៤. ចតុត្ថោ បរិច្ឆេទោ

ឯកវិធាទិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២៨-៣០. វិជាននសភាវតោតិ អារម្មណវិជាននសភាវត្តា. ននុ ច ហេដ្ឋា សារម្មណតោ ឯកវិធភាវោ វុត្តោតិ? សច្ចំ វុត្តោ, សោ បន ចេតសិកានញ្ច សាធារណោតិ ឥធ តព្ពិវជ្ជនត្ថំ វិជាននលក្ខណតាវ វុត្តា. សង្ខេបគណនវសេន ច សហេតុកានំ ឯកសត្តតិវិធតា វុត្តា. ហេតុវាទិនាតិ កុសលាកុសលាព្យាកតហេតូនំ ព្យាករណកុសលេន. អថ វា ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា, តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហា’’តិ (អប. ថេរ ១.១.២៨៦; មហាវ. ៦០) វចនតោ តំតំបច្ចយុប្បន្នធម្មានំ តំតំបច្ចយវាទិនា.

១៣១-៤. សវត្ថុកាវត្ថុកតោតិ ឯកន្តេន សព្ពវត្ថុនិស្សិតភាវតោ ចេវ តទភាវតោ ច. កេចិ បន ហទយវត្ថុវសេន សវត្ថុកាវត្ថុកតំ វណ្ណេន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ សវត្ថុកនិទ្ទេសេ ‘‘សព្ពោ កាមវិបាកោ’’តិ បសាទនិស្សិតានម្បិ សង្គហិតត្តា. ឧភយវសេនាតិ សវត្ថុកាវត្ថុកវសេន. កានិចិ ហិ ចិត្តានិ ឯកន្តេន សវត្ថុកានិ, កានិចិ អវត្ថុកានេវ, កានិចិ ឧភយសភាវានិ. តថា ចេវ និទ្ទិសតិ ‘‘សព្ពោ កាមវិបាកោ ចា’’តិអាទិ.

សព្ពោ កាមវិបាកោ ចាតិ សហេតុកាហេតុកភិន្នោ សព្ពោ តេវីសតិវិធោ កាមាវចរវិបាកោ ច. អាទិមគ្គោតិ សោតាបត្តិមគ្គោ. សោ ហិ សព្ពលោកុត្តរេសុ អាទិតោ ឧប្បជ្ជនតោ, អដ្ឋសុ អរិយបុគ្គលេសុ អាទិបុគ្គលស្ស សម្ពន្ធីតិ វា ‘‘អាទិមគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ. វិនា វត្ថុន្តិ សកសកវត្ថុំ វិនា នុប្បជ្ជន្តិ. តេនេវ ហេតានិ អរូបភវេ នុប្បជ្ជន្តិ តត្ថ វត្ថូនំ អភាវតោ. ‘‘នុប្បជ្ជន្តិ វិនា វត្ថុ’’ន្តិ ច ឥទំ អន្តោភាវិតការណត្ថំ កត្វា វុត្តំ. តេន យស្មា វត្ថុំ វិនា នុប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ឯកន្តេន សវត្ថុកាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯកន្តេន អវត្ថុកា អរូបភវេយេវ បដិសន្ធាទិវសេន បវត្តនតោ. កថំ បន រូបសន្និស្សយេន វិនា តត្ថ អរូបំ បវត្តតិ, កស្មា ន បវត្តតិ បញ្ចវោការេតិ? តថា អទស្សនតោ. យទិ ឯវំ កពឡីការាហារេនបិ វិនា រូបធាតុយំ រូបេន បវត្តិតព្ពំ, កិំ ការណា? កាមធាតុយំ តថា អទស្សនតោ. អបិ តុ យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស បវត្តិការណំ រូបេ អវិគតតណ្ហំ, តស្ស សហ រូបេន បវត្តិ. យស្ស បន និព្ពត្តិការណំ រូបេ វិគតតណ្ហំ, តស្ស វិនា រូបេន បវត្តិ ការណស្ស តំវិមុខតាយាតិ រូបសន្និស្សយេន វិនា តត្ថ អរូបំ បវត្តតិ. ទ្វេចត្តាលីស សេសានីតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ កុសលកិរិយាវសេន សោឡស កាមាវចរានិ, តថេវ អដ្ឋ អរូបាវចរានិ, បឋមមគ្គវជ្ជានិ សត្ត លោកុត្តរានិ, បដិឃទ្វយវជ្ជិតទសអកុសលានិ ចេតិ ទ្វេចត្តាលីស វុត្តាវសេសចិត្តានិ.

១៣៥-៧. រូបាទីសុ ឯកេកមេវ អារម្មណំ ឥមស្សាតិ ឯកេការម្មណំ. តស្ស តស្ស អារម្មណស្ស អាបាថគតកាលេ តំតំវិជាននវសេន បញ្ចបិ អារម្មណានិ ឥមស្សាតិ បញ្ចារម្មណំ. ឯវម្បីតិ ន កេវលំ សវត្ថុកាទិវសេនេវ, អថ ខោ ឯកេការម្មណាទិតោបិ. អភិញ្ញាវជ្ជិតានំ សព្ពមហគ្គតានម្បិ ធម្មារម្មណភាវេន ឯការម្មណត្តា អាហ ‘‘សព្ពំ មហគ្គត’’ន្តិ. បណ្ណត្តារម្មណតោ ឯការម្មណន្តិ កេចិ. តំ អរូបាវចរទុតិយចតុត្ថជ្ឈានានិ បត្វា ន យុជ្ជតិ តេសំ មហគ្គតារម្មណត្តា. អភិញ្ញាទ្វយស្ស ឆឡារម្មណិកភាវេន, តស្ស ច រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានតោ អភិន្នត្តា តំ បហាយ ‘‘តេចត្តាលីសា’’តិ វុត្តំ.

១៤១. បុញ្ញវិបាកកិរិយតោ កាមេ ទ្វាទសាតិ សម្ពន្ធោ. ធាតិ និបាតមត្តំ. បុញ្ញវិបាកក្រិយតោតិ ញាណវិប្បយុត្តកុសលវិបាកកិរិយតោ.

១៤៣-៩. ឥរិយាយ កាយិកាយ កិរិយាយ បវត្តិបថភាវតោ ឥរិយាបថោ, គមនាទិ. អត្ថតោ តទវត្ថា រូបប្បវត្តិ. កាមញ្ចេត្ថ រូបវិនិមុត្តោ ឥរិយាបថោ, វិញ្ញត្តិ វា នត្ថិ, តថាបិ សព្ពំ រូបសមុដ្ឋាបកចិត្តំ ឥរិយាបថុបត្ថម្ភកំ, វិញ្ញត្តិវិការុប្បាទនញ្ច ហោតិ. យំ បន ចិត្តំ វិញ្ញត្តិជនកំ, តំ ឯកំសតោ ឥតរទ្វយស្ស ជនកំ អវិនាភាវតោ, តថា ឥរិយាបថុបត្ថម្ភកំ រូបស្សាតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘រូបីរិយាបថវិញ្ញត្តិ-ជនកាជនកាទិតោ’’តិ ឥរិយាបថវិញ្ញត្តីនំ វិសុំ គហណំ. ជនកាជនកាទិតោតិ តិណ្ណម្បិ ជនកតោ, កស្សចិបិ អជនកតោ, ទ្វិន្នំ ឯកស្ស ច ជនកតោ. កានិចិ ហិ ចិត្តានិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ឥរិយាបថំ កប្បេន្តិ, វិញ្ញត្តិំ ជនយន្តិ. កានិចិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ឥរិយាបថំ កប្បេន្តិ, វិញ្ញត្តិំ ន ជនយន្តិ. កានិចិ រូបមេវ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ឥតរទ្វយំ ន ករោន្តិ. កានិចិ តីណិ ន ករោន្តេវ. តថា ចេវ ទស្សេតិ ‘‘ទ្វាទសាកុសលា’’តិអាទិ. ឯវញ្ចាបិ ហិ តំ ចិត្តន្តិ ន កេវលំ អហេតុកាទិតោវ, ឯវំ រូបាទិជនកាទិតោបិ តំ ចតុព្ពិធំ. ‘‘ឯវញ្ចាទិម្ហិ ត’’ន្តិបិ លិខន្តិ. តស្ស បន អាទិម្ហិ និក្ខិត្តំ ចិត្តំ ឯវញ្ច ចតុព្ពិធន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ រូបជនកាទីសុ. ទស កិរិយាតិ មនោធាតុវជ្ជា ទស កិរិយា.

សមុដ្ឋាបេន្តិ រូបានីតិ អត្តនោ ឧប្បាទក្ខណេយេវ អត្តនា ជនេតព្ពរូបានិ សមុដ្ឋាបេន្តិ. កប្បេន្តីតិ សន្នាមេន្តិ. យថាបវត្តំ ឥរិយាបថំ ឧបត្ថម្ភេន្តិ. យថា ហិ អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានេហិ វីថិចិត្តេហិ អព្ពោកិណ្ណេ ភវង្គេ បវត្តមានេ អង្គានិ ឱសីទន្តិ, បវេធន្តា វិយ ហោន្តិ, ន ឯវំ ទ្វត្តិំសវិធេសុ វក្ខមានេសុ ច ឆព្ពីសតិវិធេសុ ជាគរណចិត្តេសុ បវត្តមានេសុ. តទា បន អង្គានិ ឧបត្ថទ្ធានិ យថាបវត្តឥរិយាបថភាវេនេវ បវត្តន្តិ. ជនយន្តិ ច វិញ្ញត្តិន្តិ មនោទ្វារេ បវត្តា ឯវ វិញ្ញត្តិំ ជនយន្តិ, ន បន បញ្ចទ្វារេ បវត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ ឈានង្គយោគាភាវេន រូបាជនកត្តា អាហ ‘‘ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណា’’តិ. ឈានង្គានិ ហិ ចិត្តេន សហ រូបសមុដ្ឋាបកានិ, តេសំ អនុពលប្បទាយកានិ មគ្គង្គាទីនិ តេសុ វិជ្ជមានេសុ សវិសេសំ រូបប្បវត្តិទស្សនតោ. អរូបវិបាកា បន រូបវិរាគភាវនាយ និព្ពត្តត្តា ហេតុនោ តំវិមុខតាយ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តីតិ អាហ ‘‘វិបាកា ច អរូបិសូ’’តិ.

១៥០. សព្ពេសំ សន្ធិចិត្តន្តិ សព្ពេសំ សត្តានំ បដិសន្ធិចិត្តំ. តញ្ហិ វត្ថុទុព្ពលតាយ, អប្បតិដ្ឋិតតាយ, បច្ចយវេកល្លតោ, អាគន្តុកតាយ ច រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ហិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សហជាតំ វត្ថុ បច្ឆាជាតបច្ចយរហិតំ, អាហារាទីហិ ច អនុបត្ថទ្ធំ ទុព្ពលំ, តស្ស ច ទុព្ពលត្តា តន្និស្សិតវិញ្ញាណម្បិ ទុព្ពលន្តិ. យថា ច បបាតេ បតិតោ អញ្ញស្ស និស្សយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ តម្បិ ភិន្នសន្តតិយំ កម្មក្ខិត្តតាយ បបាតេ បតិតំ វិយ អប្បតិដ្ឋិតំ ន រូបសមុដ្ឋាបនេ ឧស្សហតិ ច វត្ថុនោ ច អត្តនា សហ អបច្ឆា អបុរេ ឧប្បជ្ជមានត្តា បុរេជាតបច្ចយស្ស អលាភតោ. យថា បន អាគន្តុកោ បុរិសោ អគតបុព្ពំ ទេសំ គតោ អញ្ញេសំ ‘‘ឯថ ភោ អន្តោគាមេ វោ អន្នបានគន្ធមាលាទីនិ ទស្សាមី’’តិ វត្តុំ ន សក្កោតិ អត្តនោ អវិសយតាយ, អប្បហុតាយ ច, ឯវមេវំ បដិសន្ធិចិត្តម្បិ អាគន្តុកន្តិ. ឯវំ វត្ថុទុព្ពលតាទីហិ ការណេហិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ. អបិច អាហារិន្ទ្រិយាទិវសេន យេហាការេហិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ចិត្តចេតសិកា បច្ចយា ហោន្តិ, តេហិ សព្ពេហិ បដិសន្ធិយំ ចិត្តចេតសិកា សមតិំសកម្មជរូបានំ យថាយោគំ បច្ចយា ហោន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ –

‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតា អាហារា សម្បយុត្តានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៩).

តស្មា សមតិំសកម្មជរូបានិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ឋានំ គហេត្វា ឋិតានីតិ បដិសន្ធិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ វេទិតព្ពំ.

ចុតិចិត្តញ្ចារហតោតិ ឯត្ថ ខីណាសវស្ស ចុតិចិត្តំ ឧបសន្តវដ្ដមូលស្មិំ សន្តានេ សាតិសយំ សន្តវុត្តិតាយ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ, អនាគាមិអាទីនំ តទភាវតោតិ វទន្តិ. ដីកាការោ បន អានន្ទាចរិយោ ភណតិ –

‘‘កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, រូបាវចរេ, អរូបាវចរេ បច្ឆិមភវិកានំ, យេ ច រូបាវចរំ, អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ចវន្តានំ, តេសំ វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈិស្សតិ, នោ ច តេសំ កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈិស្សតីតិ វចនតោ អញ្ញេសម្បិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ.

អាចរិយស្ស ហិ អយមធិប្បាយោ – ‘‘កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តស្សា’’តិ ឯតេន អវិសេសេន កាមាវចរសត្តានំ ចុតិចិត្តស្ស, ‘‘យេ ច រូបាវចរំ…បេ… និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ ឥមិនា កាមភវតោ ចវិត្វា រូបារូបភវូបបជ្ជនកានំ កាមាវចរចុតិចិត្តស្សាបិ ឧប្បាទក្ខណតោ ឧទ្ធំ វចីសង្ខារស្ស និរោធំ វត្វា កាយសង្ខារស្ស តទភាវវចនតោ ចុតិចិត្តស្ស កាយសង្ខារាសមុដ្ឋាបនំ សិទ្ធំ. យទគ្គេន ច តំ កាយសង្ខារំ ន សមុដ្ឋាបេតិ, តទគ្គេន តំ សេសរូបម្បិ ន ជនេតិ. ន ហិ រូបសមុដ្ឋាបកស្ស គព្ភគតតាទិវិពន្ធាភាវេ កាយសង្ខារាសមុដ្ឋាបនេ ការណំ អត្ថិ. ន ច យុត្តំ ចុតិតោ ឧទ្ធំ ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ចស្ស រូបំ បវត្តតីតិ, នាបិ ‘‘ចុតិចិត្តំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ បាឡិ អត្ថិ, ន ចាបិ វដ្ដមូលានុបសមោ ចុតិចិត្តស្ស រូបុប្បាទនេ ការណំ ចុតិចិត្តេន ន ឧប្បន្នានម្បិ តតោ បុរិមតរេហិ ឧប្បន្នានំ វិយ ភវន្តរេ អនុប្បជ្ជនតោ, តស្មា សព្ពេសម្បិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ. យទិ កាយសង្ខារសមុដ្ឋាបនមេវ រូបជននារហភាវំ សាធេតិ, តទា ចតុត្ថជ្ឈានេ កថន្តិ? នាយំ ទោសោ, តស្ស ភាវនាពលេន សាតិសយំ សន្តវុត្តិតាយ កាយសង្ខារាសមុដ្ឋាបនេបិ មរណាសន្នចិត្តានំ វិយ បរិទុព្ពលត្តាភាវតោ រូបសមុដ្ឋាបនេ វិពន្ធោ នត្ថីតិ. កុតោ បន បដ្ឋាយ ចិត្តជរូបំ នុប្បជ្ជតីតិ? យតោ បដ្ឋាយ កាយសង្ខារេ នុប្បជ្ជតិ. កទា ច កាយសង្ខារោ នុប្បជ្ជតីតិ? ចុតិតោ បុព្ពេ ទ្វត្តិំសមចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ នុប្បជ្ជតិ, តេត្តិំសមចិត្តក្ខណេ ឧប្បន្នំ បច្ឆិមសោឡសកតោ បុរេតរមេវ និរុជ្ឈតីតិ វទន្តិ. ‘‘យស្ស កាយសង្ខារោ ន និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តសង្ខារោ ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.១១៣) បញ្ហេ ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ កាយសង្ខារោ ច ន និរុជ្ឈតិ, ចិត្តសង្ខារោ ច ន និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បច្ឆិមចិត្តស្សេវ វជ្ជិតត្តា ចុតិតោ ទុតិយតតិយចិត្តេនាបិ សហ និរុជ្ឈតីតិ អបរេ. យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯត្ថ ‘‘យស្សា’’តិ កាមាវចរចុតិចិត្តស្ស អនន្តរបច្ចយភូតំ ចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ តស្ស ឧប្បាទតោបិ ឧទ្ធំ កាយសង្ខារាភាវវចនេន ហេដ្ឋិមកោដិយា ចុតិតោ តតិយចិត្តេនេវ សហ និរុជ្ឈតិ. ទុតិយចិត្តំ ន បាបុណាតីតិ ឯកេ.

១៥១-៧. ឯកំ ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ ឋានានិ ឥមស្សាតិ ឯកទ្វិតិចតុដ្ឋានំ, ឯកទ្វិតិចតុដ្ឋានត្តាតិ អត្ថោ. ឋានន្តិ ច ឥធ កិច្ចមធិប្បេតំ. តញ្ហិ តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ធម្មា អវដ្ឋិតា វិយ ហោន្តីតិ ‘‘ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. មំសចក្ខុទិព្ពចក្ខុញាណចក្ខុពុទ្ធចក្ខុសមន្តចក្ខុវសេន បញ្ច និម្មលានិ លោចនានិ ឥមស្សាតិ បញ្ចនិម្មលលោចនោ.

និប្បបញ្ចេនាតិ រាគាទិបបញ្ចរហិតេន. រាគាទយោ ហិ សំសារេ បបញ្ចនតោ ‘‘បបញ្ចា’’តិ វុច្ចន្តិ.

អាវជ្ជនេ បដិច្ឆនេ ឋានេ មនោធាតុត្តិកន្តិ សម្ពន្ធោ, កិរិយាមនោធាតុ អាវជ្ជនដ្ឋានេ, វិបាកទ្វយំ សម្បដិច្ឆនដ្ឋានេតិ អត្ថោ.

‘‘សោមនស្សយុត្តសន្តីរណំ បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណំ សិយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សន្តីរណ’’ន្តិ អធិការតោវ លព្ភតីតិ គាថាពន្ធសុខត្ថំ ‘‘សោមនស្សយុត’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ.

ពលវារម្មណេ សតីតិ តទារម្មណកិច្ចស្ស ពលវារម្មណេយេវ លព្ភនតោ វុត្តំ, ន ឥមស្សេវ អាវេណិកភាវេន សព្ពេសម្បិ តទារម្មណានំ ពលវារម្មណេយេវ ឧប្បជ្ជនតោ. វោដ្ឋព្ពនន្តិ កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុសង្ខាតំ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ ចិត្តំ.

១៥៨-៩. សព្ពេសន្តិ សព្ពេសំ កាមរូបារូបភវិកសត្តានំ. ឥមិនា ឥទំ ទស្សេតិ – បញ្ចទ្វារេសុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ កេសញ្ចិទេវ សត្តានំ អរូបភវេ សព្ពសោ បញ្ចទ្វារិកចិត្តប្បវត្តិយា, រូបភវេ ច ទ្វារត្តយប្បវត្តិយា អភាវតោ. មនោទ្វារេ អាវជ្ជនកិច្ចំ បន សព្ពេសមេវ សចិត្តកសត្តានំ ករោតីតិ. ទ្វិដ្ឋានិកំ នាម ហោតីតិ យថាវុត្តដ្ឋានទ្វយវន្តតាយ ទ្វិដ្ឋានិកចិត្តំ នាម ហោតិ. កេចិ បន ‘‘សោមនស្សសហគតសន្តីរណំ កាមសុគតិយំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, តស្មា តំ បញ្ចដ្ឋានិក’’ន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ បដ្ឋានេ តថា អទីបិតត្តា. តត្ថ ហិ –

‘‘ឧបេក្ខាសហគតំ ធម្មំ បដិច្ច ឧបេក្ខាសហគតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នហេតុបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ (បដ្ឋា. ២.៧.៨) ‘‘អហេតុកំ ឧបេក្ខាសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា, តយោ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ, ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា, អហេតុកបដិសន្ធិក្ខណេ ឧបេក្ខាសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា, តយោ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ, ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា’’តិ (បដ្ឋា. ២.៧.៨) –

ឯវំ ឧបេក្ខាសហគត-បទស្ស បវត្តិបដិសន្ធិវសេន បដិច្ចនយោ ឧទ្ធដោ. បីតិសហគតសុខសហគត-បទានំ បន –

‘‘បីតិសហគតំ ធម្មំ បដិច្ច បីតិសហគតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នហេតុបច្ចយា. អហេតុកំ បីតិសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា, តយោ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ, ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា. សុខសហគតំ ធម្មំ បដិច្ច សុខសហគតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នហេតុបច្ចយា. អហេតុកំ សុខសហគតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា, តយោ ខន្ធេ បដិច្ច ឯកោ ខន្ធោ, ទ្វេ ខន្ធេ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា’’តិ (បដ្ឋា. ២.៧.៦) –

ឯវំ បវត្តិវសេនេវ ឧទ្ធដោ, ន ‘‘អហេតុកបដិសន្ធិក្ខណេ’’តិអាទិនា បដិសន្ធិវសេន, តស្មា យថាធម្មសាសនេ អវចនម្បិ អភាវមេវ ទីបេតីតិ ន តស្ស បដិសន្ធិទានំ អត្ថីតិ ទ្វិដ្ឋានិកតាវ វុត្តាតិ. តេ មហគ្គតវិបាកា នវាតិ សម្ពន្ធោ.

១៦២. ឆទ្វារា ឯវ ឆទ្វារិកា. អថ វា ឆទ្វារិកេសូតិ ឆទ្វារិកចិត្តេសូតិ អត្ថោ.

១៦៤-៦. ‘‘បញ្ចកិច្ច’’ន្តិអាទិ យថាវុត្តានមេវ និគមនំ. សេសន្តិ អដ្ឋសដ្ឋិវិធំ ចិត្តំ. ឯកកិច្ចយោគតោ, ឯកំ កិច្ចមស្សាតិ វា ឯកំ, ឯកមេវ ឯកកំ. សព្ពចិត្តានំ កិច្ចវសេន និទ្ទេសដ្ឋានេយេវ កិច្ចានំ បដិបាដិម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘ភវង្គាវជ្ជន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ ចុតិបរិយោសានំ វត្តព្ពន្តិ? សច្ចំ, ចុតិបដិសន្ធីនំ បន បាកដត្តា តថា ន វុត្តំ. ភវស្ស ហិ បដិសន្ធិ អាទិ, ចុតិ បរិយោសានន្តិ បាកដមេវ, តស្មា បាកដដ្ឋានំ បហាយ អបាកដដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ភវង្គមេវ អាទិតោ វុត្តំ. តទារម្មណំ បន កិញ្ចាបិ អបាកដំ, អថ ខោ អនេកន្តិកំ កិស្មិញ្ចិ ភវេ កត្ថចិ ជវនវីថិយំ អលព្ភនតោតិ ឯកន្តលព្ភមានបរិទីបនត្ថំ តំ ន វុត្តំ. អថ វា តទារម្មណចិត្តម្បិ យេភុយ្យេន ភវង្គនាមំ លព្ភតីតិ បុរិមជវនវីថិយំ តទារម្មណំ បច្ឆិមជវនវីថិយា អាវជ្ជនស្ស បុរេចរភូតំ ភវង្គ-គ្គហណេនេវ សង្គហិតន្តិ វិសុំ ន វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘បញ្ចទ្វារេសុ បវត្តិវសេន បញ្ចវិធតាយ ទស្សនត្ថំ ‘ភវង្គាវជ្ជន’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តត្ថ បន អប្បវត្តមានានំ កេសញ្ចិ សព្ភាវតោ តំ ន យុជ្ជតិ, ឆទ្វារប្បវត្តិវសេន ឆព្ពិធត្តនយទស្សនត្ថន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. យថា ចេត្ថ ‘‘ភវង្គាវជ្ជន’’ន្តិអាទិនា ចក្ខុទ្វារេ វុត្តំ, ឯវំ សោតទ្វារាទីសុបិ ទស្សនាទិំ អបនេត្វា សវនាទិំ បក្ខិបិត្វា កិច្ចប្បវត្តិ យោជេតព្ពា. មនោទ្វារេ បន –

‘‘ភវង្គំ បឋមំ ហោតិ, តតោ អាវជ្ជនំ មតំ;

ទុតិយំ តមតិក្កម្ម, ជវនំ តតិយំ សិយា’’តិ. –

យោជនា ទដ្ឋព្ពា. ឆន្នំ វិញ្ញាណានន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បញ្ចន្នំ, មនោវិញ្ញាណស្ស ច. សត្តវិញ្ញាណធាតូនន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតាទីនំ បញ្ចន្នំ, មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយស្សាតិ សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ.

១៦៩-៧១. បញ្ចាភិញ្ញាវិវជ្ជិតន្តិ –

‘‘ឥទ្ធិវិធំ ទិព្ពសោតោ, បរចិត្តវិជាននា;

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ, ទិព្ពចក្ខូតិ បញ្ចធា’’តិ. –

ឯវមាគតាហិ បញ្ចហិ អភិញ្ញាហិ យុត្តេន រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានចិត្តេន វជ្ជិតំ. ទិព្ពសោតាទីនំ ឯកេការម្មណត្តេបិ បញ្ចន្នម្បិ អភិញ្ញានំ ឯកស្សេវ ចិត្តស្ស អវត្ថាភេទភាវតោ វុត្តំ ‘‘បញ្ចាភិញ្ញាវិវជ្ជិត’’ន្តិ. កេចិ បន ‘‘ឥធ ឯកន្តេន ធម្មារម្មណិកចិត្តានមេវ វចនតោ បរចិត្តវិជាននំ វជ្ជេត្វា អនាគតំសញាណេន សហ បញ្ចាភិញ្ញានំ បដិក្ខេបោ’’តិ វទន្តិ.

ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានំ, មនោធាតុត្តយស្ស ច បរិច្ចាគេន ឯកចត្តាលីស ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ចត្តាលីសំ តថេកក’’ន្តិ. អភិញ្ញានិ ចាតិ ច-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, សោ ‘‘ចត្តាលីសំ តថេកក’’ន្តិ ឥមស្សានន្តរំ ទដ្ឋព្ពោ, តេន បន អភិញ្ញាចិត្តទ្វយំ សង្គណ្ហាតិ. អថ វា អភិញ្ញា នាម ហេដ្ឋា ឯកេការម្មណិកេសុ វុត្តស្ស បញ្ចមជ្ឈានស្សេវ អវត្ថាវិសេសោតិ អភិញ្ញាចិត្តានំ ឆឡារម្មណិកេសុ អគ្គហណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៧២-៣. តិធា កត្វាតិ តិធា ករណហេតុ. ហេត្វត្ថោ ហិ អយំ ត្វា-សទ្ទោ យថា ‘‘សីហំ ទិស្វា ភយំ ឆម្ភិតត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ. ‘‘បុញ្ញាបុញ្ញវសេនា’’តិអាទិនា ជាតិភូមិហេតុវេទនាទិវសេន យាវ ឆសត្តតិវិធោ ភេទោ, តាវ មនោវិញ្ញាណធាតុំ ភិន្ទិត្វា តំវសេន ចិត្តវិភាគទស្សនត្ថំ នយទានំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

១៧៥. តិធា កត្វាតិ បឋមំ វិបាកទ្វយកិរិយាភេទតោ, ទុតិយំ កុសលាកុសលាទិតោតិ ឯវំ ធាតុទ្វយំ បច្ចេកំ តិធា កត្វា.

១៨០. ភូមិ…បេ… វិភាវយេតិ តិំសភូមីនំ នានត្តវសេន បវត្តិតោ តិំសវិធំ, តត្ថេវ តិំសបុគ្គលានំ នានត្តវសេន បវត្តិតោ ច តិំសវិធន្តិអាទិនា ឥទំ យថានិទ្ទិដ្ឋចិត្តំ ពហុធា ហោតីតិ ច វិភាវេយ្យាតិ អត្ថោ.

១៨១. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ហត្ថគតាមលកា វិយ ហោន្តីតិ យថា ហត្ថគតំ អាមលកំ ចក្ខុមតោ សុបាកដំ ហោតិ, ឯវមិមស្ស មតិមតោ ភិក្ខុនោ អភិធម្មបិដកគតា អត្ថា សុបាកដា ហោន្តិ, អាវជ្ជិតាវជ្ជិតក្ខណេ សុវិសទាវ បញ្ញាយន្តីតិ អត្ថោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ឯកវិធាទិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.