១៥. អដ្ឋានបាឡិ (បឋមវគ្គ)

(១៥) ១. អដ្ឋានបាឡិ-បឋមវគ្គវណ្ណនា

២៦៨. អដ្ឋានបាឡិវណ្ណនាយំ អវិជ្ជមានំ ឋានំ អដ្ឋានំ, នត្ថិ ឋានន្តិ វា អដ្ឋានំ. អនវកាសោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តទត្ថនិគមនមេវ ហិ ‘‘នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វចនន្តិ. តេនាហ – ‘‘ឧភយេនបី’’តិអាទិ. យន្តិ ការណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. ហេតុអត្ថោ ចេត្ថ ការណត្ថោតិ អាហ – ‘‘យន្តិ យេន ការណេនា’’តិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេនេត្ថ ទិដ្ឋិសម្បត្តិ វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ – ‘‘មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ’’តិ. កុតោ បនាយមត្ថោ លព្ភតីតិ? លិង្គតោ, លិង្គំ ចេតស្ស និច្ចតោ ឧបគមនប្បដិក្ខេបោ. ចតុភូមកេសូតិ ឥទំ ចតុត្ថភូមកសង្ខារានំ អរិយសាវកស្ស វិសយភាវូបគមនតោ វុត្តំ, ន បន តេ អារព្ភ និច្ចតោ ឧបគមនសព្ភាវតោ. វក្ខតិ ហិ ‘‘តទភាវេ ចតុត្ថភូមកសង្ខារា បនា’’តិអាទិនា. អភិសង្ខតសង្ខារអភិសង្ខរណកសង្ខារានំ សប្បទេសត្តា និប្បទេសសង្ខារគ្គហណត្ថំ ‘‘សង្ខតសង្ខារេសូ’’តិ វុត្តំ, លោកុត្តរសង្ខារានំ បន និវត្តនេ ការណំ សយមេវ វក្ខតិ. ឯតំ ការណំ នត្ថីតិ តថា ឧបគមនេ សេតុឃាតោ នត្ថិ. តេជុស្សទត្តាតិ សំកិលេសវិធមនតេជស្ស អធិកភាវតោ. តថា ហិ តេ គម្ភីរភាវេន ទុទ្ទសា អកុសលានំ អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ. ឥទំ បន បករណវសេន វុត្តំ. អប្បហីនវិបល្លាសានញ្ហិ សន្តានេសុ កុសលធម្មានម្បិ តេ អារម្មណំ ន ហោន្តិ.

២៦៩. អសុខេ សុខន្តិ វិបល្លាសោ ច ឥធ សុខតោ ឧបគមនស្ស ឋានន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកន្ត…បេ… អត្តទិដ្ឋិវសេនា’’តិ បធានទិដ្ឋិមាហ. គូថន្តិ គូថដ្ឋានំ, ទិដ្ឋិយា និព្ពានស្ស អវិសយភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវាតិ កសិណាទិបណ្ណត្តិសង្គហត្ថន្តិ វុត្តំ.

២៧០. បរិច្ឆេទោតិ បរិច្ឆិន្ទនំ បរិច្ឆិជ្ជ តស្ស គហណំ. ស្វាយំ យេសុ និច្ចាទិតោ ឧបគមនំ សម្ភវតិ, តេសំ វសេនយេវ កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពវារេសុ វា’’តិអាទិមាហ. សព្ពវារេសូតិ ‘‘និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យា’’តិអាទិនា អាគតេសុ សព្ពេសុ សុត្តបទេសុ. បុថុជ្ជនោ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា យំ យំ សង្ខារំ បុថុជ្ជនោ និច្ចាទិវសេន គណ្ហាតិ, តំ តំ អរិយសាវកោ អនិច្ចាទិវសេន គណ្ហន្តោ យាថាវតោ ជានន្តោ តំ គាហំ តំ ទិដ្ឋិំ វិស្សជ្ជេតិ, តស្មា យត្ថ គាហោ, តត្ថ វិស្សជ្ជនាតិ ចតុភូមកសង្ខារា ឥធ សង្ខារគ្គហណេន ន គយ្ហន្តីតិ អត្ថោ.

២៧១. បុត្តសម្ពន្ធេន មាតុបិតុសមញ្ញា ទត្តកិត្តិមាទិវសេនបិ បុត្តវោហារោ លោកេ ទិស្សតិ, សោ ច ខោ បរិយាយេនាតិ និប្បរិយាយេន សិទ្ធំ តំ ទស្សេតុំ – ‘‘ជនិកាវ មាតា, ជនកោវ បិតា’’តិ វុត្តំ. តថា អានន្តរិយកម្មស្ស អធិប្បេតត្តា ‘‘មនុស្សភូតោវ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋានមេត’’ន្តិអាទិនា ‘‘មាតុអាទីនំយេវ ជីវិតា វោរោបនេ អរិយសាវកស្ស អភព្ពភាវទស្សនតោ តទញ្ញំ អរិយសាវកោ ជីវិតា វោរោបេតីតិ ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នមេវា’’តិ មញ្ញមានោ វទតិ – ‘‘កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិ? ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វចនតោ ‘‘ឯតម្បិ អដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេនេវាហ – ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេ កស្មា ‘‘មាតរ’’ន្តិអាទិនា វិសេសេត្វា វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘បុថុជ្ជនភាវស្ស បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ពលទីបនត្ថន្តិ សទ្ធាទិពលសមន្នាគមទីបនត្ថំ. អរិយមគ្គេនាគតសទ្ធាធិពលវសេន ហិ អរិយសាវកោ តាទិសំ សាវជ្ជំ ន ករោតិ.

២៧៥. បញ្ចហិ ការណេហីតិ ឥទមេត្ថ និប្ផាទកានិ តេសំ បុព្ពភាគិយានិ ច ការណានិ ការណភាវសាមញ្ញេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តំ, ន បន សព្ពេសំ សមានយោគក្ខមត្តា. អាការេហីតិ ការណេហិ. អនុស្សាវនេនាតិ អនុរូបំ សាវនេន. ភេទស្ស អនុរូបំ យថា ភេទោ ហោតិ, ឯវំ ភិន្ទិតព្ពានំ ភិក្ខូនំ អត្តនោ វចនស្ស សាវនេន វិញ្ញាបនេន. តេនាហ – ‘‘ននុ តុម្ហេ’’តិអាទិ. កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វាតិ ឯតេន បាកដំ កត្វា ភេទករវត្ថុទីបនំ វោហារោ, តត្ថ អត្តនោ និច្ឆិតមត្ថំ រហស្សវសេន វិញ្ញាបនំ អនុស្សាវនន្តិ ទស្សេតិ.

កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណន្តិ តេហិ សង្ឃភេទសិទ្ធិតោ វុត្តំ, ឥតរេ បន តេសំ សម្ភារភូតា. តេនាហ – ‘‘វោហារា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ វោហរណេ. ចុតិអនន្តរំ ផលំ អនន្តរំ នាម, តស្មិំ អនន្តរេ និយុត្តានិ, តន្និព្ពត្តនេន អនន្តរករណសីលានិ, អនន្តរប្បយោជនានិ ចាតិ អានន្តរិយានិ, តានិ ឯវ កម្មានីតិ អានន្តរិយកម្មានិ.

កម្មតោតិ ‘‘ឯវំ អានន្តរិយកម្មំ ហោតិ, ឯវំ អានន្តរិយកម្មសទិស’’ន្តិ ឯវំ កម្មវិភាគតោ. ទ្វារតោតិ កាយទ្វារតោ. កប្បដ្ឋិតិយតោតិ ‘‘ឥទំ កប្បដ្ឋិតិយវិបាកំ, ឥទំ ន កប្បដ្ឋិតិយវិបាក’’ន្តិ ឯវំ កប្បដ្ឋិតិយវិភាគតោ. បាកសាធារណាទីហីតិ ‘‘ឥទមេត្ថ វិបច្ចតិ, ឥទំ ន វិបច្ចតី’’តិ វិបច្ចនវិភាគតោ, គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណាសាធារណតោ, អាទិ-សទ្ទេន វេទនាទិវិភាគតោ ច.

កម្មតោ តាវ វិនិច្ឆយោ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. យស្មា មនុស្សត្តភាវេ ឋិតស្សេវ កុសលធម្មានំ តិក្ខវិសទភាវាបត្តិ, យថា តិណ្ណំ ពោធិសត្តានំ ពោធិត្តយនិព្ពត្តិយំ, ឯវំ មនុស្សភាវេ ឋិតស្សេវ ឯទិសានំ អកុសលធម្មានម្បិ តិក្ខវិសទភាវាបត្តីតិ អាហ – ‘‘មនុស្សភូតស្សេវា’’តិ. បាកតិកមនុស្សានម្បិ ច កុសលធម្មានំ វិសេសប្បត្តិ វិមានវត្ថុអដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. យថាវុត្តោ ច អត្ថោ សមានជាតិយស្ស វិកោបនេ គរុតរោ, ន តថា វិជាតិយស្សាតិ វុត្តំ – ‘‘មនុស្សភូតំ មាតរំ វា បិតរំ វា’’តិ. លិង្គបរិវត្តេ ច សោ ឯវ ឯកកម្មនិព្ពត្តោ ភវង្គប្បពន្ធោ ជីវិតិន្ទ្រិយបពន្ធោ ច, ន អញ្ញោតិ អាហ – ‘‘អបិ បរិវត្តលិង្គ’’ន្តិ. អរហត្តំ បត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្ស វិបាកន្តិអាទិ កម្មស្ស អានន្តរិយភាវសមត្ថនំ. ចតុក្កោដិយញ្ចេត្ថ សម្ភវតិ. តត្ថ បឋមា កោដិ ទស្សិតា, ឥតរាសុ វិសង្កេតភាវំ ទស្សេតុំ – ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិបិ តត្ថ វិសង្កេតោ, កម្មំ បន គរុតរំ អានន្តរិយសទិសំ ភាយិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘ភារិយំ…បេ… តិដ្ឋតី’’តិ. អយំ បញ្ហោតិ ញាបនិច្ឆានិព្ពត្តា កថា.

អភិសន្ធិនាតិ អធិប្បាយេន. អានន្តរិយំ ផុសតីតិ មរណាធិប្បាយេនេវ អានន្តរិយវត្ថុនោ វិកោបិតត្តា វុត្តំ. អានន្តរិយំ ន ផុសតីតិ អានន្តរិយវត្ថុអភាវតោ អានន្តរិយំ ន ហោតិ. សព្ពត្ថ ហិ បុរិមំ អភិសន្ធិចិត្តំ អប្បមាណំ, វធកចិត្តំ បន តទារម្មណំ ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច អានន្តរិយភាវេ បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្គាមចតុក្កំ សម្បត្តវសេន យោជេតព្ពំ. យោ ហិ បរសេនាយ អញ្ញញ្ច យោធំ បិតរញ្ច កម្មំ ករោន្តេ ទិស្វា យោធស្ស ឧសុំ ខិបតិ ‘‘ឯតំ វិជ្ឈិត្វា មម បិតរំ វិជ្ឈិស្សតី’’តិ, យថាធិប្បាយំ គតេ បិតុឃាតកោ ហោតិ. ‘‘យោធេ វិទ្ធេ មម បិតា បលាយិស្សតី’’តិ ខិបតិ, ឧសុំ អយថាធិប្បាយំ គន្ត្វា បិតរំ មារេតិ, វោហារវសេន បិតុឃាតកោតិ វុច្ចតិ, អានន្តរិយំ បន នត្ថីតិ. ចោរចតុក្កំ បន យោ ‘‘ចោរំ មារេស្សាមី’’តិ ចោរវេសេន គច្ឆន្តំ បិតរំ មារេតិ, អានន្តរិយំ ផុសតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. តេនេវាតិ តេនេវ បយោគេន. អរហន្តឃាតកោ ហោតិយេវាតិ អរហតោ មារិតត្តា វុត្តំ, បុថុជ្ជនស្សេវ តំ ទិន្នំ ហោតីតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – យថា វធកចេតនា បច្ចុប្បន្នារម្មណាបិ បពន្ធវិច្ឆេទនវសេន ជីវិតិន្ទ្រិយំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតិ, ន ឯវំ ចាគចេតនា. សា ហិ ចជិតព្ពវត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា ចជនមត្តមេវ ហោតិ, អញ្ញសន្តកភាវករណញ្ច តស្ស ចជនំ, តស្មា យស្ស តំ សន្តកំ កតំ, តស្សេវ ទិន្នំ ហោតីតិ.

លោហិតំ សមោសរតីតិ អភិឃាតេន បកុប្បមានំ សញ្ចិតំ ហោតិ. មហន្តតរន្តិ គរុតរំ. សរីរប្បដិជគ្គនេ វិយាតិ សត្ថុរូបកាយប្បដិជគ្គនេ វិយ.

អសន្និបតិតេតិ ឥទំ សាមគ្គិយទីបនំ. ភេទោ ច ហោតីតិ សង្ឃស្ស ភេទោ ច ហោតិ. វដ្ដតីតិ សញ្ញាយាតិ ‘‘ឦទិសំ ករណំ សង្ឃភេទាយ ន ហោតី’’តិ សញ្ញាយ. តថា នវតោ ឩនបរិសាយាតិ នវតោ ឩនបរិសាយ ករោន្តស្ស តថាតិ យោជេតព្ពំ. តថាតិ ច ឥមិនា ‘‘ន អានន្តរិយកម្ម’’ន្តិ ឥមំ អាកឌ្ឍតិ, ន បន ‘‘ភេទោវ ហោតី’’តិ ឥទំ. ហេដ្ឋិមន្តេន ហិ នវន្នមេវ វសេន សង្ឃភេទោ. ធម្មវាទិនោ អនវជ្ជាតិ យថាធម្មំ អនវដ្ឋានតោ. សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគោ សង្ឃរាជិ.

កាយទ្វារមេវ បូរេន្តិ កាយកម្មភាវេនេវ លក្ខិតព្ពតោ. សណ្ឋហន្តេហិ កប្បេ…បេ… មុច្ចតីតិ ឥទំ កប្បដ្ឋកថាយ (កថា. ៦៥៤ អាទយោ) ន សមេតិ. តត្ថ ហិ អដ្ឋកថាយ (កថា. អដ្ឋ. ៦៥៤-៦៥៧) វុត្តំ – ‘‘អាបាយិកោតិ ឥទំ សុត្តំ យំ សោ ឯកំ កប្បំ អសីតិភាគេ កត្វា តតោ ឯកភាគមត្តំ កាលំ តិដ្ឋេយ្យ, តំ អាយុកប្បំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. កប្បវិនាសេយេវាតិ ច អាយុកប្បវិនាសេ ឯវាតិ អត្ថេ សតិ នត្ថិ វិរោធោ. ឯត្ថ ច សណ្ឋហន្តេតិ ឥទម្បិ ‘‘ស្វេវ វិនស្សិស្សតី’’តិ វិយ អភូតបរិកប្បវសេន វុត្តំ. ឯកទិវសមេវ និរយេ បច្ចតិ, តតោ បរំ កប្បាភាវេ អាយុកប្បស្សបិ អភាវតោតិ អវិរោធតោ អត្ថយោជនា ទដ្ឋព្ពា. សេសានីតិ សង្ឃភេទតោ អញ្ញានិ អានន្តរិយកម្មានិ.

យទិ តានិ អហោសិកម្មសង្ខំ គច្ឆន្តិ, ឯវំ សតិ កថំ នេសំ អានន្តរិយតា ចុតិអនន្តរំ វិបាកទានាភាវតោ. អថ សតិ ផលទានេ ចុតិអនន្តរោ ឯវ ឯតេសំ ផលកាលោ, ន អញ្ញោតិ ផលកាលនិយមេន និយតតា ឥច្ឆិតា, ន ផលទាននិយមេន. ឯវម្បិ និយតផលកាលានំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានញ្ច និយតតា អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា វិបាកធម្មធម្មានំ បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ អវិបច្ចមានានម្បិ អត្តនោ សភាវេន វិបាកធម្មតា វិយ ពលវតា អានន្តរិយេន វិបាកេ ទិន្នេ អវិបច្ចមានានម្បិ អានន្តរិយានំ ផលទានេ និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច បវត្តីតិ អត្តនោ សភាវេន ផលទាននិយមេនេវ និយតា អានន្តរិយតា ច វេទិតព្ពា. អវស្សញ្ច អានន្តរិយសភាវា តតោ ឯវ និយតសភាវា ច តេសំ បវត្តីតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ, អញ្ញស្ស ពលវតោ អានន្តរិយស្ស អភាវេ សតិ ចុតិអនន្តរំ ឯកន្តេន ផលទានតោ.

ននុ ឯវំ អញ្ញេសម្បិ ឧបបជ្ជវេទនីយានំ អញ្ញស្មិំ វិបាកទាយកេ អសតិ ចុតិអនន្តរមេវ ឯកន្តេន ផលទានតោ និយតសភាវា អានន្តរិយសភាវា ច បវត្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ អសមានជាតិកេន ចេតោបណិធិវសេន ឧបឃាតកេន ច និវត្តេតព្ពវិបាកត្តា អនន្តរេ ឯកន្តផលទាយកត្តាភាវា, ន បន អានន្តរិយានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ ទុតិយជ្ឈានាទីនិ វិយ អសមានជាតិកំ ផលនិវត្តកំ អត្ថិ សព្ពានន្តរិយានំ អវីចិផលត្តា, ន ច ហេដ្ឋូបបត្តិំ ឥច្ឆតោ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិយ ឧបរូបបត្តិជនកកម្មផលំ អានន្តរិយផលំ និវត្តេតុំ សមត្ថោ ចេតោបណិធិ អត្ថិ អនិច្ឆន្តស្សេវ អវីចិបាតនតោ, ន ច អានន្តរិយោបឃាតកំ កិញ្ចិ កម្មំ អត្ថិ, តស្មា តេសំយេវ អនន្តរេ ឯកន្តវិបាកជនកសភាវា បវត្តីតិ. អនេកានិ ច អានន្តរិយានិ កតានិ ឯកន្តេន វិបាកេ និយតសភាវត្តា ឧបរតាវិបច្ចនសភាវាសង្កត្តា និច្ឆិតានិ សភាវតោ និយតានេវ. តេសុ បន សមានសភាវេសុ ឯកេន វិបាកេ ទិន្នេ ឥតរានិ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចស្ស តេនេវ កតត្តា ន ទុតិយំ តតិយម្បិ ច បដិសន្ធិំ ករោន្តិ, ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ នត្ថិ តេសំ អានន្តរិយកតានិវត្តិ, គរុគរុតរភាវោ បន តេសំ លព្ភតេវាតិ សង្ឃភេទស្ស សិយា គរុតរភាវោតិ ‘‘យេន…បេ… វិបច្ចតី’’តិ អាហ. ឯកស្ស បន អញ្ញានិ ឧបត្ថម្ភកានិ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតីតិ វចនេន ឥតរេសំ បវត្តិវិបាកទាយិតា អនុញ្ញាតា វិយ ទិស្សតិ. នោ វា តថា សីលវតីតិ យថា បិតា សីលវា, តថា សីលវតី នោ វា ហោតីតិ យោជនា. សចេ មាតា សីលវតី, មាតុឃាតោ បដិសន្ធិវសេន វិបច្ចតីតិ យោជនា.

បកតត្តោតិ អនុក្ខិត្តោ. សមានសំវាសកោតិ អបារាជិកោ. សមានសីមាយន្តិ ឯកសីមាយំ.

២៧៦. សត្ថុ កិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថោតិ យំ សត្ថារា កាតព្ពកិច្ចំ អនុសាសនាទិ, នំ កាតុំ អសមត្ថោតិ ភគវន្តំ បច្ចក្ខាយ. អញ្ញំ តិត្ថករន្តិ អញ្ញំ សត្ថារំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តិត្ថំ ជានិតព្ពំ, តិត្ថករោ ជានិតព្ពោ, តិត្ថិយា ជានិតព្ពា, តិត្ថិយសាវកា ជានិតព្ពា. តត្ថ តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ. ឯត្ថ ហិ សត្ថា តរន្តិ ឧប្លវន្តិ ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ ករោន្តិ, តស្មា តិត្ថន្តិ វុច្ចន្តិ. តាទិសានំ ទិដ្ឋីនំ ឧប្បាទេតា តិត្ថករោ នាម បូរណកស្សបាទិកោ. តស្ស លទ្ធិំ គហេត្វា បព្ពជិតា តិត្ថិយា នាម. តេ ហិ តិត្ថេ ជាតាតិ តិត្ថិយា. យថាវុត្តំ វា ទិដ្ឋិគតសង្ខាតំ តិត្ថំ ឯតេសំ អត្ថីតិ តិត្ថិកា, តិត្ថិកា ឯវ តិត្ថិយា. តេសំ បច្ចយទាយកា តិត្ថិយសាវកាតិ វេទិតព្ពា’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤០).

២៧៧. អភិជាតិអាទីសុ បកម្បនទេវតូបសង្កមនាទិនា ជាតចក្កវាឡេន សមានយោគក្ខមំ ទសសហស្សបរិមាណំ ចក្កវាឡំ ជាតិខេត្តំ. សរសេនេវ អាណាបវត្តនដ្ឋានំ អាណាខេត្តំ. វិសយភូតំ ឋានំ វិសយខេត្តំ. ទសសហស្សី លោកធាតូតិ ឥមាយ លោកធាតុយា សទ្ធិំ ឥមំ លោកធាតុំ បរិវារេត្វា ឋិតា ទសសហស្សី លោកធាតុ. តត្តកានំយេវ ជាតិខេត្តភាវោ ធម្មតាវសេន វេទិតព្ពោ. ‘‘បរិគ្គហវសេនា’’តិ កេចិ, ‘‘សព្ពេសំយេវ ពុទ្ធានំ តត្តកំយេវ ជាតិខេត្តំ តន្និវាសីនំយេវ ទេវតានំ ធម្មាភិសមយោ’’តិ ច វទន្តិ. មាតុកុច្ឆិ ឱក្កមនកាលាទីនំ ឆន្នំ ឯវ គហណំ និទស្សនមត្តំ មហាភិនីហារាទិកាលេបិ តស្ស បកម្បនស្ស លព្ភនតោ. អាណាខេត្តំ នាម យំ ឯកជ្ឈំ សំវដ្ដតិ វិវដ្ដតិ ច, អាណា បវត្តតិ អាណាយ តន្និវាសិទេវតានំ សិរសា សម្បដិច្ឆនេន, តញ្ច ខោ កេវលំ ពុទ្ធានំ អានុភាវេនេវ, ន អធិប្បាយវសេន. អធិប្បាយវសេន បន ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) វចនតោ តតោ បរម្បិ អាណា វត្តេយ្យេវ.

ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថីតិ ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតី’’តិអាទិំ (ម. និ. ១.២៨៥; មហាវ. ១១; កថា. ៤០៥) ឥមិស្សា លោកធាតុយា ឋត្វា វទន្តេន ភគវតា ‘‘កិំ បនាវុសោ, សារិបុត្ត, អត្ថេតរហិ អញ្ញេ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ភគវតា សមសមា សម្ពោធិយន្តិ, ឯវំ បុដ្ឋោ អហំ, ភន្តេ, ‘នោ’តិ វទេយ្យ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.១៦១) វត្វា តស្ស ការណំ ទស្សេតុំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា អបុព្ពំ អចរិមំ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ ឥមំ សុត្តំ (អ. និ. ១.២៧៧; វិភ. ៨០៩; ម. និ. ៣.១២៩; មិ. ប. ៥.១.១) អាហរន្តេន ធម្មសេនាបតិនា ច ពុទ្ធខេត្តភូតំ ឥមំ លោកធាតុំ ឋបេត្វា អញ្ញត្ថ អនុប្បត្តិ វុត្តា ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

ឯកតោតិ សហ, ឯកស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ, សោ បន កាលោ កថំ បរិច្ឆិន្នោតិ ចរិមភវេ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ យាវ ធាតុបរិនិព្ពានាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. អនច្ឆរិយត្តាតិ ទ្វីសុបិ ឧប្បជ្ជមានេសុ អច្ឆរិយត្តាភាវតោតិ អត្ថោ. ទ្វីសុបិ ឧប្បជ្ជមានេសុ អនច្ឆរិយតា, កិមង្គំ បន ពហូសូតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិមាហ. ពុទ្ធា នាម មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ ឯកសទិសាតិ តេសំ ទេសនាបិ ឯករសា ឯកធាតិ អាហ – ‘‘ទេសនាយ ច វិសេសាភាវតោ’’តិ. ឯតេនបិ អនច្ឆរិយត្តមេវ សាធេតិ. វិវាទភាវតោតិ ឯតេន វិវាទាភាវត្ថំ ទ្វេ ពុទ្ធា ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទស្សេតិ. ឯតំ ការណន្តិ ឯតំ អនច្ឆរិយតាទិការណំ. តត្ថាតិ មិលិន្ទបញ្ហេ.

ឯកំ ឯវ ពុទ្ធំ ធារេតីតិ ឯកពុទ្ធធារណី. ឯតេន ឯវំសភាវា ឯតេ ពុទ្ធគុណា, យេន ទុតិយពុទ្ធគុណេ ធារេតុំ អសមត្ថា អយំ លោកធាតូតិ ទស្សេតិ. បច្ចយវិសេសនិប្ផន្នានញ្ហិ គុណធម្មានំ ភារិយោ វិសេសោ មហាបថវិយាបិ ទុស្សហោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. តថា ហិ អភិសម្ពោធិសមយេ ឧបគតស្ស លោកនាថស្ស គុណភារំ ពោធិរុក្ខស្ស តីសុបិ ទិសាសុ មហាបថវី សន្ធារេតុំ នាសក្ខិ. តស្មា ‘‘ន ធារេយ្យា’’តិ វត្វា តមេវ អធារណំ បរិយាយន្តរេហិ បកាសេន្តោ ‘‘ចលេយ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចលេយ្យាតិ បរិប្ផន្ទេយ្យ. កម្បេយ្យាតិ បវេធេយ្យ. នមេយ្យាតិ ឯកបស្សេន នមេយ្យ. ឱនមេយ្យាតិ ឱសីទេយ្យ. វិនមេយ្យាតិ វិវិធំ ឥតោ ចិតោ ច នមេយ្យ. វិកិរេយ្យាតិ វាតេន ថុសមុដ្ឋិ វិយ វិប្បកិរេយ្យ. វិធមេយ្យាតិ វិនស្សេយ្យ. វិទ្ធំសេយ្យាតិ សព្ពសោ វិទ្ធស្តា ភវេយ្យ. តថាភូតា ច ន កត្ថចិ តិដ្ឋេយ្យាតិ អាហ – ‘‘ន ឋានមុបគច្ឆេយ្យា’’តិ.

ឥទានិ តត្ថ និទស្សនំ ទស្សេន្តោ, ‘‘យថា, មហារាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯកេ បុរិសេតិ ឯកស្មិំ បុរិសេ. សមុបាទិកាតិ សមំ ឧទ្ធំ បជ្ជតិ បវត្តតីតិ សមុបាទិកា, ឧទកស្ស ឧបរិ សមំ គាមិនីតិ អត្ថោ. ‘‘សមុប្បាទិកា’’តិបិ បឋន្តិ, អយមេវត្ថោ. វណ្ណេនាតិ សណ្ឋានេន. បមាណេនាតិ អារោហេន. កិសថូលេនាតិ កិសថូលភាវេន, បរិណាហេនាតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នម្បីតិ ទ្វេបិ, ទ្វិន្នម្បិ វា សរីរភារំ.

ឆាទេន្តន្តិ រោចេន្តំ រុចិំ ឧប្បាទេន្តំ. តន្ទិកតោតិ តេន ភោជនេន តន្ទិភូតោ. អនោនមិតទណ្ឌជាតោតិ យាវទត្ថំ ភោជនេន ឱនមិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អនោនមនទណ្ឌោ វិយ ជាតោ. សកិំ ភុត្តោ វមេយ្យាតិ ឯកម្បិ អាលោបំ អជ្ឈោហរិត្វា វមេយ្យាតិ អត្ថោ.

អតិធម្មភារេន បថវី ចលតីតិ ធម្មេន នាម បថវី តិដ្ឋេយ្យ. សា កិំ តេនេវ ចលតិ វិនស្សតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ. បុន ថេរោ ‘‘រតនំ នាម លោកេ កុដុម្ពំ សន្ធារេន្តំ អភិមតញ្ច លោកេន អត្តនោ គរុសភាវតាយ សកដភង្គស្ស ការណំ អតិភារភូតំ ទិដ្ឋំ. ឯវំ ធម្មោ ច ហិតសុខវិសេសេហិ តំសមង្គីនំ ធារេន្តោ អភិមតោ ច វិញ្ញូនំ គម្ភីរប្បមេយ្យភាវេន គរុសភាវត្តា អតិភារភូតោ បថវីចលនស្ស ការណំ ហោតី’’តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឥធ, មហារាជ, ទ្វេ សកដា’’តិអាទិមាហ. ឯតេនេវ តថាគតស្ស មាតុកុច្ឆិឱក្កមនាទិកាលេ បថវីកម្បនការណំ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកស្សាតិ ឯកស្មា, ឯកស្ស វា សកដស្ស រតនំ, តស្មា សកដា គហេត្វាតិ អត្ថោ.

ឱសារិតន្តិ ឧច្ចារិតំ, វុត្តន្តិ អត្ថោ. អគ្គោតិ សព្ពសត្តេហិ អគ្គោ. ជេដ្ឋោតិ វុទ្ធតរោ. សេដ្ឋោតិ បសត្ថតរោ. វិសិដ្ឋេហិ សីលាទីហិ គុណេហិ សមន្នាគតត្តា វិសិដ្ឋោ. ឧគ្គតតមោតិ ឧត្តមោ. បវរោតិ តស្សេវ វេវចនំ. នត្ថិ ឯតស្ស សមោតិ អសមោ. អសមា បុព្ពពុទ្ធា, តេហិ សមោតិ អសមសមោ. នត្ថិ ឯតស្ស បដិសមោ បដិបុគ្គលោតិ អប្បដិសមោ. នត្ថិ ឯតស្ស បដិភាគោតិ អប្បដិភាគោ. នត្ថិ ឯតស្ស បដិបុគ្គលោតិ អប្បដិបុគ្គលោ.

សភាវបកតិកាតិ សភាវភូតា អកិត្តិមា បកតិ. ការណមហន្តត្តាតិ ការណានំ មហន្តតាយ, មហន្តេហិ ពុទ្ធករធម្មេហិ បារមិសង្ខាតេហិ ការណេហិ ពុទ្ធគុណានំ និព្ពត្តិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បថវីអាទីនិ មហន្តានិ វត្ថូនិ, មហន្តា ចក្កវាឡាទយោ អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ ឯកេកាវ, ឯវំ សម្មាសម្ពុទ្ធោបិ មហន្តោ អត្តនោ វិសយេ ឯកោ ឯវ. កោ ច តស្ស វិសយោ? ពុទ្ធភូមិ, យាវតកំ វា ញេយ្យំ. ‘‘អាកាសោ វិយ អនន្តវិសយោ ភគវា ឯកោ ឯវ ហោតី’’តិ វទន្តោ បរចក្កវាឡេសុបិ ទុតិយស្ស ពុទ្ធស្ស អភាវំ ទស្សេតិ.

ឥមិនាវ បទេនាតិ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ ឥមិនា ឯវ បទេន. ទស ចក្កវាឡសហស្សានិ គហិតានីតិ ជាតិខេត្តាបេក្ខាយ គហិតានិ. ឯកចក្កវាឡេនេវាតិ ឥមិនា ឯវ ឯកចក្កវាឡេន, ន យេន កេនចិ. យថា ‘‘ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តេ ឥមស្មិម្បិ ចក្កវាឡេ ជម្ពុទីបេ ឯវ, តត្ថាបិ មជ្ឈិមទេសេ ឯវាតិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ ជាតិខេត្តេ អធិប្បេតេបិ ឥមិនាវ ចក្កវាឡេន បរិច្ឆិន្ទិតុំ វដ្ដតិ.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.