១. បឋមោ បរិច្ឆេទោ

ចិត្តនិទ្ទេសោ

កាមាវចរកុសលវណ្ណនា

៨. ឯវំ តាវ រតនត្តយប្បណាមាទិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យថារទ្ធប្បករណស្ស អត្ថសរីរភូតមភិធម្មំ សង្ខេបតោ ឧទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘ចិត្តំ ចេតសិក’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ចិត្តសទ្ទស្ស តាវ វចនត្ថំ សយមេវ អនន្តរំ វិបញ្ចេតិ. ‘‘ចេតសិក’’ន្តិអាទីសុ បន អវិប្បយោគីភាវេន ចេតសិ ចិត្តេ និយុត្តំ, តត្ថ វា ភវំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចេតសិកំ, វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្សេតំ អធិវចនំ. រុប្បតិ, រូបីយតីតិ វា រូបំ, សីតុណ្ហាទីហិ វិការមាបជ្ជតិ, អាបាទីយតីតិ អត្ថោ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ, ចតុវីសតិឧបាទារូបានញ្ច វសេន អដ្ឋវីសតិវិធស្ស រូបក្ខន្ធស្សេតំ អធិវចនំ. ភវាភវំ វិននតោ សំសិព្ពនតោ វានំ វុច្ចតិ តណ្ហា, ន វិជ្ជតិ សា ឯត្ថ, តតោ វា និក្ខន្តំ ឯតន្តិ និព្ពានំ, អមតំ អសង្ខតំ វត្ថុ. ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនេ. នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរិតរោតិ និរុត្តរោ. អថ វា ចតុវេសារជ្ជវិហារត្តា នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរំ បច្ចនីកវចនន្តិ និរុត្តរោ. ញាណប្បហានអន្តរាយនិយ្យានិកេសុ ហិ សទេវកេ លោកេ ន កោចិ សត្ថុ សហធម្មិកំ ឧត្តរំ វចនំ កថេតុំ សមត្ថោ អត្ថីតិ. តត្រ ភគវា ឧត្រាសាភាវតោ វិសារទោវ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធាតិ តត្រ វត មំ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា កោចិ វា លោកស្មិំ សហធម្មេន បដិចោទេស្សតីតិ និមិត្តមេតំ, សារិបុត្ត, ន សមនុបស្សាមិ, ឯតមហំ, សារិបុត្ត, និមិត្តំ អសមនុបស្សន្តោ ខេមប្បត្តោ អភយប្បត្តោ វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមិ.

‘‘ខីណាសវស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ អាសវា អបរិក្ខីណាតិ តត្រ វត មំ…បេ… វិហរាមិ.

‘‘យេ ច ខោ បន តេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយាតិ តត្រ វត មំ…បេ… វិហរាមិ.

‘‘យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោ, សោ ន និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយាតិ តត្រ វត មំ…បេ… វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥០).

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បកាសេតីតិ ចតុសច្ចប្បកាសនោ. ទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គវសេន ហិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ, ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អរិយសច្ចានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, ទុក្ខសមុទយំ អរិយសច្ចំ, ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ច’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៨៣). តត្ថ តេភូមកា ធម្មា អនេកុបទ្ទវាធិដ្ឋានតាយ ធុវសុភាទិវិរហេន, កុច្ឆិតតុច្ឆដ្ឋេន ច ទុក្ខំ នាម. កម្មាទិវិសេសបច្ចយសមវាយេ ទុក្ខុប្បត្តិការណភាវេន តណ្ហា សមុទយោ នាម ‘‘សមេច្ច ឧទេតិ ទុក្ខំ ឥមស្មា’’តិ កត្វា. ទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធបច្ចយត្តា ទុក្ខនិរោធោ និព្ពានំ. តំ បន ទុក្ខនិរោធំ អាលម្ពណករណវសេន គមនតោ បាបុណនតោ, តទធិគមាយ បដិបទាភាវតោ ចាតិ ‘‘ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’’តិ លោកុត្តរមគ្គោ វុច្ចតិ. សច្ចដ្ឋោ បន តេសំ តច្ឆាវិបរីតភូតភាវតោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ. ឯត្ថ បន ចតុន្នំ អរិយផលានំ, អរិយមគ្គសម្បយុត្តានញ្ច សច្ចវិនិស្សដភាវេបិ ឥធ មគ្គនិព្ពានប្បកាសនតាវចនេនេវ តប្បកាសនត្ថម្បិ វុត្តំ ហោតិ, អនាសវភាវេន ឯកលក្ខណត្តា តំតំហេតុកវិសយភាវតោ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯត្ថ ច ‘‘និរុត្តរោ ចតុសច្ចប្បកាសនោ’’តិ ឥមេហិ ភគវតោ ចិត្តាទិចតុព្ពិធធម្មទេសនានុកូលគុណវិសេសំ ទស្សេតិ អតថាវិធស្ស តំទេសនាសាមត្ថិយាយោគតោ. អថ វា ‘‘និរុត្តរោ’’តិ វចនេន ចតុព្ពិធធម្មស្ស អនញ្ញថត្តំ ទីបេតិ. ‘‘ចតុសច្ចប្បកាសនោ’’តិ បន ឥមិនា យេ តេ ធម្មា ភគវតា វិនេយ្យបរិបាចនត្ថំ ទេសិតា, ន តេ ឥធ អធិប្បេតា. យេ បន បរិបាចិតេហិ តេហិ អភិសមេតព្ពវសេន ទុក្ខាទយោ ចតុព្ពិធា វុត្តា, តេយេវ ឧទ្ទិសិតព្ពត្ថេន អធិប្បេតាតិ ទស្សេតិ.

ឯវំ សង្ខេបតោ ចត្តារោ ធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ ឧទ្ទេសោ នាម និទ្ទេសត្ថាយ ហោតីតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋធម្មេ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ ចិត្ត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ ចិត្តាទីសុ ធម្មេសុ. វិសយវិជាននំ ចិត្តន្តិ យំ វិសយសង្ខាតស្ស អារម្មណស្ស វិជាននំ ឧបលទ្ធិ, តំ ចិត្តន្តិ អត្ថោ. ឥមិនា បន ចិត្តស្ស អារម្មណបដិពទ្ធវុត្តិតំ, អនិច្ចតំ, អការកតញ្ច ទីបេតិ. ‘‘វិសយវិជានន’’ន្តិ ហិ អារម្មណេន ចិត្តំ ឧបលក្ខេន្តោ តស្ស តទាយត្តវុត្តិតំ, តំទីបនេន ច តទភិមុខកាលេយេវ ឧប្បត្តិទីបនតោ អនិច្ចភាវញ្ច ទីបេតិ. ភាវនិទ្ទេសេន បន វិជាននមត្តទីបនតោ អការកភាវំ. យថាបច្ចយញ្ហិ បវត្តិមត្តមេវេតំ, យទិទំ សភាវធម្មោ នាមាតិ. ឯវញ្ច កត្វា សព្ពេសម្បិ ចិត្តចេតសិកធម្មានំ ភាវសាធនមេវ និប្បរិយាយតោ លព្ភតិ. យំ បន ‘‘ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ, តេន ចិត្តំ វិចរតីតិ វិចារោ’’តិអាទិនា កត្តុករណវសេន និព្ពចនំ វុច្ចតិ, តំ បរិយាយកថនន្តិ វេទិតព្ពំ. សកសកកិច្ចេសុ ហិ ធម្មានំ អត្តប្បធានតាសមារោបនេន កត្តុភាវោ, តទនុកូលភាវេន តំសម្បយុត្តធម្មសមូហេ កត្តុភាវសមារោបនេន ករណត្តញ្ច បរិយាយតោវ លព្ភតីតិ. តថា និទស្សនំ បន ធម្មសភាវតោ អញ្ញស្ស កត្តាទិនោ អភាវបរិទីបនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘វិសយវិជានន’’ន្តិ ច ឯតេន ចិត្តស្ស អារម្មណូបលទ្ធិលក្ខណតា វុត្តាតិ ឥទានិស្ស រសាទីនិ វុច្ចន្តិ. បុព្ពង្គមរសញ្ហិ ចិត្តំ សន្ធានបច្ចុបដ្ឋានំ នាមរូបបទដ្ឋានំ. ទ្វារំ បត្វា តទារម្មណញ្ហិ វិភាវនដ្ឋេន ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ. តថា ហិ ចក្ខុទ្វារេន ទដ្ឋព្ពំ រូបារម្មណំ ចិត្តេនេវ ជានាតិ…បេ… មនោទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពំ ធម្មារម្មណំ ចិត្តេនេវ ជានាតិ. យថា ហិ នគរគុត្តិកោ នគរមជ្ឈេ សិង្ឃាដកេ និសីទិត្វា ‘‘អយំ នេវាសិកោ, អយំ អាគន្តុកោ’’តិ អាគតាគតំ ជនំ ឧបធារេតិ, ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ, តស្មា ទ្វារំ បត្វា តទារម្មណំ វិភាវនដ្ឋេន បុរេចារិកន្តិ បុព្ពង្គមរសំ. បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ឧប្បជ្ជមានំ បុរិមំ បុរិមំ និរន្តរំ កត្វា សន្ទហមានមិវ ឧបដ្ឋាតិ, គហណភាវំ គច្ឆតីតិ សន្ធានបច្ចុបដ្ឋានំ. បញ្ចវោការេ បនស្ស និយមតោ នាមរូបំ, ចតុវោការភវេ នាមមេវ បទដ្ឋានន្តិ នាមរូបបទដ្ឋានញ្ច ហោតិ. នានត្តំ បន លក្ខណាទីនំ ឧបរិ វក្ខមាននយេន វេទិតព្ពំ. វក្ខតិ ហិ រូបបរិច្ឆេទេ –

‘‘សាមញ្ញំ វា សភាវោ វា, ធម្មានំ លក្ខណំ មតំ;

កិច្ចំ វា តស្ស សម្បត្តិ, រសោតិ បរិទីបិតោ.

‘‘ផលំ វា បច្ចុបដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាននយោបិ វា;

អាសន្នការណំ យំ តុ, តំ បទដ្ឋានសញ្ញិត’’ន្តិ. (អភិធ. ៦៣៣-៦៣៤);

យត្ថ យត្ថ បន លក្ខណាទីនិ វុច្ចន្តិ, តត្ថ តត្ថ ឥមិនាវ នយេន តេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

វចនត្ថវិជាននេន វិទិតចិត្តសាមញ្ញស្ស ឧត្តរិ ចិត្តវិភាគោ វុច្ចមានោ សោភេយ្យាតិ វចនត្ថវិជាននមេវ តាវ អាទិម្ហិ យុត្តតរន្តិ តំ តាវ កថេតុកម្យតាយ បុច្ឆតិ ‘‘តស្ស បន កោ វចនត្ថោ’’តិ. បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា – (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៤៤៩; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.១; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៧០) អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តត្ថ យំ អញ្ញាតំ អទិដ្ឋំ, តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ បញ្ហាករណំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា នាម. យំ បន ញាតំ ទិដ្ឋំ, តស្ស អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហាករណំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា នាម. បកតិយា បន សំសយបក្ខន្ទនស្ស អត្តនោ សំសយសមុគ្ឃាដនត្ថំ បញ្ហាករណំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា នាម. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ? អនិច្ចំ, ភន្តេ. យំ បនានិច្ចំ, ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៧៩; មហាវ. ២១) អនុមតិគ្គហណត្ថំ បញ្ហាករណំ អនុមតិបុច្ឆា នាម. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៣; សំ. និ. ៥.៤០២-៤០៤) បន តំតំធម្មានំ ទេសនាធិប្បាយេន បញ្ហាករណំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា នាម.

តាសុ បុរិមា តិស្សោ អាចរិយានំ ន សម្ភវន្តិ. ន ហិ តេ គន្ថករណត្ថាយ អារភិត្វា ឥទានិ អទិដ្ឋំ ជោតេន្តិ, ទិដ្ឋំ សំសន្ទេន្តិ, សំសយំ វា បក្ខន្ទន្តិ តព្ពិសោធនបុព្ពកមេវ គន្ថករណេ អភិនិវេសនតោ. ឥតរា បន ទ្វេ សម្ភវន្តិ. តាសុ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. អបិច ចោទនំ សមុដ្ឋាបេន្តា អាចរិយា អញ្ញំ ចោទកំ បរិកប្បេត្វា តស្ស វចនវសេន សមុដ្ឋាបេន្តីតិ តំវសេនេត្ថ អទិដ្ឋជោតនាវិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆាបិ លព្ភន្តេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សាតិ តស្ស ចិត្ត-សទ្ទស្ស. ចិត្តេ ហិ អធិគតេ តស្ស វាចកោ សទ្ទោបិ សហចរិយតោ អធិគតោវ ហោតីតិ តស្ស ឥធ ត-សទ្ទេន បរិគ្គហោ. កេចិ បន ‘‘តស្ស ចិត្តស្សា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ ‘‘តស្ស កោ វចនត្ថោ’’តិ ឥមិនា ន សមេតិ. ន ហិ ចិត្តស្ស ‘‘កោ វចនត្ថោ’’តិ បុច្ឆា សម្ភវតីតិ.

ឥទានិ យថាបុច្ឆិតមត្ថំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘វុច្ចតេ’’តិ តាវ បដិញ្ញំ កត្វា ‘‘សព្ពសង្គាហកវសេនា’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជនមារទ្ធំ. តត្ថ សព្ពសង្គាហកវសេនាតិ ហេដ្ឋិមន្តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ ឧបាទាយ សព្ពេសំ អារម្មណវិជាននសភាវត្តា តេសំ សព្ពេសមេវ សង្គាហកវសេន, ន បន វក្ខមាននិព្ពចនេសុ វិយ យថាលាភវសេនាតិ អត្ថោ. ចិន្តេតីតិ វិជានាតិ. ចិន្តេន្តិ តេន គោចរន្តិ វា ចិត្តំ. សម្បយុត្តធម្មានំ កត្តុតាសមារោបនេន ហិស្ស ករណភាវោ លព្ភតិ. សព្ពសង្គាហកវសេន តាវ អត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យថាលាភវសេនបិ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តសន្តានំ វា ចិនោតីតិបី’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពចិត្តសាធារណត្តា ហិ ចិត្ត-សទ្ទស្ស យត្ថ យត្ថ យថា យថា អត្ថោ លព្ភតិ, តត្ថ តត្ថ តថា តថា គហេតព្ពោ. យស្ស បន ចិត្តស្ស យថាវុត្តអត្ថវិសេសោ ន លព្ភតិ, តំ រុឡ្ហីវសេន ចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា កិលញ្ជាទីហិ កតម្បិ តាលបណ្ណេហិ កតសរិក្ខកតាយ រុឡ្ហីសទ្ទេន ‘‘តាលវណ្ដ’’ន្ត្វេវ វុច្ចតីតិ. អត្តសន្តានន្តិ សកសន្តានំ, ជវនសន្តានន្តិ អត្ថោ. អត្ត-សទ្ទស្ស ហិ បរបច្ចនីកវចនត្តា អត្តនោ សន្តានោតិ សទិសវសេន ឧប្បជ្ជមានោ ជវនសន្តានោ វុច្ចតិ. តំ ចិនោតិ រាសិំ ករោតីតិ អយមត្ថោ សាសេវនកានំ ជវនចិត្តានំ វសេន ទដ្ឋព្ពោ. តានិ ហិ បុរេជាតានិ បច្ឆាជាតានំ អាសេវនបច្ចយា ហុត្វា អត្តនោ ជវនសន្តានស្ស បគុណពលវភាវករណេន តំ ចិនន្តិ នាម. វា-សទ្ទោ អសព្ពសង្គាហកត្ថវិកប្បនេ. បិ-សទ្ទោ កិរិយាសម្បិណ្ឌនត្ថេ. អថ វា ‘‘សព្ពសង្គាហកវសេនា’’តិ ឥមស្ស ឥធាបិ សម្ពន្ធោ ហោតីតិ ឥទម្បិ សព្ពសង្គាហកវសេន វុត្តន្តិ គយ្ហមានេ អត្តសន្តានន្តិ វិញ្ញាណវចនស្ស អត្ត-សទ្ទស្ស សកត្ថវុត្តិត្តាយេវ តំវសេន ចិត្តសន្តានន្តិ អត្ថោ. អនន្តរាទិបច្ចយវសេន ហិ ចិត្តសន្តានស្ស អព្ពោច្ឆិន្នប្បវត្តិករណតោ សព្ពមេវ ចិត្តជាតំ ចិត្តសន្តានំ ចិនោតិ នាម. ឥមស្មិំ បនត្ថេ វា-សទ្ទោ កិរិយាវិកប្បនត្ថោ. បិ-សទ្ទោ ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ ឥមស្ស អាកឌ្ឍនត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមបក្ខេ បន ចិត្តន្តិ អធិការតោវ គហេតព្ពំ.

៩. វិចិត្តំ ករោតិ, វិចិត្តស្ស វា ករណន្តិ វិចិត្តករណំ, តតោ វិចិត្តករណា, វិចិត្តចិត្តកម្មាទីនំ ករណតោតិ អត្ថោ. លោកស្មិញ្ហិ យំ កិញ្ចិ ចិត្តកម្មាទិភេទំ វិចិត្តំ សិប្បជាតំ, សព្ពំ តំ ចិត្តេនេវ ចិន្តេត្វា ករីយតីតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ទិដ្ឋំ វោ, ភិក្ខវេ, ចរណំ នាម ចិត្តន្តិ? ឯវំ, ភន្តេ. តម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចរណំ នាម ចិត្តំ ចិត្តេនេវ ចិន្តិត’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១០០). ស្វាយមត្ថោ សវិញ្ញត្តិកានំ ពាត្តិំសចិត្តានមុបលព្ភតិ. សាសវកុសលាកុសលំ វា វិចិត្តគតិអាទិករណតោ វា វិចិត្តករណដ្ឋេន ចិត្តំ. ននុ ច វិចិត្តគតិអាទយោ កម្មវសេន និប្ផជ្ជន្តិ. យថាហ –

‘‘កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ គតិយា នានាករណំ បញ្ញាយតិ អបទា ទ្វិបទា ចតុប្បទា ពហុប្បទា រូបិនោ អរូបិនោ សញ្ញិនោ អសញ្ញិនោ នេវសញ្ញីនាសញ្ញិនោ, កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ ឧបបត្តិយា នានាករណំ បញ្ញាយតិ ឧច្ចនីចតា ហីនបណីតតា សុគតទុគ្គតតា, កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ អត្តភាវេ នានាករណំ បញ្ញាយតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណតា សុជាតទុជ្ជាតតា សុសណ្ឋិតទុស្សណ្ឋិតតា, កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ លោកធម្មេ នានាករណំ បញ្ញាយតិ លាភាលាភេ យសាយសេ និន្ទាបសំសាយំ សុខទុក្ខេ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១).

តស្មា កម្មភេទនិព្ពត្តត្តា គតិអាទីនំ ចិត្តតា. កម្មន្តិ ច ចេតសិកធម្មភូតា ចេតនា, អភិជ្ឈាទយោ ច វុច្ចន្តិ, ន ចិត្តន្តិ. កថំ ចិត្តស្ស វិចិត្តគតិអាទិករណន្តិ? វុច្ចតេ – កម្មស្ស ចិត្តសន្និស្សិតត្តា តន្និប្ផាទិតម្បិ ចិត្តេនេវ កតំ ហោតិ, យថា រាជយោធេន បរាជិតោ សត្តុរញ្ញា ជិតោតិ វុច្ចតិ. វិចិត្តំ ករណមស្សាតិ វា វិចិត្តករណំ. តតោ ឯកដ្ឋានិកវជ្ជិតញ្ហិ ចិត្តំ បច្ចេកំ បដិសន្ធាទិវិចិត្តកិរិយវន្តតាយ, សព្ពមេវ វា ចិត្តំ អាវជ្ជនាទិអញ្ញមញ្ញវិសទិសកិរិយវន្តតាយ វិចិត្តករណំ យុត្តន្តិ. សព្ពវិកប្បេសុបិ ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិអាទីសុ វិយ ឧត្តរបទលោបោ ចិត្តបរិយាយេន ច វិចិត្ត-សទ្ទេន វា វិគ្គហោ វិ-សទ្ទលោបោ វា ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ‘‘វិចិត្តករណា’’តិ ឥទំ ចិត្តវិចិត្តភាវស្ស ញាបកហេតុនិទស្សនំ. តេន យស្មា ឥទំ វិចិត្តករណំ, តស្មា តស្ស វិចិត្តស្ស និប្ផាទកំ សយម្បិ តថេវ វិចិត្តន្តិ វិញ្ញាតព្ពន្តិ ឯវំ ករណវិចិត្តតាយ វិចិត្តត្តា ចិត្តន្តិ អត្ថោ. ឋបេត្វា តំ ករណវិចិត្តតាយ វិចិត្តភាវំ អត្តនោ ឯវ ជាតិភូមិសម្បយោគាទិវសេន វិចិត្តតាយ ចិត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ ចិត្តតាយ វា’’តិ. តត្ថ យស្មា អញ្ញទេវ កុសលំ, អញ្ញំ អកុសលំ, អញ្ញំ អព្យាកតំ, អញ្ញំ កាមាវចរំ, អញ្ញំ រូបាវចរាទិភេទំ, អញ្ញំ សរាគំ, អញ្ញំ វីតរាគំ, អញ្ញំ សទោសំ, អញ្ញំ វីតទោសំ, អញ្ញំ សមោហំ, អញ្ញំ វីតមោហំ, អញ្ញំ រូបារម្មណំ, អញ្ញំ សទ្ទាទិអារម្មណំ, រូបារម្មណេសុ ច អញ្ញំ នីលារម្មណំ, អញ្ញំ បីតាទិអារម្មណំ. ឯវំ សទ្ទារម្មណាទីសុបិ យថាសម្ភវំ. សព្ពេសុ ចេវ តេសុ អញ្ញំ ហីនំ, អញ្ញំ មជ្ឈិមំ, អញ្ញំ បណីតំ, ហីនាទីសុ ច អញ្ញំ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ ចិត្តាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីរិយាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីមំសាធិបតេយ្យន្តិ ឯវមាទិនា ជាតិភូមិសម្បយុត្តអារម្មណហីនមជ្ឈិមបណីតអធិបតិអាទីនំ វសេន វិចិត្តមនេកប្បការំ, តស្មា ឥមាយ អត្តវិចិត្តតាយ វា ចិត្តន្តិ វុច្ចតីតិ.

កាមញ្ចេត្ថ ឯកមេវ ចិត្តំ ឯវំ វិចិត្តំ នាម ន ហោតិ, វិចិត្តានំ បន អន្តោគធត្តា ឯតេសុ យំ កិញ្ចិ ឯកម្បិ វិចិត្តតាយ ចិត្តន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ សមុទាយវោហារេន អវយវស្សាបិ វោហរិយមានត្តា យថា បព្ពតនទីសមុទ្ទាទីនមេកទេសា ទិដ្ឋា បព្ពតាទយោ ទិដ្ឋាតិ, យថា ច ឯកេកចិត្តសម្បយុត្តាបិ វេទនាទយោ រាសដ្ឋេន ខន្ធវោហារេន ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា វុច្ចន្តិ. អបិចេត្ថ វិបាកវិញ្ញាណំ កម្មកិលេសេហិ ចិតន្តិ ចិត្តំ, តំ កិលេសសហាយេន កម្មុនា ផលភាវេន និព្ពត្តិតំ តេហិ ចិតំ នាម ហោតិ. ហោតុ តាវិទំ លោកិយវិបាកំ សន្ធាយ, លោកុត្តរំ បន បត្វា កថន្តិ? វុច្ចតេ – ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា, យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ…បេ… តស្មិំ សមយេ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា អរិយមគ្គចេតនាយបិ អវិជ្ជូបនិស្សយភាវស្ស បកាសិតត្តា លោកុត្តរកុសលស្សាបិ អនុសយា ឧបនិស្សយា ហោន្តីតិ តន្និព្ពត្តិតស្ស វិបាកស្ស កម្មកិលេសសញ្ចិតតាបរិយាយោ លព្ភតីតិ. ចិតំ តាយតីតិ វា ចិត្តំ. កម្មាទិសញ្ចិតោបិ ហិ អត្តភាវោ វិញ្ញាណូបរមេ មតោតិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘អាយុ ឧស្មា ច វិញ្ញាណំ, យទា កាយំ ជហន្តិមំ;

អប្បវិទ្ធោ តទា សេតិ, និរត្ថំវ កលិង្គរ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៣.៩៥);

សោ បនាយំ ចិត្ត-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ អនេកត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘ចិត្តោ ច គហបតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ២.១៣៣; ៤.១៧៦) បញ្ញត្តិយំ អាគតោ. ‘‘សព្ពោ លោកោ បរចិត្តេន អចិត្តោ’’តិអាទីសុ វិញ្ញាណេ. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកនិកាយម្បិ សមនុបស្សាមិ, ឯវំ ចិត្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.១០០) វិចិត្តេ, នានប្បការេតិ អត្ថោ. ‘‘ចរណំ នាម ចិត្ត’’ន្តិអាទីសុ ចិត្តកម្មកេ. ឥធ បន ចតុព្ពិធធម្មេ និទ្ទេសតោ បករណវសេន យថាវុត្តវចនត្ថយុត្តោ វិញ្ញាណវចនោវ ទដ្ឋព្ពោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ញត្តិយម្បី’’តិអាទិ. បញ្ញាបីយតិ ឯតាយាតិ បញ្ញត្តិ, តស្សំ នាមបញ្ញត្តិយន្តិ អត្ថោ. ចិត្តោតិ ហិ ឯកស្ស គហបតិនោ នាមំ. បិ-សទ្ទោ វក្ខមានសម្បិណ្ឌនត្ថោ. វិញ្ញាណេតិ សវិបាកាវិបាកភេទេ ចិត្តេ. តញ្ហិ វិជាននដ្ឋេន ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘វិជានាតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ, តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតី’’តិ. ចិត្តសម្មុតីតិ ចិត្តវោហារោ. ទដ្ឋព្ពាតិ វិញ្ញាតព្ពា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ចតុព្ពិធធម្មនិទ្ទេសដ្ឋានេ. វិញ្ញុនាតិ វិជានតា, អាភិធម្មិកេនាតិ អត្ថោ.

វិភាគវន្តានំ ធម្មានំ សភាវវិភាវនំ វិភាគេន វិនា ន ហោតីតិ ចិត្តស្ស វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘សារម្មណតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អាលម្ពន្តិ តំ និស្សាយ បវត្តន្តីតិ អារម្មណំ, បច្ចយោ, គោចរោ ច. តថា ហិ ‘‘លភតិ មារោ អារម្មណំ, លភតិ មារោ ឱតារ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) បច្ចយោ ‘‘អារម្មណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘និមិត្តំ អស្សាសបស្សាសា, អនារម្មណមេកចិត្តស្សា’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១៥៩) គោចរោ. ឥធ បន ឧភយម្បិ វដ្ដតិ សព្ពស្សេវ ចិត្តស្ស សប្បច្ចយសគោចរត្តា. សហ អារម្មណេន វត្តតិ តទវិនាភាវតោតិ សារម្មណំ. ភាវប្បធាននិទ្ទេសវសេន ចេត្ថ សារម្មណភាវោ សារម្មណ-សទ្ទេន វុត្តោ យថា ‘‘ឥទម្បិ ពុទ្ធេ រតនំ បណីតំ (ខុ. បា. ៦.៣). ចក្ខុ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.៨៥) រតនអត្តត្តនិយាទិភាវោ រតនាទីហិ សទ្ទេហីតិ, តតោ សារម្មណភាវតោតិ អត្ថោ. ឯវមញ្ញត្ថាបិ យថានុរូបំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកវិធន្តិ ឯកប្បការំ, ឯកកោដ្ឋាសន្តិ អត្ថោ.

សវិបាកាវិបាកតោតិ វិបាកុប្បាទនសភាវស្ស វិជ្ជមានាវិជ្ជមានភាវតោ. វិបាក-សទ្ទោ ហិ ទ្វីសុ អត្ថេសុ បវត្តតិ. កត្ថចិ វិបក្កភាវមាបន្នេសុ អរូបធម្មេសុ, កត្ថចិ វិបាកុប្បាទនសភាវេ. តថា ហេស ‘‘វិបាកា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៣) វិបក្កភាវមាបន្នេសុ អរូបធម្មេសុ បវត្តតិ. ‘‘វិបាកធម្មធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៣) វិបាកុប្បាទនសភាវេ. ឥធ បន វិបាកុប្បាទនសភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតរថា ហិ អភិញ្ញាកុសលាទីនំ សវិបាក-បទេ អសង្គហិតភាវាបត្តិ សិយា. តថា ហិ យទិ វិបក្កភាវមាបន្នា ឯវ ធម្មា ឥធ គហិតា សិយុំ, តេ យស្ស សន្តិ, តំ សវិបាកមិតរមវិបាកន្តិ អភិញ្ញាកុសលស្ស ចេវ កទាចិ អវិបាកស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិកម្មស្ស ភាវនាយបហាតព្ពាកុសលស្ស ច វិបាកុប្បត្តិយា អភាវតោ អវិបាក-បទសង្គហោ សិយា, ឯវញ្ច សតិ ‘‘អវិបាកំ អព្យាកត’’ន្តិ វក្ខមានត្តា នេសំ អព្យាកតភាវោ អាបជ្ជតិ, ន ចេតមិដ្ឋំ កុសលាកុសលនិទ្ទេសេយេវ តេសំ និទ្ទេសតោ. វិបាកុប្បាទនសភាវេ បន គហិតេ តំសភាវោ នាម អនុបច្ឆិន្នាវិជ្ជមានតណ្ហានុសយស្មិំ សន្តានេ សព្យាបារប្បវត្តិ ឯវាតិ តស្សា តេសុបិ អត្ថិតាយ អសតិបិ វិបាកុប្បាទនេ សវិបាក-បទសង្គហោ សិទ្ធោតិ ន កោចិ ឥដ្ឋវិឃាតោ អាបជ្ជតិ. យេន បន ការណេន អភិញ្ញាកុសលាទិកមវិបាកំ, យោ ចេត្ថ វត្តព្ពោ វិនិច្ឆយោ, តំ សព្ពំ តស្ស តស្ស អាគតដ្ឋានេយេវ ទស្សយិស្សាម.

កតមំ បនេត្ថ សវិបាកំ, កតមមវិបាកន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ សវិបាក’’ន្តិអាទិ. អព្យាកតន្តិ វិបាកកិរិយាវសេន ទុវិធមព្យាកតំ. តេសុ វិបាកចិត្តំ តាវ អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ វិយ និរុស្សាហត្តា វិបាកុប្បាទនេ អសមត្ថំ. កិរិយចិត្តេសុ ច យទេតំ ខីណាសវសន្តានេយេវ និយតមដ្ឋារសវិធំ វិញ្ញាណំ, តំ ឧបច្ឆិន្នភវមូលាយ សន្តតិយំ បវត្តតីតិ សមុច្ឆិន្នមូលាយ លតាយ បុប្ផំ វិយ ផលទាយី ន ហោតិ. អាវជ្ជនទ្វយំ បន អនុបច្ឆិន្នភវមូលេបិ សន្តានេ បវត្តមានំ អនាសេវនភាវេន ទុព្ពលត្តា មោឃបុប្ផមិវ ពីជភាវេ អសមត្ថំ អផលមេវ. ឥតិ សព្ពមេតំ អព្យាកតំ វិបាការហតាភាវតោ អវិបាកន្តិ វុត្តំ ‘‘អវិបាកំ អព្យាកត’’ន្តិ. ជាយន្តិ ឯត្ថ អសទិសាបិ សទិសាការាតិ ជាតិ, សមានាការោ, កុសលាកុសលាព្យាកតានំ ជាតិ កុសលាកុសលាព្យាកតជាតិ, តស្សា ភេទតោ តិវិធំ កុសលំ អកុសលំ អព្យាកតន្តិ. វចនត្ថបុច្ឆាយ បយោជនំ វុត្តមេវ.

១០. ‘‘កុច្ឆិតាន’’ន្តិអាទិ វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ កុច្ឆិតានន្តិ និន្ទិតានំ, អសុចិ វិយ នាគរិកេហិ វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពានំ បាបធម្មានន្តិ អត្ថោ. សលនតោតិ ហិំសនតោ, អបនយនតោ វា. កុសលញ្ហិ យថានុរូបំ តទង្គាទិវសេន អកុសលធម្មេ បជហន្តំ តេ ហិំសតិ, អបនយតីតិ វា វុច្ចតិ. អថ វា សលនតោ សំវរណតោ, បិទហនតោតិ អត្ថោ. កុសលធម្មវសេន ហិ អកុសលប្បវត្តិនិវារណេន, អប្បវត្តិធម្មតាបាទនេន ច មនច្ឆដ្ឋេសុ ទ្វារេសុ អប្បវត្តិយា សំវុតា បិហិតា ហោន្តិ. កុសានន្តិ រាគាទិអសុចិសម្បយោគេន នានាវិធទុក្ខហេតុតាយ ច កុច្ឆិតេនាការេន អប្បហីនភាវេន សន្តានេ សយន្តិ បវត្តន្តីតិ កុសា, បាបធម្មា. អថ វា កុច្ឆិតានំ បាណាតិបាតាទីនំ សាវជ្ជធម្មានំ សានតោ និសានតោ តេជនតោ កុសា, ទោសលោភាទយោ. ទោសាទីនញ្ហិ វសេន ចេតនាយ តិក្ខភាវប្បត្តិយា បាណាតិបាតាទីនំ មហាសាវជ្ជតាតិ. តេសំ លវនេន ឆិន្ទនេន យថានុរូបំ បជហនេនាតិ អត្ថោ. កុសេនាតិ កុច្ឆិតានំ សានតោ តនុករណតោ, ឱសានករណតោ វា ‘‘កុសា’’តិ លទ្ធនាមេន ញាណេន. លាតព្ពត្តាតិ អាទាតព្ពត្តា, សហជាតឧបនិស្សយភាវេន សន្តានេ បវត្តេតព្ពត្តា. ញាណញ្ហិ តិហេតុកកុសលំ សហជាតភាវេន ចេវ ឧបនិស្សយភាវេន ច, ទុហេតុកកុសលំ ឧបនិស្សយភាវេនេវ សន្តានេ បវត្តេតិ. ឯវញ្ច កត្វា កោសល្លសម្ភូតដ្ឋោ កុសលដ្ឋោតិ សព្ពកុសលានំ សាធារណវសេន អត្ថោ វុច្ចតិ. អថ វា កុសេនាតិ ជាតិសទ្ទតាយ ឯកវចននិទ្ទេសោ, កុសេហីតិ បន អត្ថោ. បុញ្ញកិរិយាវសេន ហិ បវត្តានិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ យថាវុត្តនយេន ‘‘កុសានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តេហិ លាតព្ពត្តា វុត្តនយេន បវត្តេតព្ពត្តា. អបិចេត្ថ –

‘‘កុសោ វិយ លុនាតីតិ, កុសា វិយ លុនាតិ វា;

កុសលំ កុំ សលេតីតិ, លុនាតិ កុសមិច្ចបី’’តិ.

តត្ថ យថា កុសោ គហិតោ ឧភយភាគគតំ ហត្ថបទេសំ លុនាតិ, ឯវមិទម្បិ ឧប្បន្នានុប្បន្នវសេន ឧភយភាគគតំ កិលេសបក្ខំ លុនាតិ ឆិន្ទតិ, សេយ្យថាបិ – ‘‘អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ, វាយមតិ, ឧប្បន្នានំ…បេ… បហានាយា’’តិ អាគតំ សម្មប្បធានំ. តស្មា កុសោ វិយ លុនាតីតិ កុសលំ. កុសា វិយ លុនាតីតិ ឯត្ថ ‘‘កុ’’ឥតិ ភូមិ វុច្ចតិ, ធម្មានំ អធិដ្ឋានភាវេន តំសទិសតាយ ឥធ រូបារូបក្ខន្ធោ វុត្តោ. អត្តនោ និស្សយភូតស្ស តស្ស ឯតរហិ, អាយតិញ្ច អនុទហនតោ វិនាសនតោ កុំ សាយន្តីតិ កុសា, រាគាទយោ, តេ វិយ អត្តនោ និស្សយំ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ. បយោគសម្បាទិតា ហិ កុសលធម្មា អច្ចន្តមេវ រូបារូបធម្មេ អប្បវត្តិករណេន សមុច្ឆិន្ទន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុបាបនតោតិ. វុត្តនយេន បន ‘‘កុ’’ន្តិ លទ្ធនាមស្ស រូបារូបក្ខន្ធស្ស សលនតោ អបនយនតោ កុំ សលេតីតិ កុសលំ. កុសំ លុនាតីតិ បន កុច្ឆិតា ឯត្ថ សយន្តីតិ កុសោ, កាយោ, តំ លុនាតិ យថាវុត្តវសេនេវាតិ កុសលំ.

១១. ឥទានិ កុសល-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារទស្សនត្ថមាហ ‘‘ឆេកេ កុសល-សទ្ទោយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គានំ (ម. និ. ២.៨៧), កុសលានច្ចគីតស្ស, សិក្ខិតា ចាតុរិត្ថិយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៩៤) ឆេកេ ទិដ្ឋោ, ឆេកបរិយាយោ បវីណត្ថោតិ អត្ថោ. ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសលំ, កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩) អារោគ្យេ. ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កាយសមាចារោ កុសលោ? យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៦១) ច ‘‘អបរំ បន, ភន្តេ, ឯតទានុត្តរិយំ, យថា ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៥) ច ឯវមាទីសុ អនវជ្ជេ. ‘‘កុសលានំ ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ វឌ្ឍតិ (ទី. និ. ៣.៨០), កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ (ធ. ស. ៤៣១) ច អាទីសុ ឥដ្ឋវិបាកេ. អនវជ្ជាទិកេតិ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកេ, ‘‘អនវជ្ជាទិកេ’’តិ ច អត្តនា វក្ខមានលក្ខណស្ស អនុរូបត្តា វុត្តំ, ន បន អារោគ្យត្ថស្ស អសម្ភវតោ. កិលេសរោគស្ស ហិ អភាវតោ កុសលំ អារោគ្យំ ហោតិ.

វជ្ជា រាគាទយោ, តេ យស្ស ន សន្តិ, តំ អនវជ្ជំ, ឥដ្ឋោ វិបាកោ ចតុក្ខន្ធសង្ខាតោ យស្ស, តំ ឥដ្ឋវិបាកំ, ឥដ្ឋវិបាកតា ចស្ស តំសភាវវន្តតាយ ទដ្ឋព្ពា, ន តស្ស អវស្សំ ឥដ្ឋវិបាកសម្ភវតោយេវ, លក្ខីយតិ អនេនាតិ លក្ខណំ, អនវជ្ជញ្ច តំ ឥដ្ឋវិបាកញ្ចាតិ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកំ. តំ លក្ខណមស្សាតិ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ.

ននុ ច កុសលមេវ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកំ, វុត្តនិយាមេន បន អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកតោ អញ្ញំ កុសលំ សិយា. ន ហិ សយមេវ អត្តនោ លក្ខណន្តិ សក្កា វត្តុន្តិ? នាយំ ទោសោ បរិញ្ញាតាបរិញ្ញាតវចនត្ថភាវភេទេ ឯកស្សាបិ លក្ខិតព្ពលក្ខណភាវបរិកប្បនតោ. ‘‘អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាក’’ន្តិ ហិ បរិញ្ញាតវចនត្ថំ. ‘‘កុសល’’ន្តិ អបរិញ្ញាតវចនត្ថំ. ឯវញ្ច យេន សភាវេន បរិញ្ញាតវចនត្ថស្ស សទ្ទស្ស អត្ថោ ហោតិ, យេន ច អបរិញ្ញាតវចនត្ថស្ស, តេសំ បរិញ្ញាតាបរិញ្ញាតវចនត្ថសភាវានំ ភេទេន តំសមង្គិស្ស កុសលស្ស ឯកស្សាបិ ភេទោ បរិកប្បីយតិ យថា ‘‘បុរេ ភវំ បដុ អាសិ, បដុតរោ ឯតរហី’’តិ គុណភេទេន, វត្ថុភេទេន ច បរិកប្បីយតិ, តស្មា បរិញ្ញាតវចនត្ថភាវេន លក្ខណំ, អបរិញ្ញាតវចនត្ថភាវេន លក្ខិតព្ពន្តិ ឯវំ បរិកប្បិតភេទេ បរិគ្គយ្ហមានេ ន កោចិ ទោសោ អាបជ្ជតិ.

អថ វា លក្ខីយតីតិ លក្ខណំ, អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកញ្ច តំ លក្ខណញ្ចាតិ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ, យំ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកំ ហុត្វា លក្ខីយតិ, តំ កុសលន្តិ អត្ថោ. អថ វា អនវជ្ជ-សទ្ទេន អនវជ្ជភាវោ វុត្តោ, ឥដ្ឋវិបាកសទ្ទេន ឥដ្ឋវិបាកភាវោ, តស្មា អនវជ្ជោ ច ឥដ្ឋវិបាកោ ច អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកំ, តំ លក្ខណមេតស្សាតិ ករណត្ថេ, កម្មត្ថេ វា លក្ខណ-សទ្ទេន អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណន្តិ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកសភាវវន្តំ, អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកភាវេន លក្ខិតព្ពំ វាតិ អត្ថោ. កិំ បនេត្ថ ការណំ បទទ្វយបរិគ្គហេន, ននុ ឯកេនេវ បទេន អធិប្បេតត្ថសិទ្ធិ សិយា. កិញ្ចាបិ ហិ ‘‘អនវជ្ជលក្ខណ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អបរំ បន, ភន្តេ, ឯតទានុត្តរិយំ, យថា ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.១៤៥) វិយ វជ្ជរហិតត្តា អព្យាកតស្សាបិ បសង្គោ សិយាតិ ឥដ្ឋវិបាក-បទំ វត្តព្ពមេវ, ‘‘ឥដ្ឋវិបាកលក្ខណ’’ន្តិ បន វុត្តេ ឥតរំ ន វត្តព្ពំ អព្យាកតស្ស វិបាការហភាវេន ឥដ្ឋវិបាកតាបសង្គភាវតោ? សច្ចមេតំ, អនវជ្ជ-បទេន កុសលស្ស បវត្តិសុខតំ, ឥដ្ឋវិបាក-បទេន ច វិបាកសុខតំ ទស្សេតុំ បទទ្វយំ វុត្តំ. អនវជ្ជបទញ្ហិ អត្តនោ បវត្តិសភាវវសេន លក្ខណវចនំ, ឥតរំ កាលន្តរេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាវសេនាតិ. អថ វា កុសលស្ស អត្ថវិសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ បុរិមបទំ វុត្តំ, បរិសុទ្ធវិបាកតំ ទស្សេតុំ បច្ឆិមំ. បុរិមំ វា កុសលស្ស អកុសលសភាវតោ និវត្តនំ, បច្ឆិមំ អព្យាកតសភាវតោតិ អលមតិបបញ្ចេន. ឯត្ថ ច ‘‘អនវជ្ជ…បេ… លក្ខណ’’ន្តិ វចនេន កុសលស្ស សាមញ្ញលក្ខណំ វុត្តំ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកសភាវស្ស កុសលជាតិយា សាធារណត្តា. អកុសលាទីនមសាធារណភាវេន សភាវលក្ខណំ វាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អកុសលវិទ្ធំសនរសន្តិ យថានុរូបំ អកុសលប្បជហនកិច្ចំ. កុសលញ្ហិ បរិត្តមហគ្គតលោកុត្តរភេទភិន្នំ យថាក្កមំ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បហានវសេន អកុសលបក្ខំ បជហតិ. អថ តទង្គាទិប្បហានានំ កិំ នានាករណន្តិ? វុច្ចតេ – ទានាទិបុញ្ញកិរិយវត្ថុគតេន តេន តេន កុសលង្គេន តស្ស តស្ស មច្ឆេរាទិអកុសលង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ, តំ ទីបាលោកេន អន្ធការវិទ្ធំសនំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ, កាមាវចរកុសលានំ បរិត្តានុភាវតាយ តេហិ អត្តនោ ឋិតិក្ខណេ វិទ្ធំសិតានមកុសលានំ តទបគមេ សតិ បុន អាគមេន វោត្ថរណតោ. តេសំ តេសំ នីវរណធម្មានំ វិក្ខម្ភនសង្ខាតំ បវត្តិនិវារណវសេន បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ, តំ ឃដប្បហារេន ជលតលេ សេវាលវិយូហនំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ ពលវតា ឃដប្បហារេន ទូរីកតំ សេវាលំ តស្មិំ អបនីតេបិ តំបហារវេគេន សហសា ន ឱត្ថរតិ, ឯវមេវ ឧបចារប្បនាភេទេន ឈានេន វិក្ខម្ភិតា កាមច្ឆន្ទាទយោ តទប្បវត្តិកាលេបិ តស្ស ពលេន សហសា ន ឱត្ថរន្តីតិ. អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនសង្ខាតំ សម្មា ឧច្ឆេទវសេន បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ, តំ បន អសនិសម្បាតេន រុក្ខាទីនំ សមូលវិទ្ធំសនំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្នកិលេសា អនុសយមត្តកេនាបិ សន្តានេ បវត្តន្តិ. យថា បន ឯកវារប្បវត្តេនបិ ឥន្ទគ្គិនា សហ មូលេហិ វិទ្ធំសិតា រុក្ខាទយោ ន បុន វិរុហន្តិ, ឯវមេវំ ឯកចិត្តក្ខណិកេនបិ តេន អត្តនោ ឧប្បាទមត្តេនេវ អនុសយមត្តដ្ឋាយិនោបិ កិលេសា សព្ពេន សព្ពំ វិទ្ធំសិតាយេវ ហោន្តិ.

វោទានំ វិសុទ្ធិ, សំកិលេសមលវិមុត្តីតិ អត្ថោ, តថា ហុត្វា បច្ចុបដ្ឋានមស្សាតិ វោទានបច្ចុបដ្ឋានំ, បរិសុទ្ធាការេន យោគិនោ ញាណស្ស ឧបដ្ឋាតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ កុសលស្ស វជ្ជរហិតឥដ្ឋវិបាកសភាវេហិ លក្ខណំ, កិច្ចឧបដ្ឋានាការវសេន ច រសបច្ចុបដ្ឋានានិ វត្វា បុន វជ្ជបដិបក្ខភាវវសេន ច លក្ខណំ, សម្បត្តិផលវសេន ច រសាទិកំ ទស្សេតុំ ‘‘វជ្ជបដិបក្ខត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វជ្ជានំ បដិបក្ខភាវោ វជ្ជបដិបក្ខត្តំ, តតោ. ឯតេន ‘‘អនវជ្ជលក្ខណ’’ន្តិ ឯត្ថ អ-ការោ បដិបក្ខត្ថោតិ ទស្សេតិ, តេន បនស្ស អព្យាកតតោ និវត្តនំ កតំ. ឥតរថា ហិ នាស្ស វជ្ជំ, វជ្ជតោ អញ្ញំ វា អនវជ្ជន្តិ អព្យាកតស្សាបិ តំលក្ខណតាបសង្គោ សិយា. ‘‘វជ្ជបដិបក្ខត្តា’’តិ បន វុត្តេ យស្មា កុសលាកុសលានមេវ បហាយកប្បហាតព្ពភាវេន អាលោកន្ធការានំ វិយ អញ្ញមញ្ញំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវោ, តស្មា កុសលមេវ វជ្ជបដិបក្ខត្តា អនវជ្ជលក្ខណំ, ន អញ្ញន្តិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ ហោតិ. វោទានភាវរសន្តិ វោទានភាវសម្បត្តិកំ, កិលេសមលេហិ អសំកិលិដ្ឋភាវេន សម្បជ្ជនកន្តិ អត្ថោ. បច្ចុបដ្ឋាបីយតិ ឧបនីយតិ ការណេន, អត្តនោ វា ការណំ បដិច្ច, តប្បដិពទ្ធភាវេន បដិមុខំ វា ឧបដ្ឋាតីតិ បច្ចុបដ្ឋានំ, ឥដ្ឋោ វិបាកោ បច្ចុបដ្ឋានមស្សាតិ ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ.

អសតិ យោនិសោមនសិការេ កុសលស្ស អនុប្បជ្ជនតោ, សតិ ច តស្មិំ ឧប្បជ្ជនតោ តស្ស សោ អាសន្នការណន្តិ អាហ ‘‘យោនិសោមនសិការបទដ្ឋាន’’ន្តិ. តត្ថ យោនិសោ បថេន ឧបាយេន មនសិការោ យោនិសោមនសិការោ, អត្ថតោ បន សានុសយសន្តានវតោ ឆន្នំ ទ្វារានមាបាថគតេស្វារម្មណេសុ បតិរូបទេសវាសាទិសម្បត្តិយា កុសលធម្មានំ បច្ចយភាវេន ភវង្គំ អាវដ្ដេត្វា ឧប្បន្នមាវជ្ជនំ យោនិសោមនសិការោ នាម. វុត្តបដិបក្ខវសេន អយោនិសោមនសិការោបិ ទដ្ឋព្ពោ. យំ បន និរនុសយសន្តានសមង្គិស្ស កិរិយចិត្តានំ បច្ចយភាវេន ឧប្បន្នំ, តំ ឋបេត្វា និរវជ្ជធម្មំ សាវជ្ជធម្មស្ស កស្សចិ បច្ចយភាវានុបគមនតោ យោនិសោមនសិការបក្ខំ វា ភជេយ្យ. ខីណាសវសន្តានគតត្តា យោនិសោអយោនិសោភាវមនបេក្ខិត្វា អាបាថគតារម្មណេសុ ឧប្បត្តិមត្តំ វិនា ន កស្សចិ កុសលាកុសលភាវស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ តទុភយវសេន នវត្តព្ពត្តា អព្យាកតមនសិការោតិ វា សង្ខំ គច្ឆេយ្យាតិ.

សាវជ្ជានិដ្ឋវិបាកលក្ខណមកុសលន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘វជ្ជា រាគាទយោ, តេ យស្ស សន្តិ, តំ សាវជ្ជំ, អនិដ្ឋោ វិបាកោ យស្ស, តំ អនិដ្ឋវិបាក’’ន្តិអាទិនា វុត្តនយានុសារេន បដិបក្ខយោជនា ទដ្ឋព្ពា. រសាទិតោ បនេតំ អនត្ថជននរសំ, សំកិលេសបច្ចុបដ្ឋានំ. អថ វា គារយ្ហភាវតោ សាវជ្ជលក្ខណមេវ, សំកិលេសភាវរសំ, អនិដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ, អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ. វចនត្ថតោ បន ន កុសលន្តិ អកុសលំ, កុសលបដិបក្ខន្តិ អត្ថោ. បដិបក្ខត្ថេ ហិ អយំ អការោ, ន បន អញ្ញត្ថេ, នាបិ អភាវេ. ឥតរថា ហិ តិកំ ន សិយា, ទុកំ, ចតុក្កំ វា អាបជ្ជេយ្យ. តថា ហិ យទិ កុសលតោ អញ្ញមកុសលំ សិយា, តទា អព្យាកតស្សាបិ តតោ អញ្ញភាវេន អកុសល-សទ្ទសង្គហោតិ កុសលាកុសលជាតិភេទតោ ទុវិធន្តិ ទុកំ វត្តព្ពំ. យទិ ច កុសលាភាវោ អកុសលំ, តេន ន កាចិ ជាតិ គយ្ហតីតិ កុសលាព្យាកតជាតិភេទតោ ទុកមេវ វត្តព្ពំ. អថ សិយា ‘‘អភាវោបិ វិសុំ គហេតព្ពោ’’តិ, ឯវំ សតិ តស្ស ជាតិយា អភាវតោ ជាតិ-សទ្ទេន សហ សម្ពន្ធោ ន សិយា. វិជ្ជមានស្ស ហិ ជាតិ នាម ហោតិ. យថេវ វា កុសលស្ស អភាវោ, ឯវំ អព្យាកតស្សាបិ អភាវោ អត្ថីតិ អនព្យាកតជាតិបិ វត្តព្ពាតិ ចតុក្កំ អាបជ្ជេយ្យ. ន ចេតមិដ្ឋំ កុសលាទិវសេន តិវិធជាតិយា ឯវ ឥច្ឆិតត្តា, បាឡិយញ្ច ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា’’តិ តិកវសេនេវ វុត្តត្តា ‘‘កុសលបដិបក្ខ’’ន្តិ បន វុច្ចមានេ មិត្តបដិបក្ខោ អមិត្តោ វិយ, លោភបដិបក្ខោ អលោភោ វិយ ច យំ ធម្មជាតំ កុសលស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតំ, តំ អកុសលន្តិ តស្ស វសេន តិកំ ឧបបន្នំ ហោតិ, ឧជុវិបច្ចនីកតា ចស្ស សាវជ្ជានិដ្ឋវិបាកត្តា, តេន បហាតព្ពភាវតោ ច វេទិតព្ពា, ន បន កុសលវិនាសនតោ. ន ហិ អកុសលេន កុសលំ បហីយតិ, មហាពលត្តា បន កុសលមេវ តំ បជហតិ. កុសលញ្ហិ មហាពលំ, អកុសលំ ទុព្ពលំ. តេនេវាហ ‘‘អពលា នំ ពលីយន្តិ, មទ្ទន្តេនំ បរិស្សយា’’តិ (សុ. និ. ៧៧៦), តស្មា កុសលមេវ យថាវុត្តនយេន អកុសលស្ស បហាយកំ, នាកុសលំ ឥតរស្សាតិ វេទិតព្ពំ.

តទុភយ…បេ… អព្យាកតន្តិ យំ ធម្មជាតំ កុសលំ វិយ ន អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ, នាបិ អកុសលំ វិយ សាវជ្ជានិដ្ឋវិបាកលក្ខណំ, អថ ខោ អវិបាកត្តា តទុភយវិបរីតលក្ខណំ, តំ អព្យាកតន្តិ អត្ថោ. ននុ ច ‘‘តទុភយវិបរីតលក្ខណ’’ន្តិ វុត្តេ សុខទុក្ខវេទនានំ វិបរីតា ឧបេក្ខាវេទនា វិយ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបាកានំ វិបរីតោ អញ្ញោ កោចិ វិបាកោ យស្ស អត្ថិ, តំ អព្យាកតន្តិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ តថា អសម្ភវតោ. យថា ហិ អាលោកន្ធការានំ វិបរីតោ អញ្ញោ កោចិ នត្ថិ, ឯវមិដ្ឋានិដ្ឋវិបាកានំ វិបរីតោ ន កោចិ វិបាកោ អត្ថីតិ. អថ វា តំ-សទ្ទោ ឥធ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបាកនិរបេក្ខំ កុសលាកុសលមត្តមេវ បច្ចាមសតីតិ កុសលាកុសលានំ សវិបាកត្តា តទុភយវិបរីតលក្ខណំ, តំ អវិបាកលក្ខណន្តិ អត្ថោតិ អលមេត្ថ អនុយោគេន. កុសលាកុសលភាវេន ន ព្យាកតន្តិ អព្យាកតំ. កុសលាកុសលញ្ហិ វត្វា អព្យាកតស្ស វុត្តត្តា កុសលាកុសលភាវេនេវ អវុត្តត្តាតិ វិញ្ញាយតិ, ន បការន្តរេន. តថា អវចនញ្ច តស្ស តទុភយវិបរីតលក្ខណត្តាយេវ, ន បន អវត្តព្ពត្តាមត្តេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា វិ-សទ្ទោ វិរោធិវចនោ. អា-សទ្ទោ អភិមុខភាវប្បកាសនោ, តស្មា អត្តនោ បច្ចយេហិ អញ្ញមញ្ញំ វិរោធាភិមុខតំ កតំ លក្ខណវិរោធតោ បហាយកប្បហាតព្ពភាវតោ វាតិ ព្យាកតំ, កុសលាកុសលំ. តតោ អញ្ញំ អព្យាកតំ. តញ្ហិ លក្ខណតោ អញ្ញមញ្ញំ កុសលាកុសលំ វិយ ន តស្ស វិរុទ្ធំ. ន ហិ អវិបាកតំ អនិដ្ឋវិបាកតា វិយ, ឥដ្ឋវិបាកតាយ ឥដ្ឋវិបាកតា វិយ ច អនិដ្ឋវិបាកតាយ ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបាកតាហិ វិរុជ្ឈតិ, ន ចាបិ អព្យាកតំ កុសលាកុសលេសុ កិញ្ចិ បជហតិ, ន ច កេនចិ បហាតព្ពន្តិ. ‘‘តទុភយវិបរីតលក្ខណមព្យាកត’’ន្តិ វិញ្ញាយមានេ អហោសិ កម្មំ, នាហោសិ កម្មវិបាកោ, នត្ថិ កម្មវិបាកោ, ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោតិ ឥមិនា តិកេន សង្គហិតស្ស គតិឧបធិកាលប្បយោគវិបត្តីហិ អវិបាកស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទិកម្មស្ស ភាវនាយបហាតព្ពស្ស អកុសលស្ស ច អភិញ្ញាកុសលស្ស ច វិបាកុប្បាទនាភាវតោ ‘‘សិយា នុ ខោ អព្យាកតភាវោ វា’’តិ កទាចិ កោចិ ចិន្តេយ្យាតិ តន្និវារណត្ថមាហ ‘‘អវិបាការហំ វា’’តិ, វិបាកំ ទាតុំ នារហតិ តត្ថ សាមត្ថិយាភាវតោតិ អវិបាការហំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ទិដ្ឋធម្មវេទនីយាទយោ តាវ បច្ចយវេកល្លាទីហិ ការណេហិ អវិបាកា, សចេ បនេតេ តព្ពិទូរា អស្សុ, តទា វិបាកទានេ សមត្ថតាយ វិបាការហាយេវ, តំ បន ន តថា, អថ ខោ យេន កេនចិ អាការេន វិបាកទានេ អសមត្ថតាយេវ វិបាការហំ ន ហោតិ, តំ អព្យាកតំ នាមាតិ.

ឥទានិ ឯវំ តិកវសេន និទ្ទិដ្ឋេសុ កុសលាទីសុ បឋមំ តាវ កុសលចិត្តំ វិភជន្តោ ‘‘តត្ថ កុសលចិត្ត’’ន្តិអាទិនា តស្ស គណនបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឯកវីសតិវិធន្តិ អដ្ឋ កាមាវចរានិ, បញ្ច រូបាវចរានិ, ចត្តារិ អរូបាវចរានិ, ចត្តារិ លោកុត្តរានីតិ ឯវំ សង្ខេបតោ ឯកវីសតិវិធំ. ភូមិតោ ចតុព្ពិធន្តិ កាមរូបារូបលោកុត្តរភូមិសង្ខាតានំ ចតុន្នំ ភូមីនំ វសេន តត្ថ បវត្តមានំ ចិត្តម្បិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភូមិ, ឋានំ, អវត្ថា ច. អវត្ថាបិ ហិ អវត្ថវន្តានំ បវត្តិដ្ឋានំ វិយ គយ្ហតិ. ឯវញ្ហិ នេសំ សុខគ្គហណំ ហោតិ. អវត្ថាតិ ចេត្ថ ធម្មានំ កាមតណ្ហាទីហិ បរិច្ឆិន្នាបរិច្ឆិន្នភាវោ. តត្ថ បុរិមា តិស្សោ ភូមិយោ ឧភយវសេន វេទិតព្ពា, ឥតរា អវត្ថាវសេនេវ. ន ហិ លោកុត្តរធម្មានំ កាមភវាទិតោ អញ្ញំ ឋានមុបលព្ភតីតិ.

អញ្ញត្ថ បវត្តមានស្សាបិ វក្ខមាននយេន កាមភូមិបរិយាបន្នត្តា ភូមិតោ ឯកវិធន្តិ. សវត្ថុកាវត្ថុកភេទតោតិ ចក្ខាទីនិ បញ្ច, ហទយញ្ចាតិ ឆ វត្ថូនិ. កុសលស្ស បន ចក្ខាទិនិស្សិតត្តាភាវតោ ហទយវត្ថុ ឥធ វត្ថូតិ អធិប្បេតំ. តេន សហិតំ ឯកន្តេន តន្និស្សិតប្បវត្តិតោតិ សវត្ថុកំ, កាមរូបធាតុយំ បវត្តមានវិញ្ញាណំ. តត្ថ ហិ អរូបស្ស រូបបដិពន្ធប្បវត្តិ, អរូបធាតុយំ បន រូបាភាវតោ វត្ថុវិរហិតមេវ បវត្តតីតិ តត្ថ បវត្តមានំ អវត្ថុកំ. ហីន…បេ… តិវិធន្តិ ឯត្ថ បច្ចយតោ, ផលតោ ច មជ្ឈិមបណីតេហិ និហីនំ, តេសំ វា គុណេហិ បរិហីនន្តិ ហីនំ, អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតន្តិ បណីតំ, ឧភិន្នំ វេមជ្ឈេ ភវំ មជ្ឈិមំ. តត្ថ ហីនេន ឆន្ទេន ចិត្តេន វីរិយេន វីមំសាយ វា បវត្តិតំ ហីនំ, មជ្ឈិមេហិ ឆន្ទាទីហិ បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, បណីតេហិ បណីតំ. ឆន្ទាទីនំ បន ហីនាទិភាវោ អធិមុត្តិវសេន ទដ្ឋព្ពោ. ហីនាធិមុត្តិវសេន ហិ នេសំ ហីនតា, បណីតាធិមុត្តិវសេន បណីតតា, តទុភយវេមជ្ឈវសេន មជ្ឈិមតា. យសកាមតាយ វា កតំ កុសលំ ហីនំ, បុញ្ញផលកាមតាយ មជ្ឈិមំ, ‘‘បុញ្ញំ នាមេតំ សាធូហិ កត្តព្ពមេវា’’តិ ឯវំ អរិយភាវំ និស្សាយ កតំ បណីតំ. ‘‘អហមស្មិ ទានបតិ, ឥមេ បនញ្ញេ ទានទាសាទយោ’’តិអាទិនា អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ បវត្តិតំ វា ហីនំ, តថា អនុបក្កិលិដ្ឋំ មជ្ឈិមំ, មគ្គផលបទដ្ឋានំ បណីតំ. ភវភោគសម្បត្តិនិមិត្តំ វា កតំ ហីនំ, សាវកបច្ចេកពោធិបារមិតាវសេន អត្តនោ វិមោក្ខត្ថាយ កតំ មជ្ឈិមំ, សម្មាសម្ពោធិបារមិតាវសេន សព្ពេសំ វិមោក្ខត្ថាយ កតំ បណីតន្តិ.

សោមនស្សុ…បេ… ភេទតោតិ ភេទ-សទ្ទោ បច្ចេកំ សម្ពន្ធិតព្ពោ ‘‘សោមនស្សុបេក្ខាភេទតោ ញាណភេទតោ បយោគភេទតោ’’តិ. តត្ថ បយោគភេទតោតិ សង្ខារភេទតោតិ អត្ថោ. ននុ ច សោមនស្សុបេក្ខាភេទោ តាវ យុត្តោ តេសំ ភិន្នសភាវត្តា. ញាណប្បយោគភេទោ បន កថន្តិ? វុច្ចតេ – ញាណប្បយោគកតោ ភេទោ ញាណប្បយោគភេទោ តេសំ ភាវាភាវមុបាទាយ បវត្តត្តា. ឥទានិ តមេវ សោមនស្សុបេក្ខាទិភេទំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សោមនស្សសហគត’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជេតិ. តត្ថ សេយ្យថិទន្តិ តំ កតមំ, តំ កថន្តិ វា អត្ថោ.

សោភនំ មនោ, សោភនំ វា មនោ ឯតស្សាតិ សុមនោ, តស្ស ភាវោ សោមនស្សំ, មានសិកសុខវេទនាយេតំ អធិវចនំ, សោមនស្សេន ឧប្បាទតោ យាវ និរោធា សហគតំ បវត្តំ សំសដ្ឋំ សម្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. អថ វា សោមនស្សេន សហ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតន្តិ សោមនស្សសហគតំ. ជានាតិ យថាសភាវំ បដិវិជ្ឈតីតិ ញាណំ, តេន សមំ ឯកុប្បាទាទីហិ បការេហិ យុត្តន្តិ ញាណសម្បយុត្តំ. នាស្ស សង្ខារោ អត្ថីតិ អសង្ខារំ, អសង្ខារមេវ អសង្ខារិកំ. សហ សង្ខារេន បវត្តមានំ សសង្ខារំ, តទេវ សសង្ខារិកំ. សង្ខារោតិ ចេត្ថ អត្តនោ, បរស្ស វា បុព្ពប្បយោគោ ‘‘សង្ខរោតិ តិក្ខភាវសង្ខាតេន មណ្ឌនវិសេសេន សជ្ជេតិ, សង្ខរីយតិ វា សជ្ជីយតិ ចិត្តំ ឯតេនា’’តិ កត្វា. តត្ថ ទានាទិបុញ្ញករណកាលេ មច្ឆេរមលថិនមិទ្ធាទីហិ ឧបក្កិលេសេហិ សំសីទមានេ ចិត្តេ ឧបក្កិលេសវូបសមវសេន, ចិត្តស្ស ច ឧស្សាហជននវសេន តីសុ ទ្វារេសុ បវត្តោ សម្មាវាយាមោ អត្តនោ បយោគោ នាម. កុសលករណេ និរុស្សាហស្ស បន ‘‘អម្ភោ, សប្បុរិស, កុសលករណំ នាម បណ្ឌិតេហិ អាសេវិតមគ្គោ, តត្ថ តយាបិ បដិបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ទានំ ទេហិ, សីលំ រក្ខ, តញ្ហិ តេ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា កុសលករណត្ថាយ ឧស្សាហជននវសេន បរេសំ កាយវចីទ្វារេសុ បវត្តា អាណត្តិ បរប្បយោគោ នាម. តេសុ បន បុរិមោ បុព្ពភាគប្បវត្តចិត្តសន្តានេ, បច្ឆិមោ បរេសំ ចិត្តសន្តានេយេវ សម្ភវតីតិ តន្និព្ពត្តិតោ ចិត្តស្ស តិក្ខភាវសង្ខាតោ វិសេសោ ឥធ ឧបចារតោ សង្ខារោតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហុ អាចរិយា –

‘‘បុព្ពប្បយោគសម្ភូតោ, វិសេសោ ចិត្តសម្ភវី;

សង្ខារោ ឥតិ សង្ខារ-សភាវញ្ញូហិ កិត្តិតោ’’តិ.

អថ វា ‘‘សសង្ខារិកមសង្ខារិក’’ន្តិ ច ឯតំ កេវលំ សង្ខារស្ស ភាវាភាវមត្តាបេក្ខាយ វុត្តំ, ន តស្ស សហប្បវត្តិសព្ភាវាភាវតោតិ ភិន្នសន្តានប្បវត្តិនោបិ សង្ខារស្ស ឥទមត្ថិតាយ តំវសេន និព្ពត្តំ ចិត្តំ សង្ខារោ អស្ស អត្ថីតិ សសង្ខារិកំ សហ-សទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្ថបរិទីបនតោ ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ វិយ. តព្ពិបរីតំ បន តទភាវតោ យថាវុត្តវសេនេវ អសង្ខារិកំ. អថ វា សង្ខរណំ, សង្ខរីយតិ វា ឯតេន អាគន្តុកសម្ភូតេន ចិត្តសំសីទនសភាវាបនយនវសេនេវ សជ្ជីយតិ, សង្ខរោតិ វា តំ យថាវុត្តវសេនេវាតិ សង្ខារោតិ ឧជុកមេវ បុព្ពប្បយោគជនិតោ តិក្ខភាវោ វុច្ចតិ, តទភាវតោ អសង្ខារិកំ, សភាវតិក្ខន្តិ អត្ថោ. តំសហគតាយ សសង្ខារិកំ, អថ វា មច្ឆេរមលាទីហិ សង្ខរីយតីតិ សង្ខារោ, ចិត្តស្ស សំសីទនសភាវោ, សោ យស្ស នត្ថីតិ អសង្ខារិកំ, ឥតរំ សសង្ខារិកំ. បណីតឧតុភោជនាទិកោ វា ពលវបច្ចយោ សង្ខារោ ‘‘សង្ខរោតិ ចិត្តំ តិក្ខភាវេន, សង្ខរីយតិ វា តំ ឯតេនា’’តិ កត្វា. អ-ការស្ស វុឌ្ឍត្ថវុត្តិតាយ វុឌ្ឍិប្បត្តោ សង្ខារោ អស្សាតិ អសង្ខារិកំ, ពលវបច្ចយវន្តន្តិ អត្ថោ. វុឌ្ឍិបរិទីបកេន បន អ-ការេន អវិសេសិតត្តា សសង្ខារិកំ សប្បច្ចយំ ទុព្ពលបច្ចយន្តិ អធិប្បាយោ. ញាណេន វិប្បយុត្តំ វិរហិតន្តិ ញាណវិប្បយុត្តំ.

ឧបេក្ខតីតិ ឧបេក្ខា, វេទិយមានាបិ អារម្មណំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, មជ្ឈត្តាការសណ្ឋិតិយាតិ អត្ថោ. អថ វា ឥដ្ឋេ, អនិដ្ឋេ ច អារម្មណេ បក្ខបាតាភាវេន ឧបបត្តិតោ យុត្តិតោ ឥក្ខតិ អនុភវតីតិ ឧបេក្ខា. អថ វា ឧបេតា សុខទុក្ខានំ អវិរុទ្ធា ឥក្ខា អនុភវនន្តិ ឧបេក្ខា. អវិរុទ្ធត្តាយេវ ហេសា តេសំ អនន្តរម្បិ បវត្តតិ. សុខទុក្ខវេទនា បន វិសុំ វិសុំ វិរុទ្ធសភាវត្តា នាញ្ញមញ្ញំ អនន្តរំ បវត្តន្តិ. តេនេវ ហិ បដ្ឋានេ សោមនស្សស្ស អនន្តរំ ទោមនស្សស្ស, ទោមនស្សស្ស អនន្តរំ សោមនស្សស្ស ច ឧប្បត្តិ បដិសិទ្ធា. អយញ្ច អត្ថោ លោភសហគតចិត្តសម្បយុត្តវេទនាយបិ លព្ភតិ, បុរិមា បន ទ្វេ ន តថា. ន ហិ លោភសហគតាទីនំ មជ្ឈត្តាការេន អជ្ឈុបេក្ខនំ, ឧបបត្តិតោ ឥក្ខនំ វា អត្ថីតិ. ឧបេក្ខាសហគតន្តិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ននុ ច អញ្ញេបិ ផស្សាទយោ សម្បយុត្តធម្មា អត្ថីតិ សោមនស្សាទីនំ វសេនេវ បន អដ្ឋវិធតា កស្មា គហិតាតិ? ភេទករភាវតោ. ផស្សាទីនញ្ហិ សព្ពចិត្តសាធារណត្តា, សទ្ធាទីនញ្ច សព្ពកុសលសាធារណត្តា ន តេហិ ចិត្តស្ស វិភាគោ, សោមនស្សាទយោ បន កត្ថចិ ចិត្តេ ហោន្តិ, កត្ថចិ ន ហោន្តីតិ បាកដោវ តេហិ ចិត្តស្ស វិភាគោតិ. កស្មា បនេតេ កត្ថចិ ចិត្តេ ហោន្តិ, កត្ថចិ ន ហោន្តីតិ? ការណស្ស សន្និហិតាសន្និហិតភាវតោ. កិំ បន នេសំ ការណន្តិ? វុច្ចតេ – តត្ថ សោមនស្សសហគតភាវោ តាវ អារម្មណវសេន ហោតិ. ឥដ្ឋារម្មណស្មិញ្ហិ សោមនស្សសហគតចិត្តមុប្បជ្ជតិ. ននុ ច ឥដ្ឋារម្មណំ លោភស្ស វត្ថុ រជ្ជនីយត្តាតិ កថំ តត្ថ កុសលំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នយិទមេកន្តិកំ ឥដ្ឋេបិ អារម្មណេ និយមិតាទិវសេន កុសលស្ស ឧប្បជ្ជនតោ. យស្ស ហិ ‘‘កុសលមេវ មយា កត្តព្ព’’ន្តិ កុសលករណេយេវ ចិត្តំ និយមិតំ ហោតិ, អកុសលប្បវត្តិតោវ និវត្តេត្វា កុសលករណេយេវ បរិណាមិតំ, អភិណ្ហករណេន ច កុសលំ សមុទាចិណ្ណំ, បដិរូបទេសវាសសទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយបុព្ពេកតបុញ្ញតាសង្ខាតចតុចក្កូបនិស្សយវសេន, យោនិសោ ច អាភោគោ បវត្តតិ, តស្ស ឥដ្ឋេបិ អារម្មណេ អលោភសម្បយុត្តមេវ ចិត្តមុប្បជ្ជតិ, ន លោភសម្បយុត្តំ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘និយាមបរិណាមេហិ, សមុទាចិណ្ណតាយ ច;

ញាណបុព្ពង្គមាភោគា, ឥដ្ឋេបិ កុសលំ សិយា’’តិ.

អបិច សទ្ធាពហុលតាទីហិ ច ការណេហិ ចិត្តស្ស សោមនស្សសហគតតា វេទិតព្ពា. អស្សទ្ធានំ, ហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកានញ្ច ឯកន្តមិដ្ឋារម្មណភូតំ តថាគតរូបម្បិ ទិស្វា សោមនស្សំ ន ឧប្បជ្ជតិ. យេ ច កុសលប្បវត្តិយំ អានិសំសំ ន បស្សន្តិ, តេសំ បរេហិ ឧស្សាហិតានំ កុសលំ ករោន្តានម្បិ សោមនស្សំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា សទ្ធាពហុលតា វិសុទ្ធិទិដ្ឋិតា អានិសំសទស្សាវិតាតិ ឥមេហិបិ ការណេហិ ចិត្តស្ស សោមនស្សសហគតតា ហោតិ.

អបិច យេ តេ ឯកាទស ធម្មា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ. សេយ្យថិទំ – ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ សំឃានុស្សតិ សីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ ឧបសមានុស្សតិ លូខបុគ្គលបរិវជ្ជនំ សិនិទ្ធបុគ្គលសេវនា បសាទនីយសុត្តន្តបច្ចវេក្ខណា តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិបិ ការណេហិ ចិត្តស្ស សោមនស្សសហគតភាវោ វេទិតព្ពោ. ពុទ្ធាទិគុណេ អនុស្សរន្តស្ស ហិ យាវ ឧបចារុប្បាទា សកលសរីរំ ផរមានា បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. តថា ទីឃរត្តំ អក្ខណ្ឌតាទិវសេន អត្តនា រក្ខិតំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, គិហិនោ ទសសីលំ បញ្ចសីលំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, ទុព្ភិក្ខភយាទីសុ បណីតំ ភោជនំ សព្រហ្មចារីនំ ទត្វា ‘‘ឯវំនាម ទានំ អទាសិ’’ន្តិ អត្តនោចាគំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, គិហិនោបិ តថារូបេ កាលេ សីលវន្តានំ ទិន្នទានំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, យេហិ គុណេហិ សមន្នាគតា ទេវា ទេវត្តំ គតា, តថារូបានំ គុណានំ អត្តនិ អត្ថិតំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, សមថវិបស្សនាហិ វិក្ខម្ភិតកិលេសេ សដ្ឋិបិ សត្តតិបិ វស្សានិ អសមុទាចរន្តេ ទិស្វា ‘‘អហោ មយ្ហំ កិលេសា ន សមុទាចរន្តី’’តិ ចិន្តេន្តស្ស, ចេតិយទស្សនថេរទស្សនេសុ អសក្កច្ចកិរិយាយ សំសុចិតលូខភាវេន ពុទ្ធាទីសុ បសាទសិនេហាភាវេន គទ្រភបិដ្ឋេ រជសទិសេ លូខបុគ្គលេ បរិវជ្ជន្តស្ស, ពុទ្ធាទីសុ បសាទពហុលេ មុទុចិត្តេ សិនិទ្ធបុគ្គលេ បដិសេវន្តស្ស, រតនត្តយគុណបរិទីបកេ បសាទនីយសុត្តន្តេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, ឋាននិសជ្ជាទីសុបិ បីតិឧប្បាទនត្ថំ តន្និន្នតាទិវសេន បវត្តេន្តស្ស យេភុយ្យេន បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. បីតិយា ច សោមនស្សេន សហ អវិនាភាវតោ តទុប្បត្តិយា តស្សាបិ ឧប្បត្តិ និយតាតិ ឯវំ បីតិការណានិបិ សោមនស្សការណានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. កិញ្ច – អគម្ភីរបកតិតា, សោមនស្សបដិសន្ធិកតាតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ សោមនស្សសហគតតា ហោតិ. យោ ហិ អគម្ភីរបកតិកោ ហោតិ, អប្បមត្តកេបិ ហិតោបករណេ តុស្សតិ, យោ ច សោមនស្សបដិសន្ធិកោ អប្បសន្នេសុ អារម្មណេសុបិ អប្បដិក្កូលទស្សាវី, តស្ស យេភុយ្យេន សោមនស្សសហគតចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យថាវុត្តានំ បន សោមនស្សការណានមភាវេន មជ្ឈត្តារម្មណតាយ ច ឧបេក្ខាសហគតតា វេទិតព្ពា.

ញាណសម្បយុត្តស្ស បន កម្មតោ ឧបបត្តិតោ ឥន្ទ្រិយបរិបាកតោ កិលេសទូរីភាវតោតិ ឥមេហិ ការណេហិ ហោតិ. យោ ហិ បរេសំ ហិតជ្ឈាសយេន ធម្មំ ទេសេតិ ហីនុក្កដ្ឋាទីនិ ច នឡការមុទ្ទាគណនាទីនិ សិប្បាយតនានិ, វឌ្ឍកីកសិវាណិជ្ជាទីនិ ច កម្មាយតនានិ, វិសហរណាទីនិ ច វិជ្ជាយតនានីតិ ឯវំ និរវជ្ជសិប្បាយតនាទីនិ សិក្ខាបេតិ, សយំ វា សិក្ខតិ, ធម្មកថិកស្ស សក្ការំ កត្វា ធម្មំ កថាបេតិ, ‘‘អាយតិំ បញ្ញវា ភវិស្សាមី’’តិ បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា នានប្បការំ បុញ្ញកម្មំ ករោតិ, តស្សេវំ នានប្បការំ បញ្ញាសំវត្តនិកកម្មំ សម្បាទេន្តស្ស តំ កម្មំ ឧបនិស្សាយ ឧប្បជ្ជមានំ កុសលំ ញាណសម្បយុត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. តថា អព្យាបជ្ជេ លោកេ ឧប្បន្នស្ស ឧប្បជ្ជមានំ កុសលំ ញាណសម្បយុត្តំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តស្ស តត្ថ សុខិនោ ធម្មបទានិ បិលវន្តិ, ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ, អថ សោ សត្តោ ខិប្បមេវ វិសេសភាគី ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.១៩១).

តថា បញ្ញាទសកំ សម្បត្តស្ស ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជមានំ កុសលំ ញាណសម្បយុត្តំ ហោតិ. យេន បន សមថវិបស្សនាភាវនាហិ កិលេសា វិក្ខម្ភិតា, តស្ស កិលេសទូរីភាវំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជមានំ ចិត្តំ ញាណសម្បយុត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យថាហ –

‘‘យោគា វេ ជាយតេ ភូរិ, អយោគា ភូរិសង្ខយោ’’តិ. (ធ. ប. ២៨២).

អបិច យេ តេ ធម្មា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ. សេយ្យថិទំ – បរិបុច្ឆកតា វត្ថុវិសទកិរិយា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា ទុប្បញ្ញបុគ្គលបរិវជ្ជនា បញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនា គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណា តទធិមុត្តតាតិ ឥមេហិ ការណេហិ ញាណសម្បយុត្តភាវោ ហោតិ. តថា ហិ យោ បញ្ញវន្តេ ឧបសង្កម្ម ខន្ធធាតុអាយតនឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានង្គសមថវិបស្សនាទីនំ បរិបុច្ឆាពហុលោ ហោតិ, តស្ស តំវសេន ឧប្បន្នំ សុតមយញាណំ អាទិំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានំ ចិត្តំ ញាណសហគតំ ហោតិ. យេន បន នខកេសចីវរសេនាសនាទីនិ អជ្ឈត្តិកពាហិរវត្ថូនិ បុព្ពេ អវិសទានិ ឆេទនមលហរណាទិនា វិសទានិ កតានិ, តស្សេវំ វិសទវត្ថុកស្ស ឧប្បន្នេសុ ចិត្តចេតសិកេសុ វិសទំ ញាណំ ហោតិ បរិសុទ្ធានិ ទីបកបល្លកាទីនិ និស្សាយ ឧប្បន្នទីបសិខាយ ឱភាសោ វិយ. យស្ស ច សទ្ធិន្ទ្រិយាទីសុ អញ្ញតរំ ពលវំ ហោតិ, ឥតរានិ មន្ទានិ, តតោ តានិ សកសកកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា សោ តស្ស ពោជ្ឈង្គវិភង្គេ អាគតនយេន តេន តេន អាការេន សមត្តំ បដិបាទេតិ, តស្សេវំ ឥន្ទ្រិយានំ សមត្តំ បដិបាទេន្តស្ស វិបស្សនាញាណាទីនំ វសេន ចិត្តំ ញាណសហគតំ ហោតិ. យោ បន ទុប្បញ្ញបុគ្គលេ បរិវជ្ជេតិ, បញ្ញវន្តបុគ្គលេ វា បយិរុបាសតិ, ខន្ធាទីសុ ឱគាឡ្ហំ ភគវតោ គម្ភីរញាណចរិយំ វា បច្ចវេក្ខតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ តទធិមុត្តចិត្តោ វា វិហរតិ, ឥមេសម្បិ ឧប្បជ្ជមានំ កុសលំ ញាណសម្បយុត្តំ ហោតិ. អបិច ពុទ្ធាទិគុណានុស្សរណេនបិ ចិត្តំ ញាណសហគតំ ហោតិ. យថាហ –

‘‘យស្មិំ, មហានាម, សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោស…បេ… ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ឧជុគតមេវស្ស តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ហោតិ តថាគតំ អារព្ភ. ឧជុគតចិត្តោ ខោ បន, មហានាម, អរិយសាវកោ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជំ, បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតិ, បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតិ, បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតិ, សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១).

ឯវំ ពុទ្ធានុស្សតិអាទយោបិ រាគាទិមលវិសោធនេន ញាណុប្បត្តិហេតុកាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ច – តិហេតុកបដិសន្ធិកតា ញាណុប្បត្តិការណំ. បដិសន្ធិបញ្ញា ហិ អាទិតោ បដ្ឋាយ ភវង្គសន្តតិវសេន ពហុលំ បវត្តមានា សន្តានបរិភាវនេន ញាណុប្បត្តិយា សវិសេសឧបនិស្សយោ ហោតិ. អសង្ខារិកត្តំ បន សប្បាយឧតុភោជនអាវាសាទិបច្ចយេហិ ហោតីតិ. ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘ឥដ្ឋារម្មណតា សទ្ធាពាហុល្យំ ទិដ្ឋិសុទ្ធិ ច;

ផលទស្សាវិតា ចេវ, បីតិពោជ្ឈង្គហេតុយោ.

‘‘ឯកាទស តថា ធម្មា, អគម្ភីរសភាវតា;

សោមនស្សយុត្តា សន្ធិ, ឥច្ចេតេ សុខហេតុយោ.

‘‘អភាវោ សុខហេតូនំ, មជ្ឈត្តារម្មណន្តិ ច;

ឧបេក្ខុប្បត្តិហេតុ ច, ឯវំ ញេយ្យា វិភាវិនា.

‘‘កម្មូបបត្តិតោ ចេវ, តថា ឥន្ទ្រិយបាកតោ;

កិលេសូបសមា ធម្ម-វិចយស្ស ច ហេតុហិ.

‘‘សត្តធម្មេហិ ពុទ្ធាទិ-គុណានុស្សរណេន ច;

សប្បញ្ញសន្ធិតោ ចេវ, ចិត្តំ ញាណយុតំ សិយា.

‘‘ឧតុភោជនអាវាស-សប្បាយាទីហិ ហេតុហិ;

អសង្ខារិកភាវោបិ, វិញ្ញាតព្ពោ វិភាវិនា’’តិ.

ឯវំ វេទនាញាណប្បយោគភេទតោ អដ្ឋវិធំ កាមាវចរចិត្តំ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តំ និគមេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ…បេ… នាមា’’តិ.

១២. យេន បនត្ថេន ឥទំ ‘‘កាមាវចរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ ទានិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ទានតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឧទ្ទានតោតិ ឧទ្ទេសតោ, សង្ខេបតោតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ អវសិដ្ឋកិលេសាទយោ វិយ កិលេសកាមោបិ អស្សាទេតព្ពតាយ វត្ថុកាមេ សង្គហិតោ ញាណំ វិយ ញេយ្យេតិ សង្ខេបតោ ឯកោយេវ កាមោ សិយា, តថាបិ កិលេសកាមោ វត្ថុកាមភាវំ គច្ឆន្តោ កាមនីយដ្ឋេន គច្ឆតិ, ន កាមនវសេន. កាមនវសេន ច បន កិលេសកាមោវ ហោតិ, ន បន វត្ថុកាមោតិ អាហ ‘‘ក្លេសវត្ថុវសា’’តិអាទិ. កោ បនេត្ថ វត្ថុកាមោ, កោ កិលេសកាមោតិ ចោទនំ មនសិ និធាយ ‘‘ឆន្ទោ កាមោ, រាគោ កាមោ, ឆន្ទរាគោ កាមោ, សង្កប្បោ កាមោ, រាគោ កាមោ, សង្កប្បរាគោ កាមោ’’តិ (មហានិ. ១) ឯវំ និទ្ទេសបាឡិយំ អាគតា និទ្ទិដ្ឋា កាមតណ្ហាវ ឥធ កិលេសកាមោ. វត្ថុកាមោតិ ច ‘‘មនាបិកា រូបា…បេ… មនាបិកា ផោដ្ឋព្ពា…បេ… សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មា…បេ… សព្ពេបិ រូបាវចរា…បេ… សព្ពេបិ អរូបាវចរា…បេ… កាមា’’តិ (មហានិ. ១) តត្ថេវ និទ្ទិដ្ឋា សវិញ្ញាណាវិញ្ញាណប្បភេទា តេភូមកធម្មាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិលេសោ…បេ… វដ្ដក’’ន្តិ. ‘‘ឆន្ទរាគោវា’’តិ អវធារណេន កិលេសភាវេន និរុឡ្ហេសុ លោភទោសមោហាទីសុ ទសសុ ទោសមោហាទយោ នវ កិលេសេ បដិក្ខិបតិ. កាមរូបារូបតណ្ហាយ វត្ថុ បតិដ្ឋានំ, ការណភូតន្តិ វា វត្ថុ.

១៣. កថំ បន កិលេសកាមោ នាម, កថញ្ច វត្ថុកាមោតិ អាហ ‘‘កិលេសកាមោ’’តិអាទិ. កាមេតីតិ វត្ថុកាមំ បត្ថេតិ. កាមីយតីតិ កិលេសកាមេន បត្ថីយតិ. ឥតិ-សទ្ទោ ‘‘តស្មា’’តិ ឥមស្ស អត្ថេ. ច-សទ្ទោ ឯវ-ការត្ថេ, តេន យស្មា កិលេសកាមោ កាមេតីតិ កាមោ, វត្ថុកាមោ ច កាមីយតីតិ, តស្មា ឯវ កិលេសកាមោ, វត្ថុកាមោ ចាតិ ទុវិធោបិ ឯស កាមោ ការកទ្វយេ កត្តរិ, កម្មនិ ច សិជ្ឈតិ, កត្តុភាវំ, កម្មភាវញ្ច បច្ចនុភោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ទុវិធោតិ ទ្វិន្នំ កាមានំ វាចកតោ ទុវិធោ. ‘‘កាមោ’’តិ អយំ សទ្ទោ ការកទ្វយេ សិជ្ឈតិ យថាវុត្តការកយុគឡេ និប្ផជ្ជតិ, កត្តរិ, កម្មនិ ច ‘‘កាមោ’’តិ បទសម្ភវោ ហោតីតិ អត្ថោ. វោ-ការោ បន និបាតមត្តំ ‘‘ឯវំ វោ កាលាមា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) វិយ. អថ វា វោការកទ្វយេតិ ខន្ធទ្វយេតិ អត្ថោ. កិលេសកាមោ ហិ សង្ខារសភាវត្តា សង្ខារក្ខន្ធេ, វត្ថុកាមោ ច វក្ខមាននយេន បញ្ចកាមគុណភូតោ រូបសភាវត្តា រូបក្ខន្ធេតិ ឯវំ ទុវិធោបេស កាមោ ខន្ធទ្វយេ សិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតិ, អន្តោភាវំ គច្ឆតីតិ.

១៤. សម្បជ្ជនានិ សម្បត្តិយោ, តាសំ វសេន វិសយវិសយីភាវេន អញ្ញមញ្ញំ សមោសរណវសេន, សម្បាបុណនវសេនាតិ អត្ថោ. ឥមិនា បន ឥទំ ទីបេតិ – យត្ថ ទុវិធោបិ កាមោ វិសយវិសយីភាវេន សហិតោ បវត្តតិ, សោយេវ ឯកាទសវិធោ បទេសោ កាមាវចរសញ្ញិតោ. យត្ថ បន រូបារូបធាតុយំ កេវលំ វត្ថុកាមោវ បវត្តតិ, ន សោ បទេសោ កាមាវចរោ នាមាតិ. ននុ ច ទុវិធោបិ សហិតោ រូបារូបធាតូសុ បវត្តតិ, រូបារូបាវចរធម្មានំ វត្ថុកាមត្តា, តទារម្មណភូតានញ្ច រូបារូបតណ្ហានំ តំយោគេន កិលេសកាមភាវសិទ្ធិតោតិ? នយិទមេវំ ឱរម្ភាគិយភូតស្ស ពហលកិលេសស្សេវ កាមរាគស្ស ឥធ កិលេសកាមភាវេន អធិប្បេតត្តា. ‘‘ឧទ្ទានតោ ទុវេ កាមា’’តិ សព្ពេ កាមេ ឧទ្ទិសិត្វាបិ ហិ ‘‘បទេសោ ចតុបាយាន’’ន្តិអាទិនា វិសយនិយមនេន ‘‘ទុវិធោបិ អយ’’ន្តិ ឯត្ថ កាមេកទេសភូតោ នីវរណាវត្ថាយ កថិតោ កាមរាគោ កិលេសកាមភាវេន, តព្ពត្ថុកាយេវ ធម្មា វត្ថុកាមភាវេន គហិតា, ន រូបារូបតណ្ហា, តព្ពត្ថុកធម្មា ចាតិ ញាបីយតិ. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិ វក្ខមានា សសត្ថាវចរូបមា ឧបបន្នា ហោតិ, យថាវុត្តានមេវ កាមានំ ឥធ អធិប្បេតត្តា រូបារូបធាតូសុ វិមានកប្បរុក្ខវត្ថាលង្ការបរិត្តកុសលាទិភេទេសុ កាមាវចរធម្មេសុ បវត្តោ ឆន្ទរាគោ កិលេសកាមោ នាម ន ហោតិ, ន ច តព្ពត្ថុភូតំ វិមានកប្បរុក្ខាទិបរិត្តធម្មជាតំ វត្ថុកាមោ នាមាតិ សិទ្ធំ. តេនេវាហ ‘‘កាមោ វា កាមសញ្ញា វា ព្រហ្មលោកេ ន វិជ្ជតី’’តិ. កាមាវចរសត្តសន្តានគតតណ្ហាយ វិសយភាវេ សតិ បន តំយោគេន រូបារូបធាតូសុបិ បវត្តមានោ បរិត្តធម្មោ វត្ថុកាមោយេវាតិ វេទិតព្ពំ. អថ វា និទ្ទេសេ អាគតនយេន និរវសេសោ កិលេសកាមោ កាមតណ្ហាភវតណ្ហាវិភវតណ្ហានិរោធតណ្ហាបភេទោ ឥធ បវត្តតិ. វត្ថុកាមេសុបិ អប្បកំ រូបារូបវិបាកមត្តំ ឋបេត្វា សព្ពោយេវ ឥធ បវត្តតីតិ អនវសេសប្បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘កាមោយំ ទុវិធោបិ ចា’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ឯវំ វុត្តំ, តេសុ បន ពហលកិលេសកាមភូតោ ពហលកាមរាគោ ច តព្ពត្ថុកា បញ្ច កាមគុណា ច ឥធ គហិតាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘សម្បត្តីនំ វសេនា’’តិ វុត្តំ. សម្បជ្ជនវសេន, សមិជ្ឈនវសេនាតិ អត្ថោ. អវចរតីតិ បវត្តតិ. ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា ទុវិធោបិ អយំ កាមោ អវចរតិ, តស្មា កាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិ កាមាវចរសញ្ញិតោតិ អត្ថោ.

១៥. សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសម្មតា អយា យេភុយ្យេន អបេតាតិ អបាយា. និរយាទិវសេន ចត្តារោ អបាយា ចតុបាយា. ឆន្នន្តិ ចាតុមហារាជិកតាវតិំសយាមាតុសិតានិម្មានរតិបរនិម្មិតវសវត្តិសង្ខាតានំ ឆន្នំ ទេវលោកានំ. មេរុបាទវាសិនោ បន អសុរា តាវតិំសេសុយេវ សង្គយ្ហន្តីតិ ន តេហិ សទ្ធិំ សត្តន្នន្តិ វុត្តំ. មនសោ ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា, សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមានសតាយ ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តតាយាតិ អត្ថោ, តេ បន និប្បរិយាយតោ ជម្ពុទីបវាសិនោ វេទិតព្ពា. យថាហ –

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ ច មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ? សូរា សតិមន្តោ ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ (អ. និ. ៩.២១).

តេហិ បន សមានរូបាទិតាយ សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ ‘‘មនុស្សា’’ឥច្ចេវ បញ្ញាយិំសុ. លោកិយា បន មនុនោ អបច្ចភាវេនេវ ‘‘មនុស្សា’’តិ វទន្តិ. ឯកាទសវិធោតិ ចតុរាបាយេសុ តិរច្ឆានបេត្តិវិសយានំ វិសុំ បរិច្ឆិន្នស្ស ឱកាសស្ស អភាវេបិ យត្ថ តេ អរញ្ញសមុទ្ទបព្ពតបាទាទិកេ និពទ្ធវាសំ វសន្តិ, តាទិសស្ស ឋានស្ស គហិតត្តា ឯកាទសវិធោ.

១៦. ននុ ចេត្ថ អញ្ញេសម្បិ ធម្មានំ បវត្តិសម្ភវតោ កាមស្សេវ អវចរណវសេន កថំ នាមលាភោតិ អាហ ‘‘អស្សាភិលក្ខិតត្តា’’តិអាទិ. តត្ថ អស្សាតិ ឥមស្ស ទុវិធស្ស កាមស្ស. អភិលក្ខិតត្តាតិ ឯកាទសវិធេ បទេសេ បាកដត្តា. អថ វា អស្សាតិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ, តស្មា អនេន ទុវិធេន កាមេន ឯកាទសវិធស្ស បទេសស្ស អភិលក្ខិតត្តា, បញ្ញាបិតត្តាតិ អត្ថោ. អថ វា ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនវសេន អស្ស ឯកាទសវិធស្ស បទេសស្ស តេន ទុវិធេន អភិលក្ខិតត្តាតិ អត្ថោ. សហ សត្ថេហីតិ សសត្ថា, យត្ថ តេ អវចរន្តិ, សោ សសត្ថាវចរោ, បទេសោ. សោ វិយ. យថា ហិ យស្មិំ បទេសេ សសត្ថា បុរិសា អវចរន្តិ, សោ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ ទ្វិបទចតុប្បទាទីសុ អវចរន្តេសុ តេសំ តត្ថ បាកដត្តា, តេហិ វា អភិលក្ខិតត្តា ‘‘សសត្ថាវចរោ’’ត្វេវ បញ្ញាយតិ, ឯវំ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ រូបាវចរាទីសុ អវចរន្តេសុ អភិលក្ខណវសេន អយំ បទេសោ ‘‘កាមាវចរោ’’ត្វេវ សញ្ញិតោតិ. ឯស នយោ រូបារូបាវចរេសុ.

១៧-៨. ននុ ច ចិត្តំ កាមាវចរន្តិ វុត្តំ, យថាវុត្តនយេន បន បទេសស្ស គហិតត្តា កថំ តត្ថ អវចរន្តំ កាមាវចរំ នាមាតិ អាហ ‘‘ស្វាយ’’ន្តិអាទិ. សោ អយំ កាមាវចរោ ‘‘កាមោ’’តិ សញ្ញិតោតិ សម្ពន្ធោ. រូបភវោ រូបន្តិ យថា រូបភវោ រូបំ. អវុត្តោបិ ហិ យថាសទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និដ្ឋានតោ លព្ភតិ. យថា ‘‘រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘រូបភវូបបត្តិយា’’តិ វត្តព្ពេ រូបភវោ ‘‘រូប’’ន្តិ សញ្ញិតោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. កថំ បនេស ឯវំ សញ្ញិតោតិ អាហ ‘‘ឧត្តរស្សា’’តិអាទិ. អថ វា យថា ឧត្តរស្ស បទស្ស លោបំ កត្វា ឧទីរិតោ ឯស រូបភវោ ‘‘រូប’’ន្តិ សញ្ញិតោ, ឯវំ ស្វាយំ កាមាវចរោ កាមោតិ សម្ពន្ធោ. តស្មិំ កាមេតិ តស្មិំ ឧត្តរបទលោបវសេន កាមសញ្ញិតេ បទេសេ. ឥទន្តិ ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ. អធិការវសេន បន តស្ស គហណេបិ សព្ពេសមេវ បរិត្តចិត្តានមយមត្ថោ លព្ភតិ សព្ពេសម្បិ កាមេ អវចរណតោ. សទាតិ សព្ពកាលំ, ពាហុល្យេនាតិ អធិប្បាយោ. ឥមិនា បន ឥទំ ទីបេតិ – យថា សង្គាមេ យេភុយ្យេន អវចរន្តោ ‘‘សង្គាមាវចរោ’’តិ លទ្ធនាមោ ហត្ថី អញ្ញត្ថ អវចរន្តោបិ ពាហុល្លប្បវត្តិវសេន ‘‘សង្គាមាវចរោ’’ត្វេវ បញ្ញាយតិ, ឯវមិទំ អញ្ញត្ថ អវចរន្តម្បិ កាមលោកេ ពាហុល្លវុត្តិតោ ‘‘កាមាវចរ’’មិច្ចេវ វុត្តន្តិ. តេន បន ននុ ចេតំ រូបារូបភវេសុបិ អវចរណតោ រូបាវចរាទិនាមម្បិ លភេយ្យាតិ ឥទំ ចោទនំ បរិហរតិ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘កាមេវចរតីត្យេតំ, កាមាវចរសញ្ញិតំ;

សេសេ អវចរន្តម្បិ, សង្គាមាវចរោ យថា’’តិ.

ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុម្ហិ. ច-សទ្ទោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ. តេន យស្មា ឧត្តរបទលោបេន កាមាវចរោ ‘‘កាមោ’’តិ សញ្ញិតោ, យស្មា ច តស្មិំ កាមេ ឥទំ ចិត្តំ សទា អវចរតិ, តស្មា ‘‘កាមាវចរ’’មិច្ចេវ កថិតំ, ន បន កាមាវចរាវចរំ, នាបិ រូបារូបាវចរន្តិ វាតិ អធិប្បាយោ. កាមឃាតិនាតិ ទេសនាញាណេន វិនេយ្យសន្តានគតស្ស កិលេសកាមស្ស ហននសីលេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន.

១៩. បដិសន្ធិំ …បេ… អវចារយតីតិ វាតិ អថ វា យស្មា យត្ថ កត្ថចិ ឧប្បន្នម្បិ កាមេ ភវេយេវ បដិសន្ធិំ អវចារយតិ, តស្មា ឥទំ កាមេ អវចារយតីតិ ‘‘កាមាវចរ’’ន្តិ កថិតំ ចា-សទ្ទស្ស រស្សត្តំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ ឧត្តរបទលោបវសេន បទសម្ភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិនាបិ ឧត្តរបទលោបំ កាមាវចរ-សទ្ទស្ស សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយាបន្នន្តិ តត្រ វា’’តិ វុត្តំ. តត្រាតិ តស្មិំ កាមភវេ. បរិយាបន្នន្តិ អន្តោគធំ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ –

‘‘កតមេ ធម្មា កាមាវចរា? ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ កត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា រូបំ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ. ឥមេ ធម្មា កាមាវចរា’’តិ (ធ. ស. ១២៨៧) –

វុត្តត្តា យថា មនុស្សិត្ថិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តោបិ តិរច្ឆានគតិកោ តិរច្ឆានយោនិយមេវ បរិយាបន្នត្តា ‘‘តិរច្ឆានោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវមិទំ រូបារូបភវេសុ ឧប្បន្នម្បិ កាមភវបរិយាបន្នត្តា ‘‘កាមាវចរ’’មិច្ចេវ កថិតន្តិ. តប្បរិយាបន្នតា ចស្ស អវីចិបរនិម្មិតបរិច្ឆិន្នោកាសនិន្នាយ កាមតណ្ហាយ វិសយភាវតោតិ វេទិតព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន និក្ខេបកណ្ឌេបិ ‘‘‘ឯត្ថាវចរា’តិ វចនំ អវីចិបរនិម្មិតបរិច្ឆិន្នោកាសាយ កាមតណ្ហាយ វិសយភាវំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. បទសម្ភវោ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពោ – កាមតណ្ហា កាមោ, សោ ឯត្ថ អារម្មណករណវសេន អវចរតីតិ កាមាវចរន្តិ. ននុ ចេត្ថ កតមា កាមតណ្ហា, យា កាមាវចរធម្មារម្មណា តណ្ហា. កតមេ កាមាវចរធម្មា, យេ កាមតណ្ហាវិសយាតិ ឯវំ ឥតរីតរនិស្សយតាទោសោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, អវីចិអាទិឯកាទសោកាសនិន្នតាយ យំកិញ្ចិ តណ្ហំ កាមតណ្ហាភាវេន គហេត្វា តំសភាវាយ តណ្ហាយ វិសយភាវេន កាមាវចរធម្មានំ ឧបលក្ខេតព្ពភាវតោ. អថ វា កិលេសវត្ថុវសេន ទុវិធោបិ កាមោ យថារហំ សហជាតវសេន ឯត្ថ អវចរតីតិ កាមាវចរំ, អារម្មណករណវសេន វា ទុវិធេបិ កាមេ ឯតំ អវចរតីតិ កាមាវចរំ. អថ វា មញ្ចនិស្សិតកេសុ ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តេសុ និស្សយនិស្សិតានំ អភេទស្ស ពុទ្ធិយា គហិតត្តា និស្សិតកេសុ និស្សយូបចារវសេន ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមេតម្បិ កាមាវចរភវេ បវត្តនវសេន តន្និស្សិតត្តា និស្សយវោហារេន ‘‘កាមាវចរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘កាមោវចរតីត្យេត្ថ, កាមេវចរតីតិ វា;

ឋានូបចារតោ វាបិ, តំ កាមាវចរំ ភវេ’’តិ.

២០. បុជ្ជផលនិព្ពត្តនតោ, អត្តសន្តានំ បុននតោ ច បុញ្ញានិ, កត្តព្ពតាយ កិរិយា, តេសំ តេសំ អានិសំសានំ វត្ថុតាយ វត្ថូនិ ចាតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ. គណនតោ ទសបរិមាណត្តា ទស ច តានិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ ចាតិ ទស បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ, តេសំ វសេនាតិ ទសបុញ្ញក្រិយវត្ថុវសេន, ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុភាវេន តំមយំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឯវ-ការេន បន រូបារូបលោកុត្តរំ វិយ ន កេវលំ ភាវនាវសេនេវាតិ ទស្សេតិ. អថ វា ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេនេវ បវត្តតិ, ន បន បរេហិ បរិកប្បិតបរបសំសាទិបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេនាតិ ឯវ-សទ្ទេន អវធារណំ. យតោ វក្ខតិ ‘‘សព្ពានុស្សតិបុញ្ញញ្ចា’’តិអាទិ.

២១. កានិ បន តានិ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ, យេសំ វសេន ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ បវត្តតីតិ វុត្តន្តិ ឥមំ អនុយោគំ សន្ធាយ តានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ទានំ សីល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទិយ្យតិ ឯតេនាតិ ទានំ, បរិច្ចាគចេតនា. ឥធ បន ចិត្តាធិការវសេន តំសម្បយុត្តំ គហេតព្ពំ. តថា ‘‘សីលា’’ទីសុបិ. សីលតីតិ សីលំ, កាយវចីកម្មានិ សមាទហតីតិ អត្ថោ. សុសិល្យវសេន ហិ កាយកម្មាទីនិ អវិប្បកិណ្ណានិ សម្បតិ, អាយតិញ្ច ហិតសុខាវហានិ សម្មា ឋបិតានិ សមាហិតានិ ហោន្តិ, សីលយតិ ឧបធារេតីតិ វា សីលំ. ឧបធារណំ បនេត្ថ កុសលានំ អធិដ្ឋានភាវោ. ភាវេតិ កុសលធម្មេ អាសេវតិ វឌ្ឍេតិ ឯតាយាតិ ភាវនា. អត្តនោ សន្តានេ និប្ផន្នា បត្តិ ទិយ្យតិ ឯតេនាតិ បត្តិទានំ. តំតំកិច្ចករណេ ព្យាវដស្ស ភាវោ វេយ្យាវច្ចំ. ទេសេតិ ឯតាយាតិ ទេសនា. បត្តិំ អនុមោទតិ ឯតេនាតិ បត្តានុមោទោ. បុព្ពបទលោបេន បន ‘‘អនុមោទោ’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិយា ឧជុភាវោ ទិដ្ឋិជុត្តំ, សម្មាទិដ្ឋិយា ឧជុករណន្តិ អត្ថោ. អត្តនោ, បរស្ស វា ហិតជ្ឈាសយវសេន សម្មា សុណន្តិ ឯតាយាតិ សំសុតិ. បូជាវសេន អបចាយតិ សាមីចិំ ករោតិ ឯតេនាតិ អបចាយោ. បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បភេទោ បុញ្ញកិរិយវត្ថុប្បភេទោ. មជ្ឈបទលោបវសេន បន ‘‘បុញ្ញវត្ថុប្បភេទោ’’តិ វុត្តំ យថា អាជញ្ញយុត្តោ រថោ ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ. អយំ តាវេត្ថ បទវិចារោ.

អយំ បន វិនិច្ឆយោ – តត្ថ សេខបុថុជ្ជនានំ បរំ ឧទ្ទិស្ស បូជានុគ្គហកាមតាយ អត្តនោ វិជ្ជមានវត្ថុបរិច្ចជនវសេន បវត្តា ចេតនា ទានមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. ខីណាសវានម្បិ តថា បវត្តា ទានមេវ, សា បន បុញ្ញកិរិយា នាម ន ហោតីតិ ន ឥធ អធិប្បេតា. បុជ្ជផលនិព្ពត្តនតោ, ហិ អត្តសន្តានំ បុននតោ ច បុញ្ញំ, ន ច ខីណាសវសន្តានេ បវត្តា ផលនិព្ពត្តិកា ហោតិ, ន ច តំ បុនាតិ វិសុទ្ធសន្តានប្បវត្តត្តាតិ. ឯវំ សេសេសុបិ.

យា បន និច្ចសីលឧបោសថសីលាទិវសេន បញ្ចសីលំ អដ្ឋសីលំ ទសសីលំ សមាទិយន្តស្ស, អសមាទិយន្តស្សបិ កុលចារិត្តវសេន សម្បត្តកាយទុច្ចរិតាទីហិ វិរមន្តស្ស, ឧបសម្បទមាឡកេ សំវរំ សមាទិយន្តស្ស, បាតិមោក្ខំ បរិបូរេន្តស្ស, អាបាថគតវិសយេសុ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ ថកេន្តស្ស, ចីវរាទិកេ ច បច្ចយេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, កុហនាទិវត្ថុតោ អាជីវំ បរិសោធេន្តស្ស បវត្តា ចេតនា, អយំ សីលមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុនាម. ឯត្ថាហ – ‘‘ទានំ នាមេតំ មយ្ហំ កុលវំសោ កុលចារិត្ត’’ន្តិ ឯវំ ចារិត្តសីលេ ឋត្វា ទេន្តស្ស បវត្តា ទានមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ កិំ, ឧទាហុ សីលមយន្តិ? សីលមយមេវ ចារិត្តសីលភាវតោ. ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគវសេន បវត្តាបិ ហេសា បុព្ពាភិសង្ខារស្ស អបរភាគេ ចេតនាយ ច តថា បវត្តត្តា សីលមយមេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, ន ទានមយំ. បូជានុគ្គហកាមតាយ ហិ ទិន្នំ ទានមយន្តិ.

‘‘ចក្ខុ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា បន ចក្ខាទិកេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សម្មសន្តស្ស បវត្តា គោត្រភុវោទានបរិយោសានា វិបស្សនាចេតនា, កសិណាទីសុ អារម្មណេសុ អប្បនំ អប្បត្តា គោត្រភុបរិយោសានា បរិកម្មចេតនា ចាតិ អយំ ភាវនាមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. អប្បនាប្បត្តាបិ ភាវនាយេវ, សា បន ន កាមាវចរាតិ ឥធ ន គហិតា. និរវជ្ជវិជ្ជាយតនកម្មាយតនសិប្បាយតនានំ សិក្ខនចេតនាបិ ភាវនាមយេយេវ សមោធានំ គច្ឆតីតិ អាចរិយា. យា ចេត្ថ ទេយ្យធម្មំ ខយតោ វយតោ សម្មសិត្វា ទទតោ បវត្តា, សាបិ បុព្ពេ វិយ ឧភយភាគេ ចេតនានំ តថា បវត្តត្តា ភាវនាមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុយេវាតិ វេទិតព្ពំ.

ទានាទិកំ យំ កិញ្ចិ សុចរិតកម្មំ កត្វា ‘‘អសុកស្ស ច នាម បត្តិ ហោតុ, សព្ពសត្តានំ វា ហោតូ’’តិ ឯវំ អត្តនា កតស្ស បរេហិ សាធារណភាវំ បច្ចាសីសនវសេន បវត្តា បត្តិទានមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. កិំ បនេវំ បត្តិំ ទទតោ បុញ្ញក្ខយោ ហោតីតិ? ន ហោតិ, យថា បន ឯកំ ទីបំ ជាលេត្វា តតោ ទីបសហស្សំ ជាលេន្តស្ស បឋមទីបោ ខីណោតិ ន វត្តព្ពោ, បុរិមាលោកេន បន សទ្ធិំ បច្ឆិមាលោកស្ស ឯកីភាវេ អតិមហាវ ហោតិ, ឯវមេវ បត្តិំ ទទតោ បរិហានិ នាម ន ហោតិ, វុឌ្ឍិយេវ បន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា. កថំ បនេសា ទិន្នា នាម ហោតីតិ? ‘‘ឥទំ មេ បុញ្ញកម្មំ សព្ពសត្តានំ, អសុកស្ស វា បរិណមតូ’’តិ ឯវំ បុព្ពភាគេ, បច្ឆាបិ វា វចីភេទំ ករោន្តេន មនសា ឯវ វា ចិន្តេន្តេន ទិន្នា នាម ហោតិ. កេចិ បន ‘‘យំ មយា កតំ សុចរិតំ, តស្ស ផលំ ‘ទម្មី’តិ វុត្តេបិ បត្តិ ទិន្នាវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. កុសលកម្មាធិការត្តា បន បរេហិ ច កម្មស្សេវ អនុមោទិតព្ពត្តា កម្មមេវ ទាតព្ពំ, អនុមោទេន្តេនបិ កម្មមេវ អនុមោទិតព្ពន្តិ ឥទមេត្ថ អាចរិយានំ សន្និដ្ឋានំ.

ចីវរាទីសុ បច្ចាសារហិតស្ស អសំកិលិដ្ឋេន អជ្ឈាសយេន សមណព្រាហ្មណានំ វត្តបដិវត្តករណវសេន, គិលានុបដ្ឋានវសេន ច បវត្តា វេយ្យាវច្ចមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម.

អាមិសកិញ្ចក្ខាទិនិរបេក្ខចិត្តស្ស អត្តនោ បគុណំ ធម្មំ វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា ទេសេន្តស្ស, តថេវ និរវជ្ជវិជ្ជាយតនាទិកំ ឧបទិសន្តស្ស ច បវត្តា ទេសនាមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. បរេហិ កតំ យំ កិញ្ចិ សុចរិតកម្មំ ទិន្នមទិន្នម្បិ វា ឥស្សាមច្ឆេរមលំ បហាយ ‘‘សាធុ សុដ្ឋូ’’តិ អនុមោទន្តស្ស បវត្តា អនុមោទនបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម, ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា កម្មស្សកតាញាណវសេន ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោន្តស្ស បវត្តា ទិដ្ឋិជុកម្មបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. យទិ ឯវំ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ទិដ្ឋិជុកម្មបុញ្ញកិរិយតា ន លព្ភតីតិ? នោ ន លព្ភតិ បុរិមបច្ឆិមចេតនានម្បិ តំតំបុញ្ញកិរិយាស្វេវ សង្គណ្ហនតោ. តថា ហិ វក្ខតិ –

‘‘បុរិមា មុញ្ចនា ចេវ, បរា តិស្សោបិ ចេតនា;

ហោតិ ទានមយំ បុញ្ញំ, ឯវំ សេសេសុ ទីបយេ’’តិ.

តស្មា កិញ្ចាបិ ឧជុករណវេលាយំ ញាណសម្បយុត្តមេវ ចិត្តំ ហោតិ, បុរិមបច្ឆាភាគេ បន ញាណវិប្បយុត្តម្បិ ហោតីតិ តស្សាបិ ទិដ្ឋិជុកម្មបុញ្ញកិរិយភាវោ ឧប្បជ្ជតិ.

អបរេ បនាហុ – វិញ្ញាណបញ្ញាណវសេន ទស្សនំ ទិដ្ឋិ, ចិត្តំ បញ្ញា ច. ទិដ្ឋិយា ឧជុភាវោ ទិដ្ឋិជុត្តំ. កិំ តំ? កុសលញ្ច វិញ្ញាណំ កម្មស្សកតាញាណាទិ ច សម្មាទស្សនំ. តត្ថ កុសលវិញ្ញាណេន ញាណុប្បាទេបិ អត្តនោ សុចរិតានុស្សរណបរគុណបសំសាសរណគមនានំ សង្គហោ, កម្មស្សកតាញាណេន កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិយាតិ. ទានាទិសម្បយុត្តំ បន ញាណំ ទានាទីស្វេវ អន្តោគធន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ឯវមិមំ ធម្មំ សុត្វា តត្ថ វុត្តនយេន បដិបជ្ជន្តោ លោកិយលោកុត្តរគុណវិសេសំ អធិគមិស្សាមិ, ពហុស្សុតោ វា ហុត្វា បរេ ធម្មទេសនាយ អនុគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឯវំ អត្តនោ, បរេសំ វា វិមុត្តាយតនសីសេន សទ្ធម្មំ សុណន្តស្ស បវត្តា សវនមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. និរវជ្ជវិជ្ជាយតនាទិសវនចេតនាបិ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហតិ. បូជារហេ, គរុដ្ឋានិយេ, មហល្លកេ ច ទិស្វា អាសនា វុដ្ឋហន្តស្ស បត្តចីវរបដិគ្គហណមគ្គទានអភិវាទនអញ្ជលិកម្មករណអាសនបុប្ផគន្ធាទិអភិហារំ ករោន្តស្ស ច បវត្តា ពហុមានចេតនា អបចិតិសហគតបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម. វេយ្យាវច្ចាបចាយនានញ្ហិ អយំ វិសេសោ – វយសា, គុណេន ច ជេដ្ឋានំ, គិលានានញ្ច តំតំកិច្ចករណំ វេយ្យាវច្ចំ, សាមីចិកិរិយា អបចាយនន្តិ.

២២-៣. ឯវំ អដ្ឋកថាយ អាគតនយេន ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សុត្តេ អាគតនយេន ទានំ សីលំ ភាវនាតិ តីណិយេវ ទស្សេតុំ តេសុ ឥតរេសម្បិ សង្គហំ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘គច្ឆន្តិ សង្គហ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ បត្តិទានានុមោទនា ទានេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ តំសភាវត្តា. ទានម្បិ ហិ ឥស្សាមច្ឆេរានំ បដិបក្ខំ, ឯតេបិ, តស្មា សមានបដិបក្ខតាយ ទានេន សហ ឯកលក្ខណត្តា ឯតេ ទានមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុម្ហិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. វេយ្យាវច្ចាបចាយនា សីលមយេ បុញ្ញេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ ចារិត្តសីលសភាវត្តា. ទេសនាសវនទិដ្ឋិឧជុកា បន កុសលធម្មាសេវនតោ ភាវនតោ ភាវនាមយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ‘‘ទេសេន្តោ, សុណន្តោ ច ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា លក្ខណំ បដិវិជ្ឈ ទេសេតិ, សុណាតិ ច, តានិ ច ទេសនាសវនានិ បដិវេធមេវ អាហរន្តីតិ ទេសនាសវនំ ភាវនាមយេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ វទន្តិ. ធម្មទានភាវតោ ‘‘ទេសនា ទានមយេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិបិ សក្កា វត្តុំ. តថា ទិដ្ឋិជុកម្មំ សព្ពត្ថាបិ សព្ពេសំ និយមនលក្ខណត្តាតិ. ទានាទីសុ ហិ យំ កិញ្ចិ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយាវ វិសោធិតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ ‘‘ទិដ្ឋិជុកម្មំ បន សព្ពេសំ និយមនលក្ខណ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥) វុត្តំ. មហាសំឃិយា បន អភយគិរិវាសិនោ ច ទិដ្ឋិជុកម្មំ វិសុំ បុញ្ញកិរិយភាវេន ន គណ្ហន្តិ. តថា ហិ តេ ទានំ សីលំ ភាវនា សំសុតិ ទេសនានុស្សតិមោទនំ វេយ្យាវច្ចបូជាសរណប្បត្តិបសំសា ចាតិ អត្តនា កតបុញ្ញានុស្សរណំ ពុទ្ធាទីសុ សរណគមនំ បរគុណបសំសាតិ ឥមានិ តីណិ បក្ខិបិត្វា ទិដ្ឋិជុកម្មំ អគ្គហេត្វា ទ្វាទស បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ បញ្ញាបេន្តិ. បុន តីណេវាតិ បឋមំ ទសាបិ សមានា បុន សង្ខេបតោ តីណេវ សម្ភោន្តិ.

២៤. ឥទានិ បរេហិ និទ្ទិសិយមានានំ បុញ្ញានុស្សរណាទីនំ អត្តនា និទ្ទិដ្ឋេស្វេវ សមោធានំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពានុស្សតិបុញ្ញញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពស្សេវ អត្តនា កតសុចរិតស្ស អនុស្សរណំ សព្ពានុស្សតិបុញ្ញំ នាម. បសំសាតិ បរេហិ កតាយ បុញ្ញកិរិយាយ, សម្មាបដិបត្តិយា ច វិប្បសន្នចិត្តេន បសំសនំ, សន្តុស្សនន្តិ អត្ថោ. សរណត្តយន្តិ ឯត្ថ សរន្តិ ហិំសន្តីតិ សរណានិ, ពុទ្ធាទីនិ តីណិ រតនានិ. តានិ ហិ សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុគ្គតិបរិក្កិលេសំ ហិំសន្តិ វិនាសេន្តិ. តយោ អវយវា អស្សាតិ តយំ, តីហិ អវយវេហិ យុត្តសមុទាយស្សេតំ អធិវចនំ, សរណានំ តយំ សរណត្តយំ, តីណិ សរណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ អវយវវិនិមុត្តោ សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថីតិ. ឥធ បន សរណត្តយគ្គហណេន ឧបចារតោ, ឧត្តរបទលោបតោ វា សរណគមនំ អធិប្បេតំ. ន ហិ សរណត្តយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម ហោតិ. អត្ថតោ បនេតំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សំឃោ’’តិអាទិនា ពុទ្ធាទីសុ បសាទបដិលាភវសេន បវត្តា ចេតនា ទិដ្ឋិជុកម្មស្មិំ សង្គហំ យន្តិ តំវសេនេវ តេសំ ឥជ្ឈតោ. ន ហិ វិបរីតទិដ្ឋិកស្ស ឥមានិ តីណិ សម្ភវន្តិ, តស្មា តេ ឯកន្តេន ទិដ្ឋិជុកម្មបុញ្ញកិរិយវត្ថុស្មិំ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ន វិសុំ បុញ្ញកិរិយភាវេន គហេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘នត្ថិ សំសយោ’’តិ. ទិដ្ឋិជុកម្មស្ស ភាវនាមយសង្គហេបិ សង្ខេបនយេន ភាវនាមយេ សង្គយ្ហន្តិ, វិត្ថារនយេន បន ‘‘កត្ថ នុ ខោ’’តិ សំសយោ សិយាតិ ឥមេសំ ភាវនាមយសង្គហោ ន វុត្តោ. ទិដ្ឋិជុកម្មស្ស វា សព្ពេសំ មហប្ផលភាវនិយាមកត្តេន មូលភូតត្តា តស្ស បធានភាវំ ទស្សេតុំ វិសុំ តត្ថ សង្គយ្ហន្តីតិ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘សង្គណ្ហន្តោ សង្គណ្ហាតិ, គណ្ហន្តោ ‘មុញ្ចតី’តិ វចនតោ សរណគមនស្ស សីលសមាទានេ វិយ គហណំ សម្ភវតីតិ សីលមយេ សង្គយ្ហតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘សរណគមនំ បណិបាតភាវតោ អបចិតិសហគតេ សង្គយ្ហតី’’តិ កេចិ.

២៥. ឥទានិ យថាវុត្តបុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បុរិមបច្ឆិមភាគវសេន បវត្តមានាបិ ចេតនា តត្ថ តត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បុរិមា មុញ្ចនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បុរិមាតិ ទានត្ថាយ ទេយ្យធម្មំ ធម្មេន សមេន ឧប្បាទេន្តស្ស, ឧប្បន្នំ ‘‘បរិច្ចជិស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តស្ស, ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសន្តស្ស ច យាវ វត្ថុនោ បដិគ្គាហកស្ស ហត្ថេ វិស្សជ្ជនំ, បរិណាមនំ វា, តាវ បវត្តា បុព្ពភាគចេតនា. បដិគ្គាហកស្ស បន ហត្ថេ វិស្សជ្ជនចេតនា, បរិណាមនចេតនា វា មុញ្ចនចេតនា នាម. សាយេវ និគ្គហីតលោបេន ‘‘មុចនា’’តិ វុត្តា. ‘‘មុញ្ចនា’’ឥតិយេវ វា បាឋោ. បរាតិ អត្តនា វិស្សដ្ឋវត្ថុម្ហិ អាលយំ អកត្វា ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ អគ្គំ ទានំ មេ ទិន្ន’’ន្តិ សោមនស្សចិត្តេន បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នា អបរភាគចេតនា. តិស្សោបិ ចេតនាតិ ឥតិ អយញ្ច បុរិមា ចេតនា, អយញ្ច មុញ្ចនចេតនា, អយញ្ច អបរចេតនាតិ តិស្សោបិ ចេតនា ឯកតោ ហុត្វា ទានមយំ បុញ្ញំ ហោតិ, ទានមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘ហោតី’’តិ ឯកវចននិទ្ទេសោ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ សេសេសុបិ អតិទិសន្តោ អាហ ‘‘ឯវំ សេសេសុ ទីបយេ’’តិ. សេសេសូតិ សីលាទីសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ឯវំ យថាវុត្តនយេន ‘‘សីលំ ‘រក្ខិស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តស្ស, ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ វិហារំ គច្ឆន្តស្ស បវត្តា បុរិមចេតនា, សីលំ សមាទិយន្តស្ស, បព្ពជន្តស្ស, សីលំ បរិបូរេន្តស្ស ឧប្បន្នា មជ្ឈិមចេតនា, ‘បូរិតំ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នា អបរចេតនាតិ ឯវំ តិស្សោបិ ចេតនា ឯកតោ ហុត្វា សីលមយបុញ្ញកិរិយវត្ថុ នាមា’’តិអាទិនា ទីបយេ, បកាសេយ្យាតិ អត្ថោ. ននុ ច អត្តនា កតបុញ្ញានុស្សរណចេតនា ទិដ្ឋិជុកម្មសង្គហិតា, អយញ្ច អបរចេតនា សាយេវាតិ កថមស្សា តត្ថ សង្គហោតិ? នាយំ ទោសោ, វិសយភេទេន ឧភិន្នម្បិ វិសេសសព្ភាវតោ. បុញ្ញានុស្សរណញ្ហិ អត្តនា កតបុញ្ញវិសយមេវ. អយំ បន តព្ពត្ថុវិសយាតិ បាកដោយេវ ទ្វិន្នំ វិសេសោតិ.

ឯត្តាវតា ច យំ វុត្តំ ‘‘ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេនេវ បវត្តតី’’តិ, តត្ថ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ សរូបតោ, សង្គហតោ ច និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តថាបវត្តមានស្ស ចស្ស បាដេក្កំ បវត្តាការវិសយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អយន្តិ វក្ខមាននិទស្សនំ. ទាតព្ពោ ធម្មោ ទេយ្យធម្មោ, អន្នាទិទសវិធំ វត្ថុ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ, មាលាគន្ធវិលេបនំ;

សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ, ទានវត្ថូ ទសាវិមេ’’តិ.

បដិគ្គាហកោ អាទិ យេសំ ទេសកាលមិត្តាទីនំ តេ បដិគ្គាហកាទយោ, ទេយ្យធម្មស្ស, បដិគ្គាហកាទីនញ្ច សម្បត្តិ សម្បន្នតា ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិ. តត្ថ ទេយ្យធម្មស្ស បណីតមនាបភាវោ ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នភាវោ ទេយ្យធម្មសម្បត្តិ. បដិគ្គាហកានំ អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវោ បដិគ្គាហកសម្បត្តិ. ទុល្លភអន្នបានាទិកោ ទេសោ ទេសសម្បត្តិ. តាទិសោវ កាលោ កាលសម្បត្តិ. ទុល្លភអន្នបានាទិកេ ហិ ទេសេ, កាលេ វា ទិន្នំ អជ្ឈាសយស្ស ពលវតាយ មហប្ផលំ, សោមនស្សហេតុកញ្ច ហោតិ, តស្មា តេ ទានស្ស សម្បត្តិវសេន វុត្តា. មិត្តសម្បត្តិ បន កល្យាណមិត្តភាវោ. កល្យាណមិត្តញ្ហិ និស្សាយ ទានាទីសុ ចិត្តំ ឱទគ្យប្បត្តំ ហោតិ. បរិចារិកសម្បត្តិ បន អនាណត្តិយាបិ តំតំកិច្ចសម្បាទនេ អប្បមត្តស្ស បរិចារិកជនស្ស បដិលាភោ. អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុន្តិ សទ្ធាពហុលតាវិសុទ្ធិទិដ្ឋិតាទិភេទំ អញ្ញំ សោមនស្សការណំ វា. អាគម្មាតិ ឧបាគម្ម, បដិច្ចាតិ អត្ថោ. ហដ្ឋបហដ្ឋោតិ សោមនស្សវសេន ហដ្ឋោ ចេវ បហដ្ឋោ ច. ឧភយេនបិ អធិកសោមនស្សំ វុត្តំ. អត្ថិ…បេ… បវត្តន្តិ ‘‘អត្ថិ ទិន្នំ, អត្ថិ យិដ្ឋំ, អត្ថិ ហុតំ, អត្ថិ សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោ, អត្ថិ អយំ លោកោ, អត្ថិ បរោ លោកោ, អត្ថិ មាតា, អត្ថិ បិតា, អត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា, អត្ថិ លោកេ សមណព្រាហ្មណា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា, យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ (ម. និ. ១.៤៤១) ឯវំ បវត្តំ ទសវិធំ សម្មាទិដ្ឋិវត្ថុវសេន ចេវ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយាទីនំ វសេន ច បវត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ហិ ន កេវលំ នវន្នំយេវ សម្មាទិដ្ឋិវត្ថូនំ គហណំ, អថ ខោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយានម្បិ សង្គហោ. សម្មា ញាយេន បវត្តា ទិដ្ឋិ, បសត្ថា វា ទិដ្ឋីតិ សម្មាទិដ្ឋិ, តំ. បុរក្ខត្វាតិ បុព្ពង្គមំ កត្វា. តញ្ច ខោ សហជាតបុព្ពង្គមវសេន ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១-២) វិយ សម្បយោគស្ស អធិប្បេតត្តា.

អនុស្សាហិតោតិ លោភមច្ឆរិយាទិវសេន បុញ្ញកិរិយាយ សង្កោចំ អនាបជ្ជនតោ អត្តនា, បរេន វា កេនចិ អនុស្សាហិតោ ហុត្វា. សភាវតោ ហិ បុញ្ញប្បវត្តិទស្សនមិទំ. បរេហីតិ បន បរបាកដុស្សាហទស្សនវសេន វុត្តំ. បឋមន្តិ ទេសនាក្កមេន, ឥធ និទ្ទិដ្ឋក្កមេន វា បឋមំ. មហាកុសលចិត្តន្តិ សោមនស្សសហគតតាទិអង្គបារិបូរិយា មហន្តំ កុសលចិត្តំ. អថ វា បច្ឆិមភវិកពោធិសត្តានំ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនតោ មហន្តំ បូជិតំ កុសលចិត្តន្តិ មហាកុសលចិត្តំ. សព្ពេសម្បិ ហិ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ បដិសន្ធិ មេត្តាបុព្ពង្គមស្ស តិហេតុកសោមនស្សមយស្ស អសង្ខារិកចិត្តស្ស វិបាកោតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ‘‘ទេយ្យធម្ម…បេ… ហដ្ឋបហដ្ឋោ’’តិ ឯត្តាវតា ឥមស្ស សោមនស្សសហគតភាវមាហ, ‘‘សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា’’តិ ញាណសម្បយុត្តភាវំ, ‘‘អនុស្សាហិតោ’’តិ បន ឥមិនា អសង្ខារិកភាវន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិំ, អញ្ញំ វា សោមនស្សការណំ អាគម្មា’’តិ ឯវំ វុត្តនយេន. ឧស្សាហិតោតិ ទេយ្យធម្មេ សាបេក្ខាទិតាយ, សីលសម្បទាទីសុ អនធិមុត្តតាទីហិ ច បុញ្ញកិរិយាយ សង្កោចាបជ្ជនតោ អត្តនា, បរេន វា កេនចិ ឧស្សាហិតោ. បរេហីតិ បន វុត្តនយមេវ. ករោតិ ទានាទីនិ បុញ្ញានីតិ សម្ពន្ធោ. តមេវាតិ សោមនស្សសហគតាទិនា តំសទិសតាយ វុត្តំ. ហោតិ ហិ តំសទិសេបិ តំវោហារោ យថា ច ‘‘សាយេវ តិត្តិរី, តានិយេវ ឱសធានី’’តិ. ឯត្ថ បន ‘‘ឧស្សាហិតោ’’តិ ឥមិនា សសង្ខារិកតំ ទស្សេតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥមស្មិំ បនត្ថេតិ ឥមស្មិំ សសង្ខារិកសទ្ទាភិធេយ្យេ, ឧស្សាហិតព្ពចិត្តសង្ខាតេ អត្ថេ តំវិសយេតិ អត្ថោ. បុព្ពប្បយោគស្សាតិ បុញ្ញកិរិយាយ សង្កោចេ ជាយមានេ តតោ វិវេចេត្វា សមុស្សាហនវសេន បវត្តស្ស ចិត្តប្បយោគស្ស. បុព្ព-គ្គហណំ បនេត្ថ តថាបវត្តបុព្ពាភិសង្ខារវសេន សោ បយោគោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ, ន តស្ស បុព្ពកាលិកតាយាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

បដិបត្តិទស្សនេនាតិ ភិក្ខូ ទិស្វា ទេយ្យធម្មបរិច្ចជនវន្ទនាទិបដិបត្តិទស្សនេន. ពលន្តិ អនន្តីតិ ពាលា, អស្សាសិតបស្សាសិតមត្តេនេវ ជីវន្តិ, ន បញ្ញាជីវិតេនាតិ អធិប្បាយោ. ពាលាយេវ ពាលកា. តេ បន ឥធ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា អភាវេន អសញ្ជាតពុទ្ធិនោ ទារកា. បាកដវសេន ចេត្ថ ពាលក-គ្គហណំ. សហសា ករណាទិកាលេ បន ឥតរេសម្បិ ញាណវិប្បយុត្តំ ហោតីតិ. សោមនស្សំ ជាតំ ឯតេសន្តិ សោមនស្សជាតា, ជាតសោមនស្សាតិ អត្ថោ. សហសាតិ សីឃំ សីឃំ ទាតុកាមតាយ ឧប្បត្តិសមកាលមេវ.

ឯត្ថ ច ‘‘បដិបត្តិទស្សនេនា’’តិ ឥមិនា បរេសំ បយោគាភាវមាហ, ‘‘ជាតបរិចយា’’តិ អត្តនោ បយោគាភាវំ. ឧភយេនាបិ ឥមស្ស អសង្ខារិកភាវំ ទីបេតិ. ‘‘ពាលកា, សហសា’’តិ ច ឥមេហិ ញាណវិប្បយុត្តភាវមាហ, ‘‘ភិក្ខូ…បេ… ជាតា’’តិ សោមនស្សសហគតភាវំ. អថ វា ‘‘បដិបត្តិ…បេ… បរិចយា’’តិ ឥមិនា អសង្ខារិកភាវស្ស ‘‘ពាលកា ភិក្ខូ…បេ… ជាតា’’តិ ច ឥមេហិ ញាណវិប្បយុត្តសោមនស្សសហគតភាវស្ស ច ទីបិតត្តា ‘‘សហសា’’តិ វចនេន យថាវុត្តមេវ ញាណវិប្បយុត្តអសង្ខារិកភាវំ បកាសេតិ. ឯវំ សតិ បដិលោមតោ សោមនស្សសហគតាទិភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. អនុលោមតោ បន ‘‘សោមនស្សជាតា’’តិ ឥមិនា សោមនស្សសហគតភាវំ, សហសា-គ្គហណេន ញាណវិប្បយុត្តាសង្ខារិកភាវំ ទីបេតិ. ‘‘បដិបត្តិ…បេ… ទិស្វា’’តិ ឯត្តាវតា បន សោមនស្សសហគតាទិភាវស្ស ការណំ វុត្តន្តិ. តេតិ តេ ញាតកា, តេ ពាលកាតិ វា អត្ថោ. ‘‘សោមនស្សហេតូនំ អភាវំ អាគម្មា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. មជ្ឈត្តារម្មណំ តថារូបេ ចេតោភិសង្ខារាទយោបិ ហិ ឧបេក្ខាសហគតតាយ ការណមេវាតិ. ចិត្តស្ស សោមនស្សាភាវេ បុគ្គលស្សបិ សោមនស្សរហិតតា ហោតីតិ ‘‘ចតូសុបិ…បេ… ហោន្តី’’តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានំ កត្វា វុត្តំ, សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ បុញ្ញំ ករោន្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ និគមនំ.

ឥមេសុ បន អដ្ឋសុ វិញ្ញាណេសុ សោមនស្សសហគតតោ ឧបេក្ខាសហគតំ ពលវតរំ, ញាណវិប្បយុត្តតោ ញាណសម្បយុត្តំ, សសង្ខារិកតោ អសង្ខារិកំ សទិសំ ពលវតរំ. វិសទិសំ បន វេទនាញាណប្បយោគវសេន ពលវំ, ទុព្ពលញ្ច ហោតិ. សោមនស្សសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកតោ ហិ ឧបេក្ខាសហគតតិហេតុកសសង្ខារិកំ ពលវតរំ, ឧបេក្ខាសហគតទុហេតុកអសង្ខារិកតោ សោមនស្សសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកំ ពលវតរំ. ឥតិ ចតុត្ថចិត្តតោ តតិយចិត្តំ ពលវតរំ, តតោ អដ្ឋមចិត្តំ, តតោ សត្តមចិត្តំ, តតោ ទុតិយចិត្តំ, តតោ បឋមចិត្តំ, តតោ ឆដ្ឋចិត្តំ, តតោ បញ្ចមចិត្តន្តិ ឯវមិមេសំ ពលវពលវតរភាវោ វេទិតព្ពោ.

២៦. ឯវំ បាឡិយំ អាគតនយេន វេទនាញាណប្បយោគភេទតោ អដ្ឋវិធតំ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ អដ្ឋកថាយំ អាគតបុញ្ញកិរិយាទីនំ វសេនបិ បភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ទស បុញ្ញក្រិយាទីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ឆន្នំ អារម្មណានំ, ចតុន្នំ អធិបតីនំ, តិណ្ណំ កម្មានំ, ហីនាទិភេទស្ស ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវាហុ –

‘‘កមេន បុញ្ញវត្ថូហិ, គោចរាធិបតីហិ ច;

កម្មហីនាទិតោ ចាបិ, គណេយ្យ នយកោវិទោ’’តិ.

២៧. ឥទានិ តថាបវត្តមានស្ស តស្ស យោ យោ តេសំ តេសំ វសេន លព្ភមានោ គណនបរិច្ឆេទោ, តំ សម្បិណ្ឌិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សត្តរស សហស្សានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថេវំ គណនា វេទិតព្ពា – ឥមានិ តាវ អដ្ឋ វិញ្ញាណានិ ទសន្នំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ វសេន បវត្តនតោ បច្ចេកំ ទស ទសាតិ កត្វា អសីតិ ចិត្តានិ ហោន្តិ, តានិ ច ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តនតោ ឆគ្គុណិតានិ សាសីតិកានិ ចត្តារិ សតានិ ហោន្តិ, តានិ ចតុន្នំ អធិបតីនំ សហយោគវសេន ចតុគ្គុណិតានិ សហស្សំ, វីសាធិកានិ ច នវ សតានិ ហោន្តិ, តានិ ច កាយវចីមនោសង្ខាតានំ តិណ្ណំ កម្មានំ វសេន តិគុណិតានិ សសដ្ឋិសត្តសតាធិកានិ បញ្ច សហស្សានិ ហោន្តិ, តានិ ច ហីនមជ្ឈិមបណីតភេទតោ តិគុណិតានិ សាសីតិកទ្វិសតាធិកានិ សត្តរស សហស្សានិ ហោន្តីតិ. ននុ ច ញាណវិប្បយុត្តចិត្តានំ វីមំសាធិបតិសហយោគាភាវតោ អធិបតិវសេន សហស្សំ, សាសីតិកានិ ច ឆ សតានិ ហោន្តីតិ តានិ កម្មាទីនំ វសេន សម្បិណ្ឌិតានិ វីសសតាធិកានិ បន្នរស សហស្សានិ ភវន្តីតិ? សច្ចមេតំ, សោតបតិតវសេន បន តំ អនាទិយិត្វា អធិបតិគណនា គហិតាតិ ន តស្ស វសេន គណនហានិ កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ននុ ច ‘‘សវិបាកំ កុសល’’ន្តិ វុត្តំ, តំ បន កថំ, កុហិំ, កិំ ផលតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តំ បនា’’តិអាទិ. យស្មា តិហេតុកំ កុសលំ តិហេតុកំ វា ទុហេតុកំ វា បដិសន្ធិំ ទេតិ, នាហេតុកំ បដិសន្ធិំ ទេតិ. យទា ច តិហេតុកំ បដិសន្ធិំ ជនេតិ, តទា បវត្តេ សោឡស វិបាកានិ អភិនិប្ផាទេតិ. យទា ទ្វិហេតុកំ, តទា ទ្វាទស. ទុហេតុកំ បន ទុហេតុកមហេតុកញ្ច បដិសន្ធិំ ជនេតិ, ន តិហេតុកំ. យទា ច ទុហេតុកំ ជនេតិ, តទា បវត្តិយំ ទ្វាទស. យទា អហេតុកំ, តទា អដ្ឋ. យេ បន អាគមនតោ វិបាកស្ស សង្ខារភេទមិច្ឆន្តិ, តេសំ មតេន តិហេតុកំ ទ្វាទស, ទស វា វិបច្ចតិ, ទុហេតុកំ ទស, អដ្ឋ វា, តស្មា វុត្តំ ‘‘យថានុរូប’’ន្តិ. នានាវិធសម្បត្តិដ្ឋានភាវតោ សោភនា, គន្តព្ពតោ គតិ ចាតិ សុគតិ, កាមាវចរភវោវ សុគតិ កាមាវចរសុគតិ. តស្សំ កាមាវចរសុគតិយំ. ភវភោគសម្បត្តិន្តិ ឯត្ថ ច ភវតីតិ ភវោ, ឧបបត្តិភវសង្ខាតានំ វិបាកក្ខន្ធកដត្តារូបានមេតំ គហណំ, ភុញ្ជិតព្ពតោ ភោគោ, បវត្តិយំ បដិលភិតព្ពសម្បត្តិ, ភវោតិ វា បដិសន្ធិ, ភោគោ សេសវិបាកកដត្តារូបេហិ សហ បវត្តិយំ បដិលភិតព្ពា សម្បត្តិ, ភវោ ច ភោគោ ច ភវភោគោ, តេយេវ សម្បន្នភាវតោ សម្បត្តិ, តេសំ វា សម្បត្តិ ភវភោគសម្បត្តិ, តំ អភិនិប្ផាទេតិ, ជនកវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ច សាធេតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ភវភោគសម្បត្តីនំ និរវសេសតោ លព្ភមានដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘កាមាវចរសុគតិយ’’ន្តិ វុត្តំ. សហេតុកវិបាកវជ្ជំ បន បវត្តិវិបាកកដត្តារូបសភាវំ ភវសម្បត្តិំ, ឯកច្ចភោគសម្បត្តិញ្ច, ភោគសម្បទមេវ វា អវិសេសេន សុគតិយំ ទុគ្គតិយម្បិ អភិនិប្ផាទេតិយេវ. នាគសុបណ្ណាទីនម្បិ ហិស្ស ទេវសម្បត្តិសទិសំ មនុញ្ញំ ភោគជាតំ, តព្ពិសយានិ ច វិបាកចិត្តានិ, សុវណ្ណតាសុស្សរតាទិ ច តំ សព្ពំ កាមាវចរកុសលស្សេវ ផលំ. ន ហិ អកុសលស្ស ឥដ្ឋផលំ អត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ អកុសលស្ស ឥដ្ឋោ កន្តោ វិបាកោ សំវិជ្ជតី’’តិ.

កាមាវចរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរកុសលវណ្ណនា

ឥទានិ យស្មា កាមាវចរកុសលានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស រូបាវចរកុសលស្ស និទ្ទេសាវកាសោ អនុប្បត្តោ, តស្មា តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឥតរេសូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឥតរេសូតិ យថាវុត្តកាមាវចរកុសលតោ ឥតរេសុ, រូបាវចរាទីសូតិ អត្ថោ. សវត្ថុកតោ ឯកវិធំ ឯកន្តេន វត្ថុសន្និស្សិតត្តា. ន ហិ អរូបធាតុយំ រូបាវចរធម្មា លព្ភន្តិ រូបវិរាគភាវនាយ និព្ពត្តត្តា បុន រូបាវចរជ្ឈានសមាបត្តិយា អភាវតោ.

ហីនមជ្ឈិមបណីតភេទតោតិ ឯត្ថ បុព្ពេ វិយ អធិបតីនំ ហីនាទិភាវេហិ ឈានស្ស ហីនាទិភាវោ យោជេតព្ពោ. អថ វា បដិលទ្ធមត្តមនាសេវិតំ ហីនំ បរិទុព្ពលភាវតោ, នាតិសុភាវិតំ អបរិបុណ្ណវសិភាវំ មជ្ឈិមំ, អតិវិយ សុភាវិតំ បន សព្ពសោ បរិបុណ្ណវសិភាវំ បណីតំ. តថា ឧឡារបុញ្ញផលកាមតាវសេន បវត្តិតំ ហីនំ, លោកិយាភិញ្ញត្ថាយ បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, វិវេកកាមតាយ អរិយភាវេ ឋិតេន បវត្តិតំ បណីតំ. អត្តហិតាយ វា បវត្តិតំ ហីនំ, កេវលំ អលោភជ្ឈាសយេន បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, បរហិតាយ បវត្តិតំ បណីតំ. វដ្ដជ្ឈាសយេន វា បវត្តិតំ ហីនំ, វិវេកជ្ឈាសយេន បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, វិវដ្ដជ្ឈាសយេន លោកុត្តរបាទកត្ថំ បវត្តិតំ បណីតំ.

បដិបទាទិភេទតោតិ ទុក្ខបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទីនំ បដិបទាភិញ្ញានំ ភេទេន. បដិបទាវចនេនេវ វា តទវិនាភាវតោ អភិញ្ញាបិ លព្ភតិ. តថា ហេត្ថ បដិបទាចតុក្កន្តិ វោហរន្តីតិ អាទិ-សទ្ទេន អធិបតិអាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា បដិបទាទិភេទតោតិ បដិបទាភេទតោ, អធិបតិភេទតោ, អារម្មណភេទតោ, ហានភាគិយាទិភេទតោតិ អត្ថោ. តត្ថ បដិបទាភេទតោ តាវ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, ទុក្ខបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញំ, សុខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, សុខបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញន្តិ ឯវំ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ ទុក្ខា បដិបទា អស្សាតិ ទុក្ខបដិបទំ. ទន្ធា អភិញ្ញា អស្សាតិ ទន្ធាភិញ្ញំ. ឯស នយោ ‘‘ទុក្ខបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញ’’ន្តិអាទីសុបិ.

តត្ថ អប្បហីននីវរណស្ស, អវិក្ខម្ភិតឈាននិកន្តិកស្ស ច ញាណកិច្ចស្ស អបរិព្យត្តតាយ បរិនិដ្ឋិតសកលបុព្ពកិច្ចស្ស ‘‘បថវី បថវី’’តិ វា ‘‘អាបោ អាបោ’’តិ វា ឯវំ បវត្តបឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ យាវ តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារុប្បត្តិយា នីវរណប្បហានំ, និកន្តិវិក្ខម្ភនញ្ច ហោតិ, តាវ បវត្តា បុព្ពភាគភាវនា បដិបទា នាម ‘‘បដិបជ្ជតិ ឈានំ ឯតាយា’’តិ កត្វា. បហីននីវរណស្ស, បន វិក្ខម្ភិតឈាននិកន្តិកស្ស ច ញាណកិច្ចស្ស បរិព្យត្តភាវតោ ឧបចារជ្ឈានំ អាទិំ កត្វា យាវ អប្បនាយ ឧប្បត្តិ, តាវ បវត្តា បញ្ញា បុព្ពភាគបញ្ញាយ វិសិដ្ឋភាវតោ អភិញ្ញា នាម, តស្មា យោ អាទិតោ កិលេសេ ឈាននិកន្តិញ្ច វិក្ខម្ភេន្តោ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, វិក្ខម្ភិតកិលេសឈាននិកន្តិ ច អប្បនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ទុក្ខបដិបទំ, ទន្ធាភិញ្ញញ្ច ឈានំ ហោតិ. យោ បន សសង្ខារេន កិលេសាទិកេ វិក្ខម្ភេត្វា ន ចិរេន អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ទុក្ខបដិបទំ, ខិប្បាភិញ្ញញ្ច. យោ កិលេសាទិកេ វិក្ខម្ភេន្តោ សុខេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, អប្បនាបរិវាសំ បន ចិរាយតិ, តស្ស សុខបដិបទំ, ទន្ធាភិញ្ញំ. យោ បន សុខេនេវ កិលេសាទិកេ វិក្ខម្ភេត្វា សីឃមេវ អប្បនំ បាបុណាតិ, តស្ស សុខបដិបទំ, ខិប្បាភិញ្ញន្តិ វេទិតព្ពំ.

សោ បនាយំ បដិបទាភិញ្ញានំ ភេទោ កិលេសិន្ទ្រិយាធិការវសេន វេទិតព្ពោ. យស្ស ហិ រាគាទយោ កិលេសា តិព្ពា ហោន្តិ, សទ្ធាបញ្ចមកានិ ច ឥន្ទ្រិយានិ មុទូនិ. យោ ច សមថវិបស្សនាសុ អកតាធិការោ, តស្ស បវត្តឈានំ ទុក្ខបដិបទំ, ទន្ធាភិញ្ញញ្ច ហោតិ. តស្ស ហិ កិលេសសមុទាចារតិព្ពតាយ នីវរណវិក្ខម្ភនស្ស កិច្ឆេន កសិរេន សមិជ្ឈនតោ បដិបទា ទុក្ខា អសុខា, តស្សេវ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ មុទុតាយ អភិញ្ញាបិ ទន្ធា មន្ទា អសីឃប្បវត្តិនី ហោតិ. ភវន្តរេ វា សមថេ អកតាធិការត្តា បដិបទា ទុក្ខា, វិបស្សនាយ អកតាធិការត្តា អភិញ្ញាបិ ទន្ធា. យោ បន វុត្តវិបរីតោ ហោតិ, តស្ស កិលេសានំ អតិព្ពសមុទាចារតាយ, ឥន្ទ្រិយានញ្ច តិខីណតាយ សមថវិបស្សនាសុ កតាធិការតាយ យថាក្កមំ សុខបដិបទា, ខិប្បាភិញ្ញា ច ហោតិ. ភវន្តរេ កតបរិចយស្ស ហិ យថា បគុណំ កត្វា វិស្សដ្ឋគន្ថោ អប្បមត្តកេន បយោគេន សុប្បវត្តិ វាចុគ្គតោ ច ហោតិ, ឯវំ ភាវនា អប្បកសិរេនេវ ឥជ្ឈតីតិ. ស្វាយំ អកតោ, កតោ ច អធិការោ សមថនិស្សិតោ បដិបទាយំ វុត្តោ សមាធិប្បធានត្តា បដិបទាយ. វិបស្សនានិស្សិតោ អភិញ្ញាយ ញាណប្បធានត្តា អប្បនាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យោ បន តិព្ពកិលេសោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ វិបស្សនាយមេវ វា កតាធិការោ ហោតិ, តស្ស វុត្តនយេន ទុក្ខា បដិបទា, ខិប្បា បន អភិញ្ញា ហោតិ, តព្ពិបរីតស្ស សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញាតិ. តស្មា កិលេសានំ តិព្ពមន្ទភាវតោ, ឥន្ទ្រិយានំ តិខិណមុទុភាវតោ, បុព្ពបរិចយស្ស ច សម្ភវាសម្ភវវសេនាតិ ឯវំ កិលេសិន្ទ្រិយាធិការវសេន ឥមាសំ ភេទោ វេទិតព្ពោ.

អបិច យានិ បរតោ សប្បាយាសប្បាយានិ, បលិពោធុបច្ឆេទាទីនិ បុព្ពកិច្ចានិ, អប្បនាកោសល្លានិ ច អាគមិស្សន្តិ, តេសុ យោ ឧបចារាធិគមតោ បុព្ពេ, បច្ឆា ច អសប្បាយសេវី ហោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា, ទន្ធា ច អភិញ្ញា ហោតិ. ឧភយត្ថ សប្បាយសេវិនោ សុខា បដិបទា, ខិប្បា ច អភិញ្ញា. យោ បន តតោ បុព្ពភាគេ អសប្បាយំ សេវិត្វា អបរភាគេ សប្បាយសេវី ហោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា, ខិប្បា អភិញ្ញា. តព្ពិបរីតស្ស សុខា បដិបទា, ទន្ធា អភិញ្ញា ច វេទិតព្ពា.

តថា បលិពោធុបច្ឆេទាទិបុព្ពកិច្ចំ អសម្បាទេត្វា ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស សបរិបន្ថតាយ ទុក្ខា បដិបទា, វិបរិយាយេន អបរិបន្ថតាយ សុខា. អប្បនាកោសល្លានិ អសម្បាទេន្តស្ស ញាណស្ស អវិសទតាយ ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ, សម្បាទេន្តស្ស វិបរិយាយតោ ខិប្បា អភិញ្ញាតិ. កិញ្ច – តណ្ហាវិជ្ជាតិភវនវសេន ឯតាសំ ភេទោ វេទិតព្ពោ. តណ្ហាភិភូតស្ស ហិ ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ តស្សា សមាធិស្ស ឧជុបដិបក្ខត្តា សមថបដិបទាយ បរិបន្ថកភាវតោ, អនភិភូតស្ស តទភាវតោ សុខា. អវិជ្ជាភិភូតស្ស ច តស្សា បញ្ញាយ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ទន្ធា អភិញ្ញា, ឥតរស្ស ខិប្បា អភិញ្ញាតិ. សោ បនាយំ បដិបទាភេទោ កេវលំ សមថភាវនាវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានស្ស, មគ្គាធិគមវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានស្ស បន នត្ថិ ទុក្ខបដិបទាទិភេទោ. កេចិ បន មគ្គវសេនេវ តស្ស បដិបទាទិភេទំ វណ្ណេន្តិ ‘‘មគ្គស្ស ហិ ទុក្ខបដិបទាទិភាវេ តស្មិំ ទុក្ខបដិបទាទិក’’ន្តិ.

អធិបតិភេទាទីសុ បន ឆន្ទាធិបតេយ្យំ ចិត្តាធិបតេយ្យំ វីរិយាធិបតេយ្យំ វីមំសាធិបតេយ្យន្តិ ឯវំ អធិបតិភេទតោ, បរិត្តំ បរិត្តារម្មណំ, បរិត្តំ អប្បមាណារម្មណំ, អប្បមាណំ បរិត្តារម្មណំ, អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណន្តិ ឯវំ អារម្មណភេទតោ, ហានភាគិយំ ឋិតិភាគិយំ វិសេសភាគិយំ និព្ពេធភាគិយន្តិ ឯវំ ហានភាគិយាទិភេទតោ ច ចតុព្ពិធតា វេទិតព្ពា. តត្ថ ‘‘ឆន្ទវតោ ចេ ឈានំ និព្ពត្តិស្សតិ, មយ្ហម្បិ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ឯវំ ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា ឧប្បន្នំ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ. ឯស នយោ ‘‘ចិត្តាធិបតេយ្យា’’ទីសុបិ. អប្បគុណំ បន ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសក្កោន្តំ បរិត្តំ, សុប្បសរាវមត្តេសុ អវឌ្ឍិតារម្មណេសុ និព្ពត្តំ បរិត្តារម្មណំ. វុត្តបដិបក្ខតោ បន យថាក្កមំ អប្បមាណារម្មណាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ហានភាគិយាទិវិសេសំ សយមេវ វក្ខតិ.

ឈានង្គយោគភេទតោតិ កត្ថចិ បញ្ច ឈានង្គានិ, កត្ថចិ ចត្តារិ, កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ ទ្វេ, កត្ថចិ អបរានិ ទ្វេតិ ឯវំ ឈានង្គានំ សម្បយោគភេទតោ. ននុ ចេត្ថ កាមាវចរកុសលេ វិយ សង្ខារភេទោ កស្មា ន គហិតោ. ឥទម្បិ ហិ កេវលំ សមថានុយោគវសេន បដិលទ្ធំ សសង្ខារំ, មគ្គាធិគមវសេន បដិលទ្ធមសង្ខារំ, តស្មា ‘‘ឈានង្គសង្ខារយោគភេទតោ ទសវិធ’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ? នយិទមេវំ, មគ្គាធិគមវសេន សត្តិតោ បដិលទ្ធស្សាបិ អបរភាគេ បរិកម្មវសេនេវ ឧប្បជ្ជនតោ, តស្មា សព្ពស្សបិ ឈានស្ស បរិកម្មសង្ខាតបុព្ពាភិសង្ខារេន វិនា កេវលំ អធិការវសេន អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘អសង្ខារ’’ន្តិបិ វត្តុំ ន សក្កា, អធិការេន ច វិនា កេវលំ បរិកម្មាភិសង្ខារេនេវ អនុប្បជ្ជនតោ ‘‘សសង្ខារ’’ន្តិបិ វត្តុំ ន សក្កាតិ ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធតា ច វុត្តាតិ.

កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ ថិនមិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមានិ បញ្ច នីវរណានិ វិប្បហីនានិ ឯតស្សាតិ កាមច្ឆន្ទ…បេ… វិប្បហីនំ. ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិ ឯត្ថ អាហិត-សទ្ទស្ស វិយ វិប្បហីន-សទ្ទស្សេត្ថ បរវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. កាមច្ឆន្ទាទីហិ វា វិប្បហីនំ វិសំយុត្តំ តេសំ បហាយកភាវេនាតិ កាមច្ឆន្ទ…បេ… វិប្បហីនំ. តត្ថ កាមេតីតិ កាមោ, ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ ចាតិ កាមច្ឆន្ទោ, ពហលកាមរាគស្សេតំ អធិវចនំ. ព្យាបាទាទីនមត្ថំ វក្ខតិ. យស្មា កាមច្ឆន្ទាទីសុ អប្បហីនេសុ ឈានំ នុប្បជ្ជតិ, តស្មា តានិស្ស បហានង្គានីតិ វេទិតព្ពានិ. ននុ អញ្ញេបិ អកុសលា ធម្មា ឥមិនា ឈានេន បហីយន្តិ, អថ កស្មា បញ្ចេវ បហានង្គវសេន វុត្តានីតិ? វិសេសេន ឈានន្តរាយករត្តា. កាមច្ឆន្ទវសេន ហិ នានាវិសយបលោភិតំ ចិត្តំ ន ឯកត្តារម្មណេ សមាធិយតិ. កាមច្ឆន្ទាភិភូតំ វា នានាវិសយសមុបព្យូឡ្ហាយ កាមធាតុយា បហានបដិបទំ ន បដិបជ្ជតិ, ព្យាបាទេន ច អារម្មណេ បដិហញ្ញមានំ ន សមាហិតំ បវត្តតិ, ថិនមិទ្ធាភិភូតំ អកម្មញ្ញំ ហោតិ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតំ អវូបសន្តមេវ ហុត្វា បរិព្ភមតិ, វិចិកិច្ឆាឧបហតំ ឈានាធិគមបដិបទំ នារោហតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ នុ ខោ, ន នុ ខោ, បថវី បថវី’’តិអាទិនា បវត្តមនសិការេន ‘‘ឈានំ សិយា នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិអាទិនា វិចិកិច្ឆន្តស្ស ឈានាធិគមបដិបទាយ អសំសិជ្ឈនតោ. យតោ វក្ខតិ –

‘‘ភាគី អស្សមហំ អទ្ធា, ឥមាយ បដិបត្តិយា;

បវិវេកសុខស្សាតិ, កត្វា ឧស្សាហមុត្តម’’ន្តិ.

តស្មា សមាធិអាទីនំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវេន វិសេសេន ឈានាធិគមស្ស អន្តរាយករណតោ ឯតានេវ បហានង្គានីតិ វុត្តានិ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘បច្ចនីកា យតោ បញ្ច, សមាធាទីនមេត្ថ ហិ;

ឈានន្តរាយិកា តស្មា, បហានង្គេ និយាមិតា’’តិ.

ឯវមិទំ បហានង្គវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយោគង្គវសេន ទស្សេតុំ ‘‘វិតក្ក…បេ… សម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ វិតក្កាទយោ វចនត្ថលក្ខណាទិវសេន ឧបរិ អាគមិស្សន្តិ. យស្មា បន ឥមេសុ ឧប្បន្នេសុ ឈានំ ឧប្បន្នំ នាម ហោតិ, តេនស្ស ឥមានិ សម្បយោគង្គានីតិ វេទិតព្ពានិ, តស្មា ន ឯតេហិ សមន្នាគតំ អញ្ញទេវ ឈានំ នាម អត្ថីតិ គហេតព្ពំ. យថា បន នេមិអាទិអង្គសមុទាយេ រថាទិវោហារោ ហោតិ, ឯវំ ឈានង្គសមុទាយេ ឈានវោហារោ. វុត្តម្បិ ហេតំ វិភង្គេ ‘‘ឈានន្តិ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ (វិភ. ៥៦៩). កស្មា បន អញ្ញេសុបិ ផស្សាទីសុ សម្បយុត្តធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ ឥមានិយេវ បញ្ច ឈានង្គវសេន វុត្តានីតិ? វុច្ចតេ – ឧបនិជ្ឈានកិច្ចវន្តតាយ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ច. វិតក្កោ ហិ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, វិចារោ អនុពន្ធតិ. ឯវំ ឈានាធិគមស្ស វិសេសបច្ចយភូតេហិ តេហិ អវិក្ខេបាយ សមាទហិតបយោគស្ស ចេតសោ បយោគសម្បត្តិសមុដ្ឋានា បីតិ បីណនំ, សុខញ្ច ឧបព្រូហនំ ករោតិ. អថ នំ សសម្បយុត្តធម្មំ ឯតេហិ អភិនិរោបនានុពន្ធនបីណនឧបព្រូហនេហិ អនុគ្គហិតា ឯកគ្គតា សមាធានកិច្ចេន អត្តានំ អនុវត្តាបេន្តី ឯកត្តារម្មណេ សមំ, សម្មា ច អាធិយតិ, ឥន្ទ្រិយសមតាវសេន សមំ, បដិបក្ខធម្មានំ ទូរីភាវេន លីនុទ្ធច្ចាភាវេន សម្មា ច ឋបេតីតិ ឯវមេតេសមេវ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចំ អាវេណិកំ. កាមច្ឆន្ទាទិបដិបក្ខភាវេន បន សយមេវ វក្ខតិ. ឯវំ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចវន្តតាយ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ ឧជុបដិបក្ខភាវតោ ច ឥមេយេវ បញ្ច ឈានង្គភាវេន វវត្ថិតាតិ. យថាហុ –

‘‘ឧបនិជ្ឈានកិច្ចត្តា, កាមាទិបដិបក្ខតោ;

សន្តេសុបិ ច អញ្ញេសុ, បញ្ចេវ ឈានសញ្ញិតា’’តិ.

ទេសនាក្កមតោ, មហគ្គតធម្មេសុ បឋមំ អធិគន្តព្ពតោ ច បឋមំ, បឋមំ សមាបជ្ជិតព្ពន្តិបិ បឋមន្តិ វទន្តិ. តំ បន ន ឯកន្តលក្ខណំ ឈានបដិលោមាទិវសេន សមាបជ្ជនេ អសម្ភវតោ.

បុរិមបច្ឆិមចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជមានស្សាបិ អប្បនាក្ខណេ អនុប្បជ្ជនតោ វិតក្កោ វិប្បហីនោ ឯតស្ស, តតោ វា ឯតំ វិប្បហីនន្តិ វិតក្កវិប្បហីនំ. ភាវនាយ ហិ បហីនត្តា វិតក្កោ ឈានក្ខណេ នុប្បជ្ជតិ. អសំកិលិដ្ឋសភាវត្តា បន ឧបចារភាវនាយ ច តំ បហាតុំ អសមត្ថភាវតោ បុរិមភាគេ, បច្ឆាភាគេ ច អបច្ចនីកចិត្តប្បវត្តិតោ ឧប្បជ្ជតិយេវាតិ.

ននុ ច ‘‘អសំកិលិដ្ឋសភាវត្តា’’តិ វុត្តំ, អថ កថំ ឈានេន ឯស បហីយតិ? ន ហិ កុសលេហិ អសំកិលិដ្ឋធម្មស្ស បហានំ អត្ថិ រាគាទិសំកិលិដ្ឋានំ បាបធម្មានមេតស្ស ឧជុបដិបក្ខភាវតោតិ? វុច្ចតេ – អសំកិលិដ្ឋសភាវស្សាបិ ឯតស្ស ឱឡារិកតាយ ទុព្ពលភាវតោ ឈានក្ខណេ អនុប្បត្តិសភាវាបាទនត្ថំ តត្ថ និកន្តិវិក្ខម្ភនវសេន ទុតិយជ្ឈានភាវនា ហោតីតិ តស្សា ពលេន តំ ឈានក្ខណេ អនុប្បជ្ជន្តំ និកន្តិវិក្ខម្ភនវសេន វា វិក្ខម្ភិតំ បហីនំ នាម ហោតិ. យទិ ឯវំ ឧបចារេនបិ និកន្តិ វិក្ខម្ភីយតីតិ តត្ថបិស្ស បហានំ សិយា, យថា បឋមជ្ឈានស្ស ឧបចារេ នីវរណានីតិ? នយិទមេវំ, នីវរណប្បហានស្ស វិយ វិតក្ការម្មណិកនិកន្តិ វិក្ខម្ភនស្ស ឧបចារេន សាតិសយំ អនិប្ផជ្ជនតោ. សាតិសយញ្ហិ តត្ថ និកន្តិប្បហានំ អប្បនាយ ឯវ ហោតិ, តស្មា យទវោចុម្ហា ‘‘ឧបចារភាវនាយ ច តំ បហាតុំ អសមត្ថភាវតោ’’តិ, តំ សុដ្ឋុ ឧបបរិក្ខិត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘វិចារវិប្បហីន’’ន្តិអាទីសុបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុតិយជ្ឈានេយេវ បហីនស្ស វិតក្កស្ស ឥធ អប្បវត្តិមត្តទស្សនត្ថំ ‘‘វិតក្កវិចារវិប្បហីន’’ន្តិ វិតក្ក-គ្គហណំ កតំ. ឯវំ ‘‘វិតក្កវិចារបីតិវិប្បហីន’’ន្តិអាទីសុបិ.

យថាសម្ភវន្តិ បថវីកសិណាទីសុ យំ យំ អារម្មណំ យស្ស យស្ស សម្ភវតិ, តទនតិក្កមតោ. កសិណានាបានេសុ ហិ បញ្ចេវ ឈានានិ បវត្តន្តិ, អសុភកាយគតាសតីសុ បឋមជ្ឈានំ, អនុបេក្ខាព្រហ្មវិហារេសុ បញ្ចមជ្ឈានវជ្ជានិ, ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារេ បញ្ចមជ្ឈានន្តិ.

បថវីកសិណាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-គ្គហណេន កេវលំ អាបោកសិណាទីនមេវ, អថ ខោ អសុភាទីនម្បិ អប្បនាវហកម្មដ្ឋានានំ សង្គហោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច អភិភាយតនវិមោក្ខឈានានិ បវត្តាការមត្តតោ ភិន្នានិ, អារម្មណតោ បន កសិណាយតនានេវ ហោន្តីតិ កសិណាយតនឈានេហេវ តានិ សង្គហិតានិ. ‘‘យថាសម្ភវំ…បេ… អនេកវិធ’’ន្តិ វា វចនេន រូបាវចរជ្ឈានេ សព្ពោបិ លព្ភមានកភេទោ សង្គហិតោតិ អភិភាយតនវិមោក្ខឈានានិ វិសុំ ន វុត្តានិ, តានិ បន សរូបតោ ឯវំ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ ញាណុត្តរស្ស យោគាវចរស្ស បថវីកសិណាទិអារម្មណំ អភិភវិត្វា ‘‘ន មេត្ថ អប្បនានិព្ពត្តនេ ភារោ’’តិ បដិបន្នស្ស និមិត្តុប្បត្តិតោ ឧទ្ធំ ទុតិយតតិយវីថិយំ, ចតុត្ថបញ្ចមវីថិយំ វា បដិលទ្ធំ ឈានំ អភិភាយតនំ នាម. តញ្ហិ អារម្មណំ អភិភវតីតិ អភិភូ, យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានតាយ, មនាយតនធម្មាយតនបរិយាបន្នតាយ វា អាយតនន្តិ អភិភាយតនំ, អភិភវិតព្ពំ វា អភិភូ, អាលម្ពណំ, តំ អាយតនមស្សាតិ អភិភាយតនំ. អថ វា អាលម្ពណាភិភវនតោយេវ អភិភូ, បរិកម្មំ, ញាណំ វា, តំ អាយតនំ ការណមស្សាតិ អភិភាយតនំ. បរិកម្មំ, ញាណំ វា អាលម្ពណំ អភិភវិត្វា បវត្តមានំ ឧបចារុប្បត្តិតោ បញ្ចមវីថិមនតិក្កមិត្វា អប្បនំ និព្ពត្តេតិ. បញ្ចមវីថិតោ បរំ និព្ពត្តំ បន អភិភវិតុកាមតាយ និព្ពត្តិតម្បិ អភិភាយតនំ នាម ន ហោតិ. សាមញ្ញគតិយា បន កសិណាយតនមេវ ហោតិ. ឥមមេវ ហិ សីឃតរប្បវត្តិំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ, សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) វុត្តំ. ននុ ច អដ្ឋកថាយំ យថារុតវសេនេវ អត្ថោ កស្មា ន គយ្ហតិ. ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) ហិ វុត្តត្តា និមិត្តុប្បត្តិយា សហុប្បន្នំ ឈានមភិភាយតនន្តិ វិញ្ញាយតីតិ? នយិទមេវំ, និមិត្តុប្បាទេន សហ អប្បនាយ អសម្ភវតោ. និមិត្តុប្បាទោតិ ហិ ឥធ បដិភាគនិមិត្តស្ស ឧប្បត្តិ តទារម្មណស្ស វា ឧបចារជ្ឈានស្ស, កិំ តាវ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិយា សហ អប្បនាយ និព្ពត្តិ ឧបចារជ្ឈានេ អសតិ តស្សា អសម្ភវតោ, នាបិ ឧបចារជ្ឈានេន សហ ឯកវីថិយំ និព្ពត្តិ តស្សា ឧបចារភាវនាបពន្ធសេវិតព្ពភាវេន តទា អសម្ភវតោ, តស្មា នាតិចិរាយនប្បវត្តិទស្សនត្ថំ សមីបិម្ហិ សមីបការីយូបចារេន អដ្ឋកថាយំ តថា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិ និមិត្តុប្បត្តិតោ នាតិចិរប្បវត្តមភិភាយតនំ, កថំ តស្ស ទន្ធាភិញ្ញាខិប្បាភិញ្ញាភេទោ បាឡិយំ វុត្តោតិ? វុច្ចតេ – ចតុត្ថបញ្ចមជវនវីថិយំ ឧប្បន្នំ ចិរកាលនិព្ពត្តិតាយ ទន្ធាភិញ្ញំ, ទុតិយតតិយវីថិយំ ឧប្បន្នំ តព្ពិបរីតលក្ខណតាយ ខិប្បាភិញ្ញន្តិ. កេចិ បន ‘‘អភិភាយតនំ នាម វសិភាវប្បត្តមេវ, នេតរ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, វសិភាវប្បត្តិយា និមិត្តុប្បត្តិតោ ទូរតរភាវេន ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនេន សហ វិរុជ្ឈនតោ.

អបិច វសិភាវប្បត្តំ ឈានំ អភិភវនការណនិរបេក្ខំ វសិភាវពលេនេវ សក្កច្ចំ សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កាតិ ន តំ អភិភាយតនំ នាម ហោតិ, តស្មា អប្បត្តវសិភាវា បឋមុប្បន្នាយេវ អភិភាយតនន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. យទិ ឯវំ កថំ ‘‘អប្បមាណំ បរិត្តារម្មណំ, អប្បមាណំ អប្បមាណារម្មណ’’ន្តិ (ធ. ស. ២១២-២១៣) អភិភាយតនទេសនាយំ វុត្តំ. វសិភាវប្បត្តញ្ហិ ឈានំ អប្បមាណន្តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច ឧប្បន្នមត្តត្តា បរិត្តមេវាតិ? នាយំ ទោសោ. បឋមំ អភិភាយតនវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានំ បច្ឆា វសិភាវប្បត្តម្បិ អភិភាយតននាមមេវ លភតីតិ វសិភាវប្បត្តមភិភាយតនំ អប្បមាណំ, ឥតរំ បរិត្តំ.