៥. បញ្ចមោ បរិច្ឆេទោ

ភូមិបុគ្គលចិត្តុប្បត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨២-៨. ពុទ្ធិយា វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ ករោតីតិ ពុទ្ធិវុទ្ធិករំ. យស្ស យស្ស នយស្ស កថនំ បដិញ្ញាតំ, តំ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិត្តានំ ភូមីសុប្បត្តិ’’ន្តិ. តំ វត្វា ភូមីនំ អាធារវសេន បសង្គាគតំ គតិភេទំ, ភវភេទញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ទេវា ចេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ចតស្សោបាយភូមិយោ’’តិ វត្វា អសុរគតិយា បេតគតិយំយេវ សង្គហិតត្តា ‘‘គតិយោ បញ្ចា’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. មយំ បន ‘‘តិស្សោវាបាយភូមិយោ’’តិ បាឋេន ភវិតព្ពន្តិ មញ្ញាម. ន ហិ ឯស អនាកុលវចនោ អាចរិយោ ឦទិសំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធំ វិយ សម្មោហជនកំ វចនំ ភាសតិ. បាឡិយម្បិ ហិ –

‘‘បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោ. កតមា បញ្ច? និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ មនុស្សា ទេវា’’តិ (អ. និ. ៩.៦៨) –

ឯវំ តិណ្ណមេវ អបាយានំ វសេន វុត្តំ. កាមរូបារូបវសេន តយោ ភវា. តត្ថាតិ តេសុ តីសុ ភវេសុ. តិំសេវាតិ ចតស្សោ អបាយភូមិយោ, សត្តវិធា កាមសុគតិភូមិ, សោឡស រូបីព្រហ្មលោកា, ចតស្សោ អរូបភូមិយោតិ ឯកតិំសភូមីនមន្តរេ ចិត្តប្បវត្តិអធិការត្តា អសញ្ញភូមិំ អបនេត្វា អវសេសា តិំសេវ ភូមិយោតិ អត្ថោ. តាសុ តិំសេវ បុគ្គលាតិ តាសុ ភូមីសុ ឧប្បន្នា បុគ្គលា ភូមិគណនវសេន តិំសេវ ហោន្តិ. ភូមិវសេន តិំសវិធាបិ បន បដិសន្ធិចិត្តគណនាយ ឯកូនវីសតិ ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភូមីស្វេតាសូ’’តិអាទិ.

បដិសន្ធិកចិត្តានន្តិ ទស កាមាវចរបដិសន្ធិចិត្តានិ, បញ្ច រូបាវចរបដិសន្ធិចិត្តានិ, ចត្តារិ អរូបាវចរបដិសន្ធិចិត្តានីតិ ឥមេសំ ឯកូនវីសតិបដិសន្ធិចិត្តានំ វសេន. អសញ្ញីនមចិត្តកាតិ អសញ្ញសត្តានំ អចិត្តកា បដិសន្ធិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អសញ្ញសត្តា ទេវា អហេតុកា អនាហារកា អផស្សកា អវេទនកា អសញ្ញកា អចេតនកា អចិត្តកា បាតុភវន្តី’’តិ.

យទិ បដិសន្ធិវសេន វីសតិ បុគ្គលា, កថំ ភូមិវសេន តិំសាតិ វុត្តា. ឯកតិំសាតិ ហិ វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឥធា’’តិអាទិ.

ន វិជ្ជតិ ហេតុ ឥមេសន្តិ អហេតូ, ទុវេ, តីណិ ច ហេតូ ឥមេសន្តិ ទ្វិតិហេតូ, បដិសន្ធិវសេន អហេតុកា, ទុហេតុកា, តិហេតុកា ចាតិ អត្ថោ. តត្ថ អហេតុកា អាបាយិកា ច, ឯកច្ចេ ភូមទេវា, មនុស្សេសុ ជច្ចន្ធជច្ចពធិរជច្ចុម្មត្តកនបុំសកឧភតោព្យញ្ជនកាទយោ ច. វុត្តាវសេសា កាមសុគតិវាសិនោវ ទុហេតុកា. តិហេតុកា បន កាមសុគតិវាសិនោវ. អរិយា បន អដ្ឋាតិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គសមង្គីនំ, ចតុន្នញ្ច អរិយផលសមង្គីនំ វសេន អដ្ឋ អរិយបុគ្គលា. ននុ ច អរិយាបិ តិហេតុកាយេវាតិ? សច្ចំ, ចិត្តុប្បាទំ បន បត្វា តេសំ វិសេសសព្ភាវតោ វិសុំយេវ ឧទ្ធដាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៨៩-៩២. ‘‘ភូមីសុប្បត្តិំ ភណតោ មេ និពោធថា’’តិ សុត្វា ចោទកោ ‘‘តិំសភូមីសូ’’តិអាទិនា សព្ពេសំ ភូមីនំ សាធារណចិត្តានិ បុច្ឆតិ, ឥតរោ ‘‘ចុទ្ទសេវា’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. តត្ថ អដ្ឋ បរិត្តកុសលានិ, ចត្តារិ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តានិ, ឧទ្ធច្ចសហគតំ, មនោទ្វារាវជ្ជនញ្ចាតិ ចុទ្ទសេវ, ន ឩនានិ នាធិកានិ, សព្ពាសុ តិំសភូមីសុ ហោន្តិ, សព្ពភូមីនំ សាធារណានីតិ អត្ថោ.

សទា…បេ… សិយុន្តិ ទ្វេ ទោសមូលានិ, កុសលវិបាកចក្ខុសោតវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណទ្វយវជ្ជិតានិ អដ្ឋារស កាមាវចរវិបាកចិត្តានីតិ វីសតិ ចិត្តានិ សទា កាមេយេវ ភវេ សិយុំ, ន កទាចិ អញ្ញត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ននុ ច ព្រហ្មូនម្បិ អកុសលវិបាកានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ? សច្ចំ ឧប្បជ្ជន្តិ, តានិ កាមភវេ អនិដ្ឋរូបាទយោ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តិ ព្រហ្មលោកេ តេសំ អភាវតោតិ កាមភវេយេវ និយមិតានិ. រូបាវចរវិបាកចិត្តានិ បញ្ច រូបាវចរភវេយេវ សិយុំ, ចត្តារោ ច អរូបាវចរវិបាកា អរូបីសូតិ អាហ ‘‘បញ្ច រូបភវេ’’តិអាទិ.

កាម …បេ… ភវន្តីតិ រូបាវចរកុសលកិរិយចិត្តានិ ចេវ កុសលវិបាកានិ ច ចក្ខុសោតវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណានិ វោដ្ឋព្ពនវជ្ជានិ ច ទ្វេ អហេតុកកិរិយចិត្តានិ បឋមមគ្គវិញ្ញាណន្តិ អដ្ឋារស ចិត្តានិ កាមរូបភវេយេវ ភវន្តិ, ន អរូបភវេ. តត្ថ ហិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កន្តត្តា រូបាវចរកុសលកិរិយា នុប្បជ្ជន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ វត្ថុទ្វារវិរហតោ, ហសិតុប្បាទោ ឯកន្តវត្ថុនិស្សយត្តា, សោតាបត្តិមគ្គោ បរតោឃោសបច្ចយាយេវ និព្ពត្តនតោ ន ឧប្បជ្ជតិ. ទ្វេចត្តាលីសាតិ អដ្ឋ បរិត្តកុសលានិ, ចត្តារិ អរូបកុសលានិ, បឋមមគ្គវជ្ជានិ សត្ត លោកុត្តរចិត្តានិ, បដិឃទ្វយវជ្ជិតានិ ច ទស អកុសលចិត្តានិ, បុព្ពេ វុត្តអហេតុកកិរិយាទ្វយវជ្ជិតានិ នវ កាមាវចរកិរិយចិត្តានិ, ចត្តារិ អរូបាវចរកិរិយចិត្តានីតិ ឯវំ ទ្វេចត្តាលីស ចិត្តានិ តីសុ ភវេសុ ហោន្តិ.

១៩៣-២០៤. ឯវំ ភវវសេន ចិត្តុប្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កាលវសេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឋបេត្វា បនា’’តិអាទិ. សព្ពាសន្តិ និទ្ធារណត្ថេ សាមិវចនំ. អដ្ឋ មហាកិរិយា, អរហត្តមគ្គផលចិត្តានិ, អនាគាមិផលំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលកិរិយាតិ តេរសេវ ចិត្តានិ អបាយរហិតាសុ ឆព្ពីសភូមីសុ ហោន្តិ អបាយេសុ វិបាកាវរណសព្ភាវេ ឯតេសំ អនុប្បជ្ជនតោ. អបរានិ ឆ ចិត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. តានិ បន រូបភវសាធារណានំ បញ្ចបរិត្តវិបាកានំ, កិរិយមនោធាតុយា ច វសេន វេទិតព្ពានិ.

បញ្ច ចិត្តានីតិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវិចិកិច្ឆាវសេន បញ្ច ចិត្តានិ. តានិ ហិ បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសភូមីសុ ន លព្ភន្តិ. តត្ថ អនាគាមិខីណាសវានមេវ អធិវុត្ថត្តា, តេសញ្ច បឋមមគ្គេនេវ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ អនុប្បាទធម្មតំ អាបាទិតត្តា.

អបរានិ ទុវេតិ តតិយារុប្បកុសលកិរិយចិត្តានិ. តានិ ហិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេសុ អតិក្កន្តារម្មណត្តា, អបាយេសុ ច អហេតុកបដិសន្ធិកត្តា នុប្បជ្ជន្តិ. ចតុវីសតីភូមិសុ ទ្វេ ចាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនកុសលកិរិយាវសេន ទ្វេ ចិត្តានិ. តេវីសភូមិសុ ទ្វេយេវាតិ អាកាសានញ្ចាយតនកុសលកិរិយចិត្តានិ.

ឯកាទសវិធន្តិ រូបាវចរកុសលកិរិយា ហសិតុប្បាទោតិ ឯកាទស. សោតាបត្តិផលំ យាវ អនាគាមិមគ្គោ ចត្តារិ ច ចិត្តានិ សុទ្ធាវាសអបាយវជ្ជាសុ ឯកវីសតិភូមីសុ ភវន្តិ. ឯកំ សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ សុទ្ធាវាសអបាយអរូបភូមិវជ្ជេសុ សត្តរសសុ ភូមីសុ ជាយតិ. ទ្វេ ទោសមូលានិ, កុសលវិបាកឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ, សត្ត អកុសលវិបាកាតិ ទ្វាទស ចិត្តានិ មហគ្គតភូមិវជ្ជាសុ ឯកាទសសុ កាមភូមីសុ ជាយន្តិ. អដ្ឋ មហាវិបាកចិត្តានិ កាមាវចរទេវមនុស្សវសេន សត្តភូមីសុ ជាយន្តិ. ឆសុ ភូមិសូតិ វេហប្ផលសុទ្ធាវាសសង្ខាតាសុ ឆសុ បញ្ចមជ្ឈានភូមីសុ.

ចត្តារិ…បេ… ភូមិសូតិ ចតុត្ថជ្ឈានវិបាកោ បរិត្តសុភអប្បមាណសុភសុភកិណ្ហវសេន តីសុ ភូមីសុ ជាយតិ, ទុតិយជ្ឈានវិបាកោ, តតិយជ្ឈានវិបាកោ ច បរិត្តាភាអប្បមាណាភាអាភស្សរវសេន តីសុ ភូមីសុ, បឋមជ្ឈានវិបាកោ ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មាវសេន តីសុ ភូមីសុ ហោតីតិ ឯវំ ចត្តារិ ចិត្តានិ ឯកេកវសេន តីសុ តីសុ ភូមីសុ ជាយន្តិ.

២០៦-៩. ឯវំ ឯត្តកានេវ ចិត្តានិ ឯត្តកាសុ ភូមីសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ចិត្តនិយមវសេន ឧប្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯត្តកាសុ ឯវ ភូមីសុ ឯត្តកានេវ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ភូមិនិយមវសេន ទស្សេតុំ ‘‘កុសលាកុសលា កាមេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កាមេ កុសលាកុសលា វីសតិ, តេសំ បន្នរស អហេតុកា បាកា, អាវជ្ជនទ្វយញ្ចាតិ សត្តតិំសេវ មានសា នរកាទីសុ ចតូសុបិ អបាយេសុ ជាយរេ. អវសេសានិ បន សត្តរស កាមាវចរវិបាកកិរិយចិត្តានិ, បញ្ចតិំស មហគ្គតលោកុត្តរានីតិ ទ្វេបញ្ញាស មានសា កទាចិបិ តេសុ នុប្បជ្ជន្តិ អភូមិភាវតោតិ អត្ថោ.

អសីតិ ហទយាតិ វុត្តាវសេសានិ អសីតិ ចិត្តានិ. ឃានាទិវិញ្ញាណត្តយន្តិ កុសលវិបាកឃានាទិវិញ្ញាណត្តយំ. ‘‘អបុញ្ញជា បាកា’’តិ អកុសលវិបាកានំ សព្ពេសមេវ គហិតត្តា ឃានាទិវិញ្ញាណត្តយំ អគ្គហិតវិសេសម្បិ បារិសេសញាយេន កុសលវិបាកមេវ វិញ្ញាយតិ.

២១៣. ទោមនស្សន្តិ ទោមនស្សសហគតំ. ក្រិយា ច ទ្វេតិ វោដ្ឋព្ពនវជ្ជិតា ទ្វេ អហេតុកកិរិយា.

២១៤. ភូមិវសេនេវាតិ បុគ្គលេ អនាមសិត្វា កេវលំ ភូមិវសេន. បុគ្គលានំ វសេន ច ភូមិវសេន ច ចិត្តុប្បត្តិំ វិភាវយេតិ សម្ពន្ធោ.

២១៦-៨. បញ្ចភូមិសូតិ ចតុរាបាយមនុស្សវសេន បញ្ចភូមីសុ. អហេតុកានំ បដិសន្ធិសទិសតទារម្មណវសេន ‘‘សត្តតិំសេវា’’តិ វុត្តំ, អញ្ញកម្មេន បន ទ្វិហេតុកតទារម្មណស្សាបិ សម្ភវតោ ឯកចត្តាលីស ហោន្តិ. អាចរិយជោតិបាលត្ថេរស្ស អធិប្បាយេន តិហេតុកវិបាកេហិបិ សទ្ធិំ បញ្ចចត្តាលីសេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អហេតុកស្ស វុត្តេហីតិ អហេតុកសត្តស្ស វុត្តេហិ សត្តតិំសមានសេហិ សហ. នវ ក្រិយាតិ អដ្ឋ មហាកិរិយា, ហសិតុប្បាទោ ចាតិ ឥមានិ អសាធារណកិរិយចិត្តានិ នវ.

២២០-១. ‘‘ចតុបញ្ញាស មានសា’’តិ វត្វា តេសំ សរូបតោ ទស្សនត្ថំ អាហ ‘‘ទ្វិហេតុកស្សា’’តិអាទិ. បុន ‘‘ចតុបញ្ញាសា’’តិអាទិ បន និគមនំ.

២២៣-៤. បញ្ញាសេវស្ស ចិត្តានីតិ តិហេតុកស្ស បុថុជ្ជនស្ស វុត្តចតុបញ្ញាសចិត្តេសុ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសហគតវជ្ជានិ ឯកូនបញ្ញាស, សោតាបត្តិផលន្តិ ឥមានិ បញ្ញាសេវ ចិត្តានិ អស្ស កាមាវចរស្ស សោតាបន្នទេហិនោ ជាយន្តេ. នវតិំសេវាតិ ឯកូនចត្តាលីសចិត្តានិ. បឋមំ ផលន្តិ សោតាបត្តិផលំ.

២២៥-៨. ទុតិយញ្ច ផលំ ហិត្វាតិ សកទាគាមិផលំ ហិត្វា. ច-សទ្ទេន សោតាបត្តិផលញ្ច ហិត្វាតិ អត្ថោ. អត្តនោ ផលេន សហ យានិ អដ្ឋចត្តាលីស ចិត្តានិ, តានិ អនាគាមិស្ស សត្តស្ស ជាយន្តិ. ចត្តាលីសញ្ច ចត្តារីតិ តេវីសតិ កាមាវចរវិបាកចិត្តានិ, វីសតិ កិរិយចិត្តានិ, អរហត្តផលញ្ចាតិ ចតុចត្តាលីស ចិត្តានិ. សកំ សកន្តិ ‘‘សោតាបន្នស្ស សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំ, សកទាគាមិនោ សកទាគាមិមគ្គចិត្ត’’ន្តិអាទិនា អត្តនោ អត្តនោ មគ្គចិត្តំ. កស្មា បន តេសំ ឯកេកមេវ ចិត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណាហិ តេ’’តិ. បញ្ចតិំសេវាតិ សត្តរស កាមរូបារូបកុសលចិត្តានិ, បដិឃទ្វយវជ្ជានិ ទស អកុសលានិ, រូបភវេ លព្ភមានកានិ បញ្ច អហេតុកវិបាកានិ, អាវជ្ជនទ្វយំ, បឋមជ្ឈានវិបាកោ ចាតិ បញ្ចតិំស ចិត្តានិ តីសុ បឋមជ្ឈានភូមីសុ បុថុជ្ជនស្ស ជាយន្តិ.

២៣២-៥. ហិត្វា ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន បឋមផលស្ស គហណំ ទស្សេតិ. តេន អបុញ្ញបញ្ចកំ ហិត្វា បឋមំ ផលំ គហេត្វា ចាតិ អត្ថោ. អបុញ្ញបញ្ចកន្តិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវិចិកិច្ឆាសហគតវសេន បញ្ច អកុសលចិត្តានិ. តត្ថាតិ តេសុ សោតាបន្នស្ស វុត្តេសុ. តត្ថេវាតិ សកទាគាមិស្ស វុត្តេសុ. បុញ្ញជំ សម្បដិច្ឆនំ សន្តីរណទ្វយញ្ចេវាតិ សម្ពន្ធោ.

២៣៧. ឯវំ បឋមជ្ឈានភូមិយំ បុថុជ្ជនសោតាបន្នាទិវសេន ចិត្តសម្ភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសមេវ វសេន ទុតិយជ្ឈានភូមិយំ ទស្សេតុំ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទុតិយជ្ឈានតតិយជ្ឈានវិបាកានំ ឯកសត្តស្សេវ អសម្ភវេបិ ទុតិយជ្ឈានតលេ និព្ពត្តេ បុថុជ្ជនាទយោ បុថុជ្ជនាទិភាវសាមញ្ញេន ឯកតោ គហេត្វា ‘‘ទុតិយជ្ឈានតតិយជ្ឈានបាកតោ’’តិ វុត្តំ.

២៤២. បរិត្តសុភាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ អកនិដ្ឋា តតិយចតុត្ថជ្ឈានភូមីសុ បឋមជ្ឈានភូមិយំ វុត្តគណនាយ ចិត្តប្បវត្តិ វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘បរិត្តកសុភាទីន’’ន្តិអាទិ.

២៤៧. ចតុវីសតិ ចិត្តានីតិ អដ្ឋបរិត្តកុសលានិ, ចត្តារិ អរូបកុសលានិ, បដិឃទ្វយវជ្ជិតានិ ទស អកុសលចិត្តានិ, បឋមារុប្បវិបាកោ, មនោទ្វារាវជ្ជនញ្ចាតិ ចតុវីសតិ ចិត្តានិ បឋមារុប្បភូមិយំ បុថុជ្ជនស្ស ជាយន្តិ.

២៥០-៣. ទស បញ្ចាតិ អដ្ឋ មហាកិរិយា, ចតស្សោ អរូបកិរិយា, មនោទ្វារាវជ្ជនំ, បឋមារុប្បវិបាកោ, អរហត្តផលញ្ចាតិ បន្នរស ចិត្តានិ បឋមារុប្បភូមិយំ អរហតោ ហោន្តិ.

តេវីសាតិ បឋមារុប្បភូមិយំ បុថុជ្ជនស្ស វុត្តេសុ ចតុវីសតិចិត្តេសុ អាកាសានញ្ចាយតនកុសលវិបាកវជ្ជា ពាវីសតិ ច ទុតិយារុប្បវិបាកោ ចាតិ តេវីសតិ ទុតិយារុប្បភូមិយំ បុថុជ្ជនស្ស ហោន្តិ. តត្ថេវ តិណ្ណំ ផលដ្ឋសេខានំ បុថុជ្ជនស្ស វុត្តេសុ អកុសលបញ្ចកវជ្ជានិ អដ្ឋារស, តំតំផលញ្ចាតិ ឯកូនវីសតិ ចិត្តានិ ហោន្តិ.

ក្រិយា ទ្វាទសាតិ អដ្ឋ មហាកិរិយា, អាកាសានញ្ចាយតនវជ្ជិតា តិស្សោ អរូបកិរិយា, មនោទ្វារាវជ្ជនន្តិ ទ្វាទស កិរិយចិត្តានិ. បាកេកោតិ ឯកោ អរូបវិបាកោ.

ទុតិយារុប្បភូមិយំ បុថុជ្ជនស្ស វុត្តេសុ វិញ្ញាណញ្ចាយតនកុសលវិបាកវជ្ជានិ ឯកវីសតិ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនវិបាកោ ចាតិ ពាវីសតិ ចិត្តានិ តតិយារុប្បភូមិយំ បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ.

២៥៤-៦០. បុថុជ្ជនស្ស វុត្តេសុ អបុញ្ញបញ្ចកវជ្ជានិ សត្តរស, បឋមផលញ្ចាតិ អដ្ឋារស តតិយារុប្បភូមិយំ សោតាបន្នស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ. តានីតិ តានេវ អដ្ឋារស ចិត្តានិ. ‘‘ឋបេត្វា បឋមំ ផល’’ន្តិ ហិ វចនតោ ទុតិយផលំ បក្ខិបិត្វាតិ អយមត្ថោ អវុត្តសិទ្ធោ. ន ហិ សកទាគាមិនោ សកទាគាមិផលញ្ច នុប្បជ្ជតិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ‘‘ឋបេត្វា ទុតិយំ ផល’’ន្តិ. ឯត្ថាបិ អនាគាមិផលំ បករណសិទ្ធមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋ មហាកិរិយា, ទ្វេ តតិយចតុត្ថារុប្បកិរិយា, មនោទ្វារាវជ្ជនំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនវិបាកោ, អរហត្តផលន្តិ តេរស ចិត្តានិ តតិយារុប្បភូមិយំ ខីណាសវស្ស ជាយន្តិ. តតិយារុប្បភូមិយំ បុថុជ្ជនស្ស វុត្តេសុ ទ្វាវីសតិចិត្តេសុ អាកិញ្ចញ្ញាយតនកុសលវិបាកវជ្ជាតិ វីសតិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវិបាកោតិ ឯកវីសតិ ចិត្តានិ ចតុត្ថារុប្បភូមិយំ បុថុជ្ជនស្ស ជាយន្តិ. បុថុជ្ជនស្ស វុត្តេសុ អបុញ្ញបញ្ចកវជ្ជានិ សោឡស, សោតាបត្តិផលញ្ចាតិ សត្តរស តត្ថេវ សោតាបន្នស្ស ហោន្តិ. អដ្ឋ មហាកិរិយា, ទ្វេ ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវិបាកកិរិយា, មនោទ្វារាវជ្ជនំ, អរហត្តផលញ្ចាតិ ទ្វាទស ចិត្តានិ តត្ថេវ អរហតោ ឧប្បជ្ជន្តិ.

២៦១-៣. អរូបកុសលា ចេវ កិរិយាបិ ច ឧប្បជ្ជន្តិ, ន បន វិបាកាតិ អធិប្បាយោ. ឧទ្ធមុទ្ធមរូបីនន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទីសុ អរូបីនំ. ហេដ្ឋិមាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនិកានំ អាកាសានញ្ចាយតនកុសលវិបាកា នុប្បជ្ជន្តិ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនិកានំ អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណញ្ចាយតនកុសលវិបាកាតិ ឯវមាទិនា ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា អរូបា នុប្បជ្ជន្តិ. កស្មាតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋាទីនវតោ កិរា’’តិ. កិរាតិ អនុស្សុតិយំ. ទិដ្ឋាទីនវតោតិ អារម្មណេ, ឈានេ ច ទិដ្ឋទោសត្តា. កុសលានុត្តរាតិ លោកុត្តរកុសលា.

២៦៦. សព្ពោ រូបោ មហគ្គតោតិ សព្ពោ រូបាវចរមហគ្គតចិត្តុប្បាទោ. មនោធាតូតិ កិរិយាមនោធាតុវិបាកមនោធាតូនំ កាមវិបាក-គ្គហណេន គហិតត្តា.

២៦៩-៧៣. ឯវំ…បេ… ហេដ្ឋិមន្តិ ទុតិយារុប្បភូមិយំ វុត្តេសុ ទុតិយារុប្បត្តយំ ឋបេត្វា អត្តនោ បាកេន សហ តតិយារុប្បភូមិយំ ឯកូនចត្តាលីស ចិត្តានិ តត្ថវុត្តេសុ តតិយារុប្បត្តយំ ឋបេត្វា អត្តនោ បាកេន សហ សត្តតិំសាតិ ឯវំ សេសទ្វយេបិ ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមំ ហិត្វា ចិត្តគណនា ញេយ្យា. អត្តនោ អត្តនោតិ បឋមារុប្បភូមិយំ បឋមារុប្បវិបាកោ, ទុតិយារុប្បភូមិយំ ទុតិយារុប្បវិបាកោតិ ឯវំ អត្តនោ អត្តនោ វិបាកា ចត្តារោ ច អនាសវា លោកុត្តរវិបាកាតិ ឯវំ ចតូសុ អរូបភូមីសុ ឯកេកាយ ភូមិយា បញ្ច បញ្ច វិបាកា ជាយន្តិ. យា កិរិយា តេរសេវ សិយុំ, តា សព្ពបឋមារុប្បភូមិយំ ខីណាសវស្ស ជាយន្តេតិ សម្ពន្ធោ. ទុតិយារុប្បភូមិយំ ខីណាសវស្ស បឋមារុប្បកិរិយចិត្តំ វជ្ជេត្វា ទ្វាទសេវ ក្រិយា ហោន្តិ. តតិយារុប្បភូមិយំ ទុតិយារុប្បកិរិយចិត្តំ វជ្ជេត្វា ឯកាទស. ចតុត្ថារុប្បភូមិយំ តតិយារុប្បកិរិយចិត្តំ វជ្ជេត្វា ទសេវ វិញ្ញេយ្យា.

២៧៤-៥. ឥទានិ កេវលំ បុគ្គលវសេន តេសមេវ បុគ្គលានំ អាវេណិកចិត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘អរហតោ បនា’’តិអាទិនា អរហតោយេវ ឧប្បជ្ជនកចិត្តំ ទស្សេត្វា អនាគាមិអាទីនំ បាដិបុគ្គលិកំ សកសកផលចិត្តំ បាកដមេវាតិ សំខិត្តំ. អរហតោតិ ខីណាសវស្ស. អរហតោ ភាវោ អរហត្តំ, អរហត្តផលន្តិ អត្ថោ. តញ្ហិ ‘‘អរីនំ ហតត្តា អរហា’’តិអាទិនា អរហន្ត-សទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តភាវេន ‘‘អរហត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទានិ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ សាធារណចិត្តានិ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុន្នញ្ច ផលដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

២៩០. សុសារន្តិ អត្ថព្យញ្ជនវសេន បរិច្ចជិតព្ពស្ស ផេគ្គុស្ស អភាវតោ សុដ្ឋុ សារំ, សព្ពសោ សារន្តិ អត្ថោ. បរន្តិ សុសារត្តា ឯវ បរំ. សត្តានំ ឥធលោកបរលោកហិតបដិច្ឆាទកស្ស អវិជ្ជន្ធការស្ស វិធមនតោ មោហន្ធការប្បទីបំ. ចិន្តេតីតិ អត្ថវសេន ចិន្តេតិ. វាចេតីតិ ព្យញ្ជនវសេន សជ្ឈាយតិ. រាគទោសានំ មោហេន សហ អវិនាភាវតោ តស្ស អនុបគមនំ អត្ថសិទ្ធមេវាតិ ‘‘មោហន្ធការប្បទីប’’ន្តិ វត្វាបិ ‘‘នរំ…បេ… នោបយន្តី’’តិ រាគទោសានុបគមនមេវ វុត្តំ. ‘‘មោហន្ធការប្បទីប’’ន្តិ វា វចនេនេវ មោហស្ស អនុបគមោ វុត្តោ ហោតីតិ រាគទោសានមេវ អនុបគមនំ វុត្តំ. មូលភូតានំ បន តិណ្ណំ អនុបគមនវចនេន សេសកិលេសានម្បិ អនុបគមនំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ភូមិបុគ្គលចិត្តុប្បត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មាវតារ-អភិនវដីកា

(ទុតិយោ ភាគោ)