៣. តតិយោ បរិច្ឆេទោ

ចេតសិកវិភាគនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៩. នាមសាមញ្ញតោយេវ ទ្វេបញ្ញាសាតិ ផស្សាទិនាមសាមញ្ញេន ទ្វីហិ អធិកា បណ្ណាស ហោន្តិ, សម្បយុត្តធម្មភេទតោ បន ឯកូននវុតិចិត្តសម្បយុត្តោ ផស្សោ ឯកូននវុតិវិធោតិ ឯវមាទិនា ពហុវិធាបិ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

ននុ ច ផស្សាទយោ ហេដ្ឋា បាឡិក្កមេន ទស្សិតា, ឥធ បន កស្មា ន តថា វុត្តាតិ? ឯកេកសភាវវន្តានំ តំតំសាមញ្ញាបេក្ខាយ ឯកស្មិំ ឋានេ និទ្ទិសិតុកាមត្តា. ផស្សាទយោ ហិ មនក្ការាវសានា តេរស កុសលាកុសលាព្យាកតសាមញ្ញតោ ឯកតោ វុត្តា, មជ្ឈត្តាទយោ មុទិតាវសានា បញ្ចវីសតិ កុសលាព្យាកតសាមញ្ញតោ, លោភាទយោ បន អនោត្តប្បាវសានា អកុសលភាវសាមញ្ញតោតិ ឯវំ តំតំសាមញ្ញាបេក្ខាយ សមានសភាវា ធម្មា ឯកតោ វុត្តាតិ.

៩០. ឯវំ ផស្សាទយោ ធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ ‘‘ឯត្តកេសុ អយំ ធម្មោ សមុបលព្ភតី’’តិ ចិត្តុប្បាទេសុ តេសំ បយោគំ ទស្សេតុំ បឋមំ តាវ ចិត្តគណនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុបញ្ញាសធា’’តិអាទិ. កាមេតិ កាមាវចរេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ ‘‘រូបេ អរូបេ’’តិ ឯត្ថាបិ. អាសវវិសយត្តាភាវតោ ន វិជ្ជន្តិ ឯតេសុ អាសវាតិ អនាសវា.

៩១-២. សមាសតោតិ វិត្ថារាបេក្ខាយ វុត្តំ, ន ឥតោបិ សមាសស្ស អភាវតោ. អតិសង្ខេបតោ បន ឯកូននវុតិ ចិត្តុប្បាទា ហោន្តិ. ឯតេសូតិ ឥមេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ. តេសំ ផស្សាទីនំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិំ ឯកេកំ ឧទ្ធរិត្វា ចិត្តចេតសិកេសុ ភិក្ខូនំ បាដវត្ថាយ បវក្ខាមីតិ សម្ពន្ធោ. ឯកកន្តិ ឯកេកំ, គាថាពន្ធវសេន ឯ-ការលោបោ.

៩៣. ចេតសិកវិភាគំ វត្តុកាមោបិ អវិនិព្ភោគធម្មេ ទស្សេតុំ ចិត្តេន សហ ឯកតោ កត្វា អាហ ‘‘ផស្សបញ្ចក’’ន្តិ. ឯកតោ ឧប្បាទោ ឯតេសន្តិ ឯកុប្បាទា, សហ ខីយន្តីតិ សហក្ខយា, ឯកតោ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯកតោ និរុជ្ឈនកាតិ អត្ថោ.

៩៤. សព្ពេស្វេវ ឯកវីសសតេសុ ចិត្តេសុ សមុបលព្ភនតោ សព្ពសាធារណា. កិញ្ចាបិ អនន្តរគាថាយ ចិត្តេន សហ ឯកុប្បាទាទិភាវកថនេនេវ ឥមេសំ សព្ពសាធារណតា វុត្តា, តត្ថ បន ឯកុប្បាទាទិមត្តកថនមេវ ឥច្ឆិតំ, ន សព្ពសាធារណតា. វុត្តោបិ វាយមត្ថោ តត្ថ អបាកដត្តា បុន បាកដំ កត្វា ឥធ វុត្តោតិ.

៩៥-១០០. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតចតុចត្តាលីសកាមាវចរចិត្តេសុ, លោកិយលោកុត្តរវសេន ឯកាទសសុ បឋមជ្ឈានិកចិត្តេសុ ចាតិ បញ្ចបញ្ញាសចិត្តេសុ វិតក្កស្ស ទេសិតត្តា អាហ ‘‘វិតក្កោ…បេ… សមុទីរិតោ’’តិ. វិចារោ បញ្ចបញ្ញាសសវិតក្កចិត្តេសុ ចេវ ឯកាទសសុ ទុតិយជ្ឈានិកចិត្តេសុ ចាតិ ឆសដ្ឋិចិត្តេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ចារោ…បេ… ជាយតេ’’តិ.

ឯកបញ្ញាសចិត្តេសុ បីតីតិ កាយវិញ្ញាណវជ្ជិតេសុ អដ្ឋារសសុ សោមនស្សសហគតកាមាវចរចិត្តេសុ ចេវ ចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានវជ្ជិតតេត្តិំសរូបជ្ឈានិកចិត្តេសុ ចាតិ ឯកបញ្ញាសចិត្តេសុ បីតិ ជាយតិ. តេសដ្ឋិយា សុខន្តិ ឯកបណ្ណាសសប្បីតិកចិត្តេសុ ចេវ ឯកាទសសុ ចតុត្ថជ្ឈានិកចិត្តេសុ, កុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណេ ចាតិ តេសដ្ឋិយា ចិត្តេសុ សុខំ ជាយតិ. តេសដ្ឋិសុខសហគតចិត្តានិ ចេវ តីណិ ច ទុក្ខសហគតានីតិ ឆសដ្ឋិចិត្តេ វជ្ជេត្វា អវសេសបញ្ចបណ្ណាសចិត្តេសុ ឧបេក្ខា ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ឧបេក្ខា បញ្ចបញ្ញាសចិត្តេសូ’’តិ. ទុក្ខំ តីសូតិ ទ្វីសុ បដិឃចិត្តេសុ ចេវ អកុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណេ ចាតិ តីសុ ចិត្តេសុ ទុក្ខំ ជាយតិ. ហោតិ…បេ… សោមនស្សិន្ទ្រិយន្តិ តេសដ្ឋិយា សុខសហគតចិត្តេសុ ឯកមេវ កាយវិញ្ញាណំ អបនេត្វា អវសេសេសុ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ហោតិ. អកុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណវសេន ឯកមេវ ទុក្ខិន្ទ្រិយសហគតំ, តថា កុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណមេវ សុខិន្ទ្រិយសម្បយុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទុក្ខិន្ទ្រិយំ…បេ… សុខិន្ទ្រិយ’’ន្តិ.

អហេតុកវិបាកកិរិយាមនោធាតុវជ្ជិតេសុ មជ្ឈិមគណនាយ បញ្ចាធិកសតបរិមិតេសុ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយាចិត្តេសុ វីរិយំ ទេសិតន្តិ អាហ ‘‘បញ្ចុត្តរ…បេ… អាហា’’តិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេសុ សត្តេ វិនេតិ, វិគតោ វា នាយកោ ឥមស្ស, វិសិដ្ឋោ វា សព្ពលោកស្ស នាយកោ សាមិ, វិសេសេន វា វិនេយ្យសត្តេ និព្ពានបុរំ នេតីតិ វិនាយកោ. សមាធិន្ទ្រិយំ វិចិកិច្ឆាវជ្ជិតវីរិយសហគតចិត្តេសុ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចតុត្តរសតេ’’តិអាទិ.

អដ្ឋារស អហេតុកចិត្តានិ, ទ្វេ ឯកហេតុកចិត្តានិ ច វជ្ជេត្វា អវសេសឯកុត្តរសតេ ចិត្តេ ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពាហេតុកចិត្តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទស វិញ្ញាណេតិ កុសលាកុសលវិបាកវសេន ទ្វិគុណិតេ ចក្ខាទិកេ បញ្ចវិញ្ញាណេ.

១០២-៦. និយតា ន យេវាបនកា វិយ កទាចីតិ អត្ថោ. កថំ បនេតេ ឯកនវុតិយា ចិត្តេស្វេវ ជាយន្តីតិ អាហ ‘‘អហេតុកេសូ’’តិអាទិ. ឯកូនាសីតិយាតិ ទ្វាទស ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរានិ, បញ្ចទស រូបាវចរានិ, ទ្វាទស អរូបាវចរានិ, សមចត្តាលីស លោកុត្តរចិត្តានីតិ ឯវំ ឯកូនាសីតិយា តិហេតុកចិត្តេសុ. អដ្ឋវីសតិយា ចិត្តេតិ សោឡសសុ កាមាវចរកុសលមហាកិរិយាសុ, ទ្វាទសសុ ច លោកិយចតុត្ថជ្ឈានចិត្តេសុ ចាតិ អដ្ឋវីសតិចិត្តេសុ. សាដ្ឋកេ ចត្តាលីសវិធេតិ អដ្ឋសហិតេ ចត្តាលីសវិធេ, អដ្ឋចត្តាលីសវិធេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឆ យុគឡានីតិ កាយបស្សទ្ធិចិត្តបស្សទ្ធាទីនិ ឆ យុគឡានិ. កុសលាព្យាកតា ចាតិ កុសលចិត្តសម្បយោគតោ កុសលា, អព្យាកតចិត្តសម្បយោគតោ អព្យាកតាតិ កុសលេនបកាសនវិធានេសុ ឆេកេន សត្ថុនា បកាសិតា ទេសិតាតិ អត្ថោ.

១០៨-១១១. សំសយោតិ វិចិកិច្ឆា. សា ហិ សំសេតិ សមន្តតោ សេតិ, ‘‘ឯវំ នុ ខោ, នោ នុ ខោ’’តិ បរិសប្បតីតិ សំសយោ. មហន្តេ សីលក្ខន្ធាទិកេ ឯសតិ គវេសតីតិ មហេសី. តេន មហេសិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អដ្ឋសូតិ អដ្ឋលោភសហគតចិត្តេសុ. ចតូសូតិ តេស្វេវ ទិដ្ឋិសហគតចិត្តេសុ. ទិដ្ឋិវិយុត្តេសុ ចតូសូតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វីស្វេវាតិ ទ្វីសុ ទោសមូលកចិត្តេសុ. ទ្វីសុ ជាយន្តិ នោ សហាតិ ទោសមូលេស្វេវ ទ្វីសុ ជាយន្តិ, សហ បន ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧសូយនកាលេ ឥស្សា, មច្ឆរណកាលេ មច្ឆេរន្តិអាទិនា នានា ហុត្វាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. បញ្ចសូតិ បញ្ចសុ សសង្ខារិកចិត្តេសុ.

១១២. ចិត្តស្ស ចេតសិកត្តាភាវេបិ កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មានំ គណនដ្ឋានតោ ‘‘មនោ’’តិ ចិត្តម្បិ វុត្តំ.

១១៤-៥. ឯត្តាវតា ចេតសិកវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯកេកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ លព្ភមានរាសីសុ អង្គវិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘ឯកូនតិំសចិត្តេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ននុ ច ផស្សបញ្ចមករាសិ សព្ពបឋមំ អាគតា, សា កស្មា ន វុត្តាតិ? សព្ពសាធារណភាវតោ. ន ហិ សោ ចិត្តុប្បាទោ អត្ថិ, យោ ផស្សបញ្ចមកវិនិមុត្តោតិ. ឯកាទស បឋមជ្ឈានិកានិ សោមនស្សសហគតានិ, ទ្វាទស សហេតុកកាមាវចរានិ, តថា ចត្តារិ អកុសលានិ, សុខសន្តីរណហសិតុប្បាទានិ ទ្វេតិ ឯកូនតិំសចិត្តេសុ បញ្ចង្គិកំ ឈានំ បញ្ចករាសិសង្ខាតំ មតំ. ចតុ…បេ… និទ្ទិសេតិ ឯកាទស ទុតិយជ្ឈានិកានិ, កុសលវិបាកកិរិយាវសេន ទ្វាទស ឧបេក្ខាសហគតសហេតុកកាមាវចរានិ, ឧបេក្ខាទោមនស្សសហគតានិ អដ្ឋ អកុសលានិ, ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតឧបេក្ខាសហគតានិ ឆ អហេតុកចិត្តានិ ចាតិ ឥមានិ សត្តតិំស ចិត្តានិ យថាយោគំ ចតូហិ ឈានង្គេហិ យុត្តានិ. ឯត្ថ ហិ ឯកាទស ទុតិយជ្ឈានិកានិ វិចារបីតិសុខសមាធីហិ សហគតានិ, ឥតរានិ យថាយោគំ ឧបេក្ខាទោមនស្សេសុ ឯកេកេន វិតក្កវិចារសមាធីហីតិ ចតូហិ សម្បយុត្តានិ.

ឯកាទសវិធន្តិ ឯកាទសវិធំ តតិយជ្ឈានិកចិត្តំ បីតិសុខចិត្តេកគ្គតាយោគតោ តិវង្គិកមុទីរិតំ. ចតុត្តិំស…បេ… មុទីរិតន្តិ ទ្វាទស អរូបាវចរចិត្តានិ, ទ្វាវីសតិ ចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានិកានិ សាសវានាសវានីតិ ចតុត្តិំស ចិត្តានិ យថាយោគំ ឧបេក្ខេកគ្គតាយោគតោ, សុខេកគ្គតាយោគតោ ច ទុវង្គិកមុទីរិតំ. ចតុត្ថជ្ឈានិកានិ ហិ ឯកាទស សុខេកគ្គតាសហិតានិ, សេសានិ តេវីសតិ ឧបេក្ខេកគ្គតាសហិតានិ.

១១៦. សភាវេនាវិតក្កេសូតិ ទុតិយជ្ឈានាទយោ វិយ ភាវនាពលេន វិនា សភាវេនេវ អវិតក្កេសុ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ. តេសុ ហិ វិជ្ជមានានិបិ សេសឈានង្គានិ វិតក្កវិរហេន ឧបនិជ្ឈានកិច្ចេសុ អសមត្ថានិ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘វិតក្កបច្ឆិមកញ្ហិ ឈានង្គំ នាមា’’តិ វុត្តំ. ភាវនាយ អវិតក្កភាវប្បត្តានិ បន ភាវនាពលេនេវ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចេសុ បដុតរា, តស្មា សភាវេនាវិតក្កេសុ ឈានង្គានិ ន ឧទ្ធរេយ្យ. ‘‘ន ឧទ្ធដា’’តិ វា បាឋោ, ន ឧទ្ធដានីតិ អត្ថោ.

យទិ ឯវំ កស្មា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ សរូបេនេវ ចិត្តេកគ្គតា វុត្តា, ននុ តស្សា វិតក្កវិរហេន ឈានង្គកិច្ចេ អសមត្ថតាយ រាសិភជនាភាវតោ យេវាបនកវសេន វចនំ យុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – កុសលាកុសលេសុ អវិជ្ជមានធម្មស្ស វិបាកេសុបិ អនុបលព្ភនតោ ឈានង្គកិច្ចស្ស អករណេបិ កុសលាកុសលេសុ ទេសិតនិយាមេនេវ សរូបេន ឥធាបិ វុត្តា. ហោតុ តាវ ឯតំ, ឈានរាសិយំ វេទនា កស្មា វុត្តា. សា ហិ សព្ពចិត្តសាធារណភាវតោ ផស្សបញ្ចករាសិម្ហិ ចេវ, ឧបេក្ខាទិឥន្ទ្រិយភាវតោ ឥន្ទ្រិយរាសិម្ហិយេវ វត្តព្ពា, ន ឥតរត្ថ តទភាវតោតិ? សច្ចំ, វេទនា បន សព្ពវេទនានំ សាមញ្ញសភាវេន ផស្សបញ្ចកេ អាគតវេទនា ច អបរេន វិសេសវចនេន តត្ថ និទ្ទិដ្ឋា, ន តត្ថ អន្តោករណត្ថំ. តេនេវ ហិ ធម្មសង្គណិយំ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ សង្គហវារេ ឈានង្គរាសិ ន ឧទ្ធដាតិ រូបធាតុយំ តិណ្ណំ មហាភូតានំ អប្បដិឃភាវេបិ កាមធាតុយំ សប្បដិឃមហាភូតេហិ សមានភាវតោ តត្ថាបិ សប្បដិឃភាវោ វិយ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ វេទនាចិត្តេកគ្គតានំ វិតក្កវិយោគេន ឈានកិច្ចាករណេបិ សវិតក្កចិត្តេសុ ឈានចិត្តសមង្គីវេទនាទីហិ សមានត្តា ឈានង្គភាវេន វចនំ នាម យុត្តំ. តេនេវ ច នាមរូបសមាសេ ‘‘ផស្សបញ្ចករាសិឈានទុករាសិឥន្ទ្រិយត្តិករាសី’’តិ វុត្តន្តិ. អថ វា កិំ ឯតាយ យុត្តិចិន្តាយ, ធម្មសភាវវេទិនា តថាគតេន ធម្មសភាវំ អវិរជ្ឈិត្វា ទេសិតន្តិ ន ឯត្ថ អនុយោគោ កាតព្ពោតិ. អហេតុកចិត្តានំ អារម្មណេ សុប្បតិដ្ឋិតតាភាវេន អនិយ្យានិកត្តា វុត្តំ ‘‘សព្ពា…បេ… ន ឧទ្ធរេ’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘ហេតុបច្ឆិមកោ មគ្គោ’’តិ.

១១៧. តីណិ សោឡសចិត្តេសូតិ បន្នរសសុ អហេតុកវិបាកចិត្តេសុ ចេវ កិរិយាមនោធាតុម្ហិ ចាតិ សោឡសសុ ចិត្តេសុ. មនិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ វេទនិន្ទ្រិយេសុ លព្ភមានមេកន្តិ តីណិន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ. ឥមេសុបិ កុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណធាតុយំ មនិន្ទ្រិយសុខិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយវសេន តីណិន្ទ្រិយានិ, អកុសលវិបាកកាយវិញ្ញាណធាតុយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយេន សហ តីណិ, សុខសន្តីរណេ សោមនស្សិន្ទ្រិយេន សហ តីណិ, អវសេសតេរសចិត្តេសុ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយេន សហ តីណីតិ. ឯត្ថ ចិត្តន្តិ សសម្បយុត្តធម្មស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស អធិប្បេតត្តា មនិន្ទ្រិយស្សាបិ អាធារភាវោ យុជ្ជេយ្យ. ឥតរថា ហិ មនិន្ទ្រិយន្តិ ចិត្តស្សេវ គហណេ តស្ស អត្តនោ ច អាធារភាវោ ន យុជ្ជតីតិ. ឯកស្មិំ បន ចត្តារីតិ ឯកស្មិំ វិចិកិច្ឆាសហគតេ វីរិយិន្ទ្រិយមនិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយឧបេក្ខិន្ទ្រិយវសេន ចត្តារិ. បញ្ច តេរសសូតិ ឋបេត្វា វិចិកិច្ឆាសហគតំ អវសេសានិ ឯកាទស អកុសលចិត្តានិ, កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយន្តិ តេរសសុ ចិត្តេសុ វីរិយិន្ទ្រិយាទីនិ តីណិ, សមាធិន្ទ្រិយំ, វេទនិន្ទ្រិយេសុ លព្ភមានំ ឯកន្តិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. ឯត្ថ ហិ ទ្វីសុ ទោសមូលេសុ វីរិយិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយមនិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយទោមនស្សិន្ទ្រិយវសេន បញ្ច, បញ្ចសុ សោមនស្សសហគតេសុ បុរិមានិ ចត្តារិ សោមនស្សិន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ បញ្ច, សេសេសុ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ បញ្ច ហោន្តិ.

១១៨. សត្ត ទ្វាទសចិត្តេសូតិ ទ្វាទសសុ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេសុ សទ្ធាសតិសមាធិវីរិយជីវិតមនិន្ទ្រិយានិ ច វេទនិន្ទ្រិយេសុ លព្ភមានមេកន្តិ សត្ត ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថ ហិ ឆសុ សោមនស្សសហគតេសុ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ ឆ សោមនស្សិន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ សត្ត, ឥតរេសុ ឆសុ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ សត្ត ហោន្តិ. ឯកេនូនេសុ…បេ… មនេសុ ចាតិ ទ្វាទស ញាណសម្បយុត្តានិ កាមាវចរានិ, សត្តវីសតិ លោកិយជ្ឈានចិត្តានិ ចាតិ ឯកូនចត្តាលីសវិធេសុ លោកិយចិត្តេសុ បុរិមានិ សត្ត, បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ចាតិ អដ្ឋេវ ឥន្ទ្រិយានិ. ឯត្ថ ហិ សោមនស្សសហគតេសុ ឆសុ កាមាវចរេសុ, ទ្វាទសសុ រូបាវចរចតុក្កជ្ឈានេសុ ចាតិ អដ្ឋារសចិត្តេសុ សោមនស្សិន្ទ្រិយេន, សេសេសុ ច ឧបេក្ខិន្ទ្រិយេន សទ្ធិំ យោជេត្វា អដ្ឋិន្ទ្រិយានិ វេទិតព្ពានិ.

១១៩. ចត្តាលីសាយ ចិត្តេសុ នវកន្តិ សមចត្តាលីសវិធេសុ លោកុត្តរចិត្តេសុ បុរិមានិ អដ្ឋឥន្ទ្រិយានិ, អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយំ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ ឥមេសុ លព្ភមានមេកន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ នវកា. សោតាបត្តិមគ្គេសុ ហិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ លព្ភតិ. សោតាបត្តិផលតោ បដ្ឋាយ អរហត្តមគ្គបរិយោសានេសុ តំ ន លព្ភតិ. តស្ស ឋានេ អញ្ញិន្ទ្រិយំ. អរហត្តផលេ តម្បិ ន លព្ភតិ. តស្ស ឋានេ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ តិដ្ឋតីតិ. ឯវន្តិ ឆហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សម្បយុត្តស្ស អភាវតោ កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ ចត្តារិ, កត្ថចិ បញ្ច, កត្ថចិ សត្ត, កត្ថចិ អដ្ឋ, កត្ថចិ នវិន្ទ្រិយានីតិ ឯវំ ឆហិ អាការេហិ ឥន្ទ្រិយយោគោបិ, ន កេវលំ ឈានង្គយោគោវ, អថ ខោ ឥន្ទ្រិយេហិ សហ ចិត្តុប្បាទានំ សម្បយោគោបិ វេទិតព្ពោតិ.

១២០-៣. ឥទានិ មគ្គង្គសម្បយោគំ ទស្សេន្តោ បឋមំ តាវ យេសុ ចិត្តេសុ មគ្គង្គានិ ន លព្ភន្តិ, តានិ ទស្សេត្វា បច្ឆា មគ្គង្គយោគចិត្តុប្បាទេ ទស្សេតុំ ‘‘អមគ្គង្គានី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ឯកវីសសតប្បភេទេ ចិត្តស្មិំ, ឥមស្មិំ មគ្គង្គាធិការេ វា. វិញ្ញាណេសុ ទ្វិបញ្ចសូតិ សភាវាវិតក្កេសុ ចក្ខាទីសុ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ. កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេសុ ឈានង្គាភាវោ, អហេតុកេសុ ច មគ្គង្គាភាវោ វុត្តោវ, អឈានង្គានិ បន តត្ថ អធិការវសេន វុត្តានិ, ឥធ បសង្គាគតវសេន. អមគ្គង្គានិ តត្ថ បសង្គាគតវសេន, ឥធ អធិការវសេនាតិ ន កោចិ បុនរុត្តិទោសោ.

ឯកន្តិ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ ចិត្តំ. តញ្ហិ មិច្ឆាសង្កប្បមិច្ឆាវាយាមយោគតោ ទ្វេ មគ្គង្គានិ ឯត្ថាតិ ទុមគ្គង្គំ. តិមគ្គង្គានិ សត្តសូតិ ចត្តារិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តានិ, ទ្វេ ទោសមូលានិ, ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តន្តិ សត្តសុ មិច្ឆាសង្កប្បមិច្ឆាវាយាមមិច្ឆាសមាធិយោគតោ តិមគ្គង្គានិ. ចត្តាលីស…បេ… ចតុរង្គិកោតិ ទ្វាទស ញាណវិប្បយុត្តានិ, ចត្តារិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តានិ, បឋមជ្ឈានិកវជ្ជានិ ចតុវីសតិ មហគ្គតចិត្តានីតិ ចត្តាលីសចិត្តេសុ យោ មគ្គោ លព្ភតិ, សោ យថាយោគំ សម្មាសង្កប្បសម្មាវាយាមសម្មាសតិសម្មាសមាធិយោគតោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បមិច្ឆាវាយាមមិច្ឆាសមាធិយោគតោ, សម្មាទិដ្ឋិសម្មាវាយាមសម្មាសតិសម្មាសមាធិយោគតោ ច ចតុរង្គិកោ មតោ. តត្ថ ញាណវិប្បយុត្តេសុ ទ្វាទសសុ បឋមានិ ចត្តារិ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេសុ មជ្ឈិមានិ, សេសេសុ បច្ឆិមានិ លព្ភន្តិ.

បញ្ចទ្ទសសុ…បេ… បញ្ចង្គិកោតិ ទ្វាទសសុ ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរេសុ ចេវ តីសុ លោកិយបឋមជ្ឈានិកេសុ ចាតិ បន្នរសសុ ចិត្តេសុ សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បសម្មាវាយាមសម្មាសតិសម្មាសមាធិវសេន បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ. ននុ ច សម្មាវាចាទយោ កាមាវចរេសុ លព្ភន្តីតិ? សច្ចំ លព្ភន្តិ, បាឋេ បន អនាគតត្តា ឥធ បរិច្ចត្តាតិ. ទ្វត្តិំសចិត្តេសូតិ បឋមជ្ឈានិកវជ្ជេសុ ទ្វត្តិំសលោកុត្តរចិត្តេសុ. សត្តង្គិកោតិ អវិតក្កត្តា សម្មាសង្កប្បោ ន លព្ភតីតិ តំ បរិច្ចជិត្វា អវសេសសត្តមគ្គង្គវសេន សត្តង្គិកោ វុត្តោ.

យត្ថ បន សម្មាសង្កប្បោ លព្ភតិ, តត្ថ តេន សហ អដ្ឋង្គិកោតិ អាហ ‘‘មគ្គោ អដ្ឋសូ’’តិអាទិ. តត្ថ អដ្ឋសុ ចិត្តេសូតិ បឋមជ្ឈានិកេសុ អដ្ឋសុ លោកុត្តរចិត្តេសុ. ឯវន្តិ ឆហិ មគ្គង្គេហិ សម្បយុត្តស្ស អភាវតោ កត្ថចិ ទ្វេ មគ្គង្គានិ, កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ ចត្តារិ, កត្ថចិ បញ្ច, កត្ថចិ សត្ត, កត្ថចិ អដ្ឋាតិ ឯវំ ឆហិ បការេហិ.

១២៤-៦. ឥទានិ ពលសម្បយោគំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពលានិ ទ្វេ’’តិអាទិ. តត្ថ វីរិយពលសមាធិពលវសេន ទ្វេ ពលានិ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយេ វិភង្គវារេ អាគតានិ វីរិយពលសមាធិពលានិ បច្ចេកំ លព្ភន្តីតិ ‘‘ទ្វេ ទ្វិចិត្តេសូ’’តិ វុត្តំ. ឯកស្មិំ តីណីតិ ឯកស្មិំ វិចិកិច្ឆាសហគតេ វីរិយពលអហិរិកពលអនោត្តប្បពលវសេន តីណិ ពលានិ. ឯកាទសសុ ចត្តារីតិ វិចិកិច្ឆាសហគតវជ្ជេសុ ឯកាទសសុ អកុសលចិត្តេសុ សមាធិពលញ្ចេវ បុព្ពេ វុត្តានិ តីណីតិ ចត្តារិពលានិ. ឆ ទ្វាទសសូតិ ទ្វាទសសុ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេសុ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិហិរិឱត្តប្បវសេន ឆ ពលានិ.

ឯកូនាសីតិយា សត្តាតិ ទ្វាទសសុ ញាណសម្បយុត្តកាមាវចរចិត្តេសុ ចេវ សត្តវីសតិមហគ្គតចិត្តេសុ ច ចត្តាលីសាយ លោកុត្តរចិត្តេសុ ចាតិ ឯកូនាសីតិវិធេសុ ចិត្តេសុ សទ្ធាវីរិយសតិសមាធិបញ្ញាហិរិឱត្តប្បវសេន សត្ត ពលានិ. សោឡសេវាពលានីតិ បញ្ចទស អហេតុកវិបាកានិ, កិរិយាមនោធាតុអាវជ្ជនញ្ចាតិ សោឡស ពលវិប្បយោគតោ អពលចិត្តានិ. ឯវន្តិ បញ្ចហិ ពលេហិ សម្បយុត្តស្ស អភាវតោ កត្ថចិ ទ្វេ, កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ ចត្តារិ, កត្ថចិ ឆ, កត្ថចិ សត្តាតិ បញ្ចហិ អាការេហិ សពលំ, ឥមេសុ ឯកស្សាបិ អភាវតោ អពលម្បិ ច វិញ្ញេយ្យំ, វិជានិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ហេតុរាសិអាទយោ វិនិច្ឆយភាវតោ ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. យេសុ ចិត្តេសុ យានិ ឈានង្គមគ្គង្គពលិន្ទ្រិយានិ ជាយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ ឥន្ទ្រិយានំ ឱសានករណំ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ចេតសិកវិភាគនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.