា វិមតិំ អកាសិ, ឯកន្តព្យវសិតោ ហុត្វាវ ឯហិ បស្សាម គោតមន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ ហេមវតោ ‘‘អយំ សាតាគិរោ ‘អនោមនាមំ សត្ថារ’ន្តិ ភណន្តោ តស្ស សព្ពញ្ញុតំ បកាសេតិ, សព្ពញ្ញុនោ ច ទុល្លភា លោកេ, សព្ពញ្ញុបដិញ្ញេហិ បូរណាទិសទិសេហេវ លោកោ ឧបទ្ទុតោ. សោ បន យទិ សព្ពញ្ញូ, អទ្ធា តាទិលក្ខណំ បត្តោ ភវិស្សតិ, តេន ឯវំ គហេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាទិលក្ខណំ បុច្ឆន្តោ អាហ – ‘‘កច្ចិ មនោ’’តិអាទិ. តត្ថ កច្ចីតិ បុច្ឆា. មនោតិ ចិត្តំ. សុបណិហិតោតិ សុដ្ឋុ ឋបិតោ អចលោ អសម្បវេធី. សព្ពេសុ ភូតេសុ សព្ពភូតេសុ. តាទិនោតិ តាទិលក្ខណំ បត្តស្សេវ សតោ. បុច្ឆា ឯវ វា អយំ ‘‘សោ តវ សត្ថា សព្ពភូតេសុ តាទី, ឧទាហុ នោ’’តិ. ឥដ្ឋេ អនិដ្ឋេចាតិ ឯវរូបេ អារម្មណេ. សង្កប្បាតិ វិតក្កា. វសីកតាតិ វសំ គមិតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ តំ សត្ថារំ វទសិ, តស្ស តេ សត្ថុនោ កច្ចិ តាទិលក្ខណំ សម្បត្តស្ស សតោ សព្ពភូតេសុ មនោ សុបណិហិតោ, ឧទាហុ យាវ បច្ចយំ ន លភតិ, តាវ សុបណិហិតោ វិយ ខាយតិ. សោ វា តេ សត្ថា កច្ចិ សព្ពភូតេសុ សត្តេសុ តាទី, ឧទាហុ នោ, យេ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អារម្មណេសុ រាគទោសវសេន សង្កប្បា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ត្យាស្ស កច្ចិ វសីកតា, ឧទាហុ កទាចិ តេសម្បិ វសេន វត្តតីតិ.

តីណិ វស្សានីតិ សោណស្ស បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ តីណិ វស្សានិ. តទា កិរ ភិក្ខូ យេភុយ្យេន មជ្ឈិមទេសេយេវ វសិំសុ, តស្មា តត្ថ កតិបយា ឯវ អហេសុំ. តេ ច ឯកស្មិំ និគមេ ឯកោ ទ្វេតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ វសិំសុ, ថេរានញ្ច កតិបយេ ភិក្ខូ អានេត្វា អញ្ញេសុ អានីយមានេសុ បុព្ពំ អានីតា កេនចិទេវ ករណីយេន បក្កមិំសុ, កញ្ចិ កាលំ អាគមេត្វា បុន តេសុ អានីយមានេសុ ឥតរេ បក្កមិំសុ, ឯវំ បុនប្បុនំ អានយនេន សន្និបាតោ ចិរេនេវ អហោសិ, ថេរោ ច តទា ឯកវិហារី អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តីណិ វស្សានិ គណំ បរិយេសិត្វា’’តិ. តីណិ វស្សានីតិ ច អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. សត្ថុ អធិប្បាយំ ញត្វាតិ អត្តនោ អាណាបនេនេវ ‘‘ឥមិនា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុកាមោ ភគវា’’តិ សត្ថុ អធិប្បាយំ ជានិត្វា. ភគវា កិរ យេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុកាមោ, តស្ស សេនាសនបញ្ញត្តិយំ អានន្ទត្ថេរំ អាណាបេតិ.

អជ្ឈោកាសេ វីតិនាមេត្វាតិ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា. យស្មា ភគវា អាយស្មតោ សោណស្ស សមាបត្តិសមាបជ្ជនេន បដិសន្ថារំ ករោន្តោ សាវកសាធារណា សព្ពា សមាបត្តិយោ អនុលោមប្បដិលោមំ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា វិហារំ បាវិសិ, តស្មា អាយស្មាបិ សោណោ ភគវតោ អធិប្បាយំ ញត្វា តទនុរូបំ សព្ពា តា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា វិហារំ បាវិសីតិ វទន្តិ. បវិសិត្វា ច ភគវតា អនុញ្ញាតោ ចីវរតិរោករណិយំ កត្វា ភគវតោ បាទបស្សេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេសិ. អជ្ឈេសីតិ អាណាបេសិ. បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុន្តិ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ធម្មោ ភាសិតុំ ឧបដ្ឋាតុ, ញាណមុខំ អាគច្ឆតុ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ភណាហីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកវគ្គិយានីតិ អដ្ឋកវគ្គភូតានិ កាមសុត្តាទិសោឡសសុត្តានិ (មហានិ. ១). សុគ្គហិតោតិ សម្មា ឧគ្គហិតោ. សព្ពេ វរេ យាចីតិ វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទា ធុវន្ហានំ ចម្មត្ថរណំ គណង្គណូបាហនំ ចីវរវិប្បវាសោតិ ឥមេ បញ្ច វរេ យាចិ. សុត្តេ អាគតមេវាតិ ឧទានបាឡិយំ អាគតសុត្តំ សន្ធាយ វទតិ.

សីវលិត្ថេរវត្ថុ

២០៧. នវមេ សាកច្ឆិត្វា សាកច្ឆិត្វាតិ រញ្ញា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈនវសេន បុនប្បុនំ សាកច្ឆំ កត្វា. គុឡទធិន្តិ បត្ថិន្នំ គុឡសទិសំ កឋិនទធិំ. អតិអញ្ឆិតុន្តិ អតិវិយ អាកឌ្ឍិតុំ. កញ្ជិយំ វាហេត្វាតិ ទធិមត្ថុំ បវាហេត្វា, បរិស្សាវេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ទធិតោ កញ្ជិយំ គហេត្វា’’តិបិ បាឋោ. នន្តិ សុប្បវាសំ. ពីជបច្ឆិំ ផុសាបេន្តីតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. យាវ ន ឧក្កឌ្ឍន្តីតិ យាវ ទានេ ន ឧក្កឌ្ឍន្តិ, ទាតុកាមាវ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ មហាទុក្ខំ អនុភោសីតិ បសវនិពន្ធនំ មហន្តំ ទុក្ខំ អនុភោសិ. សាមិកំ អាមន្តេត្វាតិ សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា តិព្ពាហិ ខរាហិ ទុក្ខវេទនាហិ ផុដ្ឋា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា, យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ ធម្មំ ទេសេតិ. សុប្បដិបន្នោ វត តស្ស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ, យោ ឥមស្ស ឯវរូបស្ស ទុក្ខស្ស បហានាយ បដិបន្នោ. សុសុខំ វត និព្ពានំ, យត្ថិទំ ឯវរូបំ ទុក្ខំ ន សំវិជ្ជតី’’តិ (ឧទា. ១៨) ឥមេហិ តីហិ វិតក្កេហិ តំ ទុក្ខំ អធិវាសេន្តី សត្ថុ សន្តិកំ បេសេតុកាមតាយ សាមិកំ អាមន្តេត្វា. បុរេ មរណាតិ មរណតោ បុរេតរមេវ. ឥង្គិតន្តិ អាការំ. ជីវិតភត្តន្តិ ជីវិតសំសយេ ទាតព្ពភត្តំ. សព្ពកម្មក្ខមោ អហោសីតិ សត្តវស្សិកេហិ ទារកេហិ កាតព្ពំ យំ កិញ្ចិ កម្មំ កាតុំ សមត្ថតាយ សព្ពស្ស កម្មស្ស ខមោ អហោសិ. តេនេវ សោ សត្តាហំ មហាទានេ ទីយមានេ ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ ធម្មករណំ អាទាយ សង្ឃស្ស ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ.

យោមន្តិអាទិគាថាយ ‘‘យោ ភិក្ខុ ឥមំ រាគបលិបថញ្ចេវ កិលេសទុគ្គញ្ច សំសារវដ្ដញ្ច ចតុន្នំ សច្ចានំ អប្បដិវិជ្ឈនកមោហញ្ច អតីតោ ចត្តារោ ឱឃេ តិណ្ណោ ហុត្វា បារំ អនុប្បត្តោ, ទុវិធេន ឈានេន ឈាយី, តណ្ហាយ អភាវេន អនេជោ, កថំកថាយ អភាវេន អកថំកថី, ឧបាទានានំ អភាវេន អនុបាទិយិត្វា កិលេសនិព្ពានេន និព្ពុតោ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមី’’តិ អត្ថោ.

សព្ពេសំយេវ បន កេសានំ ឱរោបនញ្ច អរហត្តសច្ឆិកិរិយា ច អបច្ឆាអបុរិមា អហោសីតិ ឥមិនា ថេរស្ស ខុរគ្គេយេវ អរហត្តុប្បត្តិ ទីបិតា. ឯកច្ចេ បន អាចរិយា ឯវំ វទន្តិ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ធម្មសេនាបតិនា ឱវាទេ ទិន្នេ ‘យំ មយា កាតុំ សក្កា, តមហំ ជានិស្សាមី’តិ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា តំ ទិវសំយេវ អញ្ញតរំ វិចិត្តំ កុដិកំ ទិស្វា បវិសិត្វា មាតុកុច្ឆិយំ សត្ត វស្សានិ អត្តនា អនុភូតទុក្ខំ អនុស្សរិត្វា តទនុសារេន អតីតានាគតេ ញាណំ នេន្តស្ស អាទិត្តា វិយ តយោ ភវា ឧបដ្ឋហិំសុ. ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា វិបស្សនាវីថិំ ឱតរិត្វា តាវទេវ មគ្គប្បដិបាដិយា សព្ពេបិ អាសវេ ខេបេន្តោ អរហត្តំ បាបុណី’’តិ. ឧភយថាបិ ថេរស្ស អរហត្តុប្បត្តិយេវ បកាសិតា, ថេរោ បន បភិន្នប្បដិសម្ភិទោ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ.

វក្កលិត្ថេរវត្ថុ

២០៨. ទសមេ អាហារករណវេលន្តិ ភោជនកិច្ចវេលំ. អធិគច្ឆេ បទំ សន្តន្តិ សង្ខារូបសមំ សុខន្តិ លទ្ធនាមំ សន្តំ បទំ និព្ពានំ អធិគច្ឆេយ្យ. បឋមបាទេន បព្ពតេ ឋិតោយេវាតិ បឋមេន បាទេន គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ ឋិតោយេវ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុតិយឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. ឯតទគ្គវគ្គោ

(១៤) ៣. តតិយឯតទគ្គវគ្គវណ្ណនា

រាហុល-រដ្ឋបាលត្ថេរវត្ថុ

២០៩-២១០. តតិយស្ស បឋមទុតិយេសុ តិស្សោ សិក្ខាតិ អធិសីលអធិចិត្តអធិបញ្ញាសង្ខាតា តិស្សោ សិក្ខា. ចុទ្ទស ភត្តច្ឆេទេ កត្វាតិ សត្តាហំ និរាហារតាយ ឯកេកស្មិំ ទិវសេ ទ្វិន្នំ ភត្តច្ឆេទានំ វសេន ចុទ្ទស ភត្តច្ឆេទេ កត្វា.

តេសន្តិ តេសំ តាបសានំ. លាពុភាជនាទិបរិក្ខារំ សំវិធាយាតិ លាពុភាជនាទិតាបសបរិក្ខារំ សំវិទហិត្វា. សបរិឡាហកាយធាតុកោតិ ឧស្សន្នបិត្តតាយ សបរិឡាហកាយសភាវោ. សតសហស្សាតិ សតសហស្សបរិមាណា. សតសហស្សំ បរិមាណំ ឯតេសន្តិ សតសហស្សា ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ, អត្ថិអត្ថេ វា អការបច្ចយោ ទដ្ឋព្ពោ. បាណាតិបាតាទិអកុសលធម្មសមុទាចារសង្ខាតោ អាមគន្ធោ កុណបគន្ធោ នត្ថិ ឯតេសន្តិ និរាមគន្ធា, យថាវុត្តកិលេសសមុទាចាររហិតាតិ អត្ថោ. កិលេសសមុទាចារោ ហេត្ថ ‘‘អាមគន្ធោ’’តិ វុត្តោ. កិំការណា? អមនុញ្ញត្តា, កិលេសអសុចិមិស្សត្តា, សព្ភិ ជិគុច្ឆិតត្តា, បរមទុគ្គន្ធភាវវហត្តា ច. តថា ហិ យេ យេ ឧស្សន្នកិលេសា សត្តា, តេ តេ អតិទុគ្គន្ធា ហោន្តិ. តេនេវ និក្កិលេសានំ មតសរីរម្បិ ទុគ្គន្ធំ ន ហោតិ. ទានគ្គបរិវហនកេតិ ទានគ្គធុរវហនកេ. មាបកោតិ ទិវសេ ទិវសេ បរិមិតបរិព្ពយទានវសេន ធញ្ញមាបកោ.

បាឡិយន្តិ វិនយបាឡិយំ. មិគជាតកំ អាហរិត្វា កថេសីតិ អតីតេ កិរ ពោធិសត្តោ មិគយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា មិគគណបរិវុតោ អរញ្ញេ វសតិ. អថស្ស ភគិនី អត្តនោ បុត្តកំ ឧបនេត្វា ‘‘ភាតិក ឥមំ ភាគិនេយ្យំ មិគមាយំ សិក្ខាបេហី’’តិ អាហ. ពោធិសត្តោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ‘‘គច្ឆ តាត, អសុកវេលាយំ នាម អាគន្ត្វា សិក្ខេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ មាតុលេន វុត្តវេលំ អនតិក្កមិត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា មិគមាយំ សិក្ខិ. សោ ឯកទិវសំ វនេ វិចរន្តោ បាសេន ពទ្ធោ ពទ្ធរវំ វិរវិ. មិគគណោ បលាយិត្វា ‘‘បុត្តោ តេ បាសេន ពទ្ធោ’’តិ តស្ស មាតុយា អារោចេសិ. សា ភាតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ភាតិក ភាគិនេយ្យោ តេ មិគមាយំ សិក្ខាបិតោ’’តិ បុច្ឆិ. ពោធិសត្តោ ‘‘មា ត្វំ បុត្តស្ស កិញ្ចិ បាបកំ អាសង្កិ, សុគ្គហិតា តេន មិគមាយា, ឥទានិ តំ ហាសយមានោ អាគច្ឆិស្សតី’’តិ វត្វា ‘‘មិគំ តិបល្លត្ថ’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ មិគន្តិ ភាគិនេយ្យមិគំ. តិបល្លត្ថំ វុច្ចតិ សយនំ, ឧភោហិ បស្សេហិ ឧជុកមេវ ច និបន្នកវសេន តីហាការេហិ បល្លត្ថំ អស្ស, តីណិ វា បល្លត្ថានិ អស្សាតិ តិបល្លត្ថោ, តំ តិបល្លត្ថំ. អនេកមាយន្តិ ពហុមាយំ ពហុវញ្ចនំ. អដ្ឋក្ខុរន្តិ ឯកេកស្មិំ បាទេ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ វសេន អដ្ឋហិ ខុរេហិ សមន្នាគតំ. អឌ្ឍរត្តាបបាយិន្តិ បុរិមយាមំ អតិក្កមិត្វា មជ្ឈិមយាមេ អរញ្ញតោ អាគម្ម បានីយស្ស បិវនតោ អឌ្ឍរត្តេ អាបំ បិវតីតិ អឌ្ឍរត្តាបបាយី. ‘‘អឌ្ឍរត្តេ អាបបាយិ’’ន្តិបិ បាឋោ. មម ភាគិនេយ្យំ មិគំ អហំ សាធុកំ មិគមាយំ ឧគ្គណ្ហាបេសិំ. កថំ? យថា ឯកេន សោតេន ឆមាយំ អស្សសន្តោ ឆហិ កលាហិ អតិភោតិ ភាគិនេយ្យោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អយញ្ហិ តវ បុត្តំ តថា ឧគ្គណ្ហាបេសិំ, យថា ឯកស្មិំ ឧបរិមនាសិកាសោតេ វាតំ សន្និរុម្ភិត្វា បថវិយំ អល្លីនេន ឯកេន ហេដ្ឋិមនាសិកាសោតេន តថេវ ឆមាយំ អស្សសន្តោ ឆហិ កលាហិ លុទ្ទកំ អតិភោតិ, ឆហិ កោដ្ឋាសេហិ អជ្ឈោត្ថរតិ វញ្ចេតីតិ អត្ថោ. កតមេហិ ឆហិ? ចត្តារោ បាទេ បសារេត្វា ឯកេន បស្សេន សេយ្យាយ, ខុរេហិ តិណបំសុខណនេន, ជិវ្ហានិន្នាមនេន, ឧទរស្ស ឧទ្ធុមាតភាវករណេន, ឧច្ចារបស្សាវវិស្សជ្ជនេន, វាតស្ស និរុម្ភនេនាតិ. អថ វា តថា នំ ឧគ្គណ្ហាបេសិំ, យថា ឯកេន សោតេន ឆមាយំ អស្សសន្តោ. ឆហីតិ ហេដ្ឋា វុត្តេហិ ឆហិ ការណេហិ. កលាហីតិ កលាយិស្សតិ, លុទ្ទកំ វញ្ចេស្សតីតិ អត្ថោ. ភោតីតិ ភគិនិំ អាលបតិ. ភាគិនេយ្យោតិ ឯវំ ឆហិ ការណេហិ វញ្ចកំ ភាគិនេយ្យំ និទ្ទិសតិ.

ឯវំ ពោធិសត្តោ ភាគិនេយ្យស្ស មិគមាយំ សាធុកំ ឧគ្គហិតភាវំ វទន្តោ ភគិនិំ សមស្សាសេសិ. សោបិ មិគបោតកោ បាសេ ពទ្ធោ អនិពន្ធិត្វាយេវ ភូមិយំ មហាផាសុកបស្សេន បាទេ បសារេត្វា និបន្នោ បាទានំ អាសន្នដ្ឋានេ ខុរេហិ ឯវ បហរិត្វា បំសុញ្ច តិណានិ ច ឧប្បាដេត្វា ឧច្ចារបស្សាវំ វិស្សជ្ជេត្វា សីសំ បាតេត្វា ជិវ្ហំ និន្នាមេត្វា សរីរំ ខេឡកិលិន្នំ កត្វា វាតគ្គហណេន ឧទរំ ឧទ្ធុមាតកំ កត្វា អក្ខីនិ បរិវត្តេត្វា ហេដ្ឋានាសិកាសោតេន វាតំ សញ្ចរាបេន្តោ ឧបរិមនាសិកាសោតេន វាតំ សន្និរុម្ភិត្វា សកលសរីរំ ថទ្ធភាវំ គាហាបេត្វា មតកាការំ ទស្សេសិ, នីលមក្ខិកាបិ នំ សម្បរិវារេសុំ, តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ កាកា និលីយិំសុ. លុទ្ទោ អាគន្ត្វា ឧទរេ ហត្ថេន បហរិត្វា ‘‘បាតោវ ពទ្ធោ ភវិស្សតិ, បូតិកោ ជាតោ’’តិ តស្ស ពន្ធនរជ្ជុំ មោចេត្វា ‘‘ឯត្ថេវ ទានិ នំ ឧក្កន្តិត្វា មំសំ អាទាយ គមិស្សាមី’’តិ និរាសង្កោ ហុត្វា សាខាបលាសំ គហេតុំ អារទ្ធោ. មិគបោតកោបិ ឧដ្ឋាយ ចតូហិ បាទេហិ ឋត្វា កាយំ វិធុនិត្វា គីវំ បសារេត្វា មហាវាតេន ឆិន្នវលាហកោ វិយ វេគេន មាតុ សន្តិកំ អគមាសិ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, រាហុលោ ឥទានេវ សិក្ខាកាមោ, បុព្ពេបិ សិក្ខាកាមោយេវា’’តិ ឯវំ មិគជាតកំ អាហរិត្វា កថេសិ.

អម្ពលដ្ឋិយរាហុលោវាទំ ទេសេសីតិ ‘‘បស្សសិ នោ ត្វំ, រាហុល, ឥមំ បរិត្តំ ឧទកាវសេសំ ឧទកាទានេ ឋបិតន្តិ? ឯវំ, ភន្តេ. ឯវំ បរិត្តកំ ខោ, រាហុល, តេសំ សាមញ្ញំ, យេសំ នត្ថិ សម្បជានមុសាវាទេ លជ្ជា’’តិ ឯវមាទិនា អម្ពលដ្ឋិយរាហុលោវាទំ (ម. និ. ២.១០៧ អាទយោ) កថេសិ. គេហសិតំ វិតក្កំ វិតក្កេន្តស្សាតិ អាយស្មា កិរ រាហុលោ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គច្ឆន្តោវ បាទតលតោ យាវ ឧបរិ កេសន្តា តថាគតំ ឱលោកេសិ, សោ ភគវតោ ពុទ្ធវេសវិលាសំ ទិស្វា ‘‘សោភតិ ភគវា ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណវិចិត្តសរីរោ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តតាយ វិប្បកិណ្ណសុវណ្ណចុណ្ណមជ្ឈគតោ វិយ វិជ្ជុលតាបរិក្ខិត្តោ កនកបព្ពតោ វិយ យន្តសមាកឌ្ឍិតរតនវិចិត្តសុវណ្ណអគ្ឃិកំ វិយ បំសុកូលចីវរប្បដិច្ឆន្នោបិ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តកនកបព្ពតោ វិយ បវាឡលតាបដិមណ្ឌិតសុវណ្ណឃដិកំ វិយ ចីនបិដ្ឋចុណ្ណបូជិតសុវណ្ណចេតិយំ វិយ លាខារសានុលិត្តោ កនកថូបោ វិយ រត្តវលាហកន្តរគតោ តង្ខណមុគ្គតបុណ្ណចន្ទោ វិយ អហោ សមតិំសបារមិតានុភាវេន សជ្ជិតស្ស អត្តភាវស្ស សិរិសម្បត្តី’’តិ ចិន្តេសិ. តតោ អត្តានម្បិ ឱលោកេត្វា ‘‘អហម្បិ សោភាមិ, សចេ ភគវា ចតូសុ មហាទីបេសុ ចក្កវត្តិរជ្ជំ អករិស្ស, មយ្ហំ បរិណាយកដ្ឋានន្តរមទស្ស, ឯវំ សន្តេ អតិវិយ ជម្ពុទីបតលំ អតិសោភិស្សា’’តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហសិតំ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘សត្ថុ ចេវ អត្តនោ ច រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា គេហសិតំ វិតក្កំ វិតក្កេន្តស្សា’’តិ.

ភគវាបិ បុរតោ គច្ឆន្តោវ ចិន្តេសិ – ‘‘បរិបុណ្ណច្ឆវិមំសលោហិតោ ទានិ រាហុលស្ស អត្តភាវោ, រជនីយេសុ រូបារម្មណាទីសុ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទនកាលោ ជាតោ, និប្ផលតាយ នុ ខោ រាហុលោ វីតិនាមេតី’’តិ. អថ សហាវជ្ជនេនេវ បសន្នេ ឧទកេ មច្ឆំ វិយ បរិសុទ្ធេ អាទាសមណ្ឌលេ មុខនិមិត្តំ វិយ ច តស្ស តំ ចិត្តុប្បាទំ អទ្ទស, ទិស្វា ច ‘‘អយំ រាហុលោ មយ្ហំ អត្រជោ ហុត្វា មម បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ ‘អហំ សោភាមិ, មយ្ហំ វណ្ណាយតនំ បសន្ន’ន្តិ អត្តភាវំ និស្សាយ គេហសិតំ ឆន្ទរាគំ ឧប្បាទេតិ, អតិត្ថេ បក្ខន្ទោ, ឧប្បថំ បដិបន្នោ, អគោចរេ ចរតិ, ទិសាមូឡ្ហអទ្ធិកោ វិយ អគន្តព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ, អយំ ខោ បនស្ស កិលេសោ អព្ភន្តរេ វឌ្ឍន្តោ អត្តត្ថម្បិ យថាភូតំ បស្សិតុំ ន ទស្សិស្សតិ បរត្ថម្បិ ឧភយត្ថម្បិ, តតោ និរយេបិ បដិសន្ធិំ គណ្ហាបេស្សតិ, តិរច្ឆានយោនិយម្បិ បេត្តិវិសយេបិ អសុរកាយេបិ សម្ពាធេបិ មាតុកុច្ឆិស្មិន្តិ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ បរិបាតេស្សតិ. យថា ខោ បន អនេករតនបូរា មហានាវា ភិន្នផលកន្តរេន ឧទកំ អាទិយមានា មុហុត្តម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពា ហោតិ, វេគេន វេគេនស្សា វិវរំ បិទហិតុំ វដ្ដតិ, ឯវមេវ អយម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ. យាវស្ស អយំ កិលេសោ អព្ភន្តរេ សីលរតនាទីនិ ន វិនាសេតិ, តាវទេវ នំ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយំ អកាសិ. តតោ រាហុលំ អាមន្តេត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ, រាហុល, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពន្តិ. រូបមេវ នុ ខោ ភគវា រូបមេវ នុ ខោ សុគតាតិ. រូបម្បិ រាហុល, វេទនាបិ រាហុល, សញ្ញាបិ រាហុល, សង្ខារាបិ រាហុល, វិញ្ញាណម្បិ រាហុលា’’តិ មហារាហុលោវាទសុត្តំ (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) អភាសិ. តំ ទស្សេតុំ – ‘‘យំ កិញ្ចិ រាហុល…បេ… កថេសី’’តិ វុត្តំ.

សំយុត្តកេ បន រាហុលោវាទោតិ រាហុលសំយុត្តេ វុត្តរាហុលោវាទំ សន្ធាយ វទន្តិ. តត្ថ ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ, ភន្តេ, ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ ថេរេន យាចិតោ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាហុល, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ? អនិច្ចំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វាតិ? ទុក្ខំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិអាទិនា រាហុលោវាទំ (សំ. និ. ២.១៨៨ អាទយោ) អារភិ. ថេរស្ស វិបស្សនាចារោយេវ, ន បន មហារាហុលោវាទោ វិយ វិតក្កូបច្ឆេទាយ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

អថស្ស សត្ថា ញាណបរិបាកំ ញត្វាតិអាទីសុ ភគវតោ កិរ រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘បរិបក្កា ខោ រាហុលស្ស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, យន្នូនាហំ រាហុលំ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយេ វិនេយ្យ’’ន្តិ? អថស្ស ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាមន្តេសិ – ‘‘គណ្ហាហិ, រាហុល, និសីទនំ, យេន អន្ធវនំ តេនុបសង្កមិស្សាម ទិវាវិហារាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា រាហុលោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា និសីទនំ អាទាយ ភគវតោ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ. តេន ខោ បន សមយេន អនេកានិ ទេវតាសហស្សានិ ភគវន្តំ អភិវន្ទិត្វា អនុពន្ធិតា ហោន្តិ ‘‘អជ្ជ ភគវា អាយស្មន្តំ រាហុលំ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយេ វិនេស្សតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា អន្ធវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អាយស្មាបិ រាហុលោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាមន្តេត្វា ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, រាហុល, ចក្ខុ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ? អនិច្ចំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វាតិ? ទុក្ខំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’’តិអាទិនា រាហុលោវាទំ (សំ. និ. ៤.១២១) អទាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ – ‘‘អន្ធវនេ និសិន្នោ ចូឡរាហុលោវាទំ កថេសី’’តិ.

កោដិសតសហស្សទេវតាហីតិ អាយស្មតា រាហុលេន បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បាទមូលេ បថវិន្ធររាជកាលេ បត្ថនំ ឋបេន្តេន សទ្ធិំ បត្ថនំ ឋបិតទេវតាយេវេតា. តាសុ បន កាចិ ភូមដ្ឋទេវតា, កាចិ អន្តលិក្ខដ្ឋកា, កាចិ ចាតុមហារាជិកាទិទេវលោកេ, កាចិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តា, ឥមស្មិំ បន ទិវសេ សព្ពា ឯកដ្ឋានេ អន្ធវនស្មិំយេវ សន្និបតិតា.

អាភិទោសិកន្តិ បារិវាសិកំ ឯករត្តាតិក្កន្តំ បូតិភូតំ. ឯករត្តាតិក្កន្តស្សេវ ហិ នាមសញ្ញា ឯសា, យទិទំ អាភិទោសិកោតិ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – បូតិភាវទោសេន អភិភូតោតិ អភិទោសោ, អភិទោសោយេវ អាភិទោសិកោ. កុម្មាសន្តិ យវកុម្មាសំ. អធិវាសេត្វាតិ ‘‘តេន ហិ, តាត រដ្ឋបាល, អធិវាសេហិ ស្វាតនាយ ភត្ត’’ន្តិ បិតរា និមន្តិតោ ស្វាតនាយ ភិក្ខំ អធិវាសេត្វា. ឯត្ថ ច ថេរោ បកតិយា ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោ ស្វាតនាយ ភិក្ខំ នាម នាធិវាសេតិ, មាតុ អនុគ្គហេន បន អធិវាសេតិ. មាតុ កិរស្ស ថេរំ អនុស្សរិត្វា អនុស្សរិត្វា មហាសោកោ ឧប្បជ្ជតិ, រោទនេនេវ ទុក្ខី វិយ ជាតា, តស្មា ថេរោ ‘‘សចាហំ តំ អបស្សិត្វា គមិស្សាមិ, ហទយម្បិស្សា ផលេយ្យា’’តិ អនុគ្គហេន អធិវាសេសិ. បណ្ឌិតា ហិ ភិក្ខូ មាតាបិតូនំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា កាតព្ពំ អនុគ្គហំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ធុតង្គសុទ្ធិកា ន ភវន្តិ.

អលង្កតបដិយត្តេ ឥត្ថិជនេតិ បិតរា ឧយ្យោជិតេ ឥត្ថិជនេ. បិតា កិរស្ស ទុតិយទិវសេ សកនិវេសនេ មហន្តំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស បុញ្ជំ ការាបេត្វា កិលញ្ជេហិ បដិច្ឆាទាបេត្វា អាយស្មតោ រដ្ឋបាលស្ស បុរាណទុតិយិកាយោ ‘‘ឯថ តុម្ហេ វធូ, យេន អលង្ការេន អលង្កតា បុព្ពេ រដ្ឋបាលស្ស កុលបុត្តស្ស បិយា ហោថ មនាបា, តេន អលង្ការេន អលង្ករោថា’’តិ អាណាបេត្វា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទាបេត្វា កាលេ អារោចិតេ អាគន្ត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសិន្នំ ‘‘ឥទំ តេ, រដ្ឋបាល, មត្តិកំ ធនំ, អញ្ញំ បេត្តិកំ, អញ្ញំ បិតាមហំ; សក្កា, តាត រដ្ឋបាល, ភោគេ ច ភុញ្ជិតុំ, បុញ្ញានិ ច កាតុំ? ឯហិ ត្វំ, តាត រដ្ឋបាល, សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា ភោគេ ច ភុញ្ជស្សុ, បុញ្ញានិ ច ករោហី’’តិ យាចិត្វា តេន បដិក្ខិបិត្វា ធម្មេ ទេសិតេ ‘‘អហំ ឥមំ ឧប្បព្ពាជេស្សាមី’’តិ អានយិំ, សោ ‘‘ទានិ មេ ធម្មកថំ កាតុំ អារទ្ធោ, អលំ មេ វចនំ ន ករិស្សតី’’តិ ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា តស្ស ឱរោធានំ ទ្វារំ វិវរាបេត្វា ‘‘អយំ វោ សាមិកោ, គច្ឆថ, យំ កិញ្ចិ កត្វាន គណ្ហិតុំ វាយមថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តីសុ វយេសុ ឋិតា នាដកិត្ថិយោ ថេរំ បរិវារយិំសុ. តាសុ អយំ អសុភសញ្ញំ ឧប្បាទេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អលង្កតបដិយត្តេ ឥត្ថិជនេ អសុភសញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា’’តិ.

ឋិតកោវ ធម្មំ ទេសេត្វាតិ –

‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតិ.

‘‘បស្ស ចិត្តកតំ រូបំ, មណិនា កុណ្ឌលេន ច;

អដ្ឋិំ តចេន ឱនទ្ធំ, សហ វត្ថេហិ សោភតិ.

‘‘អលត្តកកតា បាទា, មុខំ ចុណ្ណកមក្ខិតំ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អដ្ឋាបទកតា កេសា, នេត្តា អញ្ជនមក្ខិតា;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘អញ្ជនីវណ្ណវា ចិត្តា, បូតិកាយោ អលង្កតោ;

អលំ ពាលស្ស មោហាយ, នោ ច បារគវេសិនោ.

‘‘ឱទហិ មិគវោ បាសំ, នាសទា វាគុរំ មិគោ;

ភុត្វា និវាបំ គច្ឆាមិ, កន្ទន្តេ មិគពន្ធកេ’’តិ. (ម. និ. ២.៣០២; ថេរគា. ៧៦៩-៧៧៤) –

ឥមាហិ គាថាហិ ធម្មំ ទេសេត្វា.

អាកាសំ ឧប្បតិត្វាតិ អាកាសំ បក្ខន្ទិត្វា. កស្មា បន ថេរោ អាកាសេន គតោ? បិតា កិរស្ស សេដ្ឋិ សត្តសុ ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អគ្គឡានិ ទាបេត្វា មល្លេ អាណាបេសិ ‘‘សចេ និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ, ហត្ថបាទេសុ នំ គហេត្វា កាសាយានិ ហរិត្វា គិហិវេសំ គណ្ហាបេថា’’តិ. តស្មា ថេរោ ‘‘ឯតេ មាទិសំ មហាខីណាសវំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គហេត្វា អបុញ្ញំ បសវេយ្យុំ, តំ នេសំ មា អហោសី’’តិ ចិន្តេត្វា អាកាសេន អគមាសិ. មិគចីរន្តិ ឯវំនាមកំ ឧយ្យានំ. ចតុបារិជុញ្ញបដិមណ្ឌិតន្តិ ជរាបារិជុញ្ញំ, ព្យាធិបារិជុញ្ញំ, ភោគបារិជុញ្ញំ, ញាតិបារិជុញ្ញន្តិ ឥមេហិ ចតូហិ បារិជុញ្ញេហិ បដិមណ្ឌិតំ. បារិជុញ្ញន្តិ ច បរិហានីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កុណ្ឌធានត្ថេរវត្ថុ

២១១. តតិយេ សលាកំ គណ្ហន្តីតិ សលាកគាហកា. សុនាបរន្តជនបទំ គច្ឆន្តេបិ បឋមមេវ សលាកំ គណ្ហីតិ សម្ពន្ធោ. ឆព្ពស្សន្តរេតិ ឆន្នំ វស្សានំ អព្ភន្តរេ. មេត្តីតិ មិត្តភាវោ. ភេទកេ សតីតិ ភេទករណេ សតិ. គុម្ពសភាគតោតិ គុម្ពសមីបតោ, អយមេវ វា បាឋោ. ឥត្ថី ហុត្វាតិ ឥត្ថី វិយ ហុត្វា, មនុស្សិត្ថិវណ្ណំ មាបេត្វាតិ អត្ថោ. ទីឃរត្តានុគតោតិ ទីឃកាលំ អនុពន្ធោ. ឯត្តកំ អទ្ធានន្តិ ឯត្តកំ កាលំ. ហន្ទាវុសោតិ គណ្ហាវុសោ. អត្ថំ គហេត្វាតិ ភូតត្ថំ គហេត្វា, អយមេវ វា បាឋោ. កោណ្ឌោ ជាតោតិ ធុត្តោ ជាតោ.

មាវោច ផរុសំ កញ្ចីតិ កញ្ចិ ឯកបុគ្គលំ ផរុសំ មា អវោច. វុត្តា បដិវទេយ្យុ តន្តិ តយា បរេ ទុស្សីលាតិ វុត្តា តម្បិ តថេវ បដិវទេយ្យុំ. ទុក្ខា ហិ សារម្ភកថាតិ ឯសា ការណុត្តរា យុគគ្គាហកថា នាម ទុក្ខា. បដិទណ្ឌា ផុសេយ្យុ តន្តិ កាយទណ្ឌាទីហិ បរំ បហរន្តស្ស តាទិសាវ បដិទណ្ឌា តវ មត្ថកេ បតេយ្យុំ.

សចេ នេរេសិ អត្តានន្តិ សចេ អត្តានំ និច្ចលំ កាតុំ សក្ខិស្សសិ. កំសោ ឧបហតោ យថាតិ មុខវដ្ដិយំ ឆិន្ទិត្វា តលមត្តំ កត្វា ឋបិតំ កំសតាលំ វិយ. តាទិសញ្ហិ ហត្ថេហិ បាទេហិ ទណ្ឌេន វា បហតម្បិ សទ្ទំ ន ករោតិ. ឯស បត្តោសិ និព្ពានន្តិ សចេ ឯវរូបោ ភវិតុំ សក្ខិស្សសិ, ឥមំ បដិបទំ បូរយមានោ ឯសោ ត្វំ ឥទានិ អប្បត្តោបិ និព្ពានំ បត្តោសិ នាម. សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតីតិ ‘‘ឯវញ្ច សតិ ត្វំ ទុស្សីលោ, អហំ សុសីលោ’’តិ ឯវមាទិកោ ឧត្តរិករណវាចាលក្ខណោ សារម្ភោ តេ ន វិជ្ជតិ, ន ភវិស្សតិយេវាតិ អត្ថោ. បរិក្កិលេសេនាតិ សំកិលេសហេតុនា.

វង្គីសត្ថេរវត្ថុ

២១២. ចតុត្ថេ សម្បន្នបដិភានានន្តិ បរិបុណ្ណបដិភានានំ. ចុតិំ យោ វេទិ…បេ… សព្ពសោតិ យោ សត្តានំ ចុតិញ្ច បដិសន្ធិញ្ច សព្ពាការេន បាកដំ កត្វា ជានាតិ, តំ អហំ អលគ្គនតាយ អសត្តំ, បដិបត្តិយា សុដ្ឋុ គតត្តា សុគតំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ សម្ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ. យស្ស គតិន្តិ យស្សេតេ ទេវាទយោ គតិំ ន ជានន្តិ, តមហំ អាសវានំ ខីណតាយ ខីណាសវំ, កិលេសេហិ អារកត្តា អរហន្តំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

ឧបសេនវង្គន្តបុត្តត្ថេរវត្ថុ

២១៣. បញ្ចមេ សព្ពបាសាទិកានន្តិ សព្ពសោ បសាទំ ជនេន្តានំ. កិន្តាយន្តិ កិំ តេ អយំ. អតិលហុន្តិ អតិសីឃំ. យស្ស តស្មិំ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជនារហានំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយោ នត្ថិ, តំ ពុទ្ធា ‘‘មោឃបុរិសោ’’តិ វទន្តិ អរិដ្ឋលាឡុទាយិអាទិកេ វិយ. ឧបនិស្សយេ សតិបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គេ វា ផលេ វា អសតិ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វទន្តិយេវ ធនិយត្ថេរាទិកេ វិយ. ឥមស្សបិ តស្មិំ ខណេ មគ្គផលានំ អភាវតោ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ អាហ, តុច្ឆមនុស្សាតិ អត្ថោ. ពាហុល្លាយាតិ បរិសពាហុល្លាយ. អនេកបរិយាយេនាតិ អនេកការណេន.

ឥច្ឆាមហំ, ភិក្ខវេតិ ភគវា កិរ តំ អទ្ធមាសំ ន កញ្ចិ ពោធនេយ្យសត្តំ អទ្ទស, តស្មា ឯវមាហ, ឯវំ សន្តេបិ តន្តិវសេន ធម្មទេសនា កត្តព្ពា សិយា. យស្មា បនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មយិ ឱកាសំ ការេត្វា បដិសល្លីនេ ភិក្ខូ អធម្មិកំ កតិកវត្តំ ករិស្សន្តិ, តំ ឧបសេនោ ភិន្ទិស្សតិ, អហំ តស្ស បសីទិត្វា ភិក្ខូនំ ទស្សនំ អនុជានិស្សាមិ. តតោ មំ បស្សិតុកាមា ពហូ ភិក្ខូ ធុតង្គានិ សមាទិយិស្សន្តិ, អហញ្ច តេហិ ឧជ្ឈិតសន្ថតបច្ចយា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ, តស្មា ឯវមាហ. ថេរស្សាតិ ឧបសេនត្ថេរស្ស. មនាបានិ តេ ភិក្ខុ បំសុកូលានីតិ ‘‘ភិក្ខុ តវ ឥមានិ បំសុកូលានិ មនាបានិ អត្តនោ រុចិយា ខន្តិយា គហិតានី’’តិ បុច្ឆតិ. ន ខោ មេ, ភន្តេ, មនាបានិ បំសុកូលានីតិ, ភន្តេ, ន មយា អត្តនោ រុចិយា ខន្តិយា គហិតានិ, គលគ្គាហេន វិយ មត្ថកតាឡនេន វិយ ច គាហិតោ មយាតិ ទស្សេតិ. បាឡិយំ អាគតមេវាតិ វិនយបាឡិំ សន្ធាយ វទតិ.

ទព្ពត្ថេរវត្ថុ

២១៤. ឆដ្ឋេ អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសូតិ រាជគហស្ស សមន្តតោ ឋិតេសុ អដ្ឋារសសុ មហាវិហារេសុ. ឧបវិជញ្ញាតិ អាសន្នបសូតិកាលា. រហោគតោតិ រហសិ គតោ. សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចករណេ កាយំ យោជេតុកាមោ ចិន្តេសីតិ ថេរោ កិរ អត្តនោ កតកិច្ចភាវំ ទិស្វា ‘‘អហំ ឥមំ សរីរំ ធារេមិ, តញ្ច ខោ វាតមុខេ ឋិតបទីបោ វិយ អនិច្ចតាមុខេ ឋិតំ នចិរស្សេវ និព្ពាយនធម្មំ យាវ ន និព្ពាយតិ, តាវ កិំ នុ ខោ អហំ សង្ឃស្ស វេយ្យាវច្ចំ ករេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘‘តិរោរដ្ឋេសុ ពហូ កុលបុត្តា ភគវន្តំ អទិស្វាវ បព្ពជន្តិ, តេ ‘ភគវន្តំ បស្សិស្សាម ចេវ វន្ទិស្សាមា’តិ ច ទូរតោបិ អាគច្ឆន្តិ, តត្រ យេសំ សេនាសនំ នប្បហោតិ, តេ សិលាបត្តកេបិ សេយ្យំ កប្បេន្តិ. បហោមិ ខោ បនាហំ អត្តនោ អានុភាវេន តេសំ តេសំ កុលបុត្តានំ ឥច្ឆាវសេន បាសាទវិហារអឌ្ឍយោគាទីនិ មញ្ចបីឋត្ថរណានិ និម្មិនិត្វា ទាតុំ? បុនទិវសេ ចេត្ថ ឯកច្ចេ អតិវិយ កិលន្តរូបា ហោន្តិ, តេ គារវេន ភិក្ខូនំ បុរតោ ឋត្វា ភត្តានិបិ ន ឧទ្ទិសាបេន្តិ, អហំ ខោ បន តេសំ ភត្តានិបិ ឧទ្ទិសិតុំ បហោមី’’តិ. ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខន្តោ ‘‘យំនូនាហំ សង្ឃស្ស សេនាសនញ្ច បញ្ញបេយ្យំ, ភត្តានិ ច ឧទ្ទិសេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. សភាគសភាគានន្តិ សុត្តន្តិកាទិគុណវសេន សភាគានំ, ន មិត្តសន្ថវវសេន. ថេរោ ហិ យាវតិកា សុត្តន្តិកា ហោន្តិ, តេ ឧច្ចិនិត្វា ឧច្ចិនិត្វា ឯកតោ តេសំ អនុរូបមេវ សេនាសនំ បញ្ញបេតិ. វេនយិកាភិធម្មិកកម្មដ្ឋានិកកាយទឡ្ហិពហុលេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេនេវ បាឡិយំ (បារា. ៣៨០) វុត្តំ – ‘‘យេតេ ភិក្ខូ សុត្តន្តិកា, តេសំ ឯកជ្ឈំ សេនាសនំ បញ្ញបេតី’’តិអាទិ.

អង្គុលិយា ជលមានាយាតិ តេជោកសិណចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អភិញ្ញាញាណេន អង្គុលិជលនំ អធិដ្ឋហិត្វា តេនេវ តេជោធាតុសមាបត្តិជនិតេន អគ្គិជាលេន អង្គុលិយា ជលមានាយ. អយំ មញ្ចោតិអាទីសុ បន ថេរេ ‘‘អយំ មញ្ចោ’’តិអាទិំ វទន្តេ និម្មិតាបិ អត្តនោ អត្តនោ គតដ្ឋានេ ‘‘អយំ មញ្ចោ’’តិអាទិំ វទន្តិ. អយញ្ហិ និម្មិតានំ ធម្មតា.

‘‘ឯកស្មិំ ភាសមានស្មិំ, សព្ពេ ភាសន្តិ និម្មិតា;

ឯកស្មិំ តុណ្ហិមាសិនេ, សព្ពេ តុណ្ហី ភវន្តិ តេ’’តិ. (ទី. និ. ២.២៨៦);

យស្មិំ បន វិហារេ មញ្ចបីឋាទីនិ ន បរិបូរេន្តិ, តត្ថ អត្តនោ អានុភាវេន បូរេន្តិ, តេន និម្មិតានំ អវត្ថុកំ វចនំ ន ហោតិ សព្ពត្ថ មញ្ចបីឋាទីនំ សព្ភាវតោ. សព្ពវិហារេសុ ច គមនមគ្គេ សមប្បមាណេ កត្វា អធិដ្ឋាតិ. កតិកសណ្ឋានាទីនំ បន នានប្បការត្តា តស្មិំ តស្មិំ វិហារេ កតិកវត្តានិ វិសុំ វិសុំ កថាបេតីតិ វេទិតព្ពំ. អនិយមេត្វា និម្មិតានញ្ហិ ‘‘ឯកស្មិំ ភាសមានស្មិ’’ន្តិអាទិធម្មតា វុត្តា. តថា ហិ យេ វណ្ណវយសរីរាវយវបរិក្ខារកិរិយាវិសេសាទីហិ និយមំ អកត្វា និម្មិតា ហោន្តិ, តេ អនិយមេត្វា និម្មិតត្តា ឥទ្ធិមតា សទិសាវ ហោន្តិ. ឋាននិសជ្ជាទីសុ ភាសិតតុណ្ហីភាវាទីសុ វា យំ យំ ឥទ្ធិមា ករោតិ, តំ តទេវ ករោន្តិ. សចេ បន នានប្បការេ កាតុកាមោ ហោតិ, កេចិ បឋមវយេ, កេចិ មជ្ឈិមវយេ, កេចិ បច្ឆិមវយេ, តថា ទីឃកេសេ ឧបឌ្ឍមុណ្ឌេ មិស្សកកេសេ ឧបឌ្ឍរត្តចីវរេ បណ្ឌុកចីវរេ, បទភាណធម្មកថាសរភញ្ញបញ្ហបុច្ឆនបញ្ហវិស្សជ្ជនរជនបចនចីវរសិព្ពនធោវនាទីនិ ករោន្តេ, អបរេបិ វា នានប្បការេ កាតុកាមោ ហោតិ, តេន បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯត្តកា ភិក្ខូ បឋមវយា ហោន្តូ’’តិអាទិនា នយេន បរិកម្មំ កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋិតេ អធិដ្ឋានចិត្តេន សទ្ធិំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតប្បការាយេវ ហោន្តិ. បុន អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អាគច្ឆតីតិ តេហិ សទ្ធិំ ជនបទកថំ កថេន្តោ អនិសីទិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ វេឡុវនមេវ បច្ចាគច្ឆតិ. បាឡិយន្តិ វិនយបាឡិយំ.

បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរវត្ថុ

២១៥. សត្តមេ បិយានន្តិ បិយាយិតព្ពានំ. មនាបានន្តិ មនវឌ្ឍនកានំ. បិលិន្ទោតិ បនស្ស គោត្តំ, វច្ឆោតិ នាមន្តិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេនបិ វទន្តិ ‘‘បិលិន្ទោតិ នាមំ, វច្ឆោតិ គោត្ត’’ន្តិ. តេនេវ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ថេរគាថាសំវណ្ណនាយ (ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៨ បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរគាថាវណ្ណនា) វុត្តំ – ‘‘បិលិន្ទោតិស្ស នាមំ អកំសុ, វច្ឆោតិ បន គោត្តំ. តេន សោ អបរភាគេ បិលិន្ទវច្ឆោតិ បញ្ញាយិត្ថា’’តិ. សំសន្ទេត្វាតិ ឯកតោ កត្វា.

សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វាតិ ឥទំ អង្គុត្តរភាណកានំ កថាមគ្គេន វុត្តំ. អបរេ បន ភណន្តិ – អនុប្បន្នេយេវ អម្ហាកំ ភគវតិ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណគេហេ និព្ពត្តិត្វា បិលិន្ទវច្ឆោតិ បញ្ញាតោ សំសារេ សំវេគពហុលតាយ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចូឡគន្ធារំ នាម វិជ្ជំ សាធេត្វា អាកាសចារី បរចិត្តវិទូ ច ហុត្វា រាជគហេ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ បដិវសតិ. អថ យទា អម្ហាកំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អនុក្កមេន រាជគហំ ឧបគតោ, តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធានុភាវេន តស្ស សា វិជ្ជា ន សម្បជ្ជតិ, អត្ថកិច្ចំ ន សាធេតិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សុតំ ខោ បន មេតំ ‘អាចរិយបាចរិយានំ ភាសមានានំ យត្ថ មហាគន្ធារវិជ្ជា ធរតិ, តត្ថ ចូឡគន្ធារវិជ្ជា ន សម្បជ្ជតី’តិ. សមណស្ស បន គោតមស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ នាយំ មម វិជ្ជា សម្បជ្ជតិ, និស្សំសយំ សមណោ គោតមោ មហាគន្ធារវិជ្ជំ ជានាតិ, យន្នូនាហំ តំ បយិរុបាសិត្វា តស្ស សន្តិកេ វិជ្ជំ បរិយាបុណេយ្យ’’ន្តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘អហំ, មហាសមណ, តវ សន្តិកេ ឯកំ វិជ្ជំ បរិយាបុណិតុកាមោ, ឱកាសំ មេ ករោហី’’តិ. ភគវា ‘‘តេន ហិ បព្ពជា’’តិ អាហ. សោ ‘‘វិជ្ជាយ បរិកម្មំ បព្ពជ្ជា’’តិ មញ្ញមានោ បព្ពជីតិ. បរវម្ភនវសេនាតិ បរេសំ គរហនវសេន.

អកក្កសន្តិ អផរុសំ. វិញ្ញាបនិន្តិ អត្ថវិញ្ញាបនិំ. សច្ចន្តិ ភូតត្ថំ. នាភិសជេតិ យាយ គិរាយ អញ្ញំ កុជ្ឈាបនវសេន ន លគាបេយ្យ, ខីណាសវោ នាម ឯវរូបមេវ គិរំ ន ភាសេយ្យ, តស្មា តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

អនុវិចិនិត្វាតិ អនុវិចារេត្វា. ចណ្ឌិកតំ គច្ឆន្តន្តិ សីឃគតិយា គច្ឆន្តំ.

ពាហិយទារុចីរិយត្ថេរវត្ថុ

២១៦. អដ្ឋមេ ឯករត្តិវាសេន គន្ត្វាតិ ទេវតានុភាវេន គន្ត្វា. ‘‘ពុទ្ធានុភាវេនា’’តិបិ វទន្តិ. ឯវំ គតោ ច វិហារំ បវិសិត្វា សម្ពហុលេ ភិក្ខូ ភុត្តបាតរាសេ កាយាលសិយវិមោចនត្ថាយ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេ ទិស្វា ‘‘កហំ ឯតរហិ សត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ភិក្ខូ ‘‘សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ត្វំ បន កុតោ អាគតោ’’តិ? សុប្បារកា អាគតោម្ហីតិ. កទា និក្ខន្តោសីតិ? ហិយ្យោ សាយំ និក្ខន្តោម្ហីតិ. ទូរតោ អាគតោ, តវ បាទេ ធោវិត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ថោកំ វិស្សមាហិ, អាគតកាលេ សត្ថារំ ទក្ខិស្សតីតិ. អហំ, ភន្តេ, សត្ថុ វា អត្តនោ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ឯករត្តេនេវម្ហិ កត្ថចិ អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វា វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតោ, សត្ថារំ បស្សិត្វាវ វិស្សមិស្សាមីតិ. សោ ឯវំ វត្វា តរមានរូបោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ អនោបមាយ ពុទ្ធសិរិយា បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា ‘‘ចិរស្សំ វត មេ ទិដ្ឋោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱណតសរីរោ គន្ត្វា អន្តរវីថិយមេវ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា គោប្ផកេសុ ទឡ្ហំ គហេត្វា ឯវមាហ – ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ មេ សុគតោ ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

អថ នំ សត្ថា ‘‘អកាលោ ខោ តាវ, ពាហិយ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោម្ហិ បិណ្ឌាយា’’តិ បដិក្ខិបិ. តំ សុត្វា ពាហិយោ, ‘‘ភន្តេ, សំសារេ សំសរន្តេន កពឡីការាហារោ ន នោ លទ្ធបុព្ពោ, តុម្ហាកំ វា មយ្ហំ វា ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ទេសេថ មេ ធម្ម’’ន្តិ. សត្ថា ទុតិយម្បិ បដិក្ខិបិយេវ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឥមស្ស មំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ អជ្ឈោត្ថដំ ហោតិ, ពលវបីតិវេគេន ធម្មំ សុត្វាបិ ន សក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិតុំ, មជ្ឈត្តុបេក្ខា តាវ តិដ្ឋតុ, ឯករត្តេនេវ វីសយោជនសតំ មគ្គំ អាគតត្តា ទរថោបិស្ស ពលវា, សោបិ តាវ បដិប្បស្សម្ភតូ’’តិ. តស្មា ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយំ យាចិតោ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ ‘‘តស្មាតិហ តេ, ពាហិយ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា (ឧទា. ១០) នយេន ធម្មំ ទេសេតិ. ឥមមត្ថំ សំខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សត្ថារំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អន្តរឃរេតិ អន្តរវីថិយំ.

អបរិបុណ្ណបត្តចីវរតាយ បត្តចីវរំ បរិយេសន្តោតិ សោ កិរ វីសតិវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ‘‘ភិក្ខុនា នាម អត្តនោ បច្ចយេ លភិត្វា អញ្ញំ អនោលោកេត្វា សយមេវ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកភិក្ខុស្សបិ បត្តេន វា ចីវរេន វា សង្គហំ នាកាសិ. តេនស្ស ‘‘ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ ញត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ន អទាសិ. តាវទេវ ច បព្ពជ្ជំ យាចិតោ ‘‘បរិបុណ្ណំ តេ បត្តចីវរ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អបរិបុណ្ណ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ បត្តចីវរំ បរិយេសាហី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តស្មា សោ បត្តចីវរំ បរិយេសន្តោ សង្ការដ្ឋានតោ ចោឡខណ្ឌានិ សំកឌ្ឍតិ.

សហស្សមបីតិ បរិច្ឆេទវចនំ. ឯកសហស្សំ ទ្វេសហស្សានីតិ ឯវំ សហស្សេន ចេ បរិច្ឆិន្នា គាថា ហោន្តិ, តា ច អនត្ថបទសំហិតា អាកាសវណ្ណបព្ពតវណ្ណាទីនិ បកាសកេហិ អនិព្ពានទីបកេហិ អនត្ថកេហិ បទេហិ សំហិតា យាវ ពហុកា ហោន្តិ, តាវ បាបិកា ឯវាតិ អត្ថោ. ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោតិ ‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ…បេ… យថា មតា’’តិ (ធ. ប. ២១) ឯវរូបា ឯកគាថាបិ សេយ្យោតិ អត្ថោ.