អព្យាកតវណ្ណនា

អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋានំ កុសលាកុសលានំ បាកន្តិ វិបាកំ, វិបក្កភាវមាបន្នានមរូបធម្មានមេតមធិវចនំ. យថា ហិ លោកេ សាលិពីជាទីនំ ផលានិ តំសទិសានិ និព្ពត្តានិ វិបក្កានិ នាម ហោន្តិ, វិបាកនិរុត្តិញ្ច លភន្តិ, ន មូលង្កុរបត្តទណ្ឌនឡាទីនិ, ឯវំ កុសលាកុសលានំ ផលានិ អរូបធម្មភាវេន, សារម្មណភាវេន ច តំសទិសានិ វិបក្កភាវមាបន្នានីតិ វិបាកនិរុត្តិំ លភន្តិ, ន បន កម្មាភិនិព្ពត្តាបិ រូបធម្មា កម្មវិសទិសត្តា. វិបាកមេវ ចិត្តំ វិបាកចិត្តំ. ករណមត្តំ កិរិយា ផលទានាសម្ភវតោ. យេន បន ការណេន តស្ស ផលទានំ ន សម្ភវតិ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. កិរិយា ឯវ ចិត្តំ កិរិយចិត្តំ. វិបាកស្ស កាមាវចរាទិភាវោ កុសលេ វុត្តនយេន យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពោ. អលោភាទិសម្បយុត្តហេតូហិ សហ វត្តនតោ សហេតុកំ. តទភាវតោ អហេតុកំ. និព្ពត្តកហេតុវសេន សិជ្ឈមានម្បិ ហេតំ សម្បយុត្តហេតុវសេនេវ ‘‘សហេតុកមហេតុក’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥតរថា វវត្ថានាភាវតោ.

សកកុសលំ វិយាតិ អត្តនោ ជនកំ កាមាវចរកុសលំ វិយ. ជនកជនិតព្ពសម្ពន្ធវសេន ហិ តំ តំ កុសលំ តស្ស តស្ស វិបាកស្ស សកំ នាមំ ហោតិ.

‘‘សកកុសលំ វិយា’’តិ វុត្តត្តា បវត្តាការអារម្មណាទិតោ ចស្ស តំសទិសតា អាបជ្ជេយ្យាតិ តំនិវារណត្ថមាហ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ. ឆសុ អារម្មណេសូតិ បរិត្តាទិអតីតាទិអជ្ឈត្តាទិភេទេសុ ឆសុ រូបាទិអារម្មណេសុ. ភវន្តរបដិសន្ធានតោ បដិសន្ធិ. អវិច្ឆេទប្បវត្តិហេតុភាវេន ភវស្ស អង្គន្តិ ភវង្គំ. និព្ពត្តិតភវតោ បរិគញ្ញតាយ ចុតិហេតុតាយ ចុតិ. បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេសូតិ កាមាវចរធម្មបរិយាបន្នេសុ. កាមាវចរធម្មា ហិ កិលេសវិក្ខម្ភនាទីសុ អសមត្ថភាវេន បរិត្តានុភាវតាយ, ឱឡារិកាហិ វា កាមតណ្ហាទីហិ បរិតោ គហិតត្តា ‘‘បរិត្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិបាកស្ស សង្កប្បេត្វា អារម្មណគ្គហណាភាវតោ កម្មានុរូបមេវ បវត្តតីតិ បរិត្តកម្មវិបាកោ បរិត្តារម្មណេយេវ បវត្តិតុមរហតិ, ន មហគ្គតអប្បមាណារម្មណេតិ វុត្តំ ‘‘បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេសូ’’តិ. យទិ ឯវំ មហគ្គតវិបាកោបិ មហគ្គតារម្មណេយេវ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, សញ្ញាយត្តារម្មណស្ស សមាធិប្បធានស្ស កម្មស្ស អប្បនាបត្តស្ស តាទិសេនេវ វិបាកេន ភវិតព្ពត្តា. វណ្ណលក្ខណាទិកញ្ហិ អគ្គហេត្វា លោកសញ្ញានុរោធេនេវ គហិតេ បថវាទិកេ បរិកម្មសញ្ញាយ សមុប្បាទិតំ បដិភាគនិមិត្តសង្ខាតមារម្មណំ សញ្ញាវសំ សញ្ញាយត្តំ ហោតិ, តស្មា តទារម្មណស្ស សមាធិប្បធានស្ស អប្បនាបត្តស្ស កម្មស្ស វិបាកេន សមាធិប្បធានអប្បនាបត្តេហិ វិយ សញ្ញាយត្តារម្មណតាយ និព្ពិសេសេនេវ ភវិតព្ពំ. បរិត្តវិបាកោ បន មហគ្គតអប្បមាណបញ្ញត្តារម្មណកម្មនិព្ពត្តោបិ ហោតិ, សោ បរតោ អាគមិស្សតិ.

មុខនិមិត្តំ វិយាតិ មុខំ បដិច្ច ឧប្បន្ននិមិត្តំ វិយ. យថា ហិ តំ និរីហំ អបរំ មុខនិមិត្តំ ឧប្បាទេតុំ, អញ្ញំ វា កិញ្ចិ អត្តនោ ពលេន កាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមេតម្បិ វិបាកុប្បាទនាទីសុ ន ឧស្សហតិ. តេនាហ ‘‘និរុស្សាហ’’ន្តិ. ឧស្សាហោតិ ចេត្ថ អនុបច្ឆិន្នាវិជ្ជាតណ្ហាមានានុសយស្មិំ សន្តានេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាសង្ខាតោ, អាសេវនបច្ចយភាវសង្ខាតោ, វិញ្ញត្តិជនកតាសង្ខាតោ ច ព្យាបារោ. សោ វិបាកេ នត្ថិ កម្មវេគុក្ខិត្តត្តា បតិតំ វិយ ហុត្វា បវត្តមានស្ស តស្ស ឯកន្តេន ទុព្ពលភាវតោតិ តំ និរុស្សាហំ.

វិបច្ចនដ្ឋានន្តិ វិបច្ចនវសេន បវត្តនដ្ឋានំ, បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណវសេន ចតុកិច្ចានមេតេសំ បវត្តិឱកាសោតិ អត្ថោ. តត្ថ ចុតិភវង្គានំ អន្តរាឡំ បដិសន្ធិកិច្ចានំ ឋានំ, បដិសន្ធិអាវជ្ជនានំ, តទារម្មណាវជ្ជនានំ, ជវនាវជ្ជនានំ, វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនានញ្ច អន្តរាឡំ ភវង្គកិច្ចានំ ឋានំ, តទារម្មណបដិសន្ធីនំ, ជវនបដិសន្ធីនំ, ភវង្គបដិសន្ធីនំ វា អន្តរាឡំ ចុតិកិច្ចានំ ឋានំ, ជវនភវង្គានំ អន្តរាឡំ តទារម្មណកិច្ចានំ ឋានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មា បនេតំ ឋានំ ធម្មានំ តំតំកិច្ចវសេន បាកដំ ហោតិ, តស្មា ឋានំ វេទិតព្ពន្តិ ឋានំ ឧទ្ធរិត្វា បាកដកិច្ចវសេនេវ តំ បកាសេតុំ ‘‘ឥមានិហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អថ វា កិច្ចម្បិ កិច្ចវន្តានំ បវត្តិដ្ឋានភាវេន គយ្ហតីតិ ឋានន្តិបិ កិច្ចមេវ ឧទ្ធដន្តិ តំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមានិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៣២. អណ្ឌជជលាពុជយោនិសម្ភវានំ មនុស្សានំ, វិនិបាតិកាសុរានញ្ច អហេតុកបដិសន្ធិយាបិ សព្ភាវតោ អាហ ‘‘ទុហេតុកតិហេតូន’’ន្តិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណសម្បយុត្តា ទ្វេ អលោភាទយោ ហេតូ យេសំ តេ ទុហេតុកា. ឯស នយោ តិហេតុកេសុបិ. តត្ថ ទុហេតុកានំ ញាណវិប្បយុត្តានិ ចត្តារិ, តិហេតុកានំ ញាណសម្បយុត្តានិ ចត្តារិ បដិសន្ធិយោ ហោន្តិ, តថា ភវង្គចុតិយោបិ. យេន យេន ហិ ចិត្តេន បដិសន្ធិ ហោតិ, តំ តទេវ ភវង្គចុតិវសេនបិ បវត្តតិ. តទារម្មណំ បន អវិសេសេន ទដ្ឋព្ពំ ទុហេតុកានម្បិ តិហេតុកតទារម្មណស្ស ឥច្ឆិតត្តា. ននុ ចេតំ អសមបេក្ខិតាភិធានំ អាចរិយេនេវ ឥមស្ស បដិសិទ្ធត្តា. តថា ហិ វក្ខតិ –

‘‘អហេតុបដិសន្ធិស្ស, ន តទារម្មណំ ភវេ;

ទុហេតុកំ តិហេតុំ វា, ទុហេតុបដិសន្ធិនោ’’តិ. (អភិធ. ៤៤៣);

នយិទមសមបេក្ខិតាភិធានំ បដិសន្ធិជនកកម្មំ សន្ធាយ តត្ថ បដិសិទ្ធត្តា. យេន ហិ កម្មេន យា បដិសន្ធិ អាទិន្នា, ន តំ តតោ អធិកតរំ តទារម្មណំ បវត្តេ អភិនិប្ផាទេតិ. យំ បន អញ្ញម្បិ កិញ្ចិ កម្មំ តទាលទ្ធាវកាសំ សិយា, ន តំ តត្ថ តតោ អធិកតរម្បិ វិបាកំ ន និព្ពត្តេតីតិ អត្ថិ. ‘‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) ហិ បដ្ឋានវចនេន អហេតុកស្សាបិ នានាកម្មេន សុគតិយំ សហេតុកតទារម្មណមនុញ្ញាតំ. តេនាហុ អាចរិយា –

‘‘ហោតិ អញ្ញេន កម្មេន, សហេតុកំ អហេតុន’’ន្តិ.

យថា ច អហេតុកស្ស សហេតុកំ, ឯវំ ទុហេតុកស្ស តិហេតុកម្បិ ឥច្ឆន្តិ. អាចរិយជោតិបាលត្ថេរោ បន ‘‘សហេតុក’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា អហេតុកានម្បិ តិហេតុកតទារម្មណំ ឥច្ឆតិ. វុត្តញ្ហិ តេន ‘‘សហេតុក’’ន្តិ អវិសេសោបទេសេន ទុហេតុកំ, តិហេតុកញ្ច គហេតព្ពំ. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អហេតុកស្សាបិ តិហេតុកតទារម្មណមភិហិតំ, យញ្ចរហិ អត្ថសមាសេ អហេតុកានំ តិហេតុកផលានិ ទេតី’’តិ វុត្តំ, តំ កថំ? សោ ឯវ បុច្ឆិតព្ពោ, យោ តស្ស កត្តាតិ. អបរេ បន ‘‘មូលសន្ធិយា ជឡត្តា តស្ស តិហេតុកតទាលម្ពណំ ន លព្ភតិយេវា’’តិ វទន្តិ.

៣៣-៤. តតោតិ បដិសន្ធិតោ បរំ, ទុតិយចិត្តតោ បដ្ឋាយ. សតិបិ អន្តរន្តរា វីថិចិត្តុប្បាទេ តទវសានេ ឧប្បជ្ជមានស្ស យាវតាយុកំ អនិវត្តនតោ វុត្តំ ‘‘យាវតាយុក’’ន្តិ. ពលវារម្មណេតិ អតិមហន្តវិភូតារម្មណេ. បញ្ចទ្វារេ ហិ អតិមហន្តារម្មណេ មនោទ្វារេ វិភូតារម្មណេ តទារម្មណមុប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញេសុ. ឯការម្មណប្បវត្តិយា បដិសន្ធាទីនំ តិណ្ណម្បិ ឯកដ្ឋានេ ទស្សនត្ថំ ឧទ្ទេសេ តទារម្មណស្ស អវសានករណំ, ឥធ បន បវត្តិក្កមវសេន ចុតិយា អវសានករណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៥-៦. កម្មទ្វារន្តិ កាយវចីកម្មទ្វារស្ស ជនកវសេន ន បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ កាយោតិ កាយវិញ្ញត្តិ. កម្មន្តិ តំសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា, កាយេន កតំ កម្មំ កាយកម្មំ. កិញ្ចាបិ ហិ កាយោ កម្មស្ស ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ ន កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, តថាបិ តំសមុដ្ឋានស្ស តស្ស សព្ភាវេយេវ កាយកម្មាទិវោហារោតិ តំ តេន កតន្តិ វុច្ចតិ. កាយកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតំ ទ្វារំ កាយកម្មទ្វារំ. យទិ ឯវំ កម្មទ្វារវវត្ថានំ ន សិយា. កាយទ្វារេន ហិ សិទ្ធំ កម្មំ ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បន ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) វចនតោ វចីទ្វារេបិ សិជ្ឈតីតិ ទ្វារេន កម្មវវត្ថានំ ន សិយា, តថា វចីកម្មំ កាយទ្វារេបិ សិជ្ឈតីតិ កម្មេន ទ្វារវវត្ថានម្បិ ន សិយាតិ? តំ ន, តព្ពហុលវុត្តិយា ចេវ យេភុយ្យេន វុត្តិយា ច វវត្ថិតត្តា. កាយកម្មញ្ហិ កាយទ្វារេយេវ ពហុលំ បវត្តតិ, អប្បំ វចីទ្វារេ, តស្មា កាយទ្វារេ ពហុលប្បវត្តនតោ ឯតស្ស កាយកម្មភាវោ សិទ្ធោ វនចរកាទីនំ វនចរកាទិភាវោ វិយ. តថា កាយកម្មមេវ យេភុយ្យេន កាយទ្វារេ បវត្តតិ, ន ឥតរំ, តស្មា កាយកម្មស្ស យេភុយ្យេន ឯត្ថេវ បវត្តិតោ អស្ស កាយកម្មទ្វារភាវោ សិទ្ធោ ព្រាហ្មណគាមាទីនំ ព្រាហ្មណគាមាទិភាវោ វិយាតិ នេត្ថ កម្មទ្វារវវត្ថានេ កោចិ វិពន្ធោតិ. វចីកម្មទ្វារេបិ ឯស បពន្ធោ យថាសម្ភវំ ទដ្ឋព្ពោ.

មនោកម្មទ្វារំ បន សយំ មនោយេវ សមានំ អត្តនា សហគតចេតនាអនភិជ្ឈាទិកម្មានំ បវត្តិទ្វារភាវេន មនោទ្វារសង្ខំ លភតីតិ ន តំ ចិត្តស្ស ឧប្បត្តិទ្វារវសេន គណ្ហាតិ. ន ហិ សយំ អត្តតោវ បវត្តតិ. យទិ បន ចិត្តសម្បយុត្តា កម្មទ្វារភាវេន អធិប្បេតា, តទា តេសំ កម្មទ្វារភាវោ មនស្មិំ ន ឧបចារីយតីតិ សម្បយុត្តធម្មានំ ចិត្តាធិបតិភាវោ ចិត្តេ វិយាតិ ចិត្តំ ‘‘មនោកម្មទ្វារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សភាវតោ បន កម្មទ្វារំ នាម សម្បយុត្តធម្មាយេវាតិ ចិត្តំ តតោ បវត្តនតោ មនោកម្មទ្វារវសេន បវត្តតិ. អនន្តរបច្ចយភូតស្ស បន មនោកម្មទ្វារភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឥធ បន ‘‘អវិញ្ញត្តិជនត្តា’’តិ វចនេន កាយវចីកម្មទ្វារវសេនេវ អប្បវត្តិយា សាធិតត្តា មនោកម្មទ្វារំ ន គហិតមេវ. ន ហិ ‘‘អវិញ្ញត្តិជនត្តា’’តិ ការណំ មនោកម្មទ្វារវសេនបិ អប្បវត្តិំ សាធេតិ. អថ វា ‘‘អវិបាកសភាវតោ’’តិ វចនេន មនោកម្មទ្វារវសេនបិ អប្បវត្តិ សាធិតា ហោតិ. ‘‘កម្មទ្វារ’’ន្តិ ឯត្ថ កម្មគ្គហនេន នានក្ខណិកកម្មស្ស អធិប្បេតត្តា តស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតិ ឥមេសុ កាយវចីកម្មទ្វារសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ, មនោកម្មទ្វារេន សហ តីសុ ឯវ វា យថា កុសលំ បវត្តតិ, ន ឯវំ វិបាកោ, យថា ច កុសលំ កាយវចីមនោកម្មស្ស អាយូហនវសេន ទានាទិបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន បវត្តតិ, ន ឯវមយំ. អយំ បន នេវ កាយវចីកម្មទ្វារេសុ បវត្តតិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តាភាវតោ, ន កម្មវសេន, មនោកម្មទ្វារវសេនាបិ ច បវត្តតិ វិបាកុប្បាទនភាវាភាវតោ, ន បុញ្ញកិរិយវសេន បវត្តតិ ទានាទិវសេន អប្បវត្តនតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មទ្វារញ្ច…បេ… នោ សមា’’តិ វុត្តំ. ឯវន្តិ ទានាទិវសេន.

៣៧. ‘‘បរិត្តារម្មណត្តា’’តិអាទិ សម្បយុត្តធម្មវសេន វិសេសទស្សនំ. យស្មា ឯតេ បរិត្តារម្មណា, ករុណាមុទិតា ច បញ្ញត្តារម្មណា សត្តបញ្ញត្តិយំ បវត្តនតោ, តស្មា ទ្វិន្នមាលម្ពណានំ ឯកចិត្តស្ស វិសយភាវាននុគមនតោ ន តេសុ ករុណាមុទិតា កទាចិបិ ជាយន្តីតិ អយមេត្ថ បឋមគាថាយ អធិប្បាយោ.

៣៨. ទុតិយគាថាយ បន ហិ-សទ្ទោ យស្មាតិ ឥមស្ស អត្ថេ. យស្មា ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា កុសលា’’តិ (វិភ. ៧១៥) វុត្តា, តស្មាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ភគវតា ហិ សិក្ខាបទវិភង្គេ ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា កុសលា’’តិ (វិភ. ៧១៥) ឯវំ ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណី’’តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ សិក្ខាបទានំ កុសលភាវោ វុត្តោ, តេ ច វិរតិសភាវា ឯវ អាទិតោ តិណ្ណំ សិក្ខាបទានំ, បច្ឆិមស្ស ច សម្មាកម្មន្តេ, ឥតរស្ស សម្មាវាចាយំ, បញ្ចន្នម្បិ មិច្ឆាជីវហេតុកបញ្ចទុច្ចរិតតោ វិរមណវសេន បវត្តានំ សម្មាអាជីវេ ច អន្តោភាវតោ, តស្មា តា ឯកន្តកុសលភូតានំ កទាចិ អព្យាកតេ លភន្តិ, ឥតរថា សទ្ធាសតិអាទយោ វិយ ‘‘សិយា កុសលា, សិយា អព្យាកតា’’តិ វុច្ចេយ្យុន្តិ. យទិ ឯវំ លោកុត្តរផលេសុ អដ្ឋ, សត្ត វា មគ្គង្គា ន លព្ភន្តីតិ? នោ ន លព្ភន្តិ លោកិយវិរតីនមេវ តត្ថ ឯកន្តកុសលភាវស្ស វុត្តត្តា, លោកុត្តរវិរតិយោ បន ផលស្ស មគ្គបដិពិម្ពភូតត្តា មគ្គសទិសតោ អដ្ឋង្គិកតាយ, សត្តង្គិកតាយ ច ភវិតព្ពន្តិ ន ច ឯកន្តកុសលភាវេន វវត្ថាបេតុំ យុត្តា. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិ លោកុត្តរផលេសុបិ អដ្ឋង្គិកតាទិភេទោ មគ្គោ ឧទ្ធដោតិ.

៣៩. ‘‘តថាធិបតិនោ’’តិអាទិ អធិបតិវសេន វិសេសទស្សនំ. សព្ពេសម្បិ ហិ តេភូមកកុសលានំ អញ្ញោ អាយូហនកាលោ, អញ្ញោ វិបច្ចនកាលោ, តស្មា ន តានិ អត្តនោ វិបាកេហិ អធិបតិំ គាហាបេតុំ សក្កោន្តីតិ ន តេ ឆន្ទាទីនិ ធុរំ កត្វា បវត្តន្តិ. លោកុត្តរកុសលានិ ច បន អាយូហនកាលស្ស, វិបច្ចនកាលស្ស ច អន្តរាភាវតោ អត្តនោ ឆន្ទាទីនំ ពលស្ស អវូបសន្តកាលេយេវ វិបាកំ និព្ពត្តេន្តីតិ អនន្តរបច្ចយា ហុត្វា វិបាកេហិ អធិបតិំ គាហាបេតុំ សក្កោន្តីតិ. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិ លោកុត្តរវិបាកានំ អធិបតិយោគំ វក្ខតិ.

៤០. យស្មា មោរវាបិវាសិមហាទត្តត្ថេរេន វិបាកានំ អាគមនតោ អសង្ខារិកសសង្ខារិកភាវោ ឥច្ឆិតោ, តិបិដកចូឡនាគត្ថេរេន បច្ចយតោ, តស្មា ឧភិន្នម្បិ មតិទស្សនត្ថមាហ ‘‘អសង្ខារសសង្ខារវិធាន’’ន្តិអាទិ. បុរិមត្ថេរោ ហិ យថា មុខេ ចលិតេ អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ ចលតិ, ឯវំ អសង្ខារិកស្ស កុសលស្ស វិបាកោ អសង្ខារិកោ, សសង្ខារិកស្ស វិបាកោ សសង្ខារិកោតិ អាហ, តស្មា តស្ស មតិទស្សនត្ថំ ‘‘អសង្ខារ…បេ… បុញ្ញតោ’’តិ វុត្តំ. ទុតិយត្ថេរោ បន អសង្ខារិកាទីសុ យេន កេនចិបិ ចិត្តេន កម្មេ អាយូហិតេ អាសន្នមរណស្ស អត្តនោ, បរេសំ វា បយោគេន វិនា អសង្ខារេន អប្បយោគេន កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានេ បដិសន្ធិ ឧប្បជ្ជមានា អសង្ខារិកា. យស្ស កស្សចិ សសង្ខារេន សប្បយោគេន កម្មាទិបច្ចុបដ្ឋានេ សសង្ខារិកា. តថា ភវង្គចុតិយោបិ. តទារម្មណញ្ច បណីតាបណីតឧតុភោជនាទិបច្ចយវសេន, អនន្តរនិរុទ្ធកុសលាកុសលស្ស វសេន វា អសង្ខារសសង្ខារន្តិ ឯវំ បច្ចយតោ អសង្ខារិកាទិវិធានតមាហ, តស្មា តស្ស មតិទស្សនត្ថំ ‘‘ញេយ្យំ បច្ចយតោ ចេវា’’តិ វុត្តំ. ឥទមេវ ច បន អាចរិយា បសំសន្តិ.

៤១-២. ហីនាទីនំ វិបាកត្តាតិ អធិបតិយោគាភាវេបិ ហីនមជ្ឈិមបណីតានំ កុសលានំ វិបាកត្តា. ឯតេន អាគមនតោ ហីនាទិភាវំ វិភាវេតិ. វិនេយ្យសន្តានគតកិលេសមលវិធមនេន តស្ស បុននតោ បុញ្ញោ វាទោ វចីឃោសោ ឯតស្ស, វុត្តនយេនេវ បុញ្ញំ វទតីតិ វា បុញ្ញវាទី, តេន បុញ្ញវាទិនា. ‘‘ឯកន្តេន សវត្ថុក’’ន្តិ វុត្តេបិ រូបលោកេ បវត្តិ អនិវារិតាតិ អាហ ‘‘កាមលោកស្មិ’’ន្តិ. ‘‘ន បនញ្ញត្ថ ជាយតេ’’តិ ឥមិនា បន ព្យតិរេកតោ លទ្ធមត្ថំ ទស្សេតីតិ.

ឯវំ តាវ សហេតុកវិបាកេ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ អហេតុកេ និទ្ទិសិតុំ ‘‘អហេតុកវិបាកចិត្តំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កស្មា បន សហេតុកស្ស កម្មស្ស អហេតុកវិបាកោ ហោតីតិ? វុច្ចតេ – ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ តាវ បញ្ចន្នំ អារម្មណាភិនិបាតមត្តត្តា អលោភាទិសម្បយោគោ ន សម្ភវតិ, តថា មន្ទតរកិច្ចេសុ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណេសូតិ ឯវំ ហេតូនំ ឧប្បត្តិយា អសម្ភវតោ ច នេសំ អហេតុកតា ទដ្ឋព្ពា. ឧបេក្ខាទិយោគេ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ តាវ ចតុន្នំ ឥដ្ឋារម្មណេបិ បវត្តមានានំ វត្ថារម្មណសង្ឃដ្ដនាយ ទុព្ពលភាវតោ ឧបេក្ខាសហគតតា, កាយវិញ្ញាណស្ស ច តាយ ពលវភាវតោ សុខសហគតតា ហោតិ. សម្បដិច្ឆនំ បន អារម្មណឃដ្ដនយោគ្យភាវេន ឱឡារិកត្តា, ចតុចិត្តក្ខណាតីតវសេន ចិរជាតត្តា ច ទុព្ពលមត្តនោ និស្សយេន សហ អសមានជាតិកញ្ច ចក្ខាទិវត្ថុំ និស្សាយ ឧប្បន្នេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ លទ្ធានន្តរបច្ចយតាយ, អបុព្ពនិស្សយតាយ ច អារម្មណរសស្សាទេ ទុព្ពលន្តិ ឥដ្ឋាទីសុ អារម្មណេសុ ឧបេក្ខាសហគតមេវ. សន្តីរណំ បន វុត្តវិបរីតតោ ឥដ្ឋារម្មណេ សុខសហគតំ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ច ឧបេក្ខាសហគតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មនោវិញ្ញាណធាតុ វិយ វិសិដ្ឋមននកិច្ចាភាវតោ មនោមត្តា និស្សត្តនិជ្ជីវាទិអត្ថេហិ ធាតុ ចាតិ មនោធាតុ. សា ហិ សតិបិ វិញ្ញាណភាវេ មនោវិញ្ញាណតោ សម្ភវស្ស វិសិដ្ឋមននកិច្ចស្ស អករណតោ មននមត្តាយេវ ហោតិ. វុត្តលក្ខណវិបរីតតោ បន មនោ ច តំ វិញ្ញាណញ្ចាតិ មនោវិញ្ញាណំ, តទេវ យថាវុត្តដ្ឋេន ធាតូតិ មនោវិញ្ញាណធាតុ.

វិញ្ញាណបញ្ចកំ និយតារម្មណំ យថាក្កមំ រូបាទិឯកេកស្សេវ អារម្មណករណតោ. សេសត្តយមនិយតារម្មណំ បញ្ចារម្មណិកឆឡារម្មណិកភាវតោ.

ទដ្ឋព្ពតាយ ទិដ្ឋំ, រូបាយតនំ. សោតព្ពតាយ សុតំ, សទ្ទាយតនំ. មុនិតព្ពតាយ មុតំ, សម្បត្តស្សេវ គហេតព្ពតាយាតិ អត្ថោ, គន្ធាទិត្តយស្សេតំ នាមំ. ចក្ខាទីហិ វិនា កេវលំ មនសា ឯវ វិជានិតព្ពតាយ វិញ្ញាតំ, ធម្មាយតនំ. អនាមដ្ឋកាលវិសេសវចនត្តា ច នេសំ អតីតានាគតាបិ រូបាទយោ ទិដ្ឋាទិសទ្ទេហិ វុច្ចន្តិ. តេនេវ ហិ ‘‘ទដ្ឋព្ពតាយា’’តិអាទិនា កាលសាមញ្ញេន នេសំ និព្ពចនំ វុត្តំ. ទិដ្ឋំ អារម្មណំ យស្ស តំ ទិដ្ឋារម្មណំ. ឯវំ សុតារម្មណាទីសុ.

ចក្ខុតោ បវត្តន្តិ ចក្ខុទ្វារតោវ បវត្តំ សព្ពវាក្យានំ អវធារណផលត្តា. តេន មនោធាតុអាទីនំ ចក្ខុវិញ្ញាណភាវោ និវារិតោ ហោតិ តេសំ ទ្វារន្តរតោបិ បវត្តិសម្ភវតោ. អថ វា ‘‘ចក្ខុតោ បវត្ត’’ន្តិ ឥទំ សញ្ជាតិប្បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សញ្ចរណប្បវត្តិំ, តស្មា យថា កុណ្ឌមុខតោ ឧទកំ សញ្ចរណវសេន បវត្តតិ, ន ឯវំ បវត្តមិធ គហិតំ. យថា បន ចន្ទកន្តបាសាណតោ ឧទកំ សញ្ជាតិវសេន បវត្តតិ, ឯវំ បវត្តមេវ ចក្ខុតោ បវត្តន្តិ គហិតំ. យថា ច កិំ? យថា កុច្ឆិតោ សមុដ្ឋិតំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទិ មុខតោ សន្ទន្តម្បិ ‘‘មុខស្សវោ’’តិ ន វុច្ចតិ, មុខតោយេវ បន សមុដ្ឋហិត្វា តតោ សវន្តំ ខេឡំ ‘‘មុខស្សវោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ហទយវត្ថុសន្និស្សយតោ សមុដ្ឋហិត្វា ចក្ខុតោ បវត្តមានំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ នាម ន ហោតិ. ចក្ខុតោយេវ បន សមុដ្ឋហិត្វា តតោ បវត្តមានំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ នាមាតិ. យោ បន ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា ព្យញ្ជនមត្តស្សេវ អភិនិវិសិត្វា តំទ្វារប្បវត្តានំ សេសានម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណភាវំ មញ្ញេយ្យ, តំ និវារេតុំ បការន្តរេនបិ វិគ្គហំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចក្ខុម្ហិ សន្និស្សិត’’ន្តិ. យថា ចក្ខុតោ បវត្តំ, ចក្ខុសន្និស្សិតំ វា វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, ឯវំ សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ ‘‘សោតតោ បវត្តំ, សោតស្មិំ សន្និស្សិតំ វា វិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា យោជនំ អតិទិសន្តោ អាហ ‘‘តថា សោតវិញ្ញាណាទីនី’’តិ.

ចក្ខុសន្និស្សិតំ ហុត្វា រូបស្ស វិជាននលក្ខណមេតស្សាតិ ចក្ខុសន្និស្សិតរូបវិជាននលក្ខណំ. តត្ថ ចក្ខុសន្និស្សិតវចនេន ទិព្ពចក្ខាទិកំ អញ្ញំ រូបារម្មណំ វិញ្ញាណំ និវត្តេតិ. វិជានន-គ្គហណេន ចក្ខុសន្និស្សិតេ ផស្សាទិធម្មេ និវត្តេតិ. ចក្ខុរូប-គ្គហណេន និស្សយតោ, អារម្មណតោ ច ចិត្តំ វិភាវេតិ ឧភយាធីនវុត្តិកត្តា. យទិ ហិ ចក្ខុ នាម ន សិយា, អន្ធាបិ រូបំ បស្សេយ្យុំ, ន ច បស្សន្តិ. យទិ ច នីលាទិរូបំ នាម ន សិយា, ទេសាទិនិយមេន ន ភវិតព្ពំ, អត្ថេវ ច និយមោ. ឯកន្តសារម្មណតា ច ចិត្តស្ស វុត្តាតិ អារម្មណេន វិនា នីលាទិអាភាសំ ចិត្តំ បវត្តតីតិ ឯវំ បវត្តោ វាទោ មិច្ឆាវាទោតិ គហេតព្ពោ. តេនាហ ភគវា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥; សំ. និ. ៤.៦០; កថា. ៤៦៥). ឯត្ថ សិយា – កិំ បនេតំ ចក្ខុ, រូបញ្ច វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោន្តំ ឯកមេវ បច្ចយោ ហោតិ, ឧទាហុ អនេកន្តិ? ចក្ខុ តាវ ឯកម្បិ, រូបំ បន អនេកមេវ សង្គតំ. កិំ ការណំ? បច្ចយភាវវិសេសតោ. ចក្ខុ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោន្តំ អត្ថិភាវេនេវ ហោតិ តស្មិំ សតិ តស្ស ភាវតោ, អសតិ អភាវតោ. យតោ តំ អត្ថិអវិគតបច្ចយេហិស្ស បច្ចយោតិ វុត្តំ, ស្វាយំ បច្ចយភាវោ ន ឯកស្មិំ ន សម្ភវតីតិ ឯកម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ. រូបំ បន យទិបិ ចក្ខុ វិយ បុរេជាតអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ បុរេតរំ ឧប្បន្នំ ហុត្វា វិជ្ជមានក្ខណេយេវ ឧបការកត្តា, តថាបិ អនេកមេវ សង្គតំ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ អារម្មណភាវតោ. យញ្ហិ តំ អារម្មណំ តស្ស យថា តថា ឧបលព្ភនីយវសេនេវ អារម្មណបច្ចយភាវោ, វិញ្ញាណស្ស ច ឥន្ទ្រិយាធីនវុត្តិកស្ស អារម្មណសភាវូបលទ្ធិ ន ឯកទ្វិកលាបគតវណ្ណវសេន ហោតិ, នាបិ កតិបយកលាបគតវណ្ណវសេន, អថ ខោ អាភោគានុរូបំ អាបាថគតវណ្ណវសេនាតិ អនេកមេវ រូបំ សំហច្ចការិតាយ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ. អមុមេវ ហិ វិសេសំ វិភាវេតុំ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ចា’’តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥; សំ. និ. ៤.៦០; កថា. ៤៦៥) បាឡិយំ វចនភេទោ កតោតិ. ឯវំ សោតវិញ្ញាណេបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. ឃានវិញ្ញាណាទីនំ បន សម្បត្តគ្គាហតាយ អត្តនោ និស្សយេន សហ អល្លីនស្សេវ គហណតោ ឯកកលាបគតម្បិ គន្ធាទិកំ តេសំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ.

រូបមត្តារម្មណរសន្តិ រូបាយតនមត្តស្សេវ អារម្មណករណរសំ. មត្ត-សទ្ទេន យថា អារម្មណន្តរំ និវត្តេតិ, ឯវំ រូបាយតនេបិ លព្ភមានេ ឯកច្ចេ វិសេសេ និវត្តេតិ. ន ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វណ្ណមត្តតោ អញ្ញំ កិញ្ចិ នីលាទិវិសេសំ តត្ថ គហេតុំ សក្កោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កិញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតិ អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ រូបារម្មណេ ឯវ ឧប្បជ្ជនតោ តទភិមុខភាវេន គណ្ហាតីតិ វុត្តំ ‘‘រូបាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ. អត្តនោ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានានំ អរូបធម្មានំ សមនន្តរវិគតា អរូបធម្មា បវត្តិឱកាសទានេន អនន្តរសមនន្តរនត្ថិវិគតបច្ចយេហិ ឧបការកា, និស្សយារម្មណា ធម្មា វិយ អាសន្នការណាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រូបារម្មណាយ កិរិយាមនោធាតុយា អបគមបទដ្ឋាន’’ន្តិ. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កិរិយាមនោធាតុយា អារម្មណភេទតោ ភិន្នសភាវត្តា អាហ ‘‘កិរិយាមនោធាតូន’’ន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ គហិតំ រូបាទិអារម្មណំ តទនន្តរមេវ អបរិបតន្តំ កត្វា សម្បដិច្ឆន្តំ គណ្ហន្តំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘រូបាទិសម្បដិច្ឆនរស’’ន្តិ. តថាភាវេន សម្បដិច្ឆនភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតីតិ តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានំ.

ឆសុ អារម្មណេសុ កទាចិ បញ្ចន្នំ ជច្ចន្ធាទិវសេន តតោបិ ឩនានំ, ព្រហ្មលោកេ ច ទ្វិន្នមេវ វិជាននសភាវាបិ ឆឡារម្មណវិជាននលក្ខណា វុត្តា តំសភាវានតិវត្តនតោ, ឆស្វេវ វា ឥតរេសំ អារម្មណានំ អន្តោគធត្តា. សន្តីរណាទិរសាតិ យថាសម្ភវំ សន្តីរណតទារម្មណាទិកិច្ចា, សន្តីរណតទារម្មណបដិសន្ធិភវង្គចុតិកិច្ចាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ហទយវត្ថុបទដ្ឋានា’’តិ ឥទំ ឥមាសំ ទ្វិន្នំ មនោវិញ្ញាណធាតូនំ អនិពទ្ធដ្ឋានតាយ និពទ្ធការណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. វុត្តនយេន បន ‘‘តំតំអនន្តរាតីតវិញ្ញាណាបគមបទដ្ឋាន’’ន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. អហេតុកចិត្តានំ វិសុំ វិសុំ លក្ខណាទិកស្ស ទស្សិតត្តា បរិសេសតោ សហេតុកចិត្តានំ ឯកសទិសមេវ លក្ខណាទិកន្តិ វិញ្ញាយតិ. តំ បន ហេដ្ឋា វិភាវិតមេវ.

ឥទានិ ឥមាសំ អារម្មណាទិតោ ភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ បឋមា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកន្តមិដ្ឋារម្មណេតិ ឯកន្តេនេវ ឥដ្ឋារម្មណេ, អតិឥដ្ឋារម្មណេតិ អត្ថោ. បញ្ចសុ ឋានេសូតិ សហេតុកវិបាកានំ វុត្តេសុ ចតូសុ, សម្បដិច្ឆនវោដ្ឋព្ពនានំ អន្តរាឡសង្ខាតសន្តីរណដ្ឋានេ ចាតិ បញ្ចសុ ឋានេសុ, បញ្ចសុ កិច្ចេសូតិ វា អត្ថោ. កិញ្ចាបិ សោមនស្សបដិសន្ធិកស្ស ទោមនស្សជវនាវសានេ តទារម្មណសម្ភវេ អសតិ យំ កិញ្ចិ បរិចិតបុព្ពំ បរិត្តារម្មណមារព្ភ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណមុប្បជ្ជតីតិ ឥច្ឆិតំ, តថា បន ឧប្បជ្ជមានស្ស កទាចិយេវ សម្ភវតោ យេភុយ្យប្បវត្តិំ គហេត្វា ឆ ឋានានិ អវត្វា បញ្ចេវ វុត្តានិ. អថ វា តំ ឧប្បជ្ជមានំ តទារម្មណដ្ឋានេយេវ និព្ពត្តតីតិ តំវសេនេវ តស្សាបិ ឋានំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អចក្ខុសំវត្តនិកកម្មនិព្ពត្តតាយ ជាតិយា អន្ធោ ជច្ចន្ធោ. កិញ្ចាបិ ហិ ជាតិក្ខណេ អណ្ឌជជលាពុជានំ សព្ពេសម្បិ ចក្ខុ នត្ថិ, យស្ស ភាវាភាវតោ អន្ធានន្ធវិចារណា ភវេយ្យ, តថាបិ ចក្ខុស្ស ឧប្បជ្ជមានារហកាលេបិ ចក្ខុវិបត្តិវិពន្ធកេន កម្មុនា បដិហតសាមត្ថិយេន បដិសន្ធិទាយកេន ឥតរេនាបិ វា កម្មេន តស្ស អនុបាទិយមានត្តា សត្តោ ‘‘ជច្ចន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. អថ វា ជច្ចន្ធោតិ បសូតិយំយេវ អន្ធោ, មាតុកុច្ឆិយំយេវ អន្ធោ ហុត្វា និក្ខន្តោតិ អត្ថោ. តេន ទុហេតុកតិហេតុកានំ មាតុកុច្ឆិគតកាលេបិ ចក្ខុស្ស អវិបជ្ជនំ សិទ្ធំ ហោតិ, ឯវំ ជាតិពធិរាទីសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. ជច្ចជឡោតិ ជាតិយា អញ្ញាណកោ. កិញ្ចាបិ ទុហេតុកបដិសន្ធិកោបិ ជាតិយំ អញ្ញាណកោ, តស្ស បន បវត្តិយំ បញ្ញា សម្ភវតីតិ វុត្តនយេន យេភុយ្យតោ បវត្តិយម្បិ បញ្ញាយាសម្ភវតោ ជច្ចជឡោ វេទិតព្ពោ. ជច្ចុម្មត្តកោ សុរាមេរយបានាទិឧម្មត្តកភាវសំវត្តនិកកម្មបរិភាវិតេន កម្មេន គហិតបដិសន្ធិកោ. បណ្ឌកោតិ បរទារគមនាទិកម្មបរិភាវិតេន កម្មុនា គហិតបដិសន្ធិកោ. សោ បញ្ចវិធោ អាសិត្តបណ្ឌកោ ឧសូយបណ្ឌកោ បក្ខបណ្ឌកោ ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ នបុំសកបណ្ឌកោតិ. ឥធ បន ឱបក្កមិកបណ្ឌកស្ស សហេតុកស្សាបិ ភាវតោ, នបុំសកស្ស ច វិសុំ គហណតោ តយោ បណ្ឌកា អធិប្បេតា. អាទិ-សទ្ទេន ជាតិមូគជាតិបង្គុលមម្មនាទីនំ សង្គហោ. កេចិ បន ‘‘ឯកច្ចេ អហេតុកបដិសន្ធិកា អវិកលិន្ទ្រិយា ហុត្វា ថោកំ វិចារណបកតិកាបិ ហោន្តិ, តស្មា តាទិសានម្បិ ឥធ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហោ’’តិ វទន្តិ. ឯត្ថ ច ជច្ចន្ធាទីនមេវ អយំ បដិសន្ធីតិ ន គហេតព្ពា. ជច្ចន្ធាទយោ បន ឥមិនា បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តីតិ គហេតព្ពំ.

៤៣. តិហេតុកបុញ្ញស្សាតិ តិហេតុកស្សបិ ឧក្កដ្ឋបុញ្ញស្ស. ទុហេតុកម្មស្ស បន សព្ពថាបិ សោឡសន្នំ វិបាកានំ អសម្ភវតោ តប្បដិក្ខេបបរត្តា ចេតនាយ ‘‘តិហេតុកបុញ្ញស្សា’’តិ អវិសេសតោ វុត្តំ.

កាមាវចរវិបាកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.