២. ទុតិយោ បរិច្ឆេទោ

ចេតសិកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៦៧. ឯត្តាវតា ច ចិត្តំ ចេតសិកំ រូបំ និព្ពានន្តិ ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋេសុ ចតូសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ តាវ ជាតិភូមិសម្បយោគប្បវត្តាការាទិវសេន វិភាគេន និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តទនន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋេ ចេតសិកធម្មេ និទ្ទិសិតុំ ‘‘ចិត្តានន្តរមុទ្ទិដ្ឋា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. វិភាជនន្តិ ជាតិភូមិអាទិវសេន វិភាគំ, តេសុ តេសុ ចិត្តេសុ យថារហំ សម្បយោគវសេន វិសុំ វិសុំ ភាជនញ្ច.

កតមេ បន ចេតសិកា, យេសំ វិភាជនំ វុច្ចតីតិ តេ សហ និព្ពចនេន សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ចិត្តសម្បយុត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ចិត្តសម្បយុត្តា’’តិ ឥទំ ចេតសិកលក្ខណទស្សនំ. តេន យេ ចិត្តេន សហ សម្បយោគលក្ខណេន យុត្តា, តេយេវ ចេតសិកាតិ ទស្សេតិ. កិំ បន តំ សម្បយោគលក្ខណន្តិ? ឯកុប្បាទឯកនិរោធឯកវត្ថុកឯការម្មណសង្ខាតា បការា. សមំ បការេហិ យុត្តាតិ ហិ សម្បយុត្តា. តត្ថ យទិ ឯកុប្បាទតាមត្តេនេវ ច សម្បយុត្តតា អធិប្បេតា, សហុប្បត្តិកានំ រូបារូបធម្មានំ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯកនិរោធ-គ្គហណំ. ឯវម្បិ អវិនិព្ភោគរូបានំ អញ្ញមញ្ញសម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯកវត្ថុក-គ្គហណំ. ឯវម្បិ ‘‘អវិនិព្ភោគរូបេសុ ឯកំ មហាភូតំ សេសមហាភូតោបាទារូបានំ និស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ តស្មា តានិ ឯកវត្ថុកានីតិ, ចក្ខាទីនំ និស្សយភូតានិ វា ភូតានិ ឯកំ វត្ថុ ឯតេសុ និស្សិតន្តិ ឯកវត្ថុកានី’’តិ កប្បេន្តស្ស តេសំ សម្បយុត្តតាបត្តិ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ ឯការម្មណ-គ្គហណំ.

បដិលោមតោ វា ‘‘ឯការម្មណា’’តិ វុត្តេ ឯកវីថិយំ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនាទីនំ, នានាវីថិយំ បរសន្តានេ ច ឯកស្មិំ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជមានានំ ភិន្នវត្ថុកានំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯកវត្ថុក-គ្គហណំ. ឯវម្បិ មរណាសន្នវីថិយំ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណាទីនំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯកនិរោធ-គ្គហណំ. កិំ បន នានុប្បាទាបិ ឯវំ តិវិធលក្ខណា ហោន្តិ, អថ ឯកុប្បាទា ឯវាតិ វិចារណាយ ឯកុប្បាទា ឯវ ឯវំ តិវិធលក្ខណា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឯកុប្បាទា’’តិ វុត្តំ. ឥតិ ឥមេហិ ចតូហិ សម្បយោគលក្ខណេហិ យេ ចិត្តសម្បយុត្តា, តេ ចេតសិកា នាមាតិ ឯវំ ចេតសិកលក្ខណំ ឋបិតំ ហោតិ. កថំ បនេតេ ចេតសិកា នាមាតិ អាហ ‘‘ចិត្តេ ភវា’’តិ. ‘‘ចេតសិ ភវា ចេតសិកា’’តិ វត្តព្ពេ ចិត្ត-សទ្ទស្សបិ ចេតោ-សទ្ទេន សហ សមានត្ថតាយ អត្ថមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តេ ភវា ចេតសិកា’’តិ វុត្តំ.

និយតាតិ និយតុប្បត្តិកា, ករុណាមុទិតាទយោ វិយ កទាចិ អនុប្បជ្ជិត្វា យទា យទា តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តទាវ តេន អវិនិភុត្តា ហុត្វា ជាយមានាតិ អត្ថោ. សរូបេន អាគតាតិ ឆន្ទាទយោ វិយ ‘‘យេ វា បន តស្មិំ សមយេ អញ្ញេបិ អត្ថិ បដិច្ចសមុប្បន្នា អរូបិនោ ធម្មា’’តិ ឯវំ យេវាបនកវសេន អនាគន្ត្វា ‘‘ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១) សរូបេនេវ បាឡិយំ អាគតា. យេវាបនាតិ ឯវំ ទេសនា ឯតេសន្តិ យេវាបនកា. ឯកូនតិំស ធម្មាតិ កិច្ចភេទំ អនាមសិត្វា កេវលំ អសម្ភិន្នធម្មវសេនេវ ឯកេនូនា តិំស ធម្មា. បាឡិយំ បន ចិត្តេន សហ តិំស ធម្មេ គហេត្វា តេសំ កិច្ចភេទតោ គហណេន ឆប្បញ្ញាស ធម្មា វុត្តា. សេយ្យថិទន្តិ សរូបបុច្ឆា. ផស្សោ…បេ… ចិត្តុជុកតាតិ យថាបុច្ឆិតានំ សរូបទស្សនំ. ឥតិ-សទ្ទោ បរិសមាបនេ, និទស្សនេ វា. បុន តេត្តិំស ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តេត្តិំស ហោន្តីតិ តេយេវ ឯកូនតិំស ធម្មាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘កទាចិ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ, តំ កថំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឥមេសូ’’តិអាទិ. ករុណាមុទិតាវសេនាតិ បឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ គោត្រភុបរិយោសានប្បវត្តិតករុណាមុទិតាបរិកម្មវសេន. ករុណាបុព្ពភាគោតិ ករុណាយ បុព្ពភាគោ, បរិកម្មប្បនាវសេន បវត្តករុណាភាវនាយ អប្បនាកោដ្ឋាសតោ បុរិមកោដ្ឋាសោ, បឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ គោត្រភុបរិយោសានប្បវត្តបរិកម្មកោដ្ឋាសោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ ‘‘មុទិតាបុព្ពភាគោ’’តិ ឯត្ថាបិ. ភាគ-សទ្ទស្ស ទ្រព្យវុត្តិតាយ តប្បុរិសស្ស ច ឧត្តរបទត្ថប្បធានតាយ ‘‘ករុណាបុព្ពភាគោ’’តិអាទិនា បុល្លិង្គេន វុត្តំ. ឯត-សទ្ទស្ស បន គុណវុត្តិតាយ គុណវិសេសវតិ វត្តមានោ តស្ស លិង្គវសេន បរិណមតីតិ ករុណាមុទិតាបេក្ខាយ ‘‘ឯតា’’តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តន្តិ. ន បនេកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, កិញ្ចរហិ វិសុំ វិសុំយេវាតិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ ‘‘ករុណាបុព្ពភាគោ វា មុទិតាបុព្ពភាគោ វា’’តិ វិកប្បោ វុត្តោតិ. កស្មា បនេតា ទ្វេ ឯកតោ នុប្បជ្ជន្តីតិ? ភិន្នារម្មណត្តា. ករុណា ហិ ទុក្ខិតសត្តេ អារព្ភ តេសំ ទុក្ខាបនយនកាមតាវសេន បវត្តតិ, មុទិតា សុខិតសត្តេ អារព្ភ តេសំ សុខានុមោទនវសេន, តស្មា ឧភិន្នម្បិ ភិន្នវិសយត្តា ន ឯកស្មិំ ចិត្តេ ឧប្បត្តិ សម្ភវតីតិ. មិច្ឆាកម្មន្តាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន មិច្ឆាវាចាមិច្ឆាជីវានំ គហណំ. សម្មាកម្មន្តាទីនិ បរិបូរេន្តីតិ សម្មាកម្មន្តសម្មាវាចាសម្មាអាជីវានិ បរិបូរេន្តិ. កោ វិរតីតិ តីសុ ឯកា វិរតិ ឧប្បជ្ជតិ, សម្មាកម្មន្តំ បូរេន្តី បឋមា, សម្មាវាចំ បូរេន្តី ទុតិយា, សម្មាអាជីវំ បូរេន្តី តតិយា វិរតិ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ករុណាមុទិតាហិ សហ ន ឧប្បជ្ជន្តិ តាសំ បញ្ញត្តារម្មណត្តា, វិរតិយា ច ឯកន្តបរិត្តារម្មណត្តា. អញ្ញមញ្ញេន ច ន ឧប្បជ្ជន្តិ អញ្ញមញ្ញស្សបិ ភិន្នវិសយត្តា. មិច្ឆាកម្មន្តាទីនញ្ហិ អារម្មណានេវ យថាក្កមំ សម្មាកម្មន្តាទីនំ អារម្មណានិ តតោ វិរតិភាវតោ. ឯតេសូតិ ឥមេសុ បញ្ចសុ.

៦៨. វិរតីនម្បិ សង្គហណត្ថំ ‘‘ករុណាមុទិតាទីសូ’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធសុខត្ថំ អាទិ-សទ្ទលោបវសេន ‘‘ករុណាមុទិតាសូ’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ‘‘ឯកេនា’’តិ, ឥតរថា ‘‘ឯកាយា’’តិ វត្តព្ពន្តិ.

៦៩-៧១. កិំ បនេត្ថ ការណំ, ចតូសុ ព្រហ្មវិហារេសុ ទ្វេ ឥធ និទ្ទិដ្ឋា, ន ឥតរាតិ ចោទេន្តោ អាហ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិ. ឧបេក្ខា ច ន ឧទ្ធដាតិ សម្ពន្ធោ. នវហិ លោកុត្តរធម្មេហិ ជនំ រញ្ជេតីតិ ធម្មរាជា. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេហិ សទេវកំ លោកំ អនុសាសតីតិ សត្ថា. អព្យាបាទេន មេត្តា គហិតា តស្សេវ ហិតាការប្បវត្តិកាលេ មេត្តាភាវូបគមនតោ. តេនេវ ហេស ‘‘មេត្តា មេត្តាយនា’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋោ. តត្រមជ្ឈត្តតាយ ឧបេក្ខា គហិតា តាយេវ សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តាយ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារភាវតោ. អាទិច្ចេន សហ សមានគោត្តតាយ, អរិយសាវកភាវេន វា តស្ស ភគវតោ បុត្តតាយ អាទិច្ចោ ពន្ធុ ឥមស្ស, អាទិច្ចស្ស វា ពន្ធូតិ អាទិច្ចពន្ធុ.

៧២. រាសិន្តិ ផស្សបញ្ចកាទិសត្តរសរាសិំ. បឋមមហាចិត្តុប្បាទវសេន ហិ –

‘‘ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតិ, សញ្ញា ហោតិ, ចេតនា ហោតិ, ចិត្តំ ហោតិ, វិតក្កោ ហោតិ, វិចារោ ហោតិ, បីតិ ហោតិ, សុខំ ហោតិ, ចិត្តស្សេកគ្គតា ហោតិ, សទ្ធិន្ទ្រិយំ ហោតិ, វីរិយិន្ទ្រិយំ ហោតិ, សតិន្ទ្រិយំ ហោតិ, សមាធិន្ទ្រិយំ ហោតិ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ ហោតិ, មនិន្ទ្រិយំ ហោតិ, សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ហោតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ, សម្មាសង្កប្បោ ហោតិ, សម្មាវាយាមោ ហោតិ, សម្មាសតិ ហោតិ, សម្មាសមាធិ ហោតិ, សទ្ធាពលំ ហោតិ, វីរិយពលំ ហោតិ, សតិពលំ ហោតិ, សមាធិពលំ ហោតិ, បញ្ញាពលំ ហោតិ, ហិរិពលំ ហោតិ, ឱត្តប្បពលំ ហោតិ, អលោភោ ហោតិ, អទោសោ ហោតិ, អមោហោ ហោតិ, អនភិជ្ឈា ហោតិ, អព្យាបាទោ ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ, ហិរី ហោតិ, ឱត្តប្បំ ហោតិ, កាយបស្សទ្ធិ ហោតិ, ចិត្តបស្សទ្ធិ ហោតិ, កាយលហុតា ហោតិ, ចិត្តលហុតា ហោតិ, កាយមុទុតា ហោតិ, ចិត្តមុទុតា ហោតិ, កាយកម្មញ្ញតា ហោតិ, ចិត្តកម្មញ្ញតា ហោតិ, កាយបាគុញ្ញតា ហោតិ, ចិត្តបាគុញ្ញតា ហោតិ, កាយុជុកតា ហោតិ, ចិត្តុជុកតា ហោតិ, សតិ ហោតិ, សម្បជញ្ញំ ហោតិ, សមថោ ហោតិ, វិបស្សនា ហោតិ, បគ្គាហោ ហោតិ, អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ១) –

ឯវំ ធម្មុទ្ធារំ ករោន្តេន ភគវតា ផស្សាទយោ តិំស ធម្មេ ឆប្បញ្ញាស កត្វា ផស្សបញ្ចករាសិ ឈានបញ្ចករាសិ ឥន្ទ្រិយដ្ឋករាសិ មគ្គបញ្ចករាសិ ពលសត្តករាសិ ហេតុត្តិករាសិ កម្មបថតិករាសិ លោកបាលទុករាសិ ឆយុគឡទុករាសិ ឧបការទុករាសិ យុគនន្ធទុករាសិ វីរិយសមថទុករាសីតិ សត្តរសន្នំ រាសីនំ វសេន វិភាគោ កតោ.

កថំ? ឯតេសុបិ ចិត្តំ តាវ ផស្សបញ្ចកំ បត្វា ‘‘ចិត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តំ, ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា ‘‘មនិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. វិតក្កោ ឈានង្គានិ បត្វា ‘‘វិតក្កោ ហោតី’’តិ វុត្តោ, មគ្គង្គានិ បត្វា ‘‘សម្មាសង្កប្បោ’’តិ. សទ្ធា ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយំ ហោតី’’តិ វុត្តា, ពលានិ បត្វា ‘‘សទ្ធាពល’’ន្តិ. ហិរី ពលានិ បត្វា ‘‘ហិរិពលំ ហោតី’’តិ វុត្តា, លោកបាលទុកំ បត្វា ‘‘ហិរី’’តិ. ឱត្តប្បេបិ ឯសេវ នយោ. អលោភោ មូលំ បត្វា ‘‘អលោភោ ហោតី’’តិ វុត្តោ, កម្មបថំ បត្វា ‘‘អនភិជ្ឈា’’តិ. អទោសោ មូលំ បត្វា ‘‘អទោសោ ហោតី’’តិ វុត្តោ, កម្មបថំ បត្វា ‘‘អព្យាបាទោ’’តិ. ឥមេ សត្ត ទ្វីសុ ឋានេសុ វិភត្តា. វេទនា បន ផស្សបញ្ចកំ បត្វា ‘‘វេទនា ហោតី’’តិ វុត្តា, ឈានង្គានិ បត្វា ‘‘សុខ’’ន្តិ, ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា ‘‘សោមនស្សិន្ទ្រិយ’’ន្តិ. ឯវមយំ ឯកោ ធម្មោ តីសុ ឋានេសុ វិភត្តោ. វីរិយំ បន ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា ‘‘វីរិយិន្ទ្រិយំ ហោតី’’តិ វុត្តំ, មគ្គង្គានិ បត្វា ‘‘សម្មាវាយាមោ’’តិ, ពលានិ បត្វា ‘‘វីរិយពល’’ន្តិ, វីរិយសមថំ បត្វា ‘‘បគ្គាហោ’’តិ. សតិបិ ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា ‘‘សតិន្ទ្រិយំ ហោតី’’តិ វុត្តា, មគ្គង្គានិ បត្វា ‘‘សម្មាសតី’’តិ, ពលានិ បត្វា ‘‘សតិពល’’ន្តិ, ឧបការទុកំ បត្វា ‘‘សតិ ហោតី’’តិ. ឯវំ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ចតូសុ ឋានេសុ វិភត្តា. សមាធិ បន ឈានង្គានិ បត្វា ‘‘ចិត្តស្សេកគ្គតា ហោតី’’តិ វុត្តោ, ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា ‘‘សមាធិន្ទ្រិយ’’ន្តិ, មគ្គង្គានិ បត្វា ‘‘សម្មាសមាធី’’តិ, ពលានិ បត្វា ‘‘សមាធិពល’’ន្តិ, យុគនន្ធទុកំ បត្វា ‘‘សមថោ’’តិ, វីរិយសមថំ បត្វា ‘‘អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ. ឯវមយំ ឯកោ ធម្មោ ឆសុ ឋានេសុ វិភត្តោ. បញ្ញា បន ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា ‘‘បញ្ញិន្ទ្រិយំ ហោតី’’តិ វុត្តា, មគ្គង្គានិ បត្វា ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ, ពលានិ បត្វា ‘‘បញ្ញាពល’’ន្តិ, មូលានិ បត្វា ‘‘អមោហោ’’តិ, កម្មបថំ បត្វា ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ, ឧបការទុកំ បត្វា ‘‘សម្បជញ្ញ’’ន្តិ, យុគនន្ធទុកំ បត្វា ‘‘វិបស្សនា’’តិ. ឯវមយំ ឯកោ ធម្មោ សត្តសុ ឋានេសុ វិភត្តោតិ ឯវមេតេ ទ្វាទស ធម្មា ឥន្ទ្រិយាទិតំតំកិច្ចវន្តតាយ ទ្វិដ្ឋានិកាទិភេទេន សត្តរសសុ រាសីសុ វិភត្តា. ឥតរេ អដ្ឋារស កិច្ចវសេន ភេទាភាវតោ ឯកដ្ឋានិកាយេវាតិ ឥមេសុ សត្តរសសុ រាសីសុ យេវាបនកធម្មា ឯករាសិម្បិ ន ភជន្តិ តំតំកិច្ចភាវតោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘រាសិំ ភជន្តិ នា’’តិ.

ននុ ចេតេ កិញ្ចាបិ សេសរាសយោ ន ភជន្តិ តេសំ សទិសកិច្ចសង្គហវសេន ឋិតត្តា. ផស្សបញ្ចករាសិ បន ខន្ធសង្គហវសេនេវ ឋបិតោតិ ចេតនាយ វិយ នេសំ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហតោ តត្ថ សមវរោធោ យុត្តោតិ? តំ ន, ខន្ធសង្គហវសេន ឋបិតោបិ ហិ ផស្សបញ្ចករាសិ សព្ពចិត្តសាធារណធម្មេ សង្គហេត្វា ឋបិតោតិ ឆន្ទាទីនំ តិណ្ណំ បកិណ្ណកវសេន ឧប្បជ្ជមានានំ សព្ពចិត្តសាធារណតាយ អភាវតោ, មនសិការស្ស ច សតិបិ សព្ពចិត្តសាធារណត្តេ និប្បរិយាយតោ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហាភាវតោ ន ឯតេសំ ផស្សបញ្ចករាសិភជនម្បិ យុត្តន្តិ. កស្មា បន មនសិការស្ស និប្បរិយាយតោ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហាភាវោតិ? វុច្ចតេ – ឋបេត្វា ចេតនំ សេសធម្មានំ សកសកកិច្ចេសុបិ បរាធីនភាវេន បវត្តនតោ អភិសង្ខរណលក្ខណំ និប្បរិយាយតោ ន លព្ភតិ. យទិ លភេយ្យ, ចិត្តេកគ្គតាជីវិតិន្ទ្រិយានំ សព្ពចិត្តសាធារណត្តា វេទនាវិញ្ញាណានិ វិយ តានិ ផស្សបញ្ចកេ វត្តព្ពានិ សិយុំ, ន បនេវំ វុត្តា, តស្មា ឋបេត្វា ចេតនំ សេសធម្មានំ អភិសង្ខរណលក្ខណំ និប្បរិយាយតោ ន លព្ភតីតិ ន តេសំ និប្បរិយាយតោ ខន្ធសង្គហោ លព្ភតិ. ចេតនាយយេវ បន សកិច្ចបរកិច្ចសាធនវសេន បវត្តនតោ និប្បរិយាយតោ អភិសង្ខរណលក្ខណស្ស អត្ថិតាយ ខន្ធសង្គហោ លព្ភតីតិ. យទិ ឯវំ កថំ ផស្សោ ផស្សបញ្ចកេ វុត្តោតិ? ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា (វិភ. ២២៥), ផុដ្ឋោ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ៤.៩៣) វេទនា សញ្ញា ចេតនា វិញ្ញាណន្តិ ឥមេសំ អរូបក្ខន្ធានំ ឧទ្ទេសដ្ឋានេ ឋត្វា តេសំ បច្ចយស្សបិ ឧទ្ទិសិតុកាមតាយ ផស្សោ តត្ថ វុត្តោ. ទុព្ពលាតិ សកវិសយេបិ បរាយត្តភាវេនេវ បវត្តនតោ ទុព្ពលា. អធិមោក្ខោ ហិ សមាធិស្ស បរិព្យត្តភាវេ បរិព្យត្តភាវតោ សមាធាយត្តវុត្តិ, មនសិការោបិ ចេតនាយ បរិព្យត្តភាវតោ ចេតនាយត្តវុត្តីតិ បរាយត្តាវ តេ ហោន្តិ.

៧៣. មនសី ច ការោតិ មនសិការោ ច. មនសិការសទ្ទស្ស ហិ អត្ថមត្តសន្ទស្សនវសេន គាថាពន្ធសុខត្ថំ អសមាសនិទ្ទេសោ, ទីឃករណំ, មជ្ឈេ ច ច-សទ្ទវចនន្តិ. តេន មុនិវរេនាតិ សម្ពន្ធោ.

៧៤-៨០. បឋមាភិនិបាតត្តាតិ អារម្មណេ ផុសនវសេន បឋមមេវ អភិនិបតនតោ. សព្ពេបិ ចេតសិកា ចិត្តាយត្តា ចិត្តកិរិយភាវេន វុច្ចន្តីតិ ‘‘ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តំ. កិរាតិ អរុចិសូចនំ. ឯវំ មហាសំឃិកមតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តមេវ វិត្ថារេតុំ ‘‘ផុសិត្វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. មហាសំឃិកា ហិ ‘‘បឋមំ ផស្សោ អារម្មណំ ផុសតិ, អថ តេន ផុដ្ឋំ ទុតិយំ វេទនា វេទិយតិ, ឯវំ ឯតេហិ ផុដ្ឋវេទិតំ តតិយំ សញ្ញា សញ្ជានាតិ, តេហិ បន ផុដ្ឋវេទិតសញ្ញាតេ ចតុត្ថំ ចេតនាយ សម្បយុត្តធម្មេ អភិសន្ទហតី’’តិអាទិនា វទន្តិ. ពលវបច្ចយត្តាតិ យថា បាសាទំ បត្វា ថម្ភា សេសទព្ពសម្ភារានំ ពលវបច្ចយា, ឯវមេស យស្មា សេសសម្បយុត្តានំ ពលវបច្ចយោ, តស្មាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ ហេតុនិគមនំ.

សហេវ ចាតិ ច-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, សោ ‘‘ចិត្តជាន’’ន្តិ ឥមស្ស អនន្តរំ ទដ្ឋព្ពោ. កស្មា? ចិត្តានំ, ចិត្តជានញ្ច ឯកុប្បាទាទិភាវេន សហេវ បវត្តិតោតិ ឯវមេត្ថ បទសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឥទន្តិ ឥទំ យថាវុត្តវិធានំ, ឯវំ ‘‘បឋមាភិនិបាតត្តា’’តិ ការណំ បរិហរិត្វា ឥទានិ ‘‘ពលវបច្ចយត្តា’’តិ ឥទំ បរិហរន្តោ អាហ ‘‘ពលវ…បេ… ទិស្សតី’’តិ. ច-សទ្ទោ អវធារណេ, នេវ ទិស្សតីតិ អត្ថោ. សេសធម្មានម្បិ ហិ សហជាតបច្ចយភាវស្ស សាធារណត្តា តស្សេវ ពលវបច្ចយភាវេ ន កិញ្ចិ ការណំ ទិស្សតីតិ. យទិ សព្ពមិទមការណំ, កថញ្ចរហិ ផស្សោ បឋមំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទេសនាក្កមតោ’’តិអាទិ. ‘‘វេទនា ហោតិ, ផស្សោ ហោតិ, សញ្ញា ហោតិ, ផស្សោ ហោតិ, ចេតនា ហោតិ, ផស្សោ ហោតិ, ចិត្តំ ហោតិ, ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតិ, សញ្ញា ហោតិ, ចេតនា ហោតិ, វិតក្កោ ហោតី’’តិអាទីហិ អាហរិតុម្បិ វដ្ដេយ្យ, ទេសនាវារេន បន ផស្សោវ បឋមំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សេសធម្មេសុបិ បុព្ពាបរក្កមោ នាម ន បរិយេសិតព្ពោ. វចនត្ថលក្ខណាទីហីតិ វចនត្ថតោ ច លក្ខណាទិតោ ច.

ផុសតីតិ កត្តុនិទ្ទេសោ. តត្ថ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ, ផុសន្តិ ឯតេន វាតិ ផស្សោ. សម្បយុត្តធម្មា ហិ អារម្មណេ បវត្តមានា តំ ផុសនលក្ខណេន ផស្សេន ផុសន្តា វិយ ហោន្តិ, អារម្មណផុសនមត្តំ វា ផស្សោតិបិ សាធនត្តយម្បិ យុជ្ជតេវ. ផុសនំ លក្ខណមេតស្សាតិ ផុសនលក្ខណោ, វេទនាយ បច្ចយភាវដ្ឋេន អារម្មណផុសនលក្ខណោតិ អត្ថោ. សំឃដ្ដនរសោតិ មនោទ្វារេ ចិត្តារម្មណានំ សំឃដ្ដនតោ សំឃដ្ដនកិច្ចោ. អយញ្ហិ អារម្មណេ អនល្លីយមានោបិ រូបំ វិយ ចក្ខុំ, សទ្ទោ វិយ ច សោតំ ចិត្តមារម្មណញ្ច ឃដ្ដេតិ. បញ្ចទ្វារេសុ វា វត្ថារម្មណសំឃដ្ដនេន សម្បជ្ជតីតិ សំឃដ្ដនសម្បត្តិកោ ផស្សោ ‘‘សំឃដ្ដនរសោ’’តិ វុត្តោ. យថា ‘‘ទ្វេ បាណី វជ្ជេយ្យុ’’ន្តិអាទីសុ បាណិម្ហិ ឃដ្ដនំ តព្ពិសេសភូតា រូបធម្មា, ឯវំ ចិត្តស្ស អារម្មណេ សំឃដ្ដនំ តព្ពិសេសភូតោ ឯកោ ចេតសិកធម្មោ ទដ្ឋព្ពោ. តិណ្ណំ សន្និបាតសង្ខាតស្ស អត្តនោ ការណស្ស វសេន បវេទិតត្តា សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ. ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥; សំ. និ ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥) ហិ វចនតោ ចក្ខុរូបវិញ្ញាណាទីនំ តិណ្ណំ សន្និបាតវសេន គហេតព្ពតាយ ឧបដ្ឋានតោ សន្និបាតសង្ខាតស្ស ការណស្ស វសេន ឧបដ្ឋានមស្សាតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានតា វុត្តា. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ (វិភ. ២២៥) វចនតោ វេទនា ផលមស្សាតិ វេទនាបច្ចុបដ្ឋានោ. តជ្ជសមន្នាហារេន ចេវ ឥន្ទ្រិយេន ច បរិក្ខតេ វិសយេ អនន្តរាយេនេវ ឧប្បជ្ជនតោ អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោ. អយញ្ហិ តស្ស ផស្សស្ស ការណភូតោ តទនុរូបភូតោ សមន្នាហារោតិ តជ្ជសមន្នាហារសង្ខាតេន អាវជ្ជនេន ចេវ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយេន ច យថាក្កមំ អារម្មណករណតទភិមុខភាវវសេន បរិក្ខតេ អភិសង្ខាតេ អាបាថគតេយេវ វិសយេ ឯកន្តេន ឧប្បជ្ជនតោ អាបាថគតោ វិសយោ បទដ្ឋានំ អាសន្នការណំ ឥមស្សាតិ អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោ.

ននុ ចាយំ ធម្មោ ចេតសិកោ, ស្វាយំ អរូបធម្មោ សមានោ កថំ ផុសនលក្ខណោ ហោតីតិ អន្តោលីនចោទនំ មនសិ កត្វា តស្សា សោធនត្ថំ ‘‘អរូបធម្មោបិ សមានោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ផុសនាការេនេវ បវត្តតី’’តិ ឥមិនា អរូបស្សាបិ សតោ តស្ស ធម្មស្ស អយំ សភាវោតិ ទស្សេតិ. សា ច តស្ស ផុសនាការប្បវត្តិ អម្ពិលំ អម្ពបក្កាទិំ ខាទន្តំ បស្សន្តស្ស បរស្ស ខេឡុប្បត្តិបរំ ពាធិយមានំ ទិស្វា ទយាលុកស្ស សរីរកម្បនំ, រុក្ខសាខគ្គេ ទុដ្ឋិតំ បុរិសំ ទិស្វា ភូមិយំ ឋិតស្ស បុរិសស្ស ជង្ឃចលនំ, បិសាចាទិភាយិតព្ពំ ទិស្វា ឩរុបត្ថម្ភោតិ ឯវមាទិ វិយ ទដ្ឋព្ពា. សោតិ សោ យថាវុត្តលក្ខណាទិកោ ផស្សោ.

សុន្ទរន្តិ សុខវេទនាសម្បយុត្តត្តា បសត្ថំ. មនោតិ វិញ្ញាណំ. សុមនស្ស ភាវោតិ សុមនសង្ខាតស្ស វិញ្ញាណស្ស ភាវោ. យ្វាយំ សទ្ទប្បវត្តិនិពន្ធនោ អត្ថោ, សោ សោមនស្សំ. សោមនស្សវេទនាសម្បយុត្តត្តា ហិ សុមន-សទ្ទោ តស្មិំ វិញ្ញាណេ បវត្តតិ. វេទេន អនុភវនាការេន អយិតំ បវត្តំ វេទយិតំ, តំ លក្ខណមស្សាតិ វេទយិតលក្ខណា. ឥដ្ឋស្ស ឥដ្ឋាការតោវ អនុភវនំ កិច្ចមស្សាតិ ឥដ្ឋាការានុភវនរសា. សា ហិ សភាវតោ ឥដ្ឋមារម្មណំ ឥដ្ឋវសេន, ឥតរញ្ច ឥដ្ឋាការេនេវ អនុភវតិ, តត្ថ ឥដ្ឋាការានុភវនំ កុសលាកុសលចិត្តសម្បយុត្តវេទនាយ លព្ភតិ តស្សា អនិដ្ឋស្សបិ កប្បនាវសេន ឥដ្ឋាការេន គហណតោ, សភាវតោ បន ឥដ្ឋានុភវនំ អព្យាកតចិត្តសម្បយុត្តាយបិ លព្ភតិ តស្សា វិបល្លាសគ្គាហាភាវតោ. ‘‘រាជា វិយ សុភោជនរស’’ន្តិ ឥមិនា ឥមំ ទីបេតិ – ផស្សស្ស ផុសនមត្តមេវ ហោតិ, សញ្ញាយ សញ្ជាននមត្តមេវ, ចេតនាយ សញ្ចេតនាមត្តមេវ, វិញ្ញាណស្ស វិជាននមត្តមេវ, ឯកំសតោ បន ឥស្សរវតាយ សាមិភាវេន វេទនាវ អារម្មណរសំ អនុភវតិ, រាជា វិយ សូទការេន សម្បាទិតសុភោជនរសន្តិ. អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ, សុខវេទនា. តេនាហ ភគវា – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទោ’’តិ. ចេតោសន្និស្សិតត្តា ចេតសិ ភវោ អស្សាទោតិ ចេតសិកអស្សាទោ, តថា បច្ចុបដ្ឋាតីតិ ចេតសិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានា. បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយតីតិ អាហ ‘‘បស្សទ្ធិបទដ្ឋានា’’តិ. ឥទំ បន និរាមិសសោមនស្សវសេន វេទិតព្ពំ.

នីលាទិភេទស្ស អារម្មណស្ស សញ្ជាននំ តមេវ សញ្ញំ កត្វា ជាននំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ សញ្ជាននលក្ខណា. បច្ចាភិញ្ញាណករណរសាតិ បតិ អភិញ្ញាយតិ ឯតេនាតិ បច្ចាភិញ្ញាណំ, តទេវេតន្តិ បុន បច្ចាភិញ្ញាណនិមិត្តំ សណ្ឋានាទិកោ អាការោ, តស្ស ករណរសោ កិច្ចមស្សាតិ បច្ចាភិញ្ញាណករណរសា. សា ហិ ឧប្បជ្ជមានា បច្ឆា សញ្ជាននស្ស ការណភូតំ សណ្ឋានាទិកំ អាការំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ. ឥទញ្ច និមិត្តការិកាយ និមិត្តេន សញ្ជានន្តិយា ច សព្ពាយ សមានសញ្ញាយ យោជេតព្ពំ. និមិត្តេន សញ្ជានន្តីបិ ហិ បុន អបរាយ សញ្ញាយ ច សញ្ជាននស្ស និមិត្តំ ករោតីតិ. តញ្ច កុសលាកុសលកិរិយាជវនសញ្ញំ ធុរំ កត្វា វេទិតព្ពំ. តំ បនេតំ អភិញ្ញាណករណំ កថំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាហ ‘‘វឌ្ឍកិស្ស អភិញ្ញាណករណមិវា’’តិ. យថា វឌ្ឍកិស្ស ទារូសុ ‘‘ឥទំ ឧទ្ធំ, ឥទំ អធោ’’តិ ឯវំ បច្ឆា សញ្ជាននបច្ចយភូតស្ស សញ្ញាណស្ស ករណំ, ឯវមស្សា បុន សញ្ជាននបច្ចយនិមិត្តករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ហត្ថិទស្សកអន្ធោ វិយ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ សញ្ញាយ យថាគហិតនិមិត្តវសេន អភិនិវេសករណតោ យថា…បេ… បច្ចុបដ្ឋានា. ឯតេន សញ្ញាយ អាការគ្គហណំ កត្វា ឋិតស្ស ទិដ្ឋិអាទីនំ ឧប្បជ្ជនតោ អកុសលសញ្ញាយ អនុរូបវសេន ផលបច្ចុបដ្ឋានំ ទស្សិតំ ហោតិ. អថ វា អភិនិវេសករណន្តិ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ សញ្ញាភិនិវេសមត្តមេវ, តស្មា ឧបបរិក្ខាភាវេន យថាគហិតនិមិត្តវសេន អភិនិវេសាការេន ឧបដ្ឋានតោ អាការបច្ចុបដ្ឋានំ វុត្តំ. តិណបុរិសកេសុ មិគបោតកានំ ‘‘បុរិសា’’តិ ឧប្បន្នសញ្ញា វិយ អវិកប្បសភាវត្តា យថាឧបដ្ឋិតវិសយបទដ្ឋានា. ឯត្ថ ច ញាណវិប្បយុត្តសញ្ញាយ អាការគ្គហណវសេន ឧប្បជ្ជនកាលេ ចិត្តំ អព្ពោហារិកំ សញ្ញានុគតិកំ ហោតិ. ញាណសម្បយុត្តេ ចិត្តេ បន សសម្ភារបថវិយា អនុគតា សេសធាតុយោ វិយ សញ្ញាចិត្តញ្ច អព្ពោហារិកំ ញាណានុគតិកំ ហោតិ.

អភិសន្ទហតីតិ បពន្ធតិ បវត្តេតិ, ‘‘គណ្ហថ គណ្ហថា’’តិ វទន្តី វិយ សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណេ បយោជេតិ, សកសកកិច្ចេ ច បដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ. ចេតយិតលក្ខណាតិ និទ្ទោក្កន្តស្ស បពុទ្ធក្ខណេ សម្ភមប្បវត្តិ វិយ ចេតសោ ឧស្សាហតាវ លក្ខណា. អថ វា ‘‘អភិសន្ទហតី’’តិ វុត្តត្តា បយោជនលក្ខណាត្វេវ អត្ថោ. អាយូហនរសាតិ ចេតសិកឥរិយនរសា, បយោគរសាតិ វុត្តំ ហោតិ. កុសលាកុសលកិរិយាជវនសម្បយុត្តាយយេវ បនេតំ លព្ភតិ. សំវិទហនបច្ចុបដ្ឋានាតិ ‘‘ត្វំ ឥទំ ករោហី’’តិ វិចារេន្តី វិយ ហោតីតិ វិចារណបច្ចុបដ្ឋានា. ឯតាយ ហិ បវត្តមានាយ សព្ពេបិ សម្បយុត្តធម្មា យថា សកិច្ចបសុតា ហោន្តិ, តេនេវ ហេសា សកិច្ចបរកិច្ចសាធិកា វុត្តា. ជេដ្ឋសិស្សោ បរេ សជ្ឈាយនេ ឧយ្យោជេន្តោ សយម្បិ សជ្ឈាយតិ. តស្មិញ្ហិ សជ្ឈាយិតុំ អារទ្ធេ សេសសិស្សាបិ សជ្ឈាយន្តិ. មហាវឌ្ឍកិស្មិម្បិ វឌ្ឍកិកម្មំ កាតុំ អារទ្ធេ ឥតរេបិ ករោន្តិ យេវាតិ អាហ ‘‘ជេដ្ឋសិស្សមហាវឌ្ឍកិអាទយោ វិយា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន ជេដ្ឋន្តេវាសិកាទីនំ គហណំ.

យថាបច្ចយំ បវត្តមានានំ ធម្មានំ នត្ថិ កាចិ វសវត្តិតាតិ វសវត្តិភាវនិវារណត្ថំ ‘‘វិតក្កនំ វិតក្កោ’’តិ វុត្តំ. ឩហនំ អារម្មណស្ស បរិកប្បនំ, តស្មិំ អភិនិរោបនន្តិ វា វុត្តំ ហោតិ. យស្មា ចិត្តំ វិតក្កពលេន អារម្មណំ អភិរុឡ្ហំ វិយ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិនិរោបនលក្ខណោ’’តិ. យថា ហិ កោចិ គាមវាសី បុរិសោ រាជវល្លភំ, តំសម្ពន្ធិនំ មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អារោហតិ អនុបវិសតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. យទិ ឯវំ កថំ អវិតក្កចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ, ន ហិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណទុតិយជ្ឈានាទិកេ វិតក្កោ ឧបលព្ភតិ, យស្ស ពលេន តំ អារម្មណំ អារោហតិ, តស្មា សភាវតោ ភាវនាពលេន តត្ថ អនុប្បជ្ជនកោ? សច្ចំ, តម្បិ វិតក្កពលេន អារោហតិ. យថា ហិ សោ បុរិសោ បរិចយេន តេន វិនាបិ និរាសង្កោ រាជគេហំ បវិសតិ, ឯវំ បរិចយេន វិតក្កេន វិនាបិ អវិតក្កចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. បរិចយោតិ ចេត្ថ សន្តានេ អភិណ្ហំ បវត្តចិត្តភាវនាសង្ខាតោ បរិចយោ. វិតក្កស្ស ហិ សន្តានេ អភិណ្ហំ បវត្តស្ស វសេន ចិត្តស្ស អារម្មណាភិរោហនំ ចិរបរិចិតំ, តេន តំ ចិត្តំ កទាចិ វិតក្កេន វិនាបិ តត្ថ វត្តតេវ. យថា តំ ញាណសហិតំ ហុត្វា សម្មសនវសេន ចិរបរិចិតំ កទាចិ ញាណរហិតម្បិ សម្មសនវសេន បវត្តតិ, យថា វា កិលេសសហិតំ ហុត្វា បវត្តំ សព្ពសោ កិលេសរហិតម្បិ បរិចយេន កិលេសវាសនាវសេន បវត្តតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

អថ វា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណំ អវិតក្កម្បិ វត្ថារម្មណឃដ្ដនស្ស ពលវតាយ, ទុតិយជ្ឈានាទីនិ ច ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមភាវនាយ ពលវតាយ អារម្មណំ អារោហតីតិ. អាទិតោ, អភិមុខំ វា ហននំ បហរណមត្តំ អាហននំ, បរិតោ, បរិវត្តេត្វា វា ហននំ វិសេសេន បហរណំ បរិយាហននំ, តំ កិច្ចមស្សាតិ អាហននបរិយាហននរសោ. តថា ហិ តេន យោគាវចរោ អារម្មណំ វិតក្កាហតំ វិតក្កបរិយាហតំ ករោតីតិ វុច្ចតិ. អានយនំ ចិត្តស្ស អារម្មណេ ឧបនយនំ, អាកឌ្ឍនំ វា, តថា ហុត្វា បច្ចុបដ្ឋានមស្សាតិ អានយនបច្ចុបដ្ឋានោ.

តេនាតិ តេន វិចារេន ករណភូតេន, ហេតុភូតេន វា ចិត្តំ អារម្មណេ វិចរតិ អនុវិចរតិ, អវិចារចិត្តស្ស បន អវិតក្កចិត្តេ វុត្តានុសារេន បវត្តិ វេទិតព្ពា. វិចរណំ អនុសញ្ចរណំ អនុបរិគមនំ. ស្វាយំ វិសេសោ សន្តានម្ហិ លព្ភមានោ ជវនសន្តានេ បាកដោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អារម្មណស្ស អនុមជ្ជនំ អនុមសនំ បរិមជ្ជនមស្ស លក្ខណន្តិ អារម្មណានុមជ្ជនលក្ខណោ. តថា ហិ វិចារោ បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ, សំសរណហត្ថោ វិយាតិ វុច្ចតិ. តត្ថាតិ អារម្មណេ. សហជាតានំ អនុយោជនំ អារម្មណេ អនុវិចរណសង្ខាតអនុមជ្ជនវសេន វេទិតព្ពំ. ធម្មានញ្ហិ សភាវវិនិមុត្តា កាចិ កិរិយា នាម នត្ថិ. តថាគហេតព្ពាការោ ពោធនេយ្យជនានុរោធេន បរមត្ថតោ ឯកសភាវោបិ សភាវធម្មោ បរិយាយវចនេហិ វិសយសមារោបិតរូបេហិ ពហូហិ បការេហិ បកាសីយតិ. ឯវញ្ហិ សោ សុដ្ឋុ បកាសិតោ ហោតីតិ. អនុបពន្ធបច្ចុបដ្ឋានោតិ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អវិច្ឆិន្នស្ស វិយ បវត្តិបច្ចុបដ្ឋានោ. តថា ហិ សោ អនុសន្ធានតាតិ និទ្ទិដ្ឋោ.

ឯត្ថ ច វិចារតោ ឱឡារិកដ្ឋេន តស្សេវ បុព្ពង្គមដ្ឋេន បឋមឃណ្ដាភិរវោ វិយ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ វិតក្កោ, អនុរវោ វិយ អនុសញ្ចរណំ វិចារោ. យថា ហិ ឃណ្ដាភិឃាតជោ បឋមាភិរវោ អនុរវតោ ឱឡារិកោ, បុព្ពង្គមោ ច ហោតិ, ឯវំ អារម្មណាភិរោបនដ្ឋេន វិតក្កោ ឱឡារិកោ, បុព្ពង្គមោ វិយ ច ហោតិ. តតោ សុខុមដ្ឋេន អនុមជ្ជនសភាវេន ច ឃណ្ដានុរវោ វិយ អនុបពន្ធោ វិចារោ. វិប្ផារវា ចេត្ថ វិតក្កោ ចិត្តស្ស បឋមុប្បត្តិកាលេ ចិត្តស្ស បរិប្ផន្ទនភូតោ អាកាសេ ឧប្បតិតុកាមស្ស សកុណស្ស បក្ខវិក្ខេបោ វិយ, បទុមាភិមុខបាតោ វិយ ច គន្ធានុពន្ធចេតសោ ភមរស្ស. សន្តវុត្តិ វិចារោ ចិត្តស្ស នាតិបរិប្ផន្ទនភាវោ, អាកាសេ ឧប្បតិតស្ស សកុណស្ស បក្ខប្បសារណំ វិយ, បទុមស្ស ឧបរិភាគេ បរិព្ភមនំ វិយ ច បទុមាភិមុខបតិតស្ស ភមរស្ស. អាគមដ្ឋកថាយំ បន វិបរិយាយេន អាគតំ. តថា ច វុត្តំ ទុកនិបាតដ្ឋកថាយំ –

‘‘អាកាសេ គច្ឆតោ មហាសកុណស្ស ឧភោហិ បក្ខេហិ វាតំ គហេត្វា បក្ខេ សន្និសីទាបេត្វា គមនំ វិយ អារម្មណេ ចេតសោ អភិនិរោបនភាវេន បវត្តោ វិតក្កោ, វាតគ្គហណត្ថំ បក្ខេ ផន្ទាបយមានស្ស គមនំ វិយ អនុមជ្ជនភាវេន បវត្តោ វិចារោ’’តិ.

តម្បិ អនុបពន្ធេន បវត្តិយំ យុជ្ជតិ. តថា ហិ ឧបចារេ, អប្បនាយំ វា សន្តានេន បវត្តិយំ វិតក្កោ និច្ចលោ ហុត្វា អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ បវត្តតិ, ន បឋមាភិនិបាតេ វិយ បាកដោ ហោតីតិ.

បិនយតីតិ កាយចិត្តំ អប្បេតិ, វឌ្ឍេតិ វា. សម្បិយាយនលក្ខណាតិ អារម្មណំ កល្លតោ គហណលក្ខណា. បីណនរសាតិ កាយចិត្តានំ បរិព្រូហនកិច្ចា. ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនរសា, អត្តនា សម្បយុត្តចិត្តសមុដ្ឋានេហិ រូបេហិ សកលរូបកាយព្យាបនំ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ អញ្ញថា ឥមិស្សា ផរណំ ហោតិ, ធម្មានំ អព្យាបារតាយ កេសគ្គមត្តម្បិ សង្កមនាភាវតោ. ឧទគ្គភាវោ ឱទគ្យំ.

ឯកំ អារម្មណំ អគ្គមេតស្សាតិ ឯកគ្គំ, ចិត្តំ, យេន បន ធម្មេន យោគតោ តំ ឯកគ្គំ នាម ហោតិ, សោ ឯកគ្គភាវោ. សោ បន ចិត្តស្សេវ ហោតិ, ន យស្ស កស្សចីតិ អាហ ‘‘ចិត្តស្ស ឯកគ្គភាវោ’’តិ, និវាតេ ទីបសិខាយ ឋិតិ វិយ ចិត្តស្ស ឋិតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសារស្ស ព្យគ្គភាវស្ស បដិបក្ខោ សភាវោ អវិសារោ, ន វិសារាភាវមត្តំ, តំ ឥមស្ស លក្ខណន្តិ អាហ ‘‘អវិសារលក្ខណោ’’តិ. អវិក្ខេបោ សម្បយុត្តធម្មានំ អវិក្ខិត្តតា, អវិសារាវិក្ខេបានំ សមាធានភាវតោ អត្ថតោ វិសេសាភាវេបិ សមុខេន, សម្បយុត្តមុខេន ច ឧភយំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវូបសមលក្ខណស្ស វិក្ខេបស្ស បដិបក្ខតាយ ចិត្តស្ស ឧបសមនាការេន បច្ចុបដ្ឋាតីតិ ឧបសមបច្ចុបដ្ឋានោ. វិសេសតោតិ យេភុយ្យេន. សុខវិរហិតោបិ ហិ អត្ថិ សមាធីតិ សោ យេភុយ្យេន សុខបទដ្ឋានោ ហោតិ. អថ វា វិសេសតោតិ អតិសយេន. ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (អ. និ. ១១.១១) វចនតោ ហិ សុខំ សមាធិស្ស វិសេសការណំ សុខវិរហិតស្សបិ តទុបនិស្សយេនេវ សមិជ្ឈនតោ.

សទ្ទហន្តិ ឯតាយាតិ កម្មផលាទិសទ្ទហនកិរិយាយ បវត្តមានានំ ធម្មានំ តត្ថ អាធិបច្ចភាវេន សទ្ធាយ បច្ចយតំ ទស្សេតិ. តស្សា ហិ ធម្មានំ តថា បច្ចយភាវេ សតិ តំសមង្គិបុគ្គលោ ‘‘សទ្ទហតី’’តិ វោហរីយតិ. សទ្ទហនំ សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ បត្តិយាយនំ, តំ លក្ខណមេតិស្សាតិ សទ្ទហនលក្ខណា. កាលុសិយមលំ វិធមេត្វា សម្បយុត្តានំ, បុគ្គលស្សេវ វា បសាទំ អនាវិលភាវការណំ កិច្ចមេតិស្សាតិ បសាទនរសា. យថា កថំ វិយាតិ អាហ ‘‘ឧទកប្បសាទកមណិ វិយា’’តិ. អកាលុសិយបច្ចុបដ្ឋានាតិ អនាវិលភាវបច្ចុបដ្ឋានា. រតនត្តយំ កម្មំ កម្មផលញ្ច សទ្ធេយ្យវត្ថុ, តំ ឥមិស្សា អាសន្នការណន្តិ សទ្ធេយ្យវត្ថុបទដ្ឋានា. ន ហិ សទ្ធាយ អវត្ថុភូតេសុ តិត្ថិយាទីសុ សា ឧប្បជ្ជតិ. សា បនាយំ កុសលធម្មានំ អាទានេ ហត្ថោ វិយ, សព្ពសម្បត្តិសម្បទានេ វិត្តំ វិយ, អមតកសិផលផលនេ ពីជំ វិយ ច ទដ្ឋព្ពា. ‘‘សទ្ធាហត្ថោ, មហានាម, អរិយសាវកោ, សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋំ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៤), សទ្ធា ពីជំ តបោ វុដ្ឋី’’តិអាទិវចនញ្ហេត្ថ (សំ. និ. ១.១៩៧; សុ. និ. ៧៧) សាធកំ.

សរន្តិ ២៣៧ ឯតាយាតិ សរណកិរិយាយ បវត្តមានានំ ធម្មានំ តត្ថ អាធិបច្ចភាវេន សតិយា បច្ចយតំ ទស្សេតិ. តស្សា ហិ ធម្មានំ តថា បច្ចយភាវេ សតិ តំសមង្គិបុគ្គលោ ‘‘សរតី’’តិ វោហរីយតិ. ឧទកេ អលាពុ វិយ បិលវិត្វា គន្តុំ អទត្វា បាសាណស្ស វិយ និច្ចលស្ស អារម្មណស្ស ឋបនំ អសម្មុដ្ឋតាករណំ អបិលាបនំ, តំ លក្ខណមស្សាតិ អបិលាបនលក្ខណា. សា ហិ អារម្មណេ ទឡ្ហំ បតិដ្ឋិតត្តា ឯសិកា វិយ វុច្ចតិ. សម្មោសបច្ចនីកកិច្ចំ អសម្មោសរសោ, ន សម្មោសាភាវមត្តំ. ‘‘សតារក្ខេន ចេតសា វិហរតី’’តិ (អ. និ. ១០.២០) វុត្តត្តា ចេតោគុណរតនហារកានំ កិលេសចោរានំ និវារណតោ អាហ ‘‘អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. តថា ហេសា ចក្ខុទ្វារាទិរក្ខនតោ ទោវារិកោ វិយាតិ វុច្ចតិ. បឋមំ សញ្ញាយ ថិរុប្បន្នភាវេ បច្ឆា សតិយា បតិដ្ឋានភាវតោ អាហ ‘‘ថិរសញ្ញាបទដ្ឋានា’’តិ. អថ សតិសញ្ញានំ កិំ នានាករណន្តិ? សញ្ញា តាវ បឋមំ អគ្គហិតនិមិត្តំ សញ្ជានាតិ, គហិតនិមិត្តេ បុន បច្ចាភិញ្ញាណបច្ចយនិមិត្តំ ករោតិ, បឋមំ អគ្គហិតេ បន សញ្ញាកិច្ចំ អប្បធានំ ហោតិ, សតិ បន បឋមំ អគ្គហិតនិមិត្តម្បិ សរតិ គហិតនិមិត្តម្បិ, គហិតនិមិត្តេ បន សតិកិច្ចំ គុណភូតំ ហោតីតិ ឥទមេវ តាសំ នានត្តំ.

វីរភាវោតិ យេន វីរិយេន វីរោ នាម ហោតិ, សោ ធម្មោ. វីរានំ វា កម្មន្តិ យេន កម្មេន វីរោ នាម ហោតិ, តំ វីរានំ កម្មំ នាម. វីរិយំ បនស្ស សាធកភាវតោ តថា វុត្តំ. ធម្មវិនិមុត្តំ វា កិញ្ចិ កម្មំ នត្ថីតិ វីរិយមេវ កម្មភាវេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិធិនា ឦរេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ វា វីរិយំ. ឧស្សាហោ តំ តំ កិច្ចំ សមារម្ភោ, បរក្កមោ វា. ឧបត្ថម្ភនំ បន សម្បយុត្តធម្មានំ កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា ធារណំ អនុពលប្បទានំ. សម្បយុត្តធម្មានំ សំសីទនភាវនិវារកោ ធម្មោ, ន សំសីទនាភាវមត្តំ, អសំសីទនភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតីតិ អសំសីទនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ (អ. និ. ៤.១១៣) វចនតោ សំវេគបទដ្ឋានំ. សំវេគោតិ ចេត្ថ សំវេគមយំ ញាណំ. អសំវេគបុព្ពិកាយ បន កុសលកិរិយាយ វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ. តត្ថ វីរិយារម្ភវត្ថូនិ នាម –

‘‘មគ្គោ គន្តព្ពោ ហោតិ, មគ្គោ គតោ. កម្មំ កាតព្ពំ ហោតិ, កម្មំ កតំ. អប្បមត្តកោ អាពាធោ ឧប្បន្នោ ហោតិ, គិលានា វុដ្ឋិតោ ហោតិ, អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា. គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ន លភតិ, លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ លភតិ…បេ… បារិបូរិ’’ន្តិ –

ឯវំ វុត្តានិ ឯតានិ អនុរូបបច្ចវេក្ខណសហិតានិ អដ្ឋ វីរិយារម្ភវត្ថូនិ, តម្មូលកានិ វា បច្ចវេក្ខណានិ. ឯត្ថ ច វិតក្កោ សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណំ អារោបេតិ. ចេតនា តេ តំតំកិច្ចេសុ និយោជេតិ. វីរិយំ បន តេ សំសីទិតុំ អទត្វា ឧស្សាហេតីតិ អយំ វិតក្កចេតនាវីរិយានំ វិសេសោ.

វិជាននលក្ខណាតិ វិសេសេន ជាននលក្ខណា, យថាសភាវបដិវេធលក្ខណាតិ អត្ថោ. វិសយស្ស អារម្មណស្ស ឱភាសនំ បកាសនំ តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហន្ធការស្ស វិធមនតោតិ វិសយោភាសនំ, តំ កិច្ចមស្សាតិ វិសយោភាសនរសា. កត្ថចិ វិសយេ អសម្មុយ្ហនាការេន សម្មោហបដិបក្ខតាយ វា បច្ចុបដ្ឋានតោ សម្មោហាភាវស្ស បច្ចុបដ្ឋានតោ វា អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា.

អត្តនា អនុបាលេតព្ពានំ សហជាតធម្មានំ អនុបាលនំ ជីវិតស្ស ព្យាបារោ, តញ្ច តេសំ ជីវនន្តិ តំ តស្ស ការណភាវំ បុរក្ខត្វា វុត្តំ ‘‘ជីវន្តិ តេនា’’តិ. រូបារូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស អនុរូបតោ លក្ខណាទិកំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនា អវិនិភុត្តាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សម្បយុត្តាន’’ន្តិ ហិ វុច្ចមានេ រូបធម្មានំ សម្បយោគាភាវតោ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស សង្គហោ ន សិយា. ‘‘អវិនិភុត្តាន’’ន្តិ បន វុត្តត្តា យានិ អវិនិព្ភោគរូបានិ រូបជីវិតិន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ អវិនិភុត្តានិ អវិសំសដ្ឋានិ. យេ ច អរូបធម្មា អរូបជីវិតិន្ទ្រិយេន សម្បយុត្តា, តេសំ សព្ពេសំ សង្គហោ ហោតីតិ. បវត្តនរសន្តិ ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គា អនុបាលនតោ អន្តរា អនិវត្តនសភាវសាធនេន តេសំ បវត្តនកិច្ចំ. កេចិ បន ‘‘រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ តេសំ ឋិតិក្ខណតោ បដ្ឋាយ, អរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ បវត្តិយា បច្ចយោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. បដ្ឋានេ ហិ ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អសញ្ញសត្តានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ឥន្ទ្រិយបច្ចយំ កម្មបច្ចយសទិស’’ន្តិ អសញ្ញសត្តានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ កម្មបច្ចយសទិសំ កត្វា វុត្តោ, តស្មា រូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ បច្ចយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គា ឋបនតោ ឋបនបច្ចុបដ្ឋានំ. អនុបាលនវសេន យាបយិតព្ពា បវត្តេតព្ពា ធម្មា បទដ្ឋានមស្សាតិ យាបយិតព្ពធម្មបទដ្ឋានំ. យទិ ឯវំ តេសំ អនុបាលនាទិសាធកំ, កថំ តេសំ និរោធោ ហោតិ. ឯវញ្ហិ សព្ពកាលំ ឋាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សន្តេបិ ចា’’តិអាទិ. អនុបាលនលក្ខណាទិម្ហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បវត្តនរសាទិមេវ សង្គណ្ហាតិ. អត្ថិក្ខណេយេវាតិ អត្តនា អនុបាលេតព្ពានំ, អត្តនោ វា អត្ថិក្ខណេយេវ. ឧទកន្តិ តឡាកគតជលំ, ទណ្ឌគតជលំ វា. តត្ថ តឡាកគតឧទកស្ស គហណេ អត្តនា អនុបាលេតព្ពធម្មានំ អត្ថិក្ខណេ អនុបាលនំ សាធិតំ ហោតិ, ទណ្ឌគតជលស្ស បន គហណេ អត្តនោ អត្ថិក្ខណេ អនុបាលនំ. អត្តនា អនុប្បាទិតធម្មេ កថំ បាលេតីតិ អាហ ‘‘ធាតិ វិយ កុមារ’’ន្តិ. យទិ សេសធម្មានំ បវត្តិការណេន កេនចិ ភវិតព្ពំ, ជីវិតស្ស បន កិំ បវត្តិការណន្តិ អាហ ‘‘សយំ…បេ… បវត្តតី’’តិ. យថា កថំ វិយាតិ អាហ ‘‘និយាមកោ វិយា’’តិ. សោបិ អត្តនា បវត្តិតនាវាសម្ពន្ធេន បវត្តតិ. យទិ ធម្មានំ បវត្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយបដិពទ្ធំ, ភង្គតោ ឧទ្ធម្បិ កិំ បន បវត្តេតីតិ អាហ ‘‘ន ភង្គតោ ឧទ្ធ’’ន្តិ. កស្មាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ច បវត្តេតព្ពានញ្ច អភាវា’’តិ. ភង្គក្ខណេ បន កថន្តិ អាហ ‘‘ន ភង្គក្ខណេ ឋបេតី’’តិ.

យស្មា បន លោភបដិបក្ខោ អលោភោ ហោតិ, យេ ធម្មា តេន សម្បយុត្តា, តំសមង្គិនោ វា សត្តា, តេ ន លុព្ភន្តិ, សយម្បិ កទាចិ ន លុព្ភតេវ, អត្ថតោ វា អលុព្ភនាការោ ឯវ ច សោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ន លុព្ភន្តិ តេនា’’តិអាទិ. ឯស នយោ ‘‘ន ទុស្សន្តិ តេនា’’តិអាទីសុបិ. អលគ្គភាវោ អារម្មណំ និស្សាយ បវត្តន្តស្សបិ តត្ថ អនាសត្តតា. តេនាហ ‘‘កមលទលេ ជលពិន្ទុ វិយា’’តិ. អបរិគ្គហោ កស្សចិ វត្ថុនោ មមត្តវសេន អសង្គហោ. មុត្តភិក្ខុ វិយាតិ ខីណាសវភិក្ខុ វិយ. សោ ហិ មុត្តរាគត្តា កត្ថចិ មមាយនរហិតោ ហោតិ. អនល្លីនោ ភាវោ អធិប្បាយោ ឯតស្សាតិ អនល្លីនភាវោ. ឯវញ្ហិ ‘‘អសុចិម្ហិ បតិតបុរិសោ វិយា’’តិ ឧបមាយ សមេតិ. យថា ហិ តស្ស បុរិសស្ស សតិបិ កាយេន អល្លីយនេ ភាវោ អនល្លីនោ, ឯវំ អលោភោបិ អារម្មណករណវសេន គហិតេបិ អារម្មណេ អលគ្គភាវេន អនល្លីនភាវោ អនល្លីនាការោយេវ បវត្តតិ. ឯវំសភាវោ ហិ សោ ធម្មោតិ.

ចណ្ឌិកស្ស ភាវោ ចណ្ឌិក្កំ, ផរុសភាវោ, អត្ថតោ បន កោបោយេវ, តប្បដិបក្ខោ អផរុសភាវោ អចណ្ឌិក្កំ. អវិរោធោ អវិគ្គហោ អប្បដិបក្ខោ សភាវោ. អាឃាតវិនយនរសោតិ ឯត្ថ អាឃាតោ នាម បរស្ស អត្តានំ, អត្តនោ បរំ ឧទ្ទិស្ស, បរស្សេវ ច បរំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តោ ឧបនាហោ ពលវកោបោ. តស្ស វិនយនរសោ អបនយនរសោ. សោម្មភាវោ មជ្ជនវសេន ហិលាទនិយតា សីតលភាវោ. តេនាហ ‘‘បុណ្ណចន្ទោ វិយា’’តិ.

កាយទុច្ចរីតាទីហីតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ. ហិរីយតិ លជ្ជនាការេន ជិគុច្ឆិយតិ. តេហិយេវាតិ កាយទុច្ចរិតាទីហិយេវ. ឱត្តប្បតីតិ ឧព្ពិជ្ជតិ. ហិរី បាបេ គូថេ វិយ បស្សន្តី ជិគុច្ឆតីតិ អាហ ‘‘បាបតោ ជិគុច្ឆនលក្ខណា ហិរី’’តិ. ឱត្តប្បំ តេ ឧណ្ហំ វិយ បស្សន្តំ តតោ ឧត្តសតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧត្តាសលក្ខណំ ឱត្តប្ប’’ន្តិ. ឧភោបិ បាបានំ អករណរសាតិ លជ្ជនាការេន បាបានំ អករណរសា ហិរី, ឧត្តាសាការេន ឱត្តប្បំ. បាបតោ សង្កោចនបច្ចុបដ្ឋានាតិ វុត្តប្បការេនេវ បាបតោ សង្កោចនាការេន បច្ចុបដ្ឋានា. អត្តគារវបរគារវបទដ្ឋានាតិ អត្តគារវបទដ្ឋានា ហិរី អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានតាយ, អត្តាធិបតិតាយ ច. បរគារវបទដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានតាយ, លោកាធិបតិតាយ ច. អត្តានញ្ហិ គរុំ កត្វា ហិរិយា បាបំ បជហតិ កុលវធូ វិយ. បរំ គរុំ កត្វា ឱត្តប្បេន បាបំ បជហតិ វេសិយា វិយ. អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានាទិតា ច នេសំ តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេន វេទិតព្ពា, ន បន តេសំ កទាចិ អញ្ញមញ្ញវិយោគតោ. ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ វា បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ. ហិរិយា ពលវភាវេ បន ឱត្តប្បំ អព្ពោហារិកំ ហោតិ, ឱត្តប្បស្ស ពលវភាវេ ហិរី អព្ពោហារិកា. ឥមេ ច ទ្វេ ធម្មា ‘‘លោកបាលា’’តិ វុច្ចន្តិ. យថាហ –

‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តិ. កតមេ ទ្វេ? ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច, ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សុក្កា ធម្មា លោកំ ន បាលេយ្យុំ, នយិធ បញ្ញាយេថ ‘មាតា’តិ វា ‘មាតុច្ឆា’តិ វា ‘មាតុលានី’តិ វា’’តិអាទិ (អ. និ. ២.៩).

បស្សម្ភនំ ទរថវូបសមោ, កាយ-សទ្ទោ សមូហវចនោ. សោ ចេត្ថ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយំ. វត្តិច្ឆាវសេន ហិ សទ្ទោ វិសិដ្ឋវុត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘កាយោតិ ចេត្ថា’’តិអាទិ. វេទនាទយោតិ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោតិ តយោ ខន្ធា. តថា ច វុត្តំ តត្ថ ‘‘កតមា តស្មិំ សមយេ កាយបស្សទ្ធិ ហោតិ, យា តស្មិំ សមយេ វេទនាក្ខន្ធស្សា’’តិអាទិ (ធ. ស. ៤០). ទរថោ សារម្ភោ ទោមនស្សបច្ចយានំ ឧទ្ធច្ចាទីនំ កិលេសានំ, តថា បវត្តានំ វា ចតុន្នំ ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ. តស្ស វូបសមំ លក្ខណមស្សាតិ កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា. កាយចិត្ត…បេ… រសាតិ យថាវុត្តានមេវ បដិបក្ខធម្មានំ អភិភវនរសា. ទរថនិម្មទ្ទនេន បរិឡាហបរិប្ផន្ទនវិរហិតោ សីតិភាវោ អបរិប្ផន្ទនសីតិភាវោ. អវូបសមោ បរិប្ផន្ទនំ អសន្តវុត្តិតា. ឧទ្ធច្ចាទិកិលេសាតិ ឧទ្ធច្ចប្បធានា ឧទ្ធច្ចាធិកចិត្តុប្បាទសម្បយុត្តា កិលេសា. តេបិ ហិ ឧទ្ធច្ចវសេន អវូបសមករា. ឧទ្ធច្ចំ វា អាទិំ កត្វា សព្ពេយេវ កិលេសា ឧទ្ធច្ចាទិកិលេសា. ឯវំ សេសេសុបិ.

គរុភាវោ ទន្ធតា, ថិនមិទ្ធាធិកានំ តថា បវត្តានំ វា ចតុន្នំ ខន្ធានមេតំ អធិវចនំ. ទន្ធតាយ បដិបក្ខោ អទន្ធតា អគរុភាវោ.

ថទ្ធភាវោ ថម្ភោ. ទិដ្ឋិមានាធិកានំ, តប្បធានានំ វា ចតុន្នំ ខន្ធានំ ឯតំ នាមំ. ថទ្ធភាវនិម្មទ្ទនតោយេវ កត្ថចិ អារម្មណេ អប្បដិហតាការេន បច្ចុបដ្ឋន្តិ, សម្បយុត្តានំ វា តត្ថ អប្បដិឃាតំ បច្ចុបដ្ឋាបេន្តីតិ អប្បដិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា.

កម្មនិ សាធុ កម្មញ្ញំ, ន កម្មញ្ញំ អកម្មញ្ញំ, តស្ស ភាវោ អកម្មញ្ញភាវោ, ទានសីលាទិបុញ្ញកិរិយាយ អសមត្ថតា. អត្ថតោ កាមច្ឆន្ទាទិសំកិលេសធម្មា, តប្បធានា វា ចត្តារោ អកុសលក្ខន្ធា. អកម្មញ្ញភាវនិម្មទ្ទនេនេវ សម្បន្នាការេន អារម្មណស្ស គហណំ អារម្មណករណសម្បត្តិ. វុត្តាវសេសា កាមច្ឆន្ទាទយោ, តទេកដ្ឋា ច សំកិលេសធម្មា សេសនីវរណាទយោ. ឥមា បន ទ្វេ វិនិពន្ធនិម្មទ្ទនេន បសាទនីយវត្ថូសុ បសាទាវហា, ហិតកិរិយាសុ វិនិយោគក្ខមភាវាវហា សុវណ្ណវិសុទ្ធិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា.

គេលញ្ញំ អស្សទ្ធិយាទយោ, តទេកដ្ឋា ច បាបធម្មា, តប្បដិបក្ខោ អគេលញ្ញភាវោ លក្ខណំ ឯតាសន្តិ អគេលញ្ញភាវលក្ខណា. គេលញ្ញនិម្មទ្ទនេនេវ នត្ថិ ឯតាសំ អាទីនវោ ទោសោ ឧបទ្ទវោ វា, ន វា ឯតា អាទីនំ កបណំ វន្តិ បវត្តន្តីតិ និរាទីនវា, តេនាការេន បច្ចុបដ្ឋន្តិ, តំ វា សម្បយុត្តេសុ បច្ចុបដ្ឋាបេន្តីតិ និរាទីនវបច្ចុបដ្ឋានា.

កាយសម្ពន្ធី, ចិត្តសម្ពន្ធី ច ឧជុភាវោតិ លក្ខិតព្ពតាយ កាយចិត្តានំ អជ្ជវលក្ខណា. កាយចិត្តានំ នង្គលសីសចន្ទកោដិគោមុត្តវង្កតាសង្ខាតានំ កុដិលភាវានំ អត្ថតោ មាយាសាឋេយ្យាទិភូតានំ និម្មទ្ទនតោ កាយចិត្តានំ កុដិលភាវនិម្មទ្ទនរសា. តតោយេវ សព្ពថាបិ អជិម្ហភាវេន បច្ចុបដ្ឋន្តិ, សម្បយុត្តានំ វា អជិម្ហតំ បច្ចុបដ្ឋាបេន្តីតិ អជិម្ហតាបច្ចុបដ្ឋានា.

ននុ ច កាយបស្សទ្ធិអាទីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ធម្មានំ ឯកេកបដិបក្ខត្តា ទរថនិម្មទ្ទនាទិកិច្ចំ ឯកេកមេវ ករោតិ. កស្មា បន ទ្វេ ទ្វេ ធម្មា វុត្តាតិ? ន ខោ បនេវំ ចិន្តិតព្ពំ ភគវតាបិ តថេវ ទេសិតត្តា. កស្មា បន ភគវតា តថា ទេសិតា? សភាវធម្មភាវតោ. ន ហិ ភគវតា បុព្ពេ អវិជ្ជមានា ឯតេ ធម្មា ទេសនាវសេន ឧប្បាទិតា, អថ ខោ សភាវតោ វិជ្ជមានាយេវ សយម្ភុញាណេន សម្មា សច្ឆិកត្វា យថាសភាវា ទេសិតា, តស្មា កថមេត្ថ ភគវតា សភាវតោ វិជ្ជមានស្ស ហាបនំ កាតុំ សក្កា. សភាវតោ វិជ្ជមានតាយ ចេត្ថ ភគវតោ វចនមេវ បមាណំ. ន ហិ ភគវា យថាធម្មសាសនាធិការេ អយថាធម្មំ កថេយ្យាតិ, យស្ស បន វិជ្ជមានស្សាបិ អកថនំ, តំ អញ្ញហេតុកំ. ន ចេត្ថ តាទិសោ ហេតុ ឧបលព្ភតិ, យេន ឥមេសុ ឯកេកធម្មស្ស អកថនន្តិ. យថា បន ទ្វិន្នំ បុរិសានំ ឯកោយេវ វេរិកោ ហោតិ, តស្ស តេ បុរិសា ឱតារំ ទិស្វា ឯកតោ ហុត្វាវ ហនន្តិ, ឯវមេវ ទ្វេ ទ្វេ ធម្មា ឯកតោ ហុត្វា ឯកំ បដិបក្ខធម្មំ ហនន្តិ, យថា ច បនេតេ វិសុំ ទិស្វាបិ តំ វេរិំ ហនន្តិ, ន ឯវមេតេ តំ វិសុំ ហនន្តិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អវិនាភាវតោតិ, តស្មា ឯតេ បដិបក្ខធម្មានំ ឯកេកភាវេបិ ទ្វេ ទ្វេយេវ វុត្តាតិ, អបិច ចិត្តបស្សទ្ធិអាទីហិ ចិត្តមេវ បស្សទ្ធិ លហុ មុទុ កម្មញ្ញំ បគុណំ ឧជុញ្ច ហោតិ. កាយបស្សទ្ធិអាទីហិ បន រូបកាយោបីតិ តទត្ថទស្សនត្ថំ ភគវតា ឯត្ថេវ ទុវិធតា វុត្តា, ន សមាធិអាទីសុ.

ឆន្ទនំ ឆន្ទោ, អារម្មណេន អត្ថិកតា. ‘‘ឆន្ទោ កាមោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១) បន តណ្ហាបិ ឆន្ទោតិ វុច្ចតិ. ‘‘ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតី’’តិអាទីសុ វីរិយម្បីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ វុត្តំ ‘‘កត្តុកម្យតាយេតំ អធិវចន’’ន្តិ. កត្តុកម្យតា វុច្ចតិ ករណិច្ឆា. ចេតសិកស្ស ធម្មស្ស សារម្មណត្តា ករណិច្ឆា នាម អារម្មណស្ស អាលម្ពិតុកាមតាមុខេនេវ ហោតីតិ អារម្មណករណិច្ឆាលក្ខណោ ឆន្ទោ ‘‘កត្តុកម្យតាលក្ខណោ’’តិ វុត្តោ. តេនេវាហ ‘‘អារម្មណបរិយេសនរសោ, អារម្មណេន អត្ថិកតាបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ ច. យទគ្គេន បនាយំ អត្តនោ អារម្មណបរិយេសនរសោ, តទគ្គេន សម្បយុត្តធម្មានម្បិ ហោតិយេវ ឯការម្មណតាយ. តេន តេសំ អារម្មណគ្គហណេ ចេតសោ ហត្ថប្បសារណំ វិយាតិ វុច្ចតិ. កថំ បន ទានវត្ថុវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តមានចេតនាសម្បយុត្តោ ឆន្ទោ អារម្មណេន អត្ថិកោ ហោតីតិ? ននុ អវោចុម្ហា ‘‘អារម្មណករណិច្ឆាលក្ខណោ’’តិ, តស្មា សង្គាមគតឥស្សាសស្ស ខិបិតព្ពឧសូនំ គហណេ អត្ថិកតា វិយ ទានវត្ថុវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តច្ឆន្ទោបិ វិស្សជ្ជិតព្ពេន តេន អត្ថិកោយេវាតិ. ស្វាយំ កុសលេសុ ឧប្បន្នោ កុសលច្ឆន្ទោ នាម ហោតិ យោនិសោមនសិការសមុដ្ឋានត្តា. តព្ពិបរីតតោ បន អកុសលេសុ ឧប្បន្នោ អកុសលច្ឆន្ទោ.

អធិមុច្ចនំ អារម្មណេ សន្និដ្ឋានវសេន វេទិតព្ពំ, ន បសាទនវសេន. តេនាហ ‘‘សន្និដ្ឋានលក្ខណោ’’តិ. យថា តថា ហិ អារម្មណេ និច្ឆយនំ អធិមុច្ចនំ អនធិមុច្ចន្តស្ស បាណាតិបាតាទីសុ, ទានាទីសុ វា បវត្តិយា អភាវតោ, សទ្ធា បន បសាទនីយេសុ បសាទាធិមោក្ខោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. វោដ្ឋព្ពនំ បន យថា សន្តីរិតេ អត្ថេ និច្ឆយនាការេន បវត្តិត្វា បរតោ បវត្តមានានំ តថា បវត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ. យទិ ឯវំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេសុ ធម្មេសុ កថន្តិ? តេសម្បិ ឯកំសេនេវ សំសប្បនាការស្ស បច្ចយតាយ ទដ្ឋព្ពំ, ទារកស្ស វិយ ឥតោ ចិតោ ច សំសប្បនស្ស ‘‘ករិស្សាមិ, ន ករិស្សាមី’’តិ អនិច្ឆយស្ស បដិបក្ខកិរិយា អសំសប្បនំ. យេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ អយំ សន្និដ្ឋានលក្ខណោ អធិមោក្ខោ, តេសំ អារម្មណធម្មោយេវ សន្និដ្ឋាតព្ពត្តា សន្និដ្ឋេយ្យធម្មោ. សោ បទដ្ឋានមស្សាតិ សន្និដ្ឋេយ្យធម្មបទដ្ឋានោ. ឥន្ទខិលោតិ ឯសិកាថម្ភោ វុច្ចតិ.

តេសុ តេសុ ធម្មេសូតិ យេសុ ធម្មេសុ សយំ ឧប្បន្នា, តេសុ អត្តនា សម្បយុត្តេសុ ចិត្តចេតសិកធម្មេសុ. អនារម្មណត្តេបិ ហិ តេសុ សមប្បវត្តេសុ ឧទាសីនភាវោ ‘‘តត្រមជ្ឈត្តតា’’តិ វុច្ចតិ. សមំ អវិសមំ វាហិតំ អត្តនា បវត្តិតសម្បយុត្តានំ វា យថាសកកិច្ចេសុ បវត្តនំ លក្ខណមេតិស្សាតិ សមវាហិតលក្ខណា. តត្ថ សមំ ហុត្វា បវត្តនលក្ខណាតិ អត្ថេ អបក្ខបតិតភាវោ វុត្តោ ហោតិ, អវិសមំ កត្វា បវត្តនលក្ខណាតិ អត្ថេ ឩនាធិកតានិវារណំ. ឧទាសីនភាវេន បវត្តមានាបិ ហិ ឯសា សម្បយុត្តធម្មេ សមំ កត្វា យថាសកកិច្ចេសុ បវត្តេតិ, យថា រាជា តុណ្ហី និសិន្នោបិ អធិករណធម្មដ្ឋេ យថាសកកិច្ចេសុ សមំ អប្បមត្តេ បវត្តេតិ. អលីនានុទ្ធតប្បវត្តិបច្ចយានំ ធម្មានំ ឩនាធិកតាយ លីនុទ្ធតភាវស្ស និវារណកិច្ចាតិ វុត្តំ ‘‘ឩនាធិកតានិវារណរសា’’តិ. យទិ ឯវំ កថំ សហជាតាធិបតីនំ អធិបតិភាវោ. អាធិបច្ចញ្ហិ តេសំ កិច្ចតោ អធិកភាវោតិ? នាយំ ទោសោ. តម្បិ តស្ស កិច្ចមេវ, យំ សហជាតធម្មានំ អធិបតិភាវេ បវត្តាបនំ. យថា ហិ រង្គមណ្ឌលំ គតោ នដកាចរិយោ តេ តេ នដកេ យថាសកំ អនុរូបំ ភូមិយំ យោជេតិ, ឯវមេសាបិ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេសុ អធិបតិភាវេ ឋិតេ អធិបតិភាវេ យោជេតិ, ឥន្ទ្រិយត្តេ ឋិតេ ឥន្ទ្រិយត្តេ, ន បន សកសកកិច្ចតោ ឩនតំ, អធិកតំ វា បត្តុំ ទេតីតិ. ‘‘ឥទំ និហីនកិច្ចំ ហោតុ, ឥទំ អតិរេកកិច្ច’’ន្តិ ឯវំ បក្ខបាតវសេន វិយ បវត្តិ បក្ខបាតោ. តំ ឧបច្ឆិន្ទន្តី វិយ ហោតីតិ បក្ខបាតុបច្ឆេទនរសា. សា ចិត្តចេតសិកានំ អជ្ឈុបេក្ខនេន សមប្បវត្តេសុ អាជានីយេសុ សារថិ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

កិរិយា ការោតិ ការ-សទ្ទស្ស ភាវសាធនតំ អាហ. តេន ការោតិ នាញ្ញំ, កិរិយាយេវាតិ ទីបិតំ ហោតិ. មនស្មិំ ការោតិ មនសិ អារម្មណស្ស ករណំ. យេន ហិ មនោ អារម្មណេ ករីយតិ អារម្មណេនស្ស សំយោជនតោ, តតោ ឯវ តេន អារម្មណម្បិ មនសិ ករីយតីតិ. មនសិការោតិ ចេត្ថ អលុត្តសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. បុរិមមនតោតិ ភវង្គមនតោ. វិសទិសំ មនន្តិ វីថិជវនមនំ, តំ ករោតីតិ មនសិការោ, មនសិការសាមញ្ញេន វីថិជវនបដិបាទកេ ទស្សេតិ. ឯត្ថ បន ឧបយោគត្ថភុម្មវចនេ សមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណាភិមុខំ សារេន្តោ បយោជេន្តោ វិយ ហោតីតិ មនសិការោ សារណលក្ខណោតិ វុត្តោ. សំយោជនរសោតិ បយោជនរសោ. វិតក្កោ សម្បយុត្តានំ អារម្មណេ អភិនិរោបនសភាវត្តា អារម្មណេ ចិត្តំ បក្ខិបន្តោ វិយ ហោតិ. ចេតនា អត្តនោ អារម្មណំ គណ្ហន្តី សម្បយុត្តេបិ សកសកកិច្ចំ ការេតីតិ អត្តនា ករណេន ពលំ និយោជេន្តោ ពលនាយកោ វិយ ហោតិ. មនសិការោ សម្បយុត្តេ អារម្មណេ បយោជេតីតិ អាជានីយប្បយោជនកសារថិ វិយាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

អារម្មណាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានោតិ អារម្មណេ សំយោជនវសេន តទភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានោ. ឯត្ថ សតិយា អប្បមុស្សនច្ឆន្ទតា វិសយាភិមុខបច្ចុបដ្ឋានតា, មនសិការស្ស បន សំយោជនវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. អារម្មណបដិបាទកស្ស សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នតាវចនំ ឥតរមនសិការានំ វិញ្ញាណក្ខន្ធបរិយាបន្នតំ ទស្សេតិ. មហិសាសកា បន ‘‘អាវជ្ជនស្ស វិញ្ញាណភាវេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សព្ពវិសយតា បរិហាយេយ្យ, តស្មា តំ ជវនសម្បយុត្តសង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នមេវា’’តិ វទន្តិ. តេសញ្ហិ អយមធិប្បាយោ – យទិ តំ វិសុំ ចិត្តសភាវំ សិយា, បច្ចុប្បន្នចិត្តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តស្ស តស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានជវនានំ បច្ចុប្បន្នារម្មណតា ន ភវេយ្យ, អញ្ញទត្ថុ អតីតារម្មណតាវ សិយា, ឯវញ្ច សតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សាបិ បច្ចុប្បន្នចិត្តារម្មណតាយ អភាវតោ អសព្ពវិសយតា អាបជ្ជេយ្យ, យទគ្គេន ច តំ អសព្ពវិសយំ, តទគ្គេន សាវរណម្បិ ហោតិ យត្ថ ន បវត្តតិ, តត្ថ អាវរណសម្ភវតោ, តស្មាស្ស សកលលោកសិទ្ធោ សព្ពញ្ញុភាវោ, អនាវរណភាវោ ច បរិហាយេថ, ជវនសម្បយុត្តភាវេ បន សតិ អាវជ្ជនស្ស នាយំ ឥដ្ឋវិឃាតោ អាបជ្ជតីតិ. តយិទំ តេសមភិនិវេសមត្តំ ‘‘អាវជ្ជនា កុសលានំ ខន្ធានំ, អកុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) វចនេន តស្សានន្តរំ កុសលាកុសលុប្បត្តិយា ទីបិតត្តា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បន បច្ចុប្បន្នចិត្តារម្មណភាវោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – អតីតាទិវសេន ហិ វិភាគមកត្វា ‘‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមី’’តិ បវត្តស្ស អាវជ្ជនំ សាមញ្ញេន យំ កិញ្ចិ អភិមុខីភូតំ ចិត្តមាវជ្ជតិ, តតោ ជវនានិបិ អត្តនោ អត្តនោ អភិមុខីភូតំ ចិត្តមារម្មណំ កត្វា បវត្តន្តិ, ន ចេត្ថ ជវនានំ ភិន្នារម្មណតា អាសង្កិតព្ពា ចិត្តសាមញ្ញេន អារម្មណស្ស អភិន្នត្តា, តស្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បច្ចុប្បន្នចិត្តារម្មណតំ បដិច្ច ន កាចិ វិហេសា អនុភវិតព្ពាតិ. កិំ វា ឯតេន យុត្តិវាទេន, ននុ វុត្តំ ភគវតា – ‘‘អចិន្តេយ្យោ ពុទ្ធវិសយោ’’តិ (អ. និ. ៤.៧៧), តស្មា អបរិមិតបុញ្ញសម្ភារេកផលស្ស អចិន្តេយ្យសភាវត្តា អាវជ្ជនេន វិនាបិ វិសយគ្គហណេ វិពន្ធនាភាវតោ យត្ថ កត្ថចិ បវត្តិ អប្បដិហតាយេវាតិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘អាវជ្ជនំ អនាគតចិត្តមារម្មណំ កត្វា និរុជ្ឈតិ, ជវនមេវ បន បច្ចុប្បន្នមារម្មណំ គណ្ហាតី’’តិ វទន្តិ. យស្មា បន ‘‘អនាគតារម្មណា អាវជ្ជនា បច្ចុប្បន្នារម្មណានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ បាឡិ នត្ថិ, តស្មា តំ អប្បមាណំ.

ករោតីតិ ករុណា. កិំ ករោតិ, កេសំ កិំ និមិត្តន្តិ អាហ ‘‘បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយកម្បន’’ន្តិ. កម្បនន្តិ ច បរេសំ ទុក្ខំ ទិស្វា តស្ស អសហនាការេន ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ, តទិទំ សប្បុរិសានំយេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សាធូន’’ន្តិ. សប្បុរិសា ហិ អត្តហិតបរហិតសាធនេន ‘‘សាធូ’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘កិណាតី’’តិ ឥមស្ស អត្ថមាហ ‘‘វិនាសេតី’’តិ, អទស្សនំ គមេតិ អបនេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិលក្ខណា’’តិ. បរេសំ ទុក្ខស្ស អបនយនំ ហោតុ វា, មា វា, សោ បរទុក្ខាបនយនាការោ, តថាបវត្តិលក្ខណាតិ បរ…បេ… លក្ខណា. អបនេតុកាមតាយ បរេសំ ទុក្ខស្ស អសហនំ អនធិវាសនំ បរទុក្ខាសហនំ. ន វិហិំសា អវិហិំសា, សត្តានំ អវិហេឋនំ, តំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ, វិហិំសាយ វា បដិបក្ខភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតីតិ អវិហិំសាបច្ចុបដ្ឋានា.

បមោទនលក្ខណាតិ បរសម្បត្តិយា បមោទនលក្ខណា. អនិស្សាយនរសាតិ ឥស្សាយនស្ស ឧសូយនស្ស បដិបក្ខភាវកិច្ចា. បន្តសេនាសនេសុ, អធិកុសលធម្មេសុ ច អរមណំ អរតិ. សា អត្ថតោ ឥស្សាធិកំ ទោមនស្សសហគតំ, ថិនមិទ្ធាធិកញ្ច ឧទ្ធច្ចំ. តត្ថ បុរិមំ បរសម្បត្តិវិសយំ, ទុតិយំ បន្តសេនាសនាទិវិសយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អរតិយា វិហននាការេន បច្ចុបដ្ឋាតិ, តស្សា វិឃាតំ វា វូបសមំ បច្ចុបដ្ឋាបេតីតិ អរតិវិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា. ‘‘អនិយតេ ឥច្ឆន្តី’’តិ ឥមិនា ចេតសិកន្តរភាវេន ឥច្ឆន្តីតិ ទស្សេតិ.

កាយទុច្ចរិតតោតិ វត្ថុវីតិក្កមសង្ខាតទុច្ចរិតតោ. កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថូនន្តិ បរបាណបរធនបរឥត្ថិអាទីនំ កាយទុច្ចរិតាទីនមាលម្ពណភូតានមេវ វត្ថូនំ. អវីតិក្កមលក្ខណាតិ អមទ្ទនលក្ខណា. កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថុតោ សង្កោចនកិរិយាបទេសេន កាយទុច្ចរិតាទិតោយេវ សង្កោចនកិរិយា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ វិរតិយោ ទុច្ចរិតវត្ថុនោ អកិរិយបច្ចុបដ្ឋានា យុជ្ជន្តិ, អថ ខោ ទុច្ចរិតស្សេវ, វិរតីនញ្ច សោរច្ចវសេន សង្កោចនំ, អកិរិយា ច ហិរោត្តប្បានំ ជិគុច្ឆាទិវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. សទ្ធា…បេ… បទដ្ឋានាតិ ឯត្ថ សទ្ធាទយោ សព្ពេវ ធម្មា កាយសុចរិតាទីនំ បទដ្ឋានាតិ ឯកេ. អបរេ បន ‘‘កម្មំ កម្មផលំ សទ្ទហន្តស្ស កាយទុច្ចរិតាទិអករណតោ, ហិរោត្តប្បសម្បន្នស្ស មុសាវាទាទិអកថនតោ, អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋីសល្លេខគុណសមន្នាគតស្ស មិច្ឆាជីវវិវជ្ជនតោ ច សទ្ធាទយោ តិណ្ណំ ធម្មានំ យថាក្កមេន បទដ្ឋានា’’តិ វទន្តិ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. ឥមាសូតិ ឥមាសុ តីសុ វិរតីសុ. ឯកេកំ និយតំ វិរតិមិច្ឆន្តីតិ អញ្ញំ ឯកំ ចតុត្ថនិយតវិរតិមិច្ឆន្តិ. អថ វា និទ្ធារណត្ថេ ភុម្មវសេន ឥមាសំ អន្តរេ ឯកំ និយតំ វិរតិមិច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឧភយថាបិ បន តេសំ ឥច្ឆា ន យុជ្ជតិ អបរាយ វិរតិយា ធម្មសេនាបតិនាបិ អទេសិតត្តា, វិសយស្ស ច សទា សន្និហិតត្តាភាវេន និយតាយ ឯវ ឯកិស្សា អភាវតោ. តេនេវ ហិ អភយគិរិវាសិនោយេវ ច កេចិ ឥមាសំ តិវិធត្តំ អនិយតត្តមេវ ច ឥច្ឆន្តិ. វុត្តញ្ហិ តេហិ –

‘‘ករុណាមុទិតា សម្មាវាចាកម្មន្តអាជិវា;

យេភុយ្យតោ អនិយតា, ហោន្តិ គោចរភេទតោ’’តិ. –

ឯត្ថ បន ‘‘យេភុយ្យតោ’’តិ វចនំ លោកុត្តរចិត្តេសុ សព្ពទា ឯកតោយេវ ច លព្ភមានតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ទុតិយចិត្តេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យថា ចិត្តំ, ឯវំ តំសម្បយុត្តធម្មាបីតិ ទុតិយេ សសង្ខារា ឯវាតិ អាហ ‘‘សសង្ខារភាវមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោ’’តិ. តថាតិ យថា តតិយេ, តថា ចតុត្ថេបិ បីតិយា សុខបទដ្ឋានត្តា. សុខស្ស ចេត្ថ អភាវតោ អាហ ‘‘ឋបេត្វា បីតិ’’ន្តិ. ននុ ច ‘‘ករុណាមុទិតា ឧបេក្ខាសហគតេ ន សម្ភវន្តី’’តិ វទន្តិ, តស្មា យថា បីតិយា, ឯវំ តាសម្បិ បដិក្ខេបោ កាតព្ពោតិ? ន កាតព្ពោ, អប្បនាបត្តិតោ បុព្ពេ ករុណាមុទិតានំ ឧបេក្ខាសហគតានម្បិ សម្ភវតោ. ករុណាមុទិតាភាវនាកាលេ ហិ អប្បនាវីថិតោ បុព្ពេ ឧបេក្ខាសហគតចិត្តេនាបិ បរិកម្មំ ហោតិ, អប្បនាវីថិយំ បន សោមនស្សសហគតចិត្តេនេវ ឯកាវជ្ជនវីថិយា វេទនាបរិវត្តនាភាវតោ, តស្មា បុព្ពភាគវសេនេវ ករុណាមុទិតានម្បិ ឧបេក្ខាសហគតេសុ សម្ភវោ ហោតីតិ អាចរិយា. អបរេ បន សព្ពទាបិ តាសំ ឧបេក្ខាសហគតេសុ សម្ភវំ ន ឥច្ឆន្តិ. ‘‘អវសេសា បញ្ចមេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តី’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា ឥទានិ វិសេសទស្សនត្ថមាហ ‘‘សោមនស្សដ្ឋានេ ចា’’តិអាទិ.

៨១. ករុណាមុទិតាទយោតិ ករុណាមុទិតា ចេវ វិរតិត្តយញ្ច. តេនាហ ‘‘បញ្ចា’’តិ.

ឯវំ កាមាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តេ ទស្សេត្វា ឥទានិ រូបាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘អវសេសេសុ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឋបេត្វា វិរតិត្តយន្តិ វិរតិត្តយំ វជ្ជេត្វា. កស្មា បនេត្ថ វិរតិត្តយំ បរិច្ចត្តន្តិ? វុច្ចតេ – សុវិសុទ្ធកាយកម្មាទិកស្ស ចិត្តសមាធានវសេន រូបារូបាវចរកុសលប្បវត្តិ, ន កាយកម្មាទីនំ សោធនវសេន, នាបិ ទុច្ចរិតទុរាជីវានំ សមុច្ឆិន្ទនវសេន. តថា ហិ នីវរណាទិធម្មានំ អវត្ថត្តយំ ហោតិ វីតិក្កមាវត្ថា បរិយុដ្ឋានាវត្ថា អនុសយាវត្ថាតិ. តត្ថ វីតិក្កមាវត្ថាយ បដិបក្ខំ កាមាវចរកុសលំ បរិយុដ្ឋានាវត្ថាយ រូបារូបាវចរំ, អនុសយាវត្ថាយ លោកុត្តរកុសលំ. ទុច្ចរិតទុរាជីវានំ បន ឋបេត្វា វីតិក្កមាវត្ថំ, អនុសយាវត្ថញ្ច វីតិក្កមាវត្ថាយ វិសុំ បរិយុដ្ឋានាវត្ថា ន ឧបលព្ភតិ. យស្សា វិបច្ចនីកំ រូបារូបាវចរកុសលំ សិយា, តស្មា តំ នេវ កាមាវចរកុសលំ វិយ តេសំ វីតិក្កមាវត្ថំ សោធេតិ, ន ច លោកុត្តរំ វិយ អនុសយាវត្ថំ សមុច្ឆិន្ទតិ, បដិបស្សម្ភេតិ វា. សីលវិសុទ្ធិយំ សីលសោធនវសេន កាមាវចរកុសលេនេវ វិគតវីតិក្កមស្ស បរិសុទ្ធកាយកម្មាទិកស្ស យោគិនោ ចិត្តសមាធានវសេន បវត្តតីតិ មហគ្គតចិត្តុប្បាទេ វិរតីនំ អសម្ភវោយេវ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ សាធេតុំ ‘‘វិរតិយោ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តេត្តិំស វា ករុណាទិឈានវសេន បវត្តនកាលេ. តតោតិ តតោ តតិយេ វុត្តចេតសិកតោ. ករុណាមុទិតានំ អប្បនាបត្តានមេកន្តសោមនស្សសហគតត្តា អាហ ‘‘បញ្ចមេន…បេ… ករុណាមុទិតាវជ្ជា’’តិ.

រូបាវចរបញ្ចមេ វុត្តនយេនាតិ តិំសេវាតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ រូបាវចរតោ កោ វិសេសោតិ អាហ ‘‘អរូបាវចរភាវោវេត្ថ វិសេសោ’’តិ, បញ្ចមេ រូបសញ្ញាភាវតោ រូបាវចរភាវោ, ឥធ បន រូបសញ្ញាសមតិក្កមេន បត្តព្ពត្តា អរូបាវចរភាវោតិ អយមេវស្ស តតោ វិសេសោតិ អត្ថោ.

បឋមជ្ឈានិកេតិ បឋមជ្ឈានវតិ. មគ្គចិត្តេតិ ចតុព្ពិធេបិ មគ្គញាណេ. ទុតិយជ្ឈានិកាទិភេទេតិ ទុតិយតតិយចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានិកេ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ទុតិយេន វិតក្កវជ្ជា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. កិំ អវិសេសេនាតិ ចេ, នោតិ អាហ ‘‘ករុណាមុទិតាន’’ន្តិអាទិ. មគ្គធម្មេសុ បាទកជ្ឈានាទិវសេន កទាចិ សម្មាសង្កប្បវិរហោ សិយា, ន បន វិរតិវិរហោ, កាយទុច្ចរិតាទីនំ សមុច្ឆិន្នវសេនេវ អរិយមគ្គស្ស បវត្តនតោតិ អាហ ‘‘និយតវិរតិភាវោ’’តិ. លោកុត្តរភាវោតិ ឆព្ពិសុទ្ធិបរម្បរាយ បត្តព្ពត្តា លោកតោ ឧត្តរណភាវោ.

ឯវំ កុសលចេតសិកានំ សម្បយោគវចនត្ថលក្ខណាទីនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ អកុសលចេតសិកានិ ទស្សេតុំ ‘‘អកុសលា បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឆ យេវាបនកាតិ កិញ្ចាបិ បឋមេ អនិយតយេវាបនកា ន លព្ភន្តិ, អកុសលេសុ បន លព្ភមានកយេវាបនធម្មេ ឯកត្ថ ទស្សេតុំ តេសម្បិ ឥធេវ វចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិ ធម្មានំ ឧទ្ទេសានន្តរំ ‘‘ឯវំ យេវាបនា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិចិកិច្ឆាសហគតេ ឆន្ទាធិមោក្ខានំ, ឧទ្ធច្ចសហគតេ ឆន្ទស្ស ច អភាវតោ វុត្តំ ‘‘បដិបាដិយា ទសសុ ចិត្តេសូ’’តិ.

៨២. និទ្ទិដ្ឋាតិ និស្សេសេន ទស្សិតា. ហតា វិហតា វិទ្ធស្តា បាបា អបាយាទិទុក្ខបាបនតោ ‘‘បាបា’’តិ សង្ខាតា អកុសលធម្មា យេន សោ ភគវា ហតបាបោ, តេន. លាភោ អលាភោ, យសោ អយសោ, និន្ទា បសំសា, សុខំ ទុក្ខន្តិ ឥមេសុ អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ អកម្បនដ្ឋេន តាទិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. សោ ហិ លាភាទីសុ យាទិសោ, អលាភាទីសុបិ តាទិសោយេវាតិ ‘‘តាទី’’តិ វុច្ចតិ.

ន ហិរីយតីតិ ន លជ្ជតិ. អហិរិកោតិ បុគ្គលោ ធម្មសមូហោ វា. ‘‘អហិរិក្ក’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឯកស្ស ក-ការស្ស លោបំ កត្វា ‘‘អហិរិក’’ន្តិ វុត្តំ. ន ឱត្តប្បន្តិ ឱត្តប្បស្ស បដិបក្ខភូតំ ធម្មមាហ. អជិគុច្ឆនំ អហីឡនំ. អលជ្ជនំ អវិលា. អជិគុច្ឆនលក្ខណន្តិ សភាវវសេន វុត្តំ, អលជ្ជនលក្ខណន្តិ កុសលាព្យាកតស្ស សាធារណាយ ហិរិយា បដិបក្ខវសេន. តេហេវាតិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ឯវ. អសារជ្ជនំ និព្ភយតា. អនុត្តាសោ អសម្ភមោ. រសាទីនិ ហិរិឱត្តប្បេសុ វុត្តបដិបក្ខវសេន គហេតព្ពានីតិ ន តានិ ឥធ វុត្តានិ. តេសុ ហិ អលជ្ជនាការេន បាបានំ ករណរសំ អហិរិកំ. អនុត្តាសាការេន អនោត្តប្បំ. វុត្តប្បការេនេវ បាបតោ អសង្កោចនបច្ចុបដ្ឋានានិ. អត្តនិ, បរេសុ ច អគារវបទដ្ឋានានិ. គាមសូករស្ស វិយ អសុចិតោ កិលេសាសុចិតោ អជិគុច្ឆនំ អហិរិកេន ហោតិ. សលភស្ស វិយ អគ្គិតោ បាបតោ អនុត្តាសោ អនោត្តប្បេន ហោតិ. យថាហុ បោរាណា –

‘‘ជិគុច្ឆតិ នាហិរិកោ, បាបា គូថាវ សូករោ;

ន ភាយតិ អនោត្តប្បោ, សលភោ វិយ បាវកា’’តិ.

ឯត្ថ ច យថា ហិរិយា ពលវភាវេ ឱត្តប្បំ អព្ពោហារិកំ ហោតិ, ឱត្តប្បស្ស ពលវភាវេ ហិរី អព្ពោហារិកា, ឯវំ អហិរិកស្ស ពលវភាវេ អនោត្តប្បំ អព្ពោហារិកំ, អនោត្តប្បស្ស ពលវភាវេ អហិរិកំ អព្ពោហារិកំ ហោតីតិ កេចិ, តំ ន យុជ្ជតិ. យថា ហិ អសុចិនា អត្តានំ មក្ខេន្តោ, សប្បមុខេ ហត្ថំ បវេសេន្តោ ពាលទារកោ តត្ថ បដិក្កូលភាវស្ស, អាទីនវស្ស ច អនុបបរិក្ខនតោ នេវ ជិគុច្ឆតិ, ន ច ឧត្តសតិ, ឯវមេវំ ធម្មសភាវស្ស អញ្ញាណតោ មោហោ បាបតោ នេវ ជិគុច្ឆតិ, ន ឧត្តសតិ, តស្មា តំសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទេ ឧភយម្បិ ពលវតរំ ហោតីតិ.

លុព្ភន្តីតិ អភិគិជ្ឈន្តិ, អល្លីយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណគ្គហណលក្ខណោតិ ឯត្ថ អារម្មណគ្គហណំ នាម ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ តណ្ហាភិនិវេសវសេន អភិនិវិដ្ឋស្ស អារម្មណស្ស អវិស្សជ្ជនំ, ន អារម្មណករណមត្តំ. អភិសង្គោ អតិសយវតាយ អាសត្តិយា ទុម្មោចនីយភាវោ. អបរិច្ចាគោ អវិជហនំ. តេលញ្ជនរាគោ វិយាតិ ធោវិត្វាបិ បរិច្ចជិតុំ អសក្កុណេយ្យោ តេលមក្ខិតអញ្ជនរាគោ វិយ. ‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ វចនតោ វុត្តំ ‘‘អស្សាទទស្សនបទដ្ឋានោ’’តិ. តត្ថ អស្សាទវសេន ទស្សនំ អស្សាទទស្សនំ. ននុ ច អស្សាទទស្សនម្បិ អត្ថតោ លោភោយេវាតិ កថំ សយំ អត្តនោ បទដ្ឋានំ ហោតីតិ? សច្ចំ, បឋមំ នាតិពលវលោភវសេន អស្សាទទស្សនោ បច្ឆា ពលវលោភោ ហោតីតិ តស្ស តំបទដ្ឋានតា វុត្តា. តេនេវ ច ‘‘តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘អស្សាទោ នាម សុខវេទនា, អស្សាទទស្សនន្តិ អស្សាទទិដ្ឋី’’តិ វទន្តិ. សុខវេទនាយ វា ការណភូតំ សុភនិមិត្តំ អស្សាទោ នាម, អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ បវត្តា តយោ វិបល្លាសា អស្សាទទស្សនំ នាមាតិ កេចិ.

មុយ្ហន្តីតិ ន ពុជ្ឈន្តិ. ធម្មសភាវស្ស យាថាវតោ អទស្សនំ ចិត្តស្ស អន្ធភាវោ. អញ្ញាណំ ញាណបដិបក្ខោ ធម្មោ. តត្ថ បុរិមលក្ខណំ សភាវវសេន វុត្តំ, ឥតរំ បដិបក្ខវសេន. អថ វា អញ្ញាណលក្ខណោតិ កិច្ចវសេន វុត្តំ. សោ ហិ អសម្បដិវេធរសោតិ វុត្តោ. ធម្មសភាវំ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថតា អសម្បដិវេធោ. អារម្មណសភាវច្ឆាទនរសោតិ យថា អញ្ញាណំ, មោហសមង្គិបុគ្គលោ វា អារម្មណសភាវំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន លភតិ, មោហស្ស តថា បវត្តិ អារម្មណសភាវច្ឆាទនំ. ឯត្ថ ច ញាណំ អារម្មណំ យថាសភាវតោ ជានាតិ, ទិដ្ឋិ យថាសភាវំ វិជហិត្វា អយាថាវតោ គណ្ហាតិ, មោហោ បន ន កថញ្ចិ វិជានាតិ. យទិ ឯវំ អារម្មណគ្គហណកាលោ កថំ តទា សោ អារម្មណំ ជានាតេវាតិ? តទាបិ ន ជានាតិ. យថា បន ផស្សាទយោ ផុសនាការាទិមត្តវសេនេវ អារម្មណំ គណ្ហន្តិ, ន ជាននវសេន, ឯវមយំ អារម្មណំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជមានោ បដិច្ឆាទនាការេនេវ គណ្ហាតិ, ន បន ជាននាការេនាតិ. យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស អន្ធករណំ អន្ធការោ, តថា បច្ចុបដ្ឋាតិ, តំ វា បច្ចុបដ្ឋាបេតីតិ អន្ធការបច្ចុបដ្ឋានោ.

មិច្ឆា បស្សន្តីតិ ធម្មសភាវស្ស វិបរីតវសេន អនិច្ចាទិំ និច្ចាទិវសេន បស្សន្តិ. អយោនិសោ អភិនិវេសោ ឧប្បថាភិនិវេសោ. ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ និច្ចាទិតោ វា បរប្បច្ចយតោ វា អាមសនំ បរាមាសោ, វិបរីតគ្គាហវសេន ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវេសនំ មិច្ឆាភិនិវេសោ. អរិយានំ អទស្សនកាមតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សទ្ធម្មអសោតុកាមតាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

យស្ស ធម្មស្ស វសេន ឧទ្ធតំ ហោតិ ចិត្តំ, តំសម្បយុត្តធម្មា វា, សោ ធម្មោ ឧទ្ធច្ចំ. តេនាហ ‘‘ឧទ្ធតភាវោ’’តិ. អវូបសមោតិ អសន្និសិន្នភាវោ. វាតា…បេ… បដាកាវិយាតិ យថា បដាកា យោត្តពលេន ធជយដ្ឋិំ អមុញ្ចន្តីបិ វាតាភិឃាតេន ឯត្ថ អវដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមិទម្បិ អធិមោក្ខពលេន អារម្មណំ អមុញ្ចន្តម្បិ អយោនិសោមនសិការពលេន អារម្មណេ អចលំ អវដ្ឋាតុំ ន សក្កោតីតិ វាតប្បហារេនេវ ចលធជបដាកា វិយ អនវដ្ឋានកិច្ចំ. ភន្តត្តំ បរិព្ភមនាការោ. ឧទ្ធច្ចស្ស សព្ពាកុសលសាធារណត្តា, អញ្ញេសញ្ច អកុសលសាធារណានំ វិសុំ បទដ្ឋានស្ស លព្ភមានត្តា វុត្តំ ‘‘អយោនិសោ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. យេនាការេន វា មនសិករោតោ ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តេនាការេន មនសិករណំ ឥធ អយោនិសោមនសិការោ. អថ វា ឧទ្ធច្ចនិមិត្តស្ស អារម្មណស្ស មនសិករណំ ឥធ អយោនិសោមនសិការោ.

មញ្ញតីតិ អភិមញ្ញតិ, អហំការំ ករោតីតិ អត្ថោ. សេយ្យាទិវសេន ឧច្ចតោ នមនំ ឧណ្ណតិ. សម្បគ្គហរសោតិ ឧណ្ណតិវសេនេវ អត្តនោ, សម្បយុត្តធម្មានំ វា សម្បគ្គណ្ហនកិច្ចោ, ន វីរិយំ វិយ តំតំកិច្ចសាធនេន. អភិភុស្សហនវសេន ហីនស្ស អត្តានំ នីចំ កត្វា គហណម្បិ បគ្គណ្ហនវសេនេវាតិ វេទិតព្ពំ. កេតុ…បេ… បច្ចុបដ្ឋានោតិ ឯត្ថ កេតុ វុច្ចតិ អច្ចុគ្គតធជោ, ឥធ បន កេតុ វិយាតិ កេតុ, ឧឡារតមាទិភាវោ, តំ កេតុភាវសង្ខាតំ កេតុំ កម្យតីតិ កេតុកម្យំ, យស្ស ធម្មស្ស វសេន តំ កេតុកម្យំ, សោ កេតុកម្យតា. ‘‘អហ’’ន្តិ បវត្តនតោ មានស្ស ទិដ្ឋិសទិសី បវត្តតីតិ ទិដ្ឋិមានា ឯកចិត្តុប្បាទេ ន បវត្តន្តិ, ទ្វេ កេសរសីហា វិយ ឯកគុហាយំ, តស្មា មានោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេ សព្ពទា អនុប្បជ្ជមានោបិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តេ និយមេន អនុប្បជ្ជនតោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភបទដ្ឋានោ. មានោ ធម្មសមូហគ្គហណេ ពលវំ ហុត្វា អត្តុក្កំសនភាវេន បវត្តតិ, ទិដ្ឋិ ឯកេកធម្មម្បិ និច្ចាទិអាការេន គណ្ហន្តី បវត្តតិ. អត្តសិនេហសន្និស្សយោ វា មានោ, អត្តកិលមថានុយោគសន្និស្សយា ទិដ្ឋីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

ឥស្សតីតិ ឧសូយតិ. តត្ថេវាតិ បរសម្បត្តីសុយេវ. ឥស្សាវសេន បរសម្បត្តីសុ អតុស្សនតោ វុត្តំ ‘‘អនភិរតិរសា’’តិ. តេនេវេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ឥស្សានលសិខា យេសំ, ហទយេ ជលតីធ តេ;

នេវ វិន្ទន្តិ បាមោជ្ជំ, សម្ពុទ្ធាទីហិ សេវិត’’ន្តិ.

មច្ឆរយោគេន មច្ឆរិនិ បវត្តំ មច្ឆរ-សទ្ទំ គហេត្វា អាហ ‘‘មច្ឆរភាវោ មច្ឆរិយ’’ន្តិ. និរុត្តិនយេន បន ‘‘មា ឥទំ អច្ឆរិយំ អញ្ញេសំ ហោតុ, មយ្ហំវ ហោតូ’’តិ មច្ឆរិយន្តិ បោរាណា. និគុហណំ អត្តនោ សម្បត្តិយា បរេសំ អទស្សនំ. សង្កោចនំ អត្តសម្បត្តីនំ បរេហិ សាធារណភាវករណស្ស អរុច្ចនាការេន បដិកុដនំ. ‘‘មា ឥទំ បរស្ស ហោតូ’’តិ បរេសុ បដិហននវសេន អត្តសន្តកស្ស អារម្មណករណតោ មច្ឆេរំ បដិឃចិត្តេស្វេវ លព្ភតីតិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ឯកស្សេវ ធម្មស្ស អញ្ញត្ថ បដិហញ្ញិត្វា អញ្ញារម្មណភាវប្បសង្គតោ. បរេហិ សាធារណភាវេ បដិហននវសេន បន តំ អារព្ភ បវត្តនតោ មច្ឆេរំ បដិឃចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ យុត្តំ. អត្តសម្បត្តីតិ អាវាសាទិសម្បត្តិ.

កុច្ឆិតំ កតន្តិ ឯត្ថ កតម្បិ អកតម្បិ គរហិតព្ពត្តា កុច្ឆិតំ កតំ នាម ហោតិ. ឯវញ្ហិ វត្តារោ ហោន្តិ ‘‘យំ មយា ន កតំ, តំ កុកត’’ន្តិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កតាកតានុសោចនរស’’ន្តិ. ឯវំ កតាកតំ ទុច្ចរិតំ សុចរិតម្បិ កុច្ឆិតំ កតំ នាម. សុចរិតម្បិ ហិ គរហន្តស្ស កុច្ឆិតំ កតន្តិ ហោតិ. យថា បន បថវីកសិណារម្មណំ ឈានំ បថវីកសិណំ, ឯវំ កុកតំ អារព្ភ វិប្បដិសារវសេន បវត្តំ ចិត្តំ តំសហចរិតតាយ ឥធ កុកតន្តិ គហេតព្ពំ. អថ វា កតាកតំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនកវិប្បដិសារចិត្តំយេវ គរហិតព្ពតោ ‘‘កុច្ឆិតំ កតំ កុកត’’ន្តិ វុច្ចតិ. យស្ស ធម្មស្ស វសេន តំ ចិត្តំ កុកតំ នាម ហោតិ, សោ ធម្មោ កុក្កុច្ចំ. តេនាហ ‘‘កុកតំ, តស្ស ភាវោ’’តិ. បច្ឆា អនុតប្បនំ វិហេឋនំ បច្ឆានុតាបោ. កតាកតានុសោចនំ កតាកតស្ស សុចរិតទុច្ចរិតស្ស អនុសោចនំ, ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា អនុតប្បនំ, ‘‘អកតំ មយា បុព្ពេ កល្យាណកម្មំ, ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ ករោមី’’តិ បវត្តំ បន កុសលបក្ខិកំ វីរិយមេវ, ន កតាកតានុសោចនំ, កតាកតាការវិសិដ្ឋស្ស សុចរិតទុច្ចរិតស្ស អនុសោចនវសេន វិរូបំ បដិសរណំ វិប្បដិសារោ. កតាកតានុសោចនញ្ហិ អវឌ្ឍិសម្បាទនតោ វិរូបំ បដិសរណំ, តំ បរាយត្តតាហេតុតាយ ទាសព្យំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ ទាសព្យេ សតិ ទាសោ បរាយត្តោ ហោតិ, ឯវំ កុក្កុច្ចេ សតិ តំសមង្គីបុគ្គលោ. ន ហិ សោ អត្តនោ ធម្មតាយ កុសលេ បវត្តិតុំ សក្កោតិ. អថ វា កតាកតកុសលាកុសលានុសោចនវសេន អាយត្តតាយ តទុភយវសេន កុក្កុច្ចេន តំសមង្គី ហោតីតិ តំ ទាសព្យំ វិយ ហោតិ.

អនុស្សាហនាវសីទនវសេន សំហតភាវោ ថិនំ, តេន យោគតោ ចិត្តំ ថិនំ, តស្ស ភាវោ ថិនតា. តេនាហ ‘‘អនុស្សាហសំហននតា’’តិ. អសមត្ថតាវិឃាតវសេន អកម្មញ្ញតា មិទ្ធំ. តេនាហ ‘‘អសត្តិវិឃាតោ’’តិ. យស្មា មិទ្ធវសេនេវ តេន សម្បយុត្តធម្មា មេធិតា វិហតសាមត្ថិយា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘មិទ្ធតា មិទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. ន វិជ្ជតិ ឧស្សាហោ អស្សាតិ អនុស្សាហំ, តព្ភាវោបិ អនុស្សាហំ. អនុស្សាហសង្ខាតោ សំហននភាវោ អនុស្សាហសំសីទនតា, កុសីតភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. អសត្តិវិឃាតោតិ យស្មា តំ មិទ្ធំ ឧប្បជ្ជមានមេវ សត្តិវិនាសវសេន ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា នត្ថិ ឯតស្ស សត្តីតិ តំ សម្បយុត្តចិត្តំ អសត្តិ, តស្ស ភាវោបិ, អសត្តិយេវ វិឃាតោតិ អសត្តិវិឃាតោ.

អនុស្សាហនលក្ខណន្តិ ឧស្សាហបដិបក្ខលក្ខណំ. វីរិយស្ស វិនោទនំ ខេបនំ វីរិយវិនោទនំ. សម្បយុត្តធម្មានំ សំសីទនាការេន បច្ចុបដ្ឋាតិ, តេសំ វា សំសីទនំ បច្ចុបដ្ឋាបេតីតិ សំសីទនបច្ចុបដ្ឋានំ. អកម្មញ្ញតាលក្ខណន្តិ ឯត្ថ កាមំ ថិនម្បិ អកម្មញ្ញតាសភាវមេវ, តំ បន ចិត្តស្ស អកម្មញ្ញំ, មិទ្ធំ វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្សាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘តត្ថ កតមំ ថិនំ? យា ចិត្តស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា. កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា’’តិ (ធ. ស. ១១៦២) ច អាទិនា ឥមេសំ និទ្ទេសោ បវត្តោ. ឱណហនំ វិញ្ញាណទ្វារានំ បិទហនំ, សម្បយុត្តានំ ពន្ធនំ វា. លីនតា លីនាការោ, អារម្មណគ្គហណេ សង្កោចោ. យស្មា ថិនេន ចិត្តស្សេវ សំហននំ ហោតិ, មិទ្ធេន បន វេទនាទិក្ខន្ធត្តយស្ស វិយ រូបកាយស្សបិ, តស្មា តំ បចលាយិកានិទ្ទំ បច្ចុបដ្ឋាបេតីតិ បចលាយិកានិទ្ទាបច្ចុបដ្ឋានន្តិបិ វដ្ដតិ. បោត្ថរូបបដិច្ឆាទកបដោ វិយ អារម្មណសភាវាវច្ឆាទកោ មោហោ. មុខេ ពន្ធបដោ វិយ សម្បយុត្តធម្មេ បត្ថរិតុំ អទេន្តំ មិទ្ធន្តិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

សេសាតិ ឥធ លក្ខណាទិវសេន វុត្តាវសេសា ផស្សាទយោ. កុសលេសុ វុត្តនយេនាតិ លក្ខណាទិតោ វុត្តនយេន. ន កោចិ ឯត្ថ វិសេសោ អត្ថីតិ ចេ, នោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិ, វិតក្កាទីនំ តិណ្ណំ យថាក្កមំ មិច្ឆាសង្កប្បាទិនាមមត្តមេវ វិសេសោតិ អត្ថោ. ឯកូនវីសតីតិ ឋបេត្វា មានាទយោ ឆ អនិយតយេវាបនកេ សេសា សរូបេនាគតា បន្នរស ឆន្ទាទយោ ច ចត្តារោ និយតយេវាបនកាតិ ឥមេ ឯកេន ឩនា វីសតិ ចេតសិកា. អនិយតយេវាបនកានំ បន ឥធ អលភន្តានម្បិ ឯត្ថ វចនេ ការណំ វុត្តមេវ.

ថិនមិទ្ធស្ស អនិយតភាវោតិ ថិនមិទ្ធស្ស អនិយតស្ស ឥធ ឧប្បជ្ជនកភាវមាហ, ន បន បឋមេ និយតភាវំ តត្ថ សព្ពសោវ អនុប្បជ្ជនតោ. ន ហិ សភាវតិខិណំ ចិត្តំ ថិនមិទ្ធយោគី ហោតីតិ. តតិយេ មានស្ស អនិយតស្ស សម្ភវេបិ និយតធម្មេ សន្ធាយ ‘‘អដ្ឋារសា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘មានោ បនេត្ថ អនិយតោ’’តិ. ទិដ្ឋិយា សហ ន ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ការណំ វុត្តមេវ. ចតុត្ថេ អវសេសាតិ អដ្ឋារសេវ, បញ្ចមេ ឋបេត្វា បីតិំ ទិដ្ឋិយា សហ អដ្ឋារសេវ, តថា ឆដ្ឋេបិ. សត្តមេ បីតិយា, ទិដ្ឋិយា ច អភាវតោ សត្តរស, តថា អដ្ឋមេបិ.

ឯតេបិ តយោតិ ន កេវលំ ករុណាមុទិតា ឯវ, ឯតេបិ តយោ ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ អញ្ញមញ្ញំ វិសយភេទតោយេវ. តថា ហិ ឥស្សា បរសម្បត្តិវិសយា, មច្ឆរិយំ អត្តសម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណាភាវវិសយំ, កុក្កុច្ចំ កតាកតវិសយន្តិ, តស្មា យំ អភយគិរិវាសិនោ វទន្តិ ‘‘ឥស្សាមច្ឆេរំ យទិច្ឆាវសេន ឯកតោបិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ, ន តំ គហេតព្ពំ.

សភាវតោ, បរិកប្បនតោ វា អនិដ្ឋស្ស អារម្មណស្ស អនិដ្ឋាការំ វា អារម្មណស្ស អនុភវនំ សម្ភុញ្ជនំ អនិដ្ឋារម្មណានុភវនំ, តំ លក្ខណមស្សាតិ អនិដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណំ. តេនាហ ‘‘អនិដ្ឋាការសម្ភោគរស’’ន្តិ, យថាភូតេន វា អយថាភូតេន វា អនិដ្ឋាការេន អារម្មណស្ស សម្ភុញ្ជនរសំ, បច្ចានុភវនកិច្ចន្តិ អត្ថោ. តិត្ថិយាទីនញ្ហិ សភាវតោ ឥដ្ឋេ ពុទ្ធាទិអារម្មណេបិ អនិដ្ឋាការតោ គហណវសេន ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. ទោមនស្សស្ស ឯកន្តេន កាមធាតុយំយេវ បវត្តនតោ អាហ ‘‘ហទយវត្ថុបទដ្ឋាន’’ន្តិ. តស្ស ហិ អនីវរណាវត្ថាយ អភាវតោ រូបារូបធាតុយំ អសម្ភវោ.

អត្តនោ បវត្តិអាការវសេន អនិដ្ឋរូបសមុដ្ឋាបនវសេន វា វិរូបំ សប្បនំ វិសប្បនំ, អនិដ្ឋរូបសមុដ្ឋាបនវសេនេវ វា វិសប្បនំ សរីរកម្បនំ, តំ រសោ កិច្ចំ, សម្បត្តិ វា អស្សាតិ វិសប្បនរសោ, និស្សយស្ស ហទយវត្ថុនោ, សកលស្សេវ វា កាយស្ស វិជ្ឈត្តភាវាបាទនតោ អាហ ‘‘អត្តនោ និស្សយទហនរសោ វា’’តិ, វិជ្ឈត្តភាវាបាទនតោតិ ច មិលាតភាវាបាទនតោតិ អត្ថោ. យថា កថំ វិយាតិ អាហ ‘‘ទាវគ្គិ វិយា’’តិ. សោ ហិ វនឃដេយេវ ឧប្បន្នោ តមេវ ទហតិ. ទុស្សនបច្ចុបដ្ឋានោតិ អត្តនោ, បរស្ស ច ទូសនាការេន បច្ចុបដ្ឋានោ. សោ ហិ យស្ស សន្តានេ ឧប្បន្នោ, តំ ឯកន្តេន អន្តមសោ វិរូបភាវាបាទនេនបិ ទូសេតិ, បរំ បន ទូសេតុ វា, មា វា ហត្ថេន គហិតអសុចិ វិយ. ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិអាទីនិ នវ អាឃាតវត្ថូនិ បទដ្ឋានមស្សាតិ អាឃាតវត្ថុបទដ្ឋានោ. សោ ឧបយោគផលកាលេសុ អនិដ្ឋត្តា វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋារស វាតិ ឥស្សាទីសុ អនិយតេសុ ឯកេន សទ្ធិំ អដ្ឋារស វា.

បវត្តិដ្ឋិតិមត្តាតិ ចេតសោ បវត្តិសង្ខាតា ឋិតិមត្តា, មគ្គង្គាទិភាវំ ន គច្ឆតិ អធិមោក្ខវិរហតោតិ អត្ថោ. អថ វា បវត្តិដ្ឋិតិមត្តាតិ ខណដ្ឋិតិមត្តា. ‘‘និវាតេ ទីបច្ចីនំ ឋិតិ វិយា’’តិ ហិ វុត្តំ. ចិត្តដ្ឋិតិ វិយ សន្តានដ្ឋិតិយា បច្ចយោ ភវិតុំ អសមត្ថត្តា និច្ឆយាភាវេន អសណ្ឋហនតោ ចេតសោ បវត្តិបច្ចយមត្តតាយ បវត្តិដ្ឋិតិមត្តា ខណដ្ឋិតិមត្តា បវត្តិបច្ចយមត្តា ឋិតិ បវត្តិដ្ឋិតីតិ កត្វា. វិគតា ចិកិច្ឆាតិ និស្សក្កេ បច្ចត្តវចនំ ‘‘បិសុណា វាចា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ វិយ, វិគតា តិកិច្ឆាយាតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘វិគតា ចិកិច្ឆា’’តិ ចិកិច្ឆិតុំ ទុក្ករតាយ ចេតំ វុត្តំ, ន សព្ពថា ចិកិច្ឆាយ អភាវតោ. ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិអាទិនា សំសប្បនវសេន សេតិ, សមន្តតោ វា សេតីតិ សំសយោ. កម្បនរសាតិ ចិត្តស្ស កម្បនកិច្ចា. ឧទ្ធច្ចញ្ហិ អត្តនា គហិតាការេយេវ ឋត្វា ភមតីតិ ឯការម្មណស្មិំ ឯវ វិប្ផន្ទនវសេន បវត្តតិ, វិចិកិច្ឆា បន យទិបិ ឯកស្មិំ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជតិ, តថាបិ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ អញ្ញំ គហេតព្ពាការំ អបេក្ខតីតិ នានារម្មណេ កម្បនំ ហោតិ. អនិច្ឆយាការេន ទ្វេឡ្ហកាការេន បច្ចុបដ្ឋាតិ, អនិច្ឆយំ វា បច្ចុបដ្ឋាបេតីតិ អនិច្ឆយបច្ចុបដ្ឋានា.

អធិមោក្ខវិចិកិច្ឆានំ អញ្ញមញ្ញំ វិបរីតកិច្ចតាយ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាយ អភាវេនា’’តិ. សមាធីតិ ចិត្តេកគ្គតា. សា ហិ អារម្មណេ ចិត្តស្ស សម្មា អាធានតោ ‘‘សមាធី’’តិ វុច្ចតិ. ពលវា ហោតីតិ ពលវមិត្តេន ទិន្នបិដ្ឋិពលោ បុរិសោ វិយ ពលវា ហោតិ, ពលាទិភាវំ គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ.

សត្តារម្មណត្តាតិ សត្តបញ្ញត្តារម្មណត្តា. ននុ បញ្ញត្តារម្មណាបិ វិបាកា ហោន្តីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កាមាវចរវិបាកានំ ឯកន្តបរិត្តារម្មណត្តា’’តិ. កុតោ បន វិរតីនំ កុសលត្តមេវាតិ ចារិតន្តិ អាហ ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា កុសលាតិ (វិភ. ៧១៥) ហិ វុត្ត’’ន្តិ. យទិ ឯវំ លោកុត្តរវិបាកេសុ វិរតិយោ ន លព្ភន្តីតិ? នោ ន លព្ភន្តិ សិក្ខាបទវិភង្គេ លោកិយវិរតិយោយេវ សន្ធាយ វុត្តត្តា. តេន លោកិយវិបាកេសុយេវ វិរតិយោ ន សម្ភវន្តីតិ គហេតព្ពំ.

កាយបសាទសន្និស្សិតត្តា កាយេ ភវោ សាតភាវោ លក្ខណមស្សាតិ កាយិកសាតលក្ខណា. ចេតសិកសុខេ វុត្តនយេន បច្ចុបដ្ឋានាទយោ នេតព្ពាតិ អាហ ‘‘សេសា វុត្តនយា ឯវា’’តិ.

៨៤-៦. ននុ ច ឥដ្ឋេ អារម្មណេ សុខវេទនា ឧប្បជ្ជតិ, អនិដ្ឋេ ទុក្ខវេទនា, ឥដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តេ ឧបេក្ខាវេទនា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ ច កុសលវិបាកា ឥដ្ឋេ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ វា អារម្មណេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ យុត្តោ តាវ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ឧបេក្ខាវេទនាយោគោ, ន បន ឥដ្ឋារម្មណេ, ន ចាបិ ឯតំ សក្កា វត្តុំ បរិកប្បនាវសេន ឥដ្ឋារម្មណម្បិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តតោ គណ្ហន្តិ យថា ‘‘កម្មវិញ្ញាណ’’ន្តិ វិបាកានំ អវញ្ចនីយភាវតោ, តស្មា កថំ ឥដ្ឋេ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ច ឧប្បជ្ជមានេសុ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាវិញ្ញាណេសុ ឧបេក្ខាវេទនាយេវ សម្ភវតិ, ន សុខវេទនា, យតោ តេសុ ឧបេក្ខាវេទនា វុត្តាតិ ឥមំ ចោទនំ សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណយោគស្មិ’’ន្តិអាទិំ វត្វា បុន តស្សា សោធនត្ថំ ‘‘ឧបាទាយ ច រូបេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ភូតរូបំ ឧបាទាយ និស្សាយ បវត្តំ រូបំ ឧបាទាយរូបំ. ‘‘ឧបាទាយ ច រូបេនា’’តិ បន ‘‘មនសី ច ការោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយមេវ. ‘‘ឧបាទាយករូបេនា’’តិ វា បាឋោ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថុភូតេន ចក្ខុបសាទេន, តថា សោតវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថុភូតេន សោតបសាទាទិនា ច ឧបាទាយរូបេនាតិ អត្ថោ. ឧបាទារូបកេ បនាតិ យ-ការលោបំ កត្វា និទ្ទេសោ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទីសុ វិយ, យថាក្កមំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណភូតេ រូបសទ្ទាទិកេ ឧបាទាយរូបេតិ អត្ថោ. សំឃដ្ដនានិឃំសស្សាតិ សំឃដ្ដនាសង្ខាតស្ស និឃំសស្ស. សំឃដ្ដនាយេវ អញ្ញមញ្ញវិសយវិសយីភាវស្ស អនុរូបទេសុប្បត្តិសង្ខាតនិឃំសោ វិយាតិ និឃំសោតិ វុច្ចតិ. អថ វា សម្បត្តាសម្បត្តគ្គហណវសេន សំឃដ្ដនាយ និឃំសស្ស ចាតិ អត្ថោ. ចក្ខុរូបសោតសទ្ទា ហិ អញ្ញមញ្ញំ អសម្បត្តាយេវ អនុរូបទេសុប្បត្តិយា អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដន្តិ នាម. តតោ តេសំ វសេន ឃដ្ដនាការភូតោ អញ្ញមញ្ញាភិមុខភាវោ ‘‘សំឃដ្ដនា’’តិ វុត្តោ. ឃានគន្ធា, បន ជិវ្ហារសា ច អញ្ញមញ្ញំ សម្បត្តាយេវ អាសន្នតរទេសេ ឧប្បន្នា អញ្ញមញ្ញំ និឃំសេន្តិ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ. តតោ តេសំ វសេន និឃំសោ វុត្តោតិ. ទុព្ពលត្តាតិ អធិករណីមត្ថកេ បិចុបិណ្ឌកំ ឋបេត្វា បិចុបិណ្ឌេនេវ បហតកាលេ វិយ ផុដ្ឋមត្តភាវេន ទុព្ពលត្តា. ទីបយេតិ ឯវំ សំឃដ្ដនានិឃំសស្ស ទុព្ពលត្តា វេទនា មជ្ឈត្តដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឧបេក្ខាយោគំ បកាសេយ្យ. យទិ ឯវំ កាយវិញ្ញាណេបិ ឥទំ សមានន្តិ, នោតិ អាហ ‘‘បសាទំ បនា’’តិអាទិ. យថា ហិ អធិករណីមត្ថកេ កប្បាសបិចុបិណ្ឌំ ឋបេត្វា កូដេន បហរន្តស្ស កូដំ បិចុបិណ្ឌមតិក្កម្ម អធិករណិំ គណ្ហាតិ, ឯវមេវំ កាយទ្វារេ ពហិទ្ធា មហាភូតារម្មណំ អជ្ឈត្តិកកាយបសាទំ ឃដ្ដេត្វា តំ អតិក្កម្ម បសាទបច្ចយេសុ មហាភូតេសុ បដិហញ្ញតិ, និឃំសោ ពលវា ហោតិ, តស្មា ឥដ្ឋារម្មណេ កាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា សុខវេទនា ហោតិ, អនិដ្ឋារម្មណេ បន វុត្តនយេន ទុក្ខវេទនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

មនោធាតុនាតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ធាតុ-សទ្ទោ ឥធ ឥត្ថិលិង្គេយេវ ទិស្សតិ, ឥមិនាយេវ បន អាចរិយស្ស វចនេន បុល្លិង្គោ អត្ថីតិ សិទ្ធំ. កេចិ បន ‘‘សក្កដវោហារេន វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. សម្បយុត្តា ទស ធម្មាតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាវេត្ថាតិ ឯត្ថ វ-ការោ បទសន្ធិមត្តករោ.

កាយវិញ្ញាណេ ទុក្ខវេទនាតិ កិញ្ចាបិ សុខាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អកុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណស្ស ទុក្ខវេទនាសម្បយោគោ វុត្តោ, ឥធ បនស្សា លក្ខណាទិទស្សនត្ថំ បុន ‘‘កាយវិញ្ញាណេ ទុក្ខវេទនា’’តិ ឧបញ្ញាសោ កតោ, រសាទយោ បនស្ស កុសលវិបាកេ សុខវេទនាយ វុត្តវិបរិយាយេន យោជេតព្ពាតិ ឥធ ន វុត្តា. សេសាតិ សេសចេតសិកា.

ពលប្បត្តោតិ សេសាហេតុកចិត្តសម្បយុត្តសមាធិតោ អយំ វីរិយិន្ទ្រិយយោគេន ពលវភាវប្បត្តោ, ន បន ពលរាសិប្បត្តោតិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ កស្មា ចេតសិកវិភាគនិទ្ទេសេ ‘‘ពលានិ ទ្វេ ទ្វិចិត្តេសូ’’តិ វុត្តំ? តត្ថ ហិ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណយុគឡំ សន្ធាយ តថា វុត្តំ. សព្ពំ សេសាហេតុកចិត្តេសុ ចិត្តេកគ្គតាយ វិភង្គេ –

‘‘កតមា តស្មិំ សមយេ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា ហោតិ? យា តស្មិំ សមយេ ចិត្តស្ស ឋិតី’’តិ (ធ. ស. ១១) –

ឯត្តកមេវ វត្វា កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តាយ ឯកគ្គតាយ វិភង្គេ –

‘‘កតមា តស្មិំ សមយេ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា ហោតិ? យា តស្មិំ សមយេ ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិ អវិសាហារោ អវិក្ខេបោ អវិសាហដមានសតា សមថោ សមាធិន្ទ្រិយំ សមាធិពល’’ន្តិ (ធ. ស. ១១) –

ពលបរិយោសានំ កត្វា វិភជិតត្តា វីរិយវិភង្គេ ច –

‘‘កតមំ តស្មិំ សមយេ វីរិយិន្ទ្រិយំ ហោតិ? យោ តស្មិំ សមយេ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ និក្កមោ បរក្កមោ ឧយ្យាមោ វាយាមោ ឧស្សាហោ ឧស្សោឡ្ហី ថាមោ ធិតិ អសិថិលបរក្កមតា អនិក្ខិត្តឆន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតា ធុរសម្បគ្គាហោ វីរិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ វីរិយពល’’ន្តិ (ធ. ស. ១៣) –

ពលបរិយោសានំ កត្វា វិភជិតត្តា វិភង្គវារេ អាគតំ សមាធិពលំ, វីរិយពលញ្ច សន្ធាយ ‘‘ពលានិ ទ្វេ ទ្វិចិត្តេសូ’’តិ វុត្តំ, ន បន ធម្មុទ្ទេសវារេ ពលរាសិយំ អាគតពលំ សន្ធាយ សព្ពាហេតុកចិត្តេសុ ធម្មុទ្ទេសស្ស មគ្គរាសិតោ បដ្ឋាយ បរិហីនត្តា.

៨៧. វិបាកកិរិយាហទយេហីតិ វិបាកកិរិយចិត្តេហិ. ហទយំ មនោ មានសំ ចិត្តន្តិ ហិ បរិយាយវចនំ. សោភនំ គតំ គមនមស្សាតិ សុគតោ. ភគវតោ ហិ វិនេយ្យជនូបសង្កមនំ ឯកន្តេន តេសំ ហិតសុខនិប្ផាទនតោ សោភនំ, តថា លក្ខណានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតរូបកាយតាយ ធុតវិលម្ពិតាទិទោសរហិតំ អវហសិតរាជហំសវសភវារណមិគរាជគមនំ កាយគមនំ, ញាណគមនញ្ច និម្មលវិបុលករុណាសតិវីរិយាទិគុណវិសេសសមង្គីភូតមភិនីហារតោ យាវ មហាពោធិំ អនវជ្ជតាយ សោភនមេវាតិ. អថ វា សកលម្បិ លោកំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន សយម្ភុញាណេន បរិជានន្តោ សម្មា គតោ អវគតោតិ សុគតោ, តថា លោកសមុទយំ បហានាភិសមយវសេន បជហន្តោ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តោ សម្មា គតោ អតីតោតិ សុគតោ, លោកនិរោធសង្ខាតំ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន សម្មា គតោ អធិគតោតិ សុគតោ, លោកនិរោធគាមិនិបដិបទាសង្ខាតំ មគ្គំ ភាវនាភិសមយវសេន សម្មា គតោ បត្តោតិ សុគតោ. អថ វា សម្មា គទតីតិ សុគតោ. ភគវា ហិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ វិនេយ្យានំ យថារហំ កាលយុត្តមេវ ធម្មំ ភាសតិ, តស្មា សម្មា គទតីតិ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា ‘‘សុគតោ’’តិ វុត្តោ. អថ វា សុន្ទរំ ឋានំ សម្មាសម្ពោធិំ, និព្ពានមេវ វា គតោតិ សុគតោ, តេន សុគតេន.

៨៨. ‘‘អវគច្ឆតី’’តិអាទីសុ យោ ភិក្ខុ អនូនំ អត្ថតោ វា ព្យញ្ជនតោ វា អនូនំ សុបរិបុណ្ណំ តតោយេវ បរមំ វិសិដ្ឋំ ឥមំ អភិធម្មាវតារំ នាម បករណំ អវគច្ឆតិ អវពុជ្ឈតិ, សម្មាឧគ្គហណធារណាទិសម្បាទនវសេន ឱគាហិត្វា ជានាតិ. អថ វា បរមនយទីបនតោ បរមំ ឥមំ បករណំ យោ អនូនំ កត្វា អវគច្ឆតិ ជានាតិ, តស្សេវំ អវគច្ឆតោ យថាសភាវំ មននតោ មតិសង្ខាតា បញ្ញា ទុរាសទេ មំសចក្ខុនា បរមាណុ វិយ លោកិយញាណេន ទុរាសទេ ទុរាធិគន្តព្ពេ អធិគន្តុំ ទុក្ករតរេ, អតិគម្ភីរដ្ឋានេ ឋបេត្វា សិនេរុបព្ពតរាជានំ រាហុអាទីហិ មហាកាយេហិបិ សព្ពេន សព្ពំ អជ្ឈោគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ មហាសមុទ្ទេ វិយ ឋបេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ សារិបុត្តាទីហិបិ មហាញាណេហិ សាវកេហិ សព្ពេន សព្ពំ អជ្ឈោគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យរូបេ អភិធម្មនយេ វិជម្ភតេ ហេមន្តសាលបន្តិ វិយ បត្ថរតិ, អភិមុខាភិមុខេយេវ ធម្មេ បវត្តតីតិ វា អត្ថោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ចេតសិកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.