នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា

១. បឋមោ បរិច្ឆេទោ

ចិត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨. តត្ថ តេសុ ចតុព្ពិធេសុ បរមត្ថេសុ, ជាតិនិទ្ធារណំ. ចិត្តន្តិ ចិត្តំ នាម. វិជានាតីតិ វិជាននំ, វិសយានំ វិជាននំ វិសយវិជាននំ. ចិត្តសរូបបរិទីបនមិទំ វចនំ. តស្ស បន ចិត្តស្ស កោ វចនត្ថោ កោ សទ្ទត្ថោ. វុច្ចតេ អាចរិយេន. សព្ពសង្គាហកវសេន សព្ពេសំ ចិត្តានំ សង្គាហកនយវសេន. អារម្មណំ ចិន្តេតិ ជានាតីតិ ចិត្តំ, តទា សព្ពំ ចិត្តំ អធិប្បេតំ. ជវនវីថិវសេន អត្តសន្តានំ ចិនោតីតិ ចិត្តំ, តទា កុសលាកុសលមហាកិរិយាចិត្តំ អធិប្បេតំ. អញ្ញេសំ ជវនានំ អគ្គហណំ កាមាវចរជវនានិ ឯវ យេភុយ្យវសេន សត្តក្ខត្តុំ ជវន្តីតិ ញាបនត្ថំ.

៩. វិចិត្តំ ករណំ យស្ស តំ វិចិត្តករណំ, តស្ស ភាវោ វិចិត្តករណា. ‘‘ឥមស្ស រូបស្ស ឧទ្ធំ ឥទំ ហោតុ, ហេដ្ឋា ឥទំ ហោតុ, ឧភយបស្សេ ឥទ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា យថាចិន្តិតេន កមេន សេសចិត្តរូបនិប្ផាទនំ ហោតិ, ឯវំ យំ កិញ្ចិ លោកេ វិចិត្តំ សិប្បជាតំ, សព្ពំ តំ ចិត្តេនេវ ករីយតិ. ឯវំ វិចិត្តករណតាយ ចិត្តំ. តទា ករណតាយ ចិត្តំ ករោតីតិ ចិត្តំ. ឥទំ តទ្ធិតបទំ. វា អយំ អញ្ញោ នយោ. តំ អត្តនោ ចិត្តតាយ អញ្ញទេវ សរាគំ ចិត្តំ, អញ្ញំ សទោសំ, អញ្ញំ សមោហំ. អញ្ញំ កាមាវចរំ, អញ្ញំ រូបាវចរាទិភេទំ. អញ្ញំ រូបារម្មណំ, អញ្ញំ សទ្ទាទិអារម្មណំ. រូបារម្មណេសុបិ អញ្ញំ នីលារម្មណំ, អញ្ញំ បីតាទិអារម្មណំ. សទ្ទាទិអារម្មណេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេសុបិ តេសុ អញ្ញំ ហីនំ, អញ្ញំ មជ្ឈិមំ, អញ្ញំ បណីតំ. ហីនាទីសុបិ អញ្ញំ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ ចិត្តាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីរិយាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីមំសាធិបតេយ្យំ, តស្មា យស្ស ឥមេសំ សម្បយុត្តភូមិអារម្មណហីនមជ្ឈិមបណីតាធិបតីនំ វសេន អត្តនោ ចិត្តតាយ ចិត្តំ. ចិត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចិត្តំ. តទា សព្ពំ ចិត្តំ. បញ្ញត្តិយម្បិ វិញ្ញាណេ វិចិត្តេ ចិត្តស្ស កម្មំ ចិត្តកម្មំ, ចិត្តកម្មមេវ ចិត្តកម្មកំ, ចិត្តកម្មកេ វិចិត្តេ ឥធ ឥមស្មិំ អធិការេ ចិត្តសម្មុតិ ចិត្តសទ្ទោ វិញ្ញាណេ ចិត្តេ វិញ្ញុនា ទដ្ឋព្ពោ.

តំ បន សព្ពសង្គាហកវសេន ចិន្តេតីតិអាទិនា វុត្តប្បការំ ចិត្តំ. សារម្មណតោ សារម្មណភាវេន ឯកវិធំ. សវិបាកាវិបាកតោ សវិបាកាវិបាកវសេន ទុវិធំ. តត្ថ តស្មិំ ទុវិធេ ចិត្តេ សវិបាកំ នាម ចិត្តំ កុសលាកុសលំ, អវិបាកំ អព្យាកតំ, កុសលាកុសលភាវេន អកថិតន្តិ អត្ថោ. កុសលជាតិ អកុសលជាតិ អព្យាកតជាតីតិ ជាតិភេទតោ តិវិធំ.

តត្ថ តស្មិំ វចនេ ‘‘កុសល’’ន្តិ ឯតស្ស សទ្ទស្ស បន កោ វចនត្ថោ.

១០. កុច្ឆិតានំ សលនតោ បាបកានំ ធម្មានំ កម្បនតោ វិទ្ធំសនតោ. កុច្ឆិតេនាការេន សយន្តីតិ កុសា, កុសានំ អកុសលសង្ខាតានំ លវនេន ឆិន្ទនតោ. កុច្ឆិតេ សាតិ តនុំ ករោតីតិ កុសំ, កុសេន ញាណេន លាតព្ពត្តា គហេតព្ពត្តា. វា អយំ អញ្ញោ នយោ.

១១. កុសលសទ្ទោយំ អយំ កុសលសទ្ទោ ឆេកេ អត្ថេ អារោគ្យត្ថេ អនវជ្ជត្ថេ ឥដ្ឋវិបាកេ អត្ថេបិ ទិដ្ឋោ អម្ហេហិ. ឥធ ឥមស្មិំ អធិការេ អនវជ្ជាទិកេ អត្ថេ ទិដ្ឋោ. អាទិ-សទ្ទេន អារោគ្យត្ថឥដ្ឋវិបាកត្ថា គហេតព្ពា. ទិដ្ឋោ យស្មា, តស្មា អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ កុសលំ. នត្ថិ អវជ្ជំ កិលេសាវជ្ជំ កិលេសទោសោ កិលេសទរថោ ឯតស្សាតិ អនវជ្ជំ, កម្មេន វិបច្ចីយតេតិ វិបាកោ, ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិអារម្មណានុភវនវសេន, អត្តនោ សភាវេន ច ឥដ្ឋោ វិបាកោ ឯតស្សាតិ ឥដ្ឋវិបាកំ, អនវជ្ជមេវ ឥដ្ឋវិបាកំ, តំ លក្ខីយតិ អនេន អវិញ្ញាតំ លក្ខិតព្ពំ កុសលន្តិ លក្ខណំ, អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកលក្ខណំ. អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកមេវ កុសលំ. ននុ កថំ សយមេវ អត្តនោ លក្ខណំ ភវេយ្យាតិ ចោទនា ភវេយ្យ វិញ្ញាតាវិញ្ញាតសទ្ទត្ថភាវេន លក្ខណលក្ខិតព្ពភាវយុត្តិតោ. កុសលសទ្ទត្ថវសេន ហិ អវិញ្ញាតំ អបាកដំ កុសលំ លក្ខិតព្ពំ ហោតិ. អនវជ្ជឥដ្ឋវិបាកសទ្ទត្ថវសេន វិញ្ញាតំ បាកដំ កុសលំ លក្ខណំ ហោតិ. អកុសលវិទ្ធំសនរសំ អកុសលានំ វិទ្ធំសនំ អកុសលវិទ្ធំសនំ, តំ រសោ កិច្ចមេតស្សាតិ អកុសលវិទ្ធំសនរសំ, អកុសលវិទ្ធំសនកិច្ចំ. វោទានភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតីតិ វោទានបច្ចុបដ្ឋានំ, វោទានឧបដ្ឋានាការំ វោទានគយ្ហាការំ. វា អយំ អញ្ញោ នយោ. វជ្ជបដិបក្ខត្តា អនវជ្ជលក្ខណមេវ កុសលំ, វជ្ជបដិបក្ខលក្ខណំ កុសលន្តិ អត្ថោ. វោទានភាវរសំ វោទានភាវសម្បត្តិកំ. ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ ឥដ្ឋវិបាកផលំ. យោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ បទញ្ច តំ ឋានញ្ចាតិ បទដ្ឋានំ, ឧភោ ការណត្ថាធិវចនំ, តស្មា អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ, ឥតរថា បុនរុត្តិទោសោ សិយា, យោនិសោមនសិការោ បទដ្ឋានំ អាសន្នការណំ ឯតស្សាតិ យោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ.

សាវជ្ជានិដ្ឋវិបាកលក្ខណំ អកុសលំ. តទុភយវិបរីតំ តេហិ ឧភយេហិ កុសលាកុសលេហិ វិបរីតំ អវិបាកលក្ខណំ ឯតស្សាតិ តទុភយវិបរីតលក្ខណំ អព្យាកតំ. វា អយំ អញ្ញោ នយោ. អវិបាការហំ វិបាកស្ស អននុច្ឆវិកំ.

សវត្ថុកាវត្ថុកភេទតោតិ សវត្ថុកំ ហទយវត្ថុកំ, អវត្ថុកំ ហទយវត្ថុវិរហិតំ.

១២. ឧទ្ទានតោ សង្ខេបវសេន កិលេសវត្ថុវសេន ទុវេ កាមា ហោន្តិ. ឆន្ទរាគោវ កិលេសោ, តេភូមកេ បវត្តំ វដ្ដសហិតំ វត្ថុ, វសតិ កិលេសោ ឯត្ថាតិ វត្ថុ.

១៣. កិលេសកាមោ វត្ថុំ កាមេតិ ឥច្ឆតិ, វត្ថុ កិលេសកាមេន កាមីយតិ ឥច្ឆីយតីតិ កត្តុការកកម្មការកទ្វយេ សាធនទ្វយេ ឯស ឯសោ ទុវិធោបិ កាមោ សិជ្ឈតិ.

១៤-៥. សោ អយំ ទុវិធោបិ កាមោ យស្មិំ បទេសេ សម្បត្តីនំ វសេន អវចរតិ, ឥតិ តស្មា ការណា សោ បន បទេសោ ចតុបាយានំ ឆន្នំ ទេវានំ មនុស្សានំ វសេន ឯវ ឯកាទសវិធោ ហោតិ.

១៦. កាមោវចរតីតិ ឯត្ថ ឯតស្មិំ ឯកាទសវិធេ បទេសេ កាមោ អវចរតិ, ឥតិ តស្មា ការណា សោ បទេសោ អស្ស កាមស្ស អនេន កាមេន អភិលក្ខិតត្តា កាមាវចរសញ្ញិតោ. អភិលក្ខិតសទ្ទប្បយោគេ តតិយត្ថេ ‘‘អស្សា’’តិ ឆដ្ឋី ហោតីតិ សទ្ទសត្ថវិទូ បឋន្តិ. សសត្ថាវចរោ បទេសោ វិយ សត្តេ សសន្តិ ហិំសន្តិ តេហីតិ សត្ថា, សហ សត្ថេហីតិ សសត្ថា, សសត្ថា បុរិសា អវចរន្តិ ឯត្ថាតិ សសត្ថាវចរោ. យថា ហិ យស្មិំ បទេសេ សសត្ថា បុរិសា អវចរន្តិ, សោ បទេសោ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ ទ្វិបទចតុប្បទេសុ អវចរន្តេសុ តេសំ ឧបលក្ខិតត្តា ‘‘សសត្ថាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវំ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ រូបាវចរាទីសុ តត្ថ អវចរន្តេសុ តេសំ អភិលក្ខិតត្តា អយំ បទេសោ ‘‘កាមាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ.

១៧. យថា រូបភវោ ឧត្តរបទស្ស លោបំ កត្វា រូបន្តិ វុត្តោ, ឯវំ តថា ស្វាយំ សោ អយំ ឯសោ កាមាវចរោ ឧត្តរបទស្ស លោបំ កត្វា កាមោ ឥតិ សញ្ញិតោ កាមោ នាម ឧទីរិតោ បណ្ឌិតេន កថិតោ.

១៨. តស្មិំ កាមេ ឥទំ ចិត្តំ តស្មិំ កាមាវចរេ សទា អវចរតិ, ឥតិ តស្មា ការណា កាមាវចរំ ឥតិ ឯវំ កាមឃាតិនា កាមានំ វិនាសកេន ពុទ្ធេន កថិតំ. កិញ្ចាបិ ឯតំ រូបារូបភវេសុបិ អវចរតិ, យថា បន សង្គាមេ យេភុយ្យេន អវចរណតោ ‘‘សង្គាមាវចរោ’’តិ លទ្ធនាមោ នាគោ នគរេ ចរន្តោបិ ‘‘សង្គាមាវចរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ, ថលចរជលចរា បាណិនោ អថលេ អជលេ ឋិតាបិ ‘‘ថលចរជលចរា’’ត្វេវ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឥទំ អញ្ញត្ថ អវចរន្តម្បិ កាមាវចរមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អារម្មណករណវសេន វា ឯត្ថ កាមោ អវចរតីតិបិ កាមាវចរំ. កាមញ្ចេស រូបារូបាវចរេសុបិ អវចរតិ, យថា បន វទតីតិ វច្ឆោ, មហិយំ សេតីតិ មហិំសោតិ វុត្តេ ន យត្តកា វទន្តិ, មហិយំ វា សេន្តិ, សព្ពេសំ តំ នាមំ ហោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

១៩. បដិសន្ធិំ ភវេ កាមេ កាមភវសង្ខាតេ កាមេ បដិសន្ធិំ អវចារយតិ, ឥតិ តស្មា កាមាវចរំ. ឥតិ ឯវំ វា អយំ អញ្ញោ នយោ. តត្រ តស្មិំ កាមាវចរេ បរិយាបន្នំ អន្តោគធំ, ឥតិ តស្មា កាមាវចរំ.

២០. អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ កាមាវចរសញ្ញិតំ ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ. ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេនេវ បុញ្ញកិរិយា ឯវ តេសំ តេសំ ផលានិសំសានំ វត្ថូនិ ការណានីតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ, តេសំ វសោ, តេន បវត្តតិ.

២១. ទានំ សីលំ ភាវនា បត្តិទានំ វេយ្យាវច្ចំ ធម្មទេសនា អនុមោទនា ទិដ្ឋិជុភាវោ សំសុតិ ធម្មស្សវនញ្ច អបចាយោ អបចាយនំ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បុញ្ញានិ ឯវ វត្ថូនិ បុញ្ញវត្ថូនិ, តេសំ បភេទោ បុញ្ញវត្ថុប្បភេទោ ញេយ្យោ បណ្ឌិតេន ជានិតព្ពោ.

២២-៣. គច្ឆន្តិ សង្គហំ ទានេ បត្តិទានានុមោទនា ទានេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, វេយ្យាវច្ចាបចាយនា សីលមយេ បុញ្ញេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ធម្មទេសនា ធម្មស្សវនំ ទិដ្ឋិឧជុកា ភាវនាមយេ បុញ្ញេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, ទស បុញ្ញកិរិយាបិ ច តីណិ ឯវ សម្ភោន្តិ.

២៤. សព្ពានុស្សតិបុញ្ញញ្ច បសំសា សរណត្តយំ រតនត្តយគុណបសំសា ច ឯតេ ទិដ្ឋិជុកម្មម្ហិ សង្គយ្ហន្តិ, តស្មិំ សង្គហបាបុណេ សំសយោ សន្ទេហោ នត្ថិ.

២៥. បុរិមា ចេតនា តតោ បុព្ពភាគេ បវត្តា ចេតនា, មុញ្ចចេតនា បច្ចុប្បន្នា ចេតនា, បរចេតនា បច្ឆាកាលេ បវត្តា ចេតនា, តិស្សោបិ ចេតនា ទានមយេ បុញ្ញេ ហោន្តិ. ឯវន្តិ យថា តិស្សោបិ ចេតនា ទានមយេ បុញ្ញេ ហោន្តិ, ឯវំ តថា ទានមយបុញ្ញតោ សេសេសុបិ សីលមយភាវនាមយេសុ តិស្សោ ចេតនា បណ្ឌិតោ ទីបយេ កថេយ្យ.

ហិ សច្ចំ យទា បន យោ បុគ្គលោ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិំ អាគម្ម បដិច្ច. បដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ទេសកាលកល្យាណមិត្តាទយោ គហិតា. អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុន្តិ អញ្ញ-គ្គហណេន សទ្ធាពហុលតាវិសុទ្ធិទិដ្ឋិតាកុសលកិរិយានិសំសទស្សិតាសោមនស្សបដិសន្ធិកតាទីនំ សង្គហោ. អត្ថិ ទិន្នំ ទានស្ស ផលំ អត្ថិ. អាទិ-សទ្ទេន អត្ថិហុតាទយោ គហិតា. បុរក្ខត្វាតិ បុរតោ កត្វា. បរេហិ អនុស្សាហិតោ អចោទិតោ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ. ទានាទីនីតិ វចនេន ទេយ្យធម្មំ និស្សាយ បវត្តទានចេតនា គហេតព្ពា. តទា អស្ស បុគ្គលស្ស. សង្ខរណំ សង្ខារោ, នត្ថិ សង្ខារោ ឯតស្សាតិ អសង្ខារោ, តំ ឯវ អសង្ខារិកំ, អប្បយោគន្តិ អត្ថោ. វុត្តនយេនាតិ វុត្តនយោ នាម ‘‘ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិ’’ន្តិ វចនំ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ នាម អត្តនោ វា បវត្តស្ស បុព្ពប្បយោគស្ស អធិវចនំ, បរស្ស វា បវត្តបុព្ពប្បយោគស្ស អធិវចនំ. អយមស្ស អធិប្បាយោ – យទា យោ ‘‘ទានាទីនិ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ សមុប្បាទេត្វា នាកាសិ, បច្ឆា អត្តនោ បុព្ពចេតនាយ ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទា សសង្ខារិកំ ហោតិ, អត្តនោ បុព្ពប្បយោគេន សហ បវត្តតីតិ អត្ថោ. បដិបត្តិទស្សនេន បដិបជ្ជិតព្ពា សីលាទីហិ បដិបជ្ជន្តិ ជានន្តិ គច្ឆន្តិ វា និព្ពានំ ឯតាយាតិ បដិបត្តិ, តាយ ទស្សនំ បដិបត្តិទស្សនំ, តេន. ជាតោ បរិចយោ ឯតេសន្តិ ជាតបរិចយា. សហសាតិ វេគេន. ចតូសុបិ វិកប្បេសុ ទស្សេយ្យ.

២៦. ទសបុញ្ញក្រិយាទីនំ វសេន ច ពហូនិបិ ភវន្តិ ឯតានិ បន ចិត្តានិ ទសបុញ្ញកិរិយាទីនំ វសេនបិ ពហូនិបិ ភវន្តិ ឥតិ ឯវំ បកាសយេ ភគវា បកាសេយ្យ.

២៧. សត្តរស សហស្សានិ, ទ្វេ សតានិ អសីតិ ច;

កាមាវចរបុញ្ញានិ, ភវន្តីតិ វិនិទ្ទិសេតិ. –

កាមាវចរបុញ្ញានិ សត្តរស សហស្សានិ ច ទ្វេ សតានិ ច អសីតិ ច ភវន្តិ, ឥតិ វចនំ វិនិទ្ទិសេ អាចរិយោ កថេយ្យ.

ទសបុញ្ញក្រិយាវត្ថុ, ឆទ្វារាធិបតីហិ ច;

កាយាទីហិ ច តីហេវ, ហីនាទីហិ ច តីហិ តុ.

ទ្វីសុ ភវេសុ កាមភវរូបភវេសុ. បដិបទាទិភេទតោ ទុក្ខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, ទុក្ខាបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញំ, សុខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, សុខាបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញំ. រូបាវចរភាវនាបុញ្ញវសប្បវត្តំ រូបាវចរេ បវត្តស្ស ភាវនាបុញ្ញស្ស វសេន បវត្តំ រូបាវចរូបបត្តិនិប្ផាទកំ រូបាវចរេ ឧបបត្តិយា បដិសន្ធិយា និប្ផាទកំ ហោតិ.

សវត្ថុកាវត្ថុកភេទតោតិ អរូបាវចរំ យទា កាមរូបេ ជាយតិ, តទា ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយតិ, ឥតិ តស្មា សវត្ថុកំ នាម ជាតំ. យទា អរូបេ ជាយតិ, តទា ហទយវត្ថុំ អនិស្សាយ ជាយតិ, ឥតិ តស្មា អវត្ថុកំ នាម ជាតំ.

អាកាសានញ្ចាយតនស្ស កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ អារម្មណំ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណំ, តស្មិំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តំ វិញ្ញាណំ ចិត្តំ អារម្មណំ ហោតិ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស តស្ស អបគមោ តស្ស អាកាសានញ្ចាយតនស្ស អបគមោ អភាវោ វោហារោ អារម្មណំ ហោតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អារម្មណំ ហោតិ.

រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា. សញ្ញាសីសេន ចិត្តម្បិ គហិតំ. សមតិក្កមា កសិណុគ្ឃាដិមាកាសសមតិក្កមនេន. បដិឃេ ទ្វារារម្មណានំ សង្ឃដ្ដនេ បវត្តា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ អធិវចនំ. តាសំ បដិឃសញ្ញានំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ អត្ថង្គមា អត្ថង្គមេន. នានា អត្តា សភាវោ ឯតស្សាតិ នានត្តំ, អារម្មណំ, នានត្តេ នានាសភាវេ បវត្តា សញ្ញា នានត្តសញ្ញា, នានា អត្តា សភាវោ ឯតិស្សាតិ វា នានត្តា, សាយេវ សញ្ញា នានត្តសញ្ញា, កាមាវចរសញ្ញាតិ អត្ថោ. តាសំ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អមនសិការេន.

និយតានិយតវត្ថុកភេទតោតិ សោតាបត្តិមគ្គោ និយតវត្ថុកោ. កស្មា? កាមរូបេសុយេវ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនតោ. ឥតរេ បន តយោ មគ្គា អនិយតវត្ថុកា. កស្មា? កាមរូបេសុ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយន្តិ, អរូបេ ហទយវត្ថុំ អនិស្សាយ ជាយន្តិ, តស្មា អនិយតវត្ថុកា. តីហិ វិមោក្ខមុខេហីតិ សុញ្ញតអនិមិត្តអប្បណិហិតសង្ខាតេហិ តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ.

យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនា. សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសាយេវ សំយោជនា សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនា, តេសំ បហានំ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនប្បហានំ, តំ ករោតីតិ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសសំយោជនប្បហានករំ, សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ. មានោបិ ឯកទេសតោ អបាយគាមិកោយេវ បហិយ្យតេ. សោតាបត្តិមគ្គេន និស្សេសតោ ន បហិយ្យតេ. សេសកិលេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧទ្ធច្ចំ បន ឯកទេសតោបិ អបាយគាមិកម្បិ ន បហិយ្យតិ. សកទាគាមិមគ្គចិត្តំ រាគទោសមោហានំ តនុត្តករំ. សោតាបត្តិមគ្គេន នាសិតសំយោជនានំ បហានំ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? បឋមមគ្គតោ ទុតិយមគ្គស្ស មហន្តត្តា បឋមមគ្គេន នាសិតា សំយោជនា ទុតិយមគ្គេន នាសិតាតិ បញ្ញាយតិ, ឥតិ យស្មា, តស្មា ន វុត្តំ. តតិយចតុត្ថមគ្គេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ លោកុត្តរចិត្តេ. ឯកេកន្តិ វិច្ឆាវសេន វុត្តំ. មគ្គានុរូបន្តិ វចនំ បឋមមគ្គស្ស បឋមផលញ្ច អនុរូបន្តិ វិញ្ញាបនត្ថំ.

២៨. កាមេ អដ្ឋេវ កាមាវចរេ អដ្ឋ ឯវ ចិត្តានិ, រូបេ រូបភវេ បញ្ច ចិត្តានិ, អរូបិសុ ចត្តារិ ចិត្តានិ, អនុត្តរានិ លោកុត្តរចិត្តានិ ចត្តារិ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន កុសលានិ ចិត្តានិ ឯកវីសតិ ហោន្តិ.

២៩. កុសលាកុសលាបគតេន សតា មុនិនា កុសលតោ, អកុសលតោ ច អបគតេន សតា សតិសម្បន្នេន កុសលេ កុសលេន ឆេកេន វសិនា បញ្ចវសីហិ សមន្នាគតេន យំ កុសលចិត្តំ ចតុភូមិគតំ ចតូសុ ភូមីសុ បវត្តំ សកលំ សព្ពំ លបិតំ កថិតំ, តំ កុសលចិត្តំ មយាបិ ពុទ្ធទត្តាចរិយេន លបិតំ កថិតំ.

និយតានិយតវត្ថុវសេនាតិ បដិឃសម្បយុត្តទ្វយំ កាមេយេវ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយតិ, អញ្ញភូមីសុ ន ជាយតិ, តស្មា និយតវត្ថុកំ ហោតិ. ឥតរានិ បន អកុសលានិ កាមរូបេសុ ឧប្បជ្ជនកាលេ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ជាយន្តិ, អរូបេ ហទយវត្ថុំ អនិស្សាយ ជាយន្តិ, តស្មា អនិយតវត្ថុកានិ, តេន. បដិសន្ធិជនកាជនកវសេន ចាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ បដិសន្ធិំ ន ជនេតិ. យទិ បដិសន្ធិំ ជនេយ្យ, អបាយេសុយេវ ជនេយ្យ. កស្មា? សោតាបត្តិមគ្គេន ឯកទេសតោ អបាយគាមិកម្បិ ន ជហិតំ, សព្ពំ ន ជហិតន្តិ អត្ថោ. សោបិ មគ្គោ អបាយគាមី ន ហោតិ. អញ្ញេ បន កិលេសា ឯកទេសវសេន អបាយគាមិកា ជហិតា, តេន បឋមមគ្គេនាតិ តស្មា ន ជនេតិ. ឯកាទសវិធំ បន បដិសន្ធិំ ជនេតិ, តេន.

ទិដ្ឋមង្គលាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន សុតមង្គលាទីនិ គហិតានិ. សារតោ ឧត្តមតោ បច្ចេតិ សទ្ទហតិ. សភាវតិក្ខេន សភាវោ តិក្ខោ ឯតស្សាតិ សភាវតិក្ខំ, តេន សភាវតិក្ខេន.

អស្ស បន បដិឃសម្បយុត្តស្ស បាណាតិបាតាទីសុ អកុសលកម្មេសុ តិក្ខប្បវត្តិកាលេ អសង្ខារិកស្ស ឧប្បត្តិ, មន្ទប្បវត្តិកាលេ សសង្ខារិកស្ស ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា.

តស្ស មោមូហស្ស.

ទុក្ខវិសេសស្ស ទុក្ខនានត្តស្ស.

៣០. លោភមូលវសេន អដ្ឋ ចិត្តានិ, ទោសមូលវសា ទុវេ ចិត្តានិ, មោហមូលវសេន ទ្វេ ចិត្តានិ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន អកុសលានិ ទ្វាទសប្បការានិ សិយុំ ភវេយ្យុំ.

៣១. យំ បាបមានសំ យំ អកុសលចិត្តំ បាបាបាបេសុ បាបអបាបេសុ កុសលាកុសលេសុ អបាបេន អប្បវត្តេន បាបាបាបប្បហីនេន វុត្តំ ឦរិតំ កថិតំ, តំ បាបមានសំ តំ អកុសលចិត្តំ មយា សមុទាហដំ កថិតំ.

យថា បនស្ស យថា បន អស្ស វិបាកស្ស កុសលំ ទានាទិវសេន ទានាទីនំ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ វសេន ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ, ឥទំ វិបាកចិត្តំ តថា ន បវត្តតិ. ហិ សច្ចំ ឥទំ វិបាកំ បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណវសេន បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេសុ កាមាវចរធម្មន្តោគធេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. សម្បយុត្តធម្មានញ្ច វិសេសេ អសតិបិ កុសលសម្បយុត្តធម្មតោ អស្ស វិបាកស្ស, សម្បយុត្តធម្មានញ្ច នានត្តេ អសតិបិ ឥទំ វិបាកំ អាទាសតលាទីសុ ធម្មជាតេសុ មុខនិមិត្តំ វិយ និរុស្សាហំ. អយមស្សាធិប្បាយោ – យថា អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ មុខេ ចលិតេ ចលតិ, អចលិតេ ន ចលតិ, មុខស្ស ការណំ វិនា មុខនិមិត្តស្ស វិយ ការណំ នត្ថិ, ឯវំ កុសលការណា វិបាកស្ស អញ្ញំ ការណំ នត្ថិ, និរុស្សាហំ វិបាកំ.

៣២. កាមាវចរទេវានំ មនុស្សានំ ឥមេ អដ្ឋ មហាវិបាកា ទុហេតុកតិហេតុកានំ កាមាវចរទេវានំ, មនុស្សានញ្ច បដិសន្ធិយោ ភវន្តិ.

៣៣-៤. តតោ បរំ បវត្តិយំ យាវតាយុកំ ភវង្គំ ហុត្វា ពលវារម្មណេ អតិមហន្តវិភូតារម្មណេ តទារម្មណញ្ច ហុត្វា តតោ បរំ មរណកាលស្មិំ ចុតិ ហុត្វា បវត្តន្តិ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ចតូសុ ឋានេសុ វិបច្ចន្តិ វិបាកភាវេន ជាយន្តិ.

៣៥. សភូមិកុសលេហេវ មហាបាកា សមា វិនា មហាបាកា កម្មទ្វារំ កម្មការណំ វិនា, កម្មញ្ច មហាបុញ្ញានំ កិរិយវត្ថុកំ វិនា វជ្ជេត្វា សភូមិកុសលេហេវ អត្តនោ ភូមិយំ បវត្តេហិ កុសលេហិ ឯវ សមា សទិសា. កម្មទ្វារំ នាម កាយវិញ្ញត្តិកម្មទ្វារំ, វចីវិញ្ញត្តិកម្មទ្វារំ, ភវង្គសង្ខាតំ មនោទ្វារំ, ឥតិ តិវិធំ កម្មទ្វារំ កម្មការណំ. កម្មំ នាម អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនា ឥធ អធិប្បេតា.

៣៦. បាកា កុសលវិបាកា អវិញ្ញត្តិជនត្តា ច វិញ្ញត្តិ ច វិញ្ញត្តិ ច វិញ្ញត្តិវិញ្ញត្តិយោតិ វត្តព្ពេ សរូបេកសេសំ កត្វា ‘‘វិញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ, តា ជនេន្តីតិ វិញ្ញត្តិជនា, ន វិញ្ញត្តិជនា អវិញ្ញត្តិជនា, តេសំ ភាវោ អវិញ្ញត្តិជនត្តំ. តស្មា អវិញ្ញត្តិជនត្តា កាយវិញ្ញត្តិវចីវិញ្ញត្តិសង្ខាតានំ កម្មទ្វារានំ អជនកត្តា មនោទ្វារសង្ខាតស្ស កម្មទ្វារស្ស វសេន ច អប្បវត្តនតោ អវិបាកសភាវតោ ច អកម្មភាវតោ ច អប្បវត្តនតោ ចេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន អប្បវត្តនតោ ចេវ បុញ្ញេហិ នោ សមា អសទិសា.

៣៧-៩. បរិត្តារម្មណត្តា ហិ តេសមេកន្តតោ តេសំ វិបាកានំ ឯកន្តតោ បរិត្តារម្មណត្តា កាមាវចរារម្មណត្តា តេសុ វិបាកេសុ សត្តបញ្ញត្តិការម្មណា ករុណាមុទិតា កទាចិ កិស្មិញ្ចិ កាលេ ន ជាយន្តិ, តថា ឯវំ តិស្សោ បន វិរតិយោ ឯតេសុ វិបាកេសុ ន ជាយន្តិ, ហិ កស្មា ការណា ន ជាយន្តិ, បញ្ច សិក្ខាបទា កុសលាតិ កុសលា នាមាតិ សត្ថុនា វុត្តា យស្មា ការណា, តស្មា ន ជាយន្តិ. តថាធិបតិនោបេត្ថ តថា ឯវមេវ ចត្តារោ អធិបតិនោបិ ឯតេសុ វិបាកេសុ ន សន្តិ. កស្មា? ឆន្ទាទីនិ ធម្មជាតានិ បុរេតរំ កត្វា អនុប្បជ្ជនតោ ន សន្តិ, ឥតិ វចនំ វិនិទ្ទិសេ អាចរិយោ កថេយ្យ.

៤០. អសង្ខារសសង្ខារវិធានំ បន បុញ្ញតោ វិបាកេសុ អសង្ខារសសង្ខារវិធានំ បុញ្ញតោ កុសលតោ អាគមនវសេន ញេយ្យំ. តត្ថ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ មតេន មុខេ ចលិតេ អាទាសតលេ មុខនិមិត្តចលនំ វិយ អសង្ខារស្ស កុសលស្ស វិបាកោ អសង្ខារោ ហោតិ, សសង្ខារស្ស កុសលស្ស វិបាកោ សសង្ខារោ ហោតិ, ឯវំ អាគមនវសេន ញេយ្យំ. បច្ចយតោ ចេវ ញេយ្យំ តត្ថ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ មតេន ពលវន្តេហិ វិភូតេហិ បច្ចយេហិ កម្មាទីហិ ឧប្បន្នោ អសង្ខារោ ទុព្ពលេហិ សសង្ខារោតិ ឯវំ បច្ចយវសេន វិញ្ញេយ្យំ ជានិតព្ពំ.

៤១-២. ហីនាទីនំ បុញ្ញានំ វិបាកត្តា ហីនាទយោ វិបាកា បុញ្ញវាទិនា ជិនេន បរិទីបិតា ភវន្តិ, ឥតិ ឯវំ ឥមិនា វុត្តប្បការេន បវត្តំ ឥទំ អដ្ឋវិធំ ចិត្តំ ឯកន្តេន សវត្ថុកំ កាមលោកស្មិំ ជាយតេ, អញ្ញត្ថ បន អញ្ញាសុ ភូមីសុ ន ជាយតេ.

វិញ្ញាណបញ្ចកំ និយតារម្មណន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស រូបមេវ អារម្មណំ, ន សទ្ទាទយោ. សេសត្តយំ យទា ចក្ខុវិញ្ញាណេន គហិតំ អារម្មណំ ករោតិ, តទាស្ស រូបំ អារម្មណំ ហោតិ. យទា សោតវិញ្ញាណេន គហិតំ, តទាស្ស សទ្ទោ អារម្មណោ ហោតិ. យទា ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណេហិ គហិតានិ អារម្មណានិ ករោន្តិ, តទាស្ស គន្ធរសផោដ្ឋព្ពារម្មណានិ ហោន្តិ. មនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយំ យទា តទារម្មណំ ហោតិ, តទា ឆអារម្មណំ ហោតិ, ឯវំ អនិយតារម្មណំ ហោតិ.

រូបារម្មណាយ កិរិយាមនោធាតុយា អបគមោ បទដ្ឋានំ អាសន្នការណំ ឯតស្សាតិ អបគមបទដ្ឋានំ, តាយ អាវជ្ជនំ កត្វា ឋិតាយ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទស្សនកិច្ចំ ករីយតីតិ អត្ថោ. តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានំ សម្បដិច្ឆនភាវេន គយ្ហាការំ. សន្តីរណាទិរសា សោមនស្សយុត្តា មនោវិញ្ញាណធាតុសន្តីរណតទារម្មណរសា, ឧបេក្ខាយុត្តា បន សន្តីរណតទារម្មណបដិសន្ធិភវង្គចុតិរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា សន្តីរណាទិភាវេន គយ្ហាការំ.

៤៣. កាមាវចរបុញ្ញស្ស កាមាវចរកុសលស្ស សោឡស វិបាកា ហោន្តិ. ឥតិ យំ វចនំ វុត្តំ, តំ វចនំ តិហេតុកបុញ្ញស្ស ឧក្កដ្ឋស្ស វសេន អាចរិយោ បរិទីបយេ. អយមេត្ថ អត្ថោ – ឆន្ទាធិបតេយ្យាទីនំ វសេន ឧក្កដ្ឋតិហេតុកកុសលំ កាមសុគតិយំ តិហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ អដ្ឋ អហេតុកកុសលវិបាកានិ, អដ្ឋ មហាកុសលវិបាកានីតិ សោឡស បាកានិ និប្ផាទេតិ.

៤៤. កុសលានុគតំ កត្វា ភាជិតំ កិំ មហគ្គតំ វិបាកចិត្តំ កុសលានុគតំ កុសលំ អនុគតំ កត្វា មហគ្គតកុសលចិត្តេន សមានំ កត្វា ភគវតា ភាជិតំ ទេសិតំ. កិំ កេន ការណេន? កាមាវចរបុញ្ញំវ កាមាវចរកុសលំ ឥវ អសមានផលំ នត្ថិ យតោ យស្មា ការណា, តស្មា វិបាកំ កុសលានុគតំ កត្វា ភគវតា ភាជិតំ ទេសិតំ. កាមាវចរបុញ្ញំវាតិ យថា អដ្ឋវិធេសុ កាមាវចរកុសលេសុ ឧក្កដ្ឋតិហេតុកកុសលំ កាមសុគតិយំ តិហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ សោឡស កុសលវិបាកានិ និប្ផាទេតិ, តិហេតុកឱមកញ្ច ទុហេតុកឧក្កដ្ឋញ្ច កាមសុគតិយំ ទុហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ តិហេតុកវិរហិតានិ អហេតុកទុហេតុកសង្ខាតានិ វិបាកានិ និប្ផាទេតិ, ទុហេតុកឱមកំ បន កាមសុគតិយំ អហេតុកបដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ អដ្ឋ អហេតុកវិបាកានិ និប្ផាទេតិ, ឯវំ កាមាវចរបុញ្ញំ អសមានផលំវ ហោតិ.

៤៥. គជាទីនំ ឆាយា គជាទិសទិសា ហោតិ យថា, ឯវំ មហគ្គតវិបាកំ សព្ពថា សព្ពបការេន អត្តនោ កុសលេហេវ សមានំ ហោតិ.

៤៦-៧. កាមាវចរបុញ្ញំវ នាបរាបរិយវេទនំ ឥទំ មហគ្គតកុសលំ កាមាវចរបុញ្ញំវ អបរាបរិយវេទនំ អបរស្មិំ ភវេ ផលទាយកំ ន ហោតិ, ឈានា អបរិហីនស្ស ភវគាមិនោ បដិសន្ធិគាមិនោ សត្តស្ស កុសលានន្តរំយេវ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥតិ ច ញាបនត្ថំ ឯតស្ស មហគ្គតវិបាកស្ស កុសលានុគតំ កុសលានុគមនំ ភគវតា កតំ.

៤៨. ឯត្ថ ឯតស្មិំ មហគ្គតវិបាកេ បដិបទាក្កមោ តេសញ្ច ហីនាទីនំ ភេទតោ ឈានាគមនតោ មហគ្គតកុសលឈានស្ស អាគមនវសេន វិភាវិនា បណ្ឌិតេន វេទិតព្ពោ.

៤៩. ឯត្ថ វិបាកេ ឆន្ទាទិអធិបតីនំ អភាវោ, អយមេវ វិសេសតោ កុសលតោ អយំ ឯវ វិសេសោ, សេសំ សព្ពបការំ អវិសេសេន កុសលេន សមំ មតំ កថិតំ ភគវតា.

៥០. សុញ្ញតំ អនិមិត្តន្តិ, តថាបណិហិតន្តិបិ សុញ្ញតំ អនត្តា, អនិមិត្តំ អនិច្ចំ, អប្បណិហិតំ ទុក្ខំ ឥតិ ឯតានិ តីណិ នាមានិ មគ្គស្ស អនន្តរេ ចតុព្ពិធស្ស មគ្គស្ស អនន្តរេ ចតុព្ពិធេ ផលេ ហោន្តិ.

៥១. លព្ភន្តិ បរភាគស្មិំ មគ្គានន្តរេ បវត្តផលតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ វឡញ្ជនផលេសុ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនកាលេសុ ឯតានិ តីណិ នាមានិ ន លព្ភន្តេ, ផលេហិ វិបស្សនាវសេនេវ អនត្តអនិច្ចទុក្ខសង្ខាតានំ តិណ្ណំ វិបស្សនានំ វសេន ឯវ តានិ តីណិ នាមានិ លព្ភរេ ផលេហិ លព្ភន្តេ.

៥២. ហោន្តិ សាធិបតីនេវ លោកុត្តរផលានិ តុ ឯកន្តតោ សាធិបតីនិ ឯវ ហោន្តិ, លោកុត្តរផលានិ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ វិបាកេ អធិបតី នត្ថិ.

៥៣. មគ្គោ អត្តនោ មគ្គភាវេន មគ្គោ នាម វុច្ចតេ ភគវតា. ផលំ មគ្គំ ឧបាទាយ អដ្ឋង្គិកមគ្គំ និស្សយំ កត្វា មគ្គោ នាម ឥតិ វចនំ វុច្ចតេ ភគវតា.

៥៤. ឥមេ សត្ត អកុសលវិបាកា. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, តស្សទិសត្តា គោចរោ អារម្មណន្តិ អត្ថោ, អនិដ្ឋោ ច អនិដ្ឋមជ្ឈត្តោ ច អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តា, តេយេវ គោចរោ អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរោ, តស្មិំ អនិដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តគោចរេ វត្តរេ វត្តន្តិ. សុខាទិត្តយយុត្តា តេ តេ អដ្ឋ អហេតុកកុសលវិបាកា សុខាទិត្តយយុត្តា សុខសោមនស្សឧបេក្ខាវេទនាហិ សហគតា. ទុក្ខុបេក្ខាយុតា ឥមេ ឥមេ សត្ត អហេតុកអកុសលវិបាកា ទុក្ខុបេក្ខាវេទនាហិ សហគតា.

៥៥. ឯវំ ឆត្តិំសធា បាកំ បាកសាសនបូជិតោ សុគតោ. កិំ វិសិដ្ឋោ? បាកំ នាម អសុរំ, តំ សាសតិ, បាកេន អត្តនោ បុញ្ញផលេន ទេវេ អនុសាសតីតិ វា បាកសាសនោ, កោ សោ? សក្កោ. តេន បាកសាសនេន បូជិតោ សវិបាកាវិបាកេសុ កុសលវិបាកកិរិយេសុ កុសលោ ឆេកោ ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន បាកំ ចិត្តំ ឆត្តិំសប្បការំ អព្រ្វិ អវោច.

អនុឡារេសូតិ ខុទ្ទកេសុ. តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា ឆឡារម្មណវិជាននគយ្ហាការា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស គតិ វិយ គតិ ឯតិស្សាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកា.

៥៦. សោមនស្សយុត្តានដ្ឋ, កុសលាកុសលានិ ច សោមនស្សយុត្តានិ អដ្ឋ កុសលាកុសលានិ ច, ក្រិយតោ បន បញ្ច ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ហាសចិត្តានិ តេរស.

៥៧. បុថុជ្ជនា ហសន្តេត្ថ ឯត្ថ ឯតេសុ តេរសចិត្តេសុ បុថុជ្ជនា បន អដ្ឋហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. សេខា សត្ត អរិយា ឆហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. អសេខា ខីណាសវា បញ្ចហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ.

កុសលានិ បន រូបារូបកុសលានិ សេខបុថុជ្ជនានំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥមានិ រូបារូបកិរិយានិ ខីណាសវានំ ភាវនាយេវ ការោ ភាវនាការោ, តស្ស វសោ ភាវនាការវសោ, តេន បវត្តានិ. តានិ រូបារូបកុសលានិ ភាវនាបុញ្ញវសប្បវត្តានិ ភាវនាកុសលវសេន បវត្តានិ. ឥមេសំ រូបារូបកិរិយានំ តេសញ្ច រូបារូបកុសលានំ អយមេវ វិសេសោ.

៥៨-៩. យា បុថុជ្ជនកាលស្មិំ, អភិនិព្ពត្តិតា បន បុថុជ្ជនកាលស្មិំ បុថុជ្ជនភាវដ្ឋិតេន យោគិនា អភិនិព្ពត្តិតា យា រូបារូបសមាបត្តិ, សា រូបារូបសមាបត្តិ សោ យោគី ខីណាសវោ ភិក្ខុ ហុត្វា នំ រូបារូបសមាបត្តិំ យាវ យត្តកំ កាលំ ន សមាបជ្ជតេ, តាវ តត្តកេន កាលេន តស្ស ខីណាសវភិក្ខុនោ កុសលា ឯវ រូបារូបកុសលា ឯវ ហោតិ. ខីណាសវេន សា រូបារូបសមាបត្តិ សចេ យទិ សមាបន្នា សមាបជ្ជិតា, ក្រិយា រូបារូបកិរិយា ហោតិ.

៦០. ឯកាទសវិធំ កាមេ កាមាវចរេ កិរិយចិត្តំ ឯកាទសវិធំ, រូបេ រូបាវចរេ បញ្ច, អរូបិសុ ចត្តារិ ឥតិ សព្ពានិ ក្រិយចិត្តានិ វីសតិ.

៦១. លោកុត្តរក្រិយចិត្តំ, បន កស្មា ន វិជ្ជតិ? មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា ន វិជ្ជតិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – ចតុមគ្គដ្ឋោ ខីណាសវោ នាម ន ហោតិ, មគ្គានន្តរមេវ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, មគ្គោបិ ឯកចិត្តក្ខណិកោ យទិ ចិត្តំ ពហុចិត្តក្ខណិកំ, ផលសមង្គិនោ ខីណាសវស្សបិ មគ្គចិត្តំ ភវេយ្យ, ឯវំ សតិ លោកុត្តរកិរិយចិត្តំ ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

៦២. ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគទេសកោ ករណំ ក្រិយំ, ក្រិយំ នាម វិនយបរិយាយេន អកត្តព្ពស្ស ករណំ, ន ករណំ អក្រិយំ, អក្រិយំ នាម វិនយបរិយាយេន កត្តព្ពស្ស អករណំ, អាបជ្ជនំ អាបត្តិ, ក្រិយាយ ករណេន អាបត្តិ ក្រិយាបត្តិ, អក្រិយាយ អករណេន អាបត្តិ អក្រិយាបត្តិ, ក្រិយាបត្តិ ច អក្រិយាបត្តិ ច ក្រិយាបត្យាក្រិយាបត្តិយោ, ឯកស្ស អាបត្តិ-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ក្រិយាក្រិយាបត្តិយោ’’តិ វុត្តំ, តាសំ វិភាគោ ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគោ, ទេសេតីតិ ទេសកោ, តស្ស ទេសកោ ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគទេសកោ. ណ្វុ-តុ-បច្ចយេសុ បរេសុ កម្មត្ថេ ឆដ្ឋី ហោតីតិ វទន្តិ. ជិនោ កិំ វិសិដ្ឋោ? ក្រិយាក្រិយាបត្តិវិភាគទេសកោ ហិតាហិតានំ សក្រិយាក្រិយារតោ ហិតស្ស សក្រិយាយ រតោ, អហិតស្ស អក្រិយាយ រតោ, យំ ក្រិយាក្រិយំ, ក្រិយំ នាម ក្រិយចិត្តំ, អក្រិយំ នាម កុសលាកុសលវិបាកចិត្តំ ឥច្ឆន្តិ ឯកេ. តំ ន. កស្មា? កុសលាធិការេ ‘‘កុសលំ មុនិនា លបិតំ’’ អកុសលាធិការេ ‘‘បាបមានសំ បាបាបាបេស្វបាបេន វុត្តំ’’ វិបាកាធិការេ ‘‘បាកំ សុគតោ អព្រវី’’តិ វត្វា បុន ក្រិយាធិការេ ‘‘កុសលាកុសលវិបាកានិ អវោចា’’តិ វចនស្ស វត្តព្ពាភាវតោ. តេន វាស្ស ក្រិយាក្រិយំ ឯតស្សាតិ ក្រិយាក្រិយំ, ក្រិយាក្រិយសភាវន្តិ អត្ថោ. អយមេវ សារតោ បច្ចេតព្ពោ. យំ ក្រិយាក្រិយំ ចិត្តំ ក្រិយាក្រិយាសភាវំ អវោច ទេសេសិ, តំ ក្រិយាក្រិយំ ក្រិយាក្រិយសភាវំ មយា សមីរិតំ, សម្មា បការេន ឦរិតំ កថិតំ.

៦៤. ឯកូននវុតិ សព្ពេ, ចិត្តុប្បាទា មហេសិនា លោកុត្តរេ អដ្ឋ កត្វា ឯកូននវុតិ សព្ពេ ចិត្តុប្បាទា មហេសិនា តថាគតេន សមាសតោ សង្ខេបតោ និទ្ទិដ្ឋា.

៦៥. បិដកេ អភិធម្មស្មិំ, យេ ភិក្ខូ បាដវត្ថិនោ អភិធម្មបិដកេ បដុនោ ភាវោ បាដវំ, តេន អត្ថោ បាដវត្ថោ, សោ ឯតេសំ អត្ថីតិ បាដវត្ថិនោ, ឆេកភាវត្ថិកា យេ ភិក្ខូ, តេហិ ភិក្ខូហិ អយំ អភិធម្មាវតារោ ឧគ្គហេតព្ពោ សិក្ខិតព្ពោ បុនប្បុនំ ចិន្តិតព្ពោ.

៦៦. យេ ជនា តស្សង្កាសេន តំសន្និភេន អភិធម្មាវតារេន អភិធម្មមហោទធិំ មហាសាគរសន្និភំ អភិធម្មំ តរន្តិ, តេ ឥមំ លោកំ បរលោកញ្ច តរន្តិ. ឥតីតិ បរិសមាបនេ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

ចិត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមោ បរិច្ឆេទោ.

២. ទុតិយោ បរិច្ឆេទោ

ចេតសិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦៧. ចិត្តានន្តរមុទ្ទិដ្ឋា, យេ ច ចេតសិកា មយា យេ ច ចេតសិកា ចិត្តានន្តរំ មយា ឧទ្ទិដ្ឋា, ឥតោ បរំ ឥទានិ តេសំ ចេតសិកានំ វិភាជនំ ករិស្សាមិ អហំ.

ឥមេសុ បន ករុណាមុទិតាវសេន ភាវនាកាលេ ករុណាបុព្ពភាគោ វា, អប្បនាបត្តាយ ករុណាយ បុព្ពភាគោ, តស្មិំ បុព្ពភាគេ, ករុណាតោ បុព្ពភាគេ កាមាវចរចិត្តេតិ អត្ថោ. ឯកា ករុណា ឧប្បជ្ជតិ. មុទិតាបុព្ពភាគេ វា អប្បនាបត្តាយ មុទិតាយ បុព្ពភាគេ ឯកា មុទិតា ឧប្បជ្ជតិ. ឥមិនា កាមាវចរចិត្តេន យោគី មិច្ឆាកម្មន្តាទីហិ ធម្មេហិ វិរមតិ. រមុ-ធាតុ កីឡាយំ, វិ-សទ្ទោ វិរមណត្ថោ.

៦៨. អាទិនា បុញ្ញចិត្តេន, តេត្តិំស និយតា មតា អាទិនា បុញ្ញចិត្តេន បឋមមហាកុសលចិត្តេន សហ និយតា តេត្តិំស ចេតសិកា ភគវតា មតាតិ, អថ វា ករុណាមុទិតា អនិយតា ឯកេន ធម្មេន សហ ចតុត្តិំស ធម្មា ភវន្តិ.

៦៩. កស្មា បនេត្ថ មេត្តា ច, ឧបេក្ខា ច ន ឧទ្ធដា ឯត្ថ ឯតេសុ យេវាបនកធម្មេសុ, និទ្ធារណំ, មេត្តា ច ឧបេក្ខា ច ធម្មរាជេន សត្ថុនា ន ឧទ្ធដា ន វុត្តា កស្មា ការណា.

៧០. អព្យាបាទេន មេត្តាបិ អព្យាបាទេន មេត្តា គហិតា, ឧបេក្ខាតិ តត្រមជ្ឈត្តតាយ ច គហិតា យស្មា ការណា, តស្មា ឧភោបេតា ភគវតា ន គហិតា.

៧១. កស្មា យេវាបនា ធម្មា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា សព្ពេ តេ យេវាបនា ធម្មា យេវាបននាមកា បាឡិយំ សរូបេន ឯវ. ពន្ធតិ ស្នេហេន ឯតស្មិន្តិ ពន្ធុ, អាទិច្ចស្ស ពន្ធុ អាទិច្ចពន្ធុ, តេន អាទិច្ចពន្ធុនា ពុទ្ធេន ន ច ឧទ្ធដា ន ទេសិតា.

៧២. កស្មា ការណា? យស្មា អនិយតា កេចិ យេវាបនកា អនិយតា, យស្មា ការណា រាសិំ ទុកវគ្គាទិរាសិំ ន ភជន្តិ ន សេវន្តិ, យស្មា ការណា កេចិ យេវាបនកា ទុព្ពលា, តស្មា បាឡិយំ ភគវតា ន វុត្តា.

៧៣. ឆន្ទាធិមោក្ខមុទិតា មនសិ ច ការោ,

មជ្ឈត្តតា ច ករុណា វិរតិត្តយញ្ច;

បុញ្ញេសុ តេន និយតានិយតា ច សព្ពេ,

យេវាបនា មុនិវរេន ន ចេវ វុត្តា.

ឆន្ទាធិមោក្ខោ មុទិតា មនសិការោ មជ្ឈត្តតា ករុណា វិរតិត្តយញ្ច បុញ្ញេសុកុសលេសុ និយតា ចត្តារោ អនិយតា បញ្ច សព្ពេ យេវាបនា ន ច ឯវ តេន មុនិវរេន វុត្តា.

៧៤-៨០. កស្មា បនេត្ថ ផស្សោវ, បឋមំ សមុទីរិតោ ឯត្ថ ឯតេសុ ចេតសិកេសុ, ជាតិនិទ្ធារណំ, ផស្សោវ បឋមំ សមុទីរិតោ កថិតោ. កស្មា ការណា? កិរ មយា សុតំ, អារម្មណេ ចិត្តស្ស បឋមំ អភិនិបាតត្តា ផស្សោ បឋមំ សមុទីរិតោ, ផុសិត្វា បន ផស្សេន ផស្សេន អារម្មណំ ផុសិត្វា យោគិនោ វេទនាយ អារម្មណំ វេទយេ, សញ្ញាយ សញ្ជានាតិ, ចេតនាយ អារម្មណំ ចេតយេ. សហជាតានំ ចេតសិកានំ ផស្សោវ ឥធ ឥមស្មិំ ចិត្តេ មហេសិនា បឋមំ វុត្តោ. ហិ កស្មា ការណា? យស្មា ពលវបច្ចយត្តា, តស្មា វុត្តោ. អការណមិទំ សព្ពំ, ចិត្តានំ តុ សហេវ ច ‘‘បឋមាភិនិបាតត្តា’’តិ ច ‘‘ពលវបច្ចយត្តា’’តិ ច ឥទំ សព្ពំ វចនំ អការណំ អហេតុកំ អយុត្តំ, កស្មា ការណា? ចិត្តជានំ ចិត្តេហិ សហប្បវត្តានំ ចេតសិកានំ ឯកុប្បាទាទិភាវេន សមានុប្បាទសមាននិរោធសមានាលម្ពណសមានវត្ថុកភាវេន បវត្តិតោ អការណំ អយុត្តំ. អយំ តុ បឋមុប្បន្នោ, អយំ បច្ឆាតិ នត្ថិទំ អយំ ធម្មោ បឋមុប្បន្នោ, អយំ ធម្មោ បច្ឆាកាលេ ឧប្បន្នោ ឥតិ ឥទំ វចនំ នត្ថិ. ពលវបច្ចយត្តេបិ ការណំ ន ច ទិស្សតិ. ទេសនាក្កមតោ ចេវ បឋមំ សមុទីរិតោ ឥច្ចេវំ ឥតិ ឯវំ ឥតិ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ផស្សស្ស បឋមំ សមុទីរិតតំ វិញ្ញុនា វិភាវិនា វិញ្ញេយ្យំ, វិសេសតោ វិសេសេន អញ្ញថា ន វិញ្ញេយ្យំ. ន ច បរិយេសិតព្ពោយំ, តស្មា បុព្ពាបរក្កមោ យស្មា ការណា អយំ បុព្ពាបរក្កមោ វិញ្ញុនា ន ច បរិយេសិតព្ពោ ន គវេសិតព្ពោ, ធម្មា ឯវ វចនត្ថលក្ខណាទីហិ វិជានតា បណ្ឌិតេន បរិយេសិតព្ពា.

ឥដ្ឋាការានុភវនរសា ឥដ្ឋារម្មណានុភវនកិច្ចា សុភោជនរសំ អនុភវន្តោ រាជា វិយ. ចេតសិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានា ចេតសិកបស្សទ្ធិបទដ្ឋានា.

បច្ចាភិញ្ញាណករណរសា បដិជាននកិច្ចា វឌ្ឍកិស្ស អភិញ្ញាណករណមិវ វឌ្ឍកិនោ សកិំ សញ្ជានិត្វាបិ ទារុហរេសុ សុត្តស្ស បដិបសារណំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. យថាគហិតនិមិត្តវសេនាតិ យថាបវត្តិតនិមិត្តស្ស វសេន. មនសិ អភិនិវេសករណំ គយ្ហាការា.

អាយូហនរសា បវត្តនកិច្ចសាធកា. មហាវឌ្ឍកិអាទយោ វិយ យថា មហាវឌ្ឍកី សយម្បិ ទារុំ តច្ឆតិ, បរេបិ ទារុំ តច្ឆាបេតិ, ឯវំ សយម្បិ អារម្មណេ សន្ទហតិ, សម្បយុត្តធម្មេបិ អភិសន្ទហាបេតិ.

អាហននំ ភុសោ ហននំ, បរិយាហននំ សមន្តា ហននំ, តំ រសោ ឯតស្សាតិ អាហននបរិយាហននរសោ.

អារម្មណានុមជ្ជនលក្ខណោ អារម្មណបរិមទ្ទនលក្ខណោ.

បិនយតីតិ បីតិ, សហជាតធម្មេ អារម្មណេ បិនយតីតិ អត្ថោ. កាយចិត្តផរណរសា. ឧទគ្គស្ស ចិត្តស្ស ភាវោ ឱទគ្យំ, តំ បច្ចុបដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ ឱទគ្យបច្ចុបដ្ឋានា.

សទ្ទហន្តិ វត្ថុត្តយំ សទ្ទហន្តិ. អកាលុសិយបច្ចុបដ្ឋានា អនាវិលភាវបច្ចុបដ្ឋានា. សទ្ធេយ្យវត្ថុបទដ្ឋានា សទ្ទហិតព្ពវត្ថុត្តយាសន្នការណា.

អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ អរញ្ញេ គតោ មគ្គសុទេសកោ វិយ.

អត្តនា អវិនិព្ភុត្តានំ ធម្មានន្តិ អវិគតានំ ចេតសិកានំ. តេសន្តិ តេសំ ចេតសិកានំ ធម្មានំ. សន្តេបិ ច តេសំ ចេតសិកានំ អនុបាលនលក្ខណាទិម្ហិ វិធានេ អត្ថិក្ខណេយេវ តំ តេសំ បាលេតព្ពានំ ចេតសិកានំ បវត្តក្ខណេយេវ តំ ជីវិតំ តេ ធម្មេ បាលេតព្ពេ ចេតសិកេ អនុបាលេតិ. ឧទកំ វិយាតិ យថា ឧទកំ អត្តនិ ឧប្បលាទីនិ អនុបាលេតិ, តថា អនុបាលនលក្ខណាទិម្ហិ វិធានេ សន្តេបិ តេសំ អត្ថិក្ខណេយេវ អនុបាលេតិ, វិជ្ជមានក្ខណេវ អនុបាលេតីតិ អធិប្បាយោ. បច្ចយុប្បន្នេបិ ច ធម្មេ អនុបាលេតិ, ធាតិ វិយ កុមារំ អញ្ញាយ ជនិតំ កុមារំ រក្ខន្តី ធាតិ វិយ, បរស្ស បុត្តំ អង្កាទិនា ធារេតីតិ ធាតិ. សយំបវត្តិតធម្មសម្ពន្ធេនេវ បវត្តតិ អត្តនា បវត្តិតេហិ ធម្មេហិ សម្បវត្តតិ. និយាមកោ វិយ យថា និយាមកោ ឯកនាវាយ វុត្ថេហិ ជនេហិ សហ បវត្តតិ, ភង្គតោ ឧទ្ធំ តំ ជីវិតំ ន បវត្តយតិ, អត្តនោ ច អភាវា ឋបយិតព្ពានំ ចេតសិកានញ្ច អភាវា, ភង្គក្ខណេ ចេតសិកេ ន ឋបេតិ សយំ ភិជ្ជមានត្តា, វដ្ដិស្នេហោ ខីយមានោ បទីបសិខំ ន ករោតិ យថា.

សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានោតិ មុទុភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, សីតលភាវបច្ចុបដ្ឋានោ វា.

កាយោតិ ចេត្ថ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ ឥមេ ខន្ធា គហិតា.

និម្មទ្ទនរសាតិ និម្មទ្ទនកិច្ចា. កាយចិត្តានំ អវូបសមតាឧទ្ធច្ចាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ អាទិគ្គហណេន កុក្កុច្ចំ គហេតព្ពំ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

ចេតសិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយោ បរិច្ឆេទោ.

៣. តតិយោ បរិច្ឆេទោ

ចេតសិកវិភាគនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៩. សព្ពេ ចេតសិកា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា យេ សព្ពេ ចេតសិកា អាទិច្ចពន្ធុនា ពុទ្ធេន វុត្តា, តេ សព្ពេ ចេតសិកា នាមសាមញ្ញតោ នាមសមានភាវេន ទ្វេបញ្ញាសភវន្តិ តេ, អនោត្តប្បបរិយោសានា ទ្វិបញ្ញាស ភវន្តិ.

៩០-៩២. ចតុបញ្ញាសធា កាមេ, រូបេ បញ្ចទសេរិតា កាមេ កាមាវចរេ ចតុបញ្ញាស ចិត្តានិ ឦរិតា. រូបេ រូបាវចរេ បញ្ចទស ចិត្តានិ ឦរិតា ភវន្តិ. ទ្វាទសារូបេ អរូបាវចរេ ទ្វាទស ចិត្តានិ ភវន្តិ. ចត្តាលីស មនាសវា លោកុត្តរចិត្តានិ ចត្តាលីស ភវន្តិ, ឯកវីសសតំ សព្ពេ ចិត្តុប្បាទា សមាសតោ សង្ខេបតោ ឯកវីសសតំ ហោតិ. ឯតេសុ តេសមុប្បត្តិំ ឥតោ បរំ ឯតេសុ មយា វុត្តេសុ ចិត្តេសុ តេសំ ផស្សាទីនំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិំ ឯកំ ឯកំ ឧទ្ធរិត្វា ចិត្តចេតសិកេសុ ភិក្ខូនំ បាដវត្ថាយ អហំ បវក្ខាមិ ទេសិស្សាមិ.

៩៣. ឯកគ្គតា ចិត្តេកគ្គតា មនក្ការោ មនសិការោ ជីវិតំ ផស្សបញ្ចកំ ឯតេ អដ្ឋ ចេតសិកា អវិនិព្ភោគា អញ្ញមញ្ញតោ អវិគតា ឯកុប្បាទា សមានុប្បាទា សហក្ខយា សហវយា.

៩៤. ផស្សោ ច វេទនា សញ្ញា, ចេតនា ជីវិតិន្ទ្រិយំ ឯកគ្គតា មនក្ការោ ឥមេ ចេតសិកា សព្ពសាធារណា សព្ពចិត្តេហិ សាធារណា, សព្ពចិត្តានំ សាធារណា វា.

៩៥. វិតក្កោ បញ្ចបញ្ញាស-ចិត្តេសុ សមុទីរិតោ. ចារោ ឆសដ្ឋិចិត្តេសុ វិតក្កោ តាវ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតកាមាវចរេសុ ចេវ ឯកាទសសុ បឋមជ្ឈានចិត្តេសុ ចាតិ បញ្ចបញ្ញាសចិត្តេសុ ភគវតា សមុទីរិតោ. វិចារោ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតកាមាវចរចិត្តេសុ ឯកាទសសុ បឋមជ្ឈានចិត្តេសុ ច ឯកាទសសុ ទុតិយជ្ឈានចិត្តេសុ ចាតិ ឆសដ្ឋិចិត្តេសុ ជាយតិ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ វចនេ សំសយោ នត្ថិ.

៩៦. ឯកបញ្ញាសចិត្តេសុ, បីតិ តេសដ្ឋិយា សុខំ បីតិទោមនស្សុបេក្ខាសហគតកាយវិញ្ញាណចតុត្ថជ្ឈានវជ្ជិតេសុ ឯកបញ្ញាសចិត្តេសុ ជាយតិ. សុខំ ទោមនស្សទុក្ខុបេក្ខាសហគតវជ្ជិតេសុ តេសដ្ឋិចិត្តេសុ ជាយតិ. ឧបេក្ខា សោមនស្សសុខទុក្ខសហគតវជ្ជិតេសុ បញ្ចបញ្ញាសចិត្តេសុ ជាយតិ. ទុក្ខំ អកុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណបដិឃសហគតេសុ តីសុ ចិត្តេសុ ជាយតិ.

៩៧. ហោតិ ទ្វាសដ្ឋិចិត្តេសុ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ បន ទោមនស្សទុក្ខសុខុបេក្ខាសហគតវជ្ជិតេសុ ទ្វាសដ្ឋិចិត្តេសុ ជាយតិ. ទុក្ខិន្ទ្រិយំ បនេកស្មិំ អកុសលវិបាកេ កាយវិញ្ញាណេ ជាយតិ. តថេកម្ហិ សុខិន្ទ្រិយំ តថា ឯកស្មិំ បុញ្ញបាកេ កាយវិញ្ញាណេ ហោតិ.

៩៨. បញ្ចុត្តរសតេ ចិត្តេ, វីរិយំ អាហ នាយកោ ជិនោ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណវជ្ជិតេ បញ្ចុត្តរសតេ ចិត្តេ វីរិយំ អាហ កថេសិ. ចតុត្តរសតេ ចិត្តេ, សមាធិន្ទ្រិយមព្រ្វិ វិចិកិច្ឆាសហគតទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណបញ្ចទ្វារាវជ្ជនវជ្ជិតេ ចតុត្តរសតេ ចិត្តេ សមាធិន្ទ្រិយំ អវោច.

៩៩. សព្ពាហេតុកចិត្តានិ, ឋបេត្វា ចេកហេតុកេ សព្ពានិ អដ្ឋារស អហេតុកចិត្តានិ ឯកហេតុកចិត្តទ្វយញ្ច ឋបេត្វា សេសស្មិំ ឯកុត្តរសតេ ចិត្តេ ឆន្ទស្ស ឧប្បត្តិំ ឧទ្ទិសេ បណ្ឌិតោ កថេយ្យ.

១០០. ឋបេត្វា ទស វិញ្ញាណេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិកេ ទស វិញ្ញាណេ ច វិចិកិច្ឆាយុតម្បិ ចិត្តំ ឋបេត្វា សេសស្មិំ ទសុត្តរសតេ ចិត្តេ អធិមោក្ខោ ភគវតា ឧទីរិតោ.

១០១-២. សទ្ធា សតិ ហិរី ឱត្តប្បំ អលោភោ អទោសោ តត្រមជ្ឈត្តំ ឆ យុគឡា ច ឥតិ ឥមេ ឯកូនវីសតិ ធម្មា និយតា ហុត្វា ឯកនវុតិយា ចិត្តេ ជាយន្តិ. ឯកូនវីសតិ ធម្មា អហេតុកេសុ អដ្ឋារសសុ អបុញ្ញេសុ ទ្វាទសសុ អកុសលេសុ ន ជាយរេ ន ជាយន្តិ.

១០៣. ឯកូនាសីតិយា ចិត្តេ, បញ្ញា ជាយតិ សព្ពទា បញ្ញា ទ្វាទសអកុសលអដ្ឋារសអហេតុកមហាកុសលញាណវិប្បយុត្តមហាវិបាកញាណវិប្បយុត្តមហាកិរិយាញាណវិប្បយុត្តវជ្ជិតេ ឯកូនាសីតិយា ចិត្តេ ជាយតិ. អដ្ឋវីសតិយា ចិត្តេ, ករុណាមុទិតា សិយុំ ករុណាមុទិតា អដ្ឋសុ មហាកុសលេសុ, អដ្ឋសុ មហាកិរិយាសុ, រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានវជ្ជិតេសុ ទ្វាទសរូបាវចរេសុ ចាតិ អដ្ឋវីសតិយា ចិត្តេសុ សិយុំ ភវេយ្យុំ.

១០៤. កាមាវចរបុញ្ញេសុ, សព្ពលោកុត្តរេសុ ច កាមាវចរមហាកុសលេសុ ចិត្តេសុ សព្ពេសុ លោកុត្តរេសុ ចាតិ សហ អដ្ឋកេ ចត្តាលីសវិធេ ចិត្តេ វិរតិត្តយំ ហោតិ.

១០៥. សទ្ធា សតិ ហិរោត្តប្បំ អលោភាទិត្តយម្បិ ច យុគឡានិ ឆ ច មជ្ឈត្តំ ករុណាមុទិតាបិ ច.

១០៦. តថា តិស្សោ វិរតិយោ សព្ពេ តេ បញ្ចវីសតិ ធម្មា មហាកុសលចិត្តសម្បយុត្តអព្យាកតចិត្តសម្បយុត្តាតិ កុសលេន សព្ពេសុយេវ ធម្មេសុ ឆេកេន វិជិតង្គណេន បកាសិតា.

១០៧. អហិរីកំ អនោត្តប្បំ, មោហោ ឧទ្ធច្ចមេវ ចាតិ ឥមេ ចត្តារោ ធម្មា និយតា ហុត្វា ទ្វាទសាបុញ្ញចិត្តេសុយេវ ទ្វាទសអកុសលចិត្តេសុយេវ ជាយរេ ជាយន្តិ.

១០៨-៩. លោភោ ទោសោ ច មោហោ ច, មានោ ទិដ្ឋិ ច សំសយោ វិចិកិច្ឆា មិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចំ កុក្កុច្ចំ ថិនំ មច្ឆរិយម្បិ ច អហិរិកំ អនោត្តប្បំ ឥស្សា ច ទោមនស្សកំ ឯតេ ធម្មា អកុសលា អកុសលចិត្តសម្បយុត្តា ឯកន្តេន មហេសិនា វិជិតង្គណវិគតមលេន វុត្តា.

១១០. លោភោ អដ្ឋសុ លោភមូលេសុ ចិត្តេសុ ភគវតា និទ្ទិដ្ឋោ ទស្សិតោ. ទិដ្ឋិ ចតូសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេសុ ចិត្តេសុ វុត្តា. មានោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ ចតូសុ គាហូបវាទប្បភិន្ទនេន វុត្តោ. ទោសោ ទ្វីសុ ឯវ បដិឃសម្បយុត្តេសុ ចិត្តេសុ មុនិន្ទេន វុត្តោ.

១១១. ឥស្សាមច្ឆេរកុក្កុច្ចា ទ្វីសុ ទោសមូលេសុ ចិត្តេសុ ជាយន្តិ, នោ សហ សហ នោ ជាយន្តិ, ឯកេកោវ ជាយន្តីតិ អត្ថោ. វិចិកិច្ឆា បនេកស្មិំ វិចិកិច្ឆា បន ឯកស្មិំ វិចិកិច្ឆាសហគតចិត្តេ ជាយតិ. ថិនមិទ្ធំ បញ្ចសុ សសង្ខារិកអកុសលចិត្តេសុ ជាយតិ.

១១២-៣. ផស្សោ ច វេទនា សញ្ញា, ចេតនា ជីវិតំ មនោ វិតក្កោ ច វិចារោ ច បីតិ វីរិយំ សមាធិ ច ឆន្ទោ ចេវាធិមោក្ខោ ច មនសិការោ ច ចុទ្ទស ធម្មា កុសលា ច កុសលចេតសិកា ច ហោន្តិ. អកុសលា ចេវ អកុសលចេតសិកា ចេវ អព្យាកតាបិ ច អព្យាកតចេតសិកា ច ហោន្តិ.

១១៤. ឯកូនតិំសចិត្តេសុ, ឈានំ បញ្ចង្គិកំ មតំ ចតូសុ សោមនស្សសហគតាកុសលេសុ, ទ្វាទសសុ សោមនស្សសហគតមហាកុសលមហាវិបាកមហាកិរិយចិត្តេសុ, សុខសន្តីរណហសិតុប្បាទចិត្តេសុ, តីសុ រូបបឋមជ្ឈានចិត្តេសុ, អដ្ឋសុ លោកុត្តរបឋមជ្ឈានចិត្តេសុ ចាតិ ឯកូនតិំសចិត្តេសុ បញ្ចង្គិកំ បញ្ចាវយវឈានយុត្តំ ឈានំ សុគតេន មតំ. ឧបេក្ខាសហគតានិ ចត្តារិ លោភមូលានិ ច ទ្វេ ទោសមូលានិ ច ទ្វេ មោហមូលានិ ច មនោធាតុត្តិកញ្ច ឧបេក្ខាសហគតា តិស្សោ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយោ ច ទ្វាទសុបេក្ខាសហគតានិ មហាកុសលមហាវិបាកកិរិយចិត្តានិ តីណិ រូបទុតិយជ្ឈានចិត្តានិ អដ្ឋ លោកុត្តរទុតិយជ្ឈានចិត្តានិ ចាតិ សត្តតិំស ចិត្តានិ ចតុឈានង្គយុត្តានិ ចតុឈានាវយវយុត្តានិ ឥតិ ឯវំ និទ្ទិសេ កថេយ្យ.

១១៥. ឯកាទសវិធំ ចិត្តំ, តិវង្គិកមុទីរិតំ តីណិ រូបាវចរតតិយជ្ឈានចិត្តានិ, អដ្ឋលោកុត្តរតតិយជ្ឈានចិត្តានិ ចាតិ ឯកាទសវិធំ ចិត្តំ តិវង្គិកំ តិអវយវឈានយុត្តំ, ឆ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានបញ្ចមជ្ឈានចិត្តានិ, ទ្វាទសារូបាវចរចិត្តានិ, សោឡស លោកុត្តរចតុត្ថជ្ឈានបញ្ចមជ្ឈានចិត្តានិ ចាតិ ចតុតិំសវិធំ ចិត្តំ ទុវង្គិកំ ទ្វិអវយវឈានយុត្តំ ឧទីរិតំ ជិនេន ឦរិតំ.

១១៦. សភាវេនាវិតក្កេសុ, ឈានង្គានិ ន ឧទ្ធរេ សភាវេន បកតិយា អវិតក្កេសុ វិតក្កវិរហិតេសុ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ ឈានង្គានិ ឈានាវយវានិ ជិនោ ន ឧទ្ធរេ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ – អញ្ញត្ថ វិតក្កោ ឈានចិត្តេន វិប្បហីនោ ភាសិតោ, ឥមេសុ បន នេវ ឈានចិត្តេន បហីនា, បកតិយា វិតក្កវិរហិតានិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ សព្ពាហេតុកចិត្តេសុ មគ្គង្គានិ មគ្គាវយវានិ ជិនោ ន ឧទ្ធរេ ន ទេសេយ្យ.

១១៧. ពុធោ ជិនោ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ មនោធាតុត្តិកេ ច តីសុ សន្តីរណេសុ ចាតិ សោឡសចិត្តេសុ តីណិន្ទ្រិយានិ វទេ កថេយ្យ. ឯកស្មិំ បន ចត្តារិ ឯកស្មិំ វិចិកិច្ឆាសហគតចិត្តេ ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ, ឯកាទសសុ អកុសលចិត្តេសុ វិចិកិច្ឆាយុត្តចិត្តវជ្ជិតេសុ ហសិតុប្បាទេ ចេវ វោដ្ឋព្ពនចិត្តេ ចាតិ តេរសសុ ចិត្តេសុ បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ ពុធោ ភគវា ឧទ្ធរេ ឧទ្ធរេយ្យ.

១១៨. សត្ត ទ្វាទសចិត្តេសុ, ឥន្ទ្រិយានិ ជិនោព្រ្វិ ជិនោ ពុទ្ធោ ញាណវិប្បយុត្តមហាកុសលមហាវិបាកមហាកិរិយាសង្ខាតេសុ ទ្វាទសចិត្តេសុ សត្ត ឥន្ទ្រិយានិ អព្រ្វិ កថេសិ, ឯកេនូនេសុ អដ្ឋេវ, ចត្តាលីសមនេសុ ច ជិនោ ញាណសម្បយុត្តមហាកុសលមហាវិបាកមហាកិរិយាសង្ខាតេសុ ទ្វាទសសុ ចិត្តេសុ, បញ្ចទសសុ រូបេសុ, ទ្វាទសសុ អរូបេសុ ចាតិ ឯកេនូនេសុ ចត្តាលីសមនេសុ អដ្ឋេវ ឥន្ទ្រិយានិ អព្រ្វិ.

១១៩. ចត្តាលីសាយ លោកុត្តរចិត្តេសុ នវកំ ឥន្ទ្រិយនវកំ នាយកោ អព្រ្វិ កថេសិ. ឯវំ ឥន្ទ្រិយយោគោបិ, វេទិតព្ពោ វិភាវិនា ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ចិត្តេសុ ឥន្ទ្រិយយោគោ វិភាវិនា វិសេសេន បញ្ញំ ភាវេតុំ បកាសេតុំ សីលមេតស្សាតិ វិភាវី, តេន វេទិតព្ពោ.

១២០. អមគ្គង្គានិ នាមេត្ថ, អដ្ឋារស អហេតុកា ឯត្ថ ឯតេសុ ចិត្តេសុ អដ្ឋារស អហេតុកា នត្ថិ មគ្គោ ឯតេសូតិ អមគ្គង្គានិ នាម, ឈានង្គានិ ន វិជ្ជន្តិ, វិញ្ញាណេសុ ទ្វិបញ្ចសុ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ ឈានង្គានិបិ ន សំវិជ្ជន្តិ.

១២១. ឯកំ ចិត្តំ ទុមគ្គង្គំ ឯកំ វិចិកិច្ឆាសហគតចិត្តំ ទុមគ្គង្គំ ទុមគ្គាវយវំ, ចតូសុ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តាកុសលចិត្តេសុ ច ទ្វីសុ បដិឃយុត្តេសុ ច ឧទ្ធច្ចយុត្តេសុ ចាតិ សត្តសុ ចិត្តេសុ ច តិមគ្គង្គានិ តិមគ្គាវយវានិ ហោន្តិ. ចត្តាលីសាយចិត្តេសុ, មគ្គោ សោ ចតុរង្គិកោ ចតូសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តាកុសលេសុ ញាណវិប្បយុត្តមហាកុសលមហាវិបាកមហាកិរិយាសង្ខាតេសុ ទ្វាទសសុ ចិត្តេសុ ច រូបាវចរទុតិយតតិយចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានសង្ខាតេសុ ទ្វាទសសុ រូបាវចរេសុ, ទ្វាទសសុ អរូបាវចរេសុ ចាតិ ចត្តាលីសាយ ចិត្តេសុ ចតុរង្គិកោ មគ្គោ ចតុរាវយវោ មគ្គោ ហោតិ.

១២២. បញ្ចទ្ទសសុ ចិត្តេសុ, មគ្គោ បញ្ចង្គិកោ មតោ ញាណសម្បយុត្តមហាកុសលមហាវិបាកមហាកិរិយាសង្ខាតេសុ ទ្វាទសសុ, តីសុ រូបបឋមជ្ឈានចិត្តេសុ ចាតិ បញ្ចទ្ទសសុ ចិត្តេសុ បញ្ចង្គិកោ បញ្ចាវយវោ មគ្គោ ភគវតា មតោ. ទ្វត្តិំសចិត្តេសុ មគ្គោ សត្តង្គិកោបិ ច លោកុត្តរទុតិយតតិយចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានសង្ខាតេសុ ទ្វត្តិំសចិត្តេសុ មគ្គោ សត្តង្គិកោ សត្តាវយវោ ហោតិ.

១២៣. មគ្គោ អដ្ឋសុ ចិត្តេសុ មគ្គផលវសេន អដ្ឋសុ លោកុត្តរចិត្តេសុ មគ្គោ អដ្ឋង្គិកោ អដ្ឋាវយវោ ហោតិ. ឥតិ បរិសមាបនេ. តុ បទបូរណេ. ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន សព្ពចិត្តេសុ មគ្គង្គានិ មគ្គាវយវានិ ធីរោ ឧទ្ធរេយ្យ, ទេសេយ្យាតិ អត្ថោ.

១២៤. ពលានិ ទ្វេ ទ្វិចិត្តេសុ ហសិតុប្បាទវោដ្ឋព្ពនសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ ចិត្តេសុ ទ្វេ ពលានិ ហោន្តិ. ឯកស្មិំ តីណិ ទីបយេ ឯកស្មិំ វិចិកិច្ឆាយុត្តេ តីណិ ពលានិ ធីរោ ទីបយេ បកាសេយ្យ. វិចិកិច្ឆាយុត្តតោ សេសេសុ ឯកាទសសុ អកុសលេសុ ចត្តារិ ពលានិ ហោន្តិ. ឆ ទ្វាទសសុ ញាណវិប្បយុត្តមហាកុសលមហាវិបាកមហាកិរិយាសង្ខាតេសុ ទ្វាទសសុ ចិត្តេសុ ឆ ពលានិ ហោន្តីតិ ធីរោ និទ្ទិសេ កថេយ្យ.

១២៥. ឯកូនាសីតិយា សត្ត ញាណសម្បយុត្តមហាកុសលមហាវិបាកមហាកិរិយាសង្ខាតេសុ ទ្វាទសសុ កាមាវចរចិត្តេសុ, សត្តវីសតិយា មហគ្គតចិត្តេសុ, ចត្តាលីសលោកុត្តរចិត្តេសុ ចាតិ ឯកូនាសីតិយា ចិត្តេសុ សត្ត ពលានិ ហោន្តិ. សោឡសេវាពលានិ តុ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ ច តិស្សោ មនោធាតុយោ ច តីណិ សន្តីរណានិ ចាតិ សោឡស ឯវ ចិត្តានិ អពលានិ ពលវិរហិតានិ ហោន្តិ, ឯវំ ឥមិនា មយា វុត្តប្បការេន ចិត្តំ សពលំ ពលេន សហគតំ អពលម្បិ ច ពលវិរហិតញ្ចាបិ ចិត្តំ វិញ្ញេយ្យំ ធីរេន វិជានិតព្ពំ.

១២៦. ឈានង្គមគ្គង្គពលិន្ទ្រិយានិ, ចិត្តេសុ ជាយន្តិ ហិ យេសុ យានិ យេសុ ចិត្តេសុ យានិ ឈានង្គមគ្គង្គពលឥន្ទ្រិយានិ ជាយន្តិ, មយា សមាសេន សមុទ្ធរិត្វា អសំសដ្ឋំ ឧទ្ធរិត្វា តេសុ ចិត្តេសុ សព្ពានិបិ តានិ ឈានង្គមគ្គង្គពលឥន្ទ្រិយានិ សមាសេន សង្ខេបេន មយា ពុទ្ធទត្តាចរិយេន វុត្តានិ កថិតានិ.

ឥតិ អភិធម្មាវតារដីកាយ

ចេតសិកវិភាគនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយោ បរិច្ឆេទោ.