៦. ឆដ្ឋោ បរិច្ឆេទោ

អារម្មណវិភាគនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៩១-៣. ឯតេសន្តិ យថាវុត្តប្បភេទានំ. ននុ ច ‘‘ចិត្តំ ចេតសិក’’ន្តិអាទិនា ចិត្តាទីនិយេវ ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ តានេវ និទ្ទិសិតព្ពានិ, អារម្មណំ បន អប្បកតំ, តំ កស្មា ឥធ វុច្ចតីតិ ចោទនំ មនសិ ករិត្វា អាហ ‘‘តេន វិនា នត្ថិ ហិ សម្ភវោ’’តិ. យស្មា អារម្មណេន វិនា ចិត្តសម្ភវោ នត្ថិ, ន ហិ អនារម្មណំ ចិត្តំ នាម អត្ថិ, តស្មា ‘‘តយិទំ ចិត្តំ កំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតី’’តិ អាសង្កានិវារណត្ថំ ឥតោ បរំ អារម្មណំ ទស្សយិស្សាមីតិ អត្ថោ. កតិវិធំ បន តំ អារម្មណំ, កិំ សរូបញ្ចាតិ អាហ ‘‘រូបំ សទ្ទ’’ន្តិអាទិ. វចនត្ថំ បន នេសំ សយមេវ វក្ខតិ. ឆឡារម្មណកោវិទាតិ ឆន្នំ អារម្មណានំ ព្យាករណកុសលា ពុទ្ធាទយោ.

ភូតេតិ ចត្តារោ មហាភូតេ. ឧបាទាយាតិ និស្សាយ. ចតុសមុដ្ឋិតោតិ កម្មាទីហិ ចតូហិ បច្ចយេហិ សមុដ្ឋិតោ. និទស្សិតព្ពំ និទស្សនំ. កិំ តំ? ទដ្ឋព្ពភាវោ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស គោចរភាវោ, សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនោ. បដិហញ្ញតិ, បដិហននន្តិ វា បដិឃោ, យេន ព្យាបារាទិវិការបច្ចយន្តរសហិតេសុ ចក្ខាទីនំ និស្សយេសុ វិការុប្បត្តិ, សោ សយំ និស្សយវសេន ច សម្បត្តានំ, អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញបតនំ បដិឃោតិ អត្ថោ. តត្ថ សយំ សម្បត្តិំ ផោដ្ឋព្ពស្ស និស្សយវសេន សម្បត្តិ គន្ធរសឃានជិវ្ហាកាយានំ. ឥតរេសំ ឧភយថាបិ អសម្បត្តិ, តស្មា ឥធ អសម្បត្តានំ បដិមុខភាវោ ‘‘បដិឃោ’’តិ វុច្ចតិ. សហ បដិឃេនាតិ សប្បដិឃោ, សនិទស្សនោ ច សោ សប្បដិឃោ ចាតិ សនិទស្សនសប្បដិឃោ. ឯត្ថាហ – យស្ស ទដ្ឋព្ពភាវោ អត្ថិ, សោ សនិទស្សនោ, ចក្ខុវិញ្ញាណគោចរភាវោវ ទដ្ឋព្ពភាវោ. តស្ស ច រូបាយតនតោ អនញ្ញត្តា កថំ សហ និទស្សនេន សនិទស្សនោតិ យុជ្ជតីតិ? វុច្ចតេ – អនញ្ញត្តេបិ តស្ស អញ្ញេហិ ធម្មេហិ រូបាយតនំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា វុត្តំ ‘‘សហ និទស្សនេន សនិទស្សន’’ន្តិ. ធម្មសភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ វិសេសោ, សោ អញ្ញំ វិយ កត្វា ឧបចារិតុំ យុត្តោ. ឯវញ្ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតិ. រូបារម្មណសញ្ញិតោតិ អយំ ឯវរូបោ វណ្ណោ រូបារម្មណន្តិ សញ្ញិតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចត្តារោ មហាភូតេ ឧបាទាយ តេ អមុញ្ចិត្វា បវត្តមានោ កម្មសមុដ្ឋានោ ចិត្តសមុដ្ឋានោ ឧតុសមុដ្ឋានោ អាហារសមុដ្ឋានោ ច នីលាទិវសេន ទិស្សមានោ ឥន្ទ្រិយេហិ ឃដ្ដេន្តោ ច វណ្ណោ រូបារម្មណំ នាមាតិ.

២៩៤-៧. ចិត្តញ្ច ឧតុ ច ចិត្តោតុ, តេហិ សម្ភវតិ, តេ វា សម្ភវា បច្ចយា ឥមស្សាតិ ចិត្តោតុសម្ភវោ. សហ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកវិញ្ញាណេន បវត្តោ សទ្ទោ សវិញ្ញាណកសទ្ទោ, សវិញ្ញាណកសទ្ទោ បន ន កេវលំ សវិញ្ញាណកសន្តានប្បវត្តោវ កុច្ឆិសទ្ទាទិវសេន តស្ស ឧតុសមុដ្ឋិតស្សាបិ សម្ភវតោ.

ធរីយតីតិ កលាបបរម្បរាយ សន្ធារីយតិ. សូចនតោតិ អត្តនោ វត្ថុស្ស សុបាកដករណតោ. គន្ធោ ហិ ‘‘ឥទំ សុគន្ធំ, ឥទំ ទុគ្គន្ធ’’ន្តិ បកាសេតិ, បដិច្ឆន្នបុប្ផផលាទីនិ ‘‘ឥទមេត្ថ អត្ថី’’តិ បេសុញ្ញំ ករោន្តំ វិយ ហោតីតិ.

រសមានាតិ អស្សាទវសេន តុស្សមានា. រសន្តីតិ អសន្តិ, អនុភវន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ រ-ការោ បទសន្ធិករោ. ឯវញ្ហិ ‘‘រសមានា នំ អសន្តីតិ រសោ’’តិ និរុត្តិនយោ សុន្ទរោ ហោតិ. ឥតរថា ‘‘រសន្តិ អស្សាទេន្តី’’តិ វុច្ចមានេ ‘‘រសមានា’’តិ ឥទំ និរត្ថកមេវ សិយា. អថ វា ‘‘រសមានា’’តិ ឥតោ រ-ការំ, ‘‘រសន្តី’’តិ ឥតោ ស-ការញ្ច គហេត្វា ‘‘រសោ’’តិ និរុត្តិនយោ ទដ្ឋព្ពោ.

២៩៨. ផុសីយតីតិ ឃដ្ដីយតិ. កិំ តំ ផោដ្ឋព្ពំ នាមាតិ អាហ ‘‘បថវីតេជវាយវោ’’តិ. ឥមិនា ធាតុត្តយមេវ កាយវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យភាវសង្ខាតផោដ្ឋព្ពំ នាម, ន អញ្ញន្តិ ទស្សេតិ. កស្មា បនេត្ថ អាបោធាតុ ន គហិតា, ននុ សីតតា ផុសិត្វា គយ្ហតិ, សា ច អាបោធាតុ ឯវាតិ? សច្ចំ គយ្ហតិ, ន បន អាបោធាតុ, កិញ្ចរហិ តេជោធាតុ ឯវ. មន្ទេ ហិ ឧណ្ហភាវេ សីតវុទ្ធិ, ន សីតតា នាម កោចិ គុណោ អត្ថិ. កេវលំ បន ឧណ្ហភាវស្ស មន្ទតាយ សីតតាភិមានោ. កថំ បនេតំ វិញ្ញាតព្ពន្តិ ចេ? សីតវុទ្ធិយា អនវដ្ឋិតភាវតោ បារាបារេ វិយ. តថា ហិ ឃម្មកាលេ អាតបេ ឋត្វា ឆាយំ បវិដ្ឋានំ សីតវុទ្ធិ ហោតិ, តត្ថេវ បថវីគព្ភតោ ឧដ្ឋិតានំ ឧណ្ហវុទ្ធិ ច. កិញ្ចរហិ ហិមបាតសមយាទីសុ សីតស្ស បរិបាចកត្តទស្សនតោ ច តេជោធាតុ ឯវ សីតតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ច សីតតា អាបោធាតុ សិយា, ឯកស្មិំ កលាបេ ឧណ្ហភាវេន សទ្ធិំ ឧបលព្ភេយ្យ ទ្វិន្នំ ធាតូនំ អវិនិព្ភោគប្បវត្តិតោ, ន ច បនេវំ ឧបលព្ភតិ, តស្មា ញាយតិ ‘‘ន អាបោធាតុ សីតតា’’តិ. ឥទំ ចតុមហាភូតានំ អវិនិព្ភោគវុត្តិតំ ឥច្ឆន្តានំ ឧត្តរំ, អនិច្ឆន្តានម្បិ បន ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឯកស្មិំ កលាបេ កិច្ចទស្សនេន សភាគវុត្តិតាយ សាធិតាយ ឥទមេវ ឧត្តរំ. កេចិ បន ‘‘វាយោធាតុ សីតតា’’តិ វទន្តិ, តេសម្បិ ឥទមេវ ឧត្តរំ. យទិ វាយោធាតុ សីតតា សិយា, ឯកស្មិំ កលាបេ ឧណ្ហភាវេន សទ្ធិំ ឧបលព្ភេយ្យ, ន ច បនេវំ ឧបលព្ភតិ, តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘ន វាយោធាតុ សីតតា’’តិ. យេ បន វទន្តិ ‘‘ទ្រវតា អាបោធាតុ, សា ច ផុសិត្វា គយ្ហតី’’តិ, តេ វត្តព្ពា ‘‘ទ្រវភាវោបិ នាម ផុសីយតីតិ ឥទំ អាយស្មន្តានំ អធិមានមត្តំ សណ្ឋានេ វិយា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘ទ្រវភាសហវុត្តីនិ, តីណិ ភូតានិ សម្ផុសំ;

ទ្រវតំ សម្ផុសាមីតិ, លោកោយមភិមញ្ញតិ.

‘‘ភូតេ ផុសិត្វា សណ្ឋានំ, មនសា គយ្ហតេ យថា;

បច្ចក្ខតោ ផុសាមីតិ, ញាតព្ពា ទ្រវតា តថា’’តិ.

២៩៩. សព្ពំ នាមន្តិ សព្ពំ ចិត្តចេតសិកនិព្ពានសម្មតំ នាមំ. ចិត្តចេតសិកញ្ហិ អារម្មណំ បតិ នមនតោ នាមំ. និព្ពានំ បន ចិត្តចេតសិកស្ស អត្តានំ បតិ នាមនតោ នាមំ. រូបន្តិ និប្ផន្នរូបំ. កិំ អវិសេសេនាតិ ចេ, នោតិ អាហ ‘‘ហិត្វា រូបាទិបញ្ចក’’ន្តិ. លក្ខណានីតិ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ. បញ្ញត្តីតិ នាមុបាទាយវសេន ទុវិធា បញ្ញត្តិ.

៣០០. ឥមានិ បន ឆព្ពិធានិ អារម្មណានិ សព្ពានិ សព្ពត្ថ លព្ភន្តិ, ឧទាហុ កត្ថចិ កានិចីតិ អាហ ‘‘ឆឡារម្មណានី’’តិអាទិ. តីណិ រូបេតិ រូបាវចរភូមិយំ រូបសទ្ទធម្មវសេន តីណិ អារម្មណានិ លព្ភន្តិ. ឃានាទិត្តយស្ស បន តត្ថ អភាវតោ គន្ធារម្មណាទីនិ ធម្មារម្មណតោ វិសុំ ន លព្ភន្តិ. អរូបភវេ បន សព្ពសោ រូបានំ អភាវតោ ឯកំ ធម្មារម្មណមេវ លព្ភតិ, ន អញ្ញន្តិ អាហ ‘‘អរូបេ ធម្មារម្មណមេកក’’ន្តិ. ននុ ច អរូបភវតោ ចវិត្វា កាមភវេ និព្ពត្តន្តានំ អរូបភវេយេវ គតិនិមិត្តវសេន រូបារម្មណំ ឧបដ្ឋាតីតិ? សច្ចំ ឧបដ្ឋាតិ, តំ បន កាមភវេយេវ អារម្មណំ. ឧបបជ្ជិតព្ពភវស្មិញ្ហិ វណ្ណោ គតិនិមិត្តវសេន ឧបដ្ឋាតិ.

៣០១-២. ឯវំ ឆ អារម្មណានិ សរូបតោ, បវត្តិប្បភេទតោ ច ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អភយគិរិវាសីនំ កិញ្ចិ វិប្បដិបត្តិំ ទស្សេត្វា តំ បដិក្ខិបិតុំ ‘‘ខណវត្ថុបរិត្តត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខណវត្ថុបរិត្តត្តាតិ ខណស្ស ចេវ វត្ថុនោ ច បរិត្តត្តា. យេ រូបាទយោតិ សម្ពន្ធោ. យេសន្តិ យេសំ អាចរិយានំ លទ្ធិ. យេសន្តិ វា ធម្មារម្មណេន សហ សម្ពន្ធីភាវតោ, វុត្តំ វវត្ថាបកត្តា ច. តេ ហិ ធម្មារម្មណំ វវត្ថាបេន្តោ អត្តនា សហ តំ សម្ពន្ធេន្តិ, តស្មា ធម្មារម្មណេន សហ សម្ពន្ធីភាវាបេក្ខាយ ‘‘យេស’’ន្តិ សាមិវចនន្តិ. ឥមិនា បន ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ រូបាទយោ បញ្ច អារម្មណា សន្តត្តអយោគុឡេ បតិតជលពិន្ទុ វិយ បរិត្តក្ខណិកា, ទិព្ពចក្ខុនា អសក្កុណេយ្យគ្គហណា បរមាណុ វិយ បរិត្តវត្ថុកា, តតោ ច សកសកវិញ្ញាណានំ អាបាថំ ន គច្ឆន្តិ, កេវលំ បន មនោវិញ្ញាណស្សេវ គោចរា, តេ ធម្មារម្មណំ នាមាតិ យេសំ លទ្ធិ, តេ យេសំ វា ធម្មារម្មណំ នាមាតិ. ឯតេនេវ ច អតីតានាគតភាវេន អតិទូរអច្ចាសន្នភាវេន, កុដ្ដាទិអន្តរិតាភាវេន ច អាបាថំ អនាគច្ឆន្តានម្បិ រូបាទីនំ សង្គហោ កតោ ហោតីតិ. ឯវំលទ្ធិកា បន តេ –

‘‘ឥមេសំ ខោ, អាវុសោ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ នានាវិសយានំ នានាគោចរានំ ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តានំ មនោ បដិស្សរណំ, មនោ ច នេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៥) –

ឥទំ សុត្តំ អាហរិត្វា បដិក្ខិបិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេ បដិក្ខិបិតព្ពាវា’’តិអាទិ. តត្ថ បដិក្ខិបិតព្ពាវាតិ ន អនុវត្តិតព្ពា. អញ្ញមញ្ញ…បេ… ភោន្តានន្តិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ សោតិន្ទ្រិយស្ស គោចរំ ន បច្ចនុភោតិ, តថា ‘‘សោតិន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយស្សា’’តិអាទិនា អញ្ញមញ្ញស្ស អារម្មណំ នេវ បច្ចនុភោន្តានំ នានុភវន្តានំ ន គណ្ហន្តានំ. តេសន្តិ តេសំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ.

៣០៣. តញ្ច គោចរំ មនោ បច្ចនុភោតីតិ សម្ពន្ធោ. តំ រូបាទិបញ្ចវិធំ អារម្មណំ ច-សទ្ទេន ធម្មារម្មណញ្ច មនោ បច្ចនុភោតិ, ចិត្តំ អារម្មណំ ករោតីតិ អត្ថោ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិ ចក្ខាទីនមាបាថគតានិ វិនា អវសេសា ធម្មារម្មណា ហោន្តិ, តទា តំវិសយំ ចិត្តំ បញ្ចិន្ទ្រិយានំ វិសយំ បច្ចនុភោន្តំ នាម ន ហោតិ, អត្តនោយេវ បន វិសយំ បច្ចនុភោន្តំ នាម ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ មនោវ តេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតីតិ ទុប្បរិហារិយំ ភវេយ្យ, ន ច តំ សុត្តវចនំ សក្កា អតិក្កមេតុំ, តស្មា វុត្តនយេន ចក្ខាទីនំ អនាបាថគតាបិ មនោគោចរា រូបាទយោ រូបាទិអារម្មណានេវ ហោន្តិ, ន ធម្មារម្មណាតិ. យទិ រូបារម្មណំ ចិត្តំ អត្តនោ វិសយំ នានុភោតិ, បរវិសយមេវ អនុភោតិ, កថំ ទស្សនាទិកិច្ចំ ន ករោតិ? តំតំកិច្ចានំ និស្សយភូតស្ស វត្ថុនោ អនិស្សិតត្តា. កថញ្ចរហិ បញ្ចិន្ទ្រិយានំ វិសយំ បច្ចនុភោតិ នាម? ទស្សនាទិកិច្ចស្ស អករណេបិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ទិដ្ឋាទិអាការស្សេវ គហណតោ បញ្ចិន្ទ្រិយានំ វិសយំ បច្ចនុភោតិ នាម. យទិ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ទិដ្ឋាទិអាការំ ន គណ្ហាតិ, រូបាទីនំ នីលត្តាទិវសេន ជាននំ មនោវិញ្ញាណមេវ ករោតិ, ន បញ្ចវិញ្ញាណានីតិ តថា ជាននមេវ ន ហោតិ. តស្ស បន អត្ថិតាយេវេតំ វិញ្ញាតព្ពំ – អនាបាថគតរូបាទារម្មណំ ចិត្តំ អត្តនោ វិសយំ ន បច្ចនុភោតិ នាម. អថ ខោ បញ្ចិន្ទ្រិយានំ វិសយមេវ បច្ចនុភោតីតិ. អថ សិយា, ន មយំ ចិត្តស្ស បញ្ចិន្ទ្រិយវិសយានុភវនំ បដិក្ខិបាម, តស្ស បន អនុភវនំ ទស្សនាទិកិច្ចវិរហេន ធម្មារម្មណវសេនេវាតិ ចេ? តម្បិ ន, សុត្តេ តថា អាគតដ្ឋានស្ស អភាវតោ. យទិ ហិ ចិត្តំ ទស្សនាទិកិច្ចវិរហេន បញ្ចិន្ទ្រិយវិសយំ ធម្មារម្មណវសេនេវ បច្ចនុភោតិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានំ វិសយំ បច្ចនុភវមានា មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុបិ ធម្មារម្មណាយេវ សិយា, ឯវញ្ច សតិ ‘‘ធម្មាយតនំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ បដ្ឋានេ វត្តព្ពំ សិយា, តថា បន អវត្វា –

‘‘រូបាយតនំ សទ្ទាយតនំ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ មនោធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២),

‘‘រូបាយតនំ…បេ… ធម្មាយតនំ មនោវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ច (បដ្ឋា. ១.១.២) –

វុត្តត្តា បញ្ចិន្ទ្រិយានំ វិសយំ បច្ចនុភោន្តី មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុ តំបញ្ចិន្ទ្រិយានំ វិសយវសេន បច្ចនុភោតិ, ន ធម្មាយតនវសេនាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

៣០៤-៥. ឯវំ ឯកេនាការេន បដិក្ខេបវិធិំ ទស្សេត្វា បុន អបរេនបិ ការណេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខាទី’’តិអាទិ. អាទិ-គ្គហណេន ទិព្ពសោតញាណគ្គហណំ. ឥតិបិ ន យុជ្ជតីតិ ន កេវលំ បុព្ពេ វុត្តេនេវ ការណេន, អថ ខោ ឥមិនាបិ ការណេន ន យុជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិបិ ចក្ខាទីនំ អនាបាថគតរូបាទីនិ ធម្មារម្មណា នាម ហោន្តិ, តទា ទិព្ពចក្ខាទីនិ រូបាទិអារម្មណានិ ន សិយុំ តេសំ បសាទវិសយានំ រូបសទ្ទានំ បរិគ្គណ្ហនតោ, ឯវញ្ច សតិ សុត្តេសុ ទិព្ពចក្ខុទិព្ពសោតានំ ធម្មារម្មណតាវ វត្តព្ពា, ន រូបាទិអារម្មណតា, វុត្តា ច សា, តស្មា ចក្ខាទីនំ អវិសយា រូបាទយោ រូបាទារម្មណានេវ, ន ធម្មារម្មណាតិ. តេនេវ ច ធម្មសង្គហេបិ –

‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា សទ្ទារម្មណំ វា គន្ធារម្មណំ វា រសារម្មណំ វា ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ វា ធម្មារម្មណំ វា, យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ១) –

វុត្តំ. កិញ្ច អនាបាថគតានំ ធម្មារម្មណត្តេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ រូបាទិអារម្មណំ ន ហោតីតិ អាបជ្ជតីតិ. ឯវំ សតីតិ យទិ កទាចិ រូបាទិអារម្មណំ ហុត្វា កទាចិ ធម្មារម្មណំ ហោតិ, កទាចិ ធម្មារម្មណំ ហុត្វា កទាចិ រូបាទិអារម្មណំ ហោតិ, តទា តេសំ រូបាទិអារម្មណានំ និយមោបិ កថំ ភវេ ‘‘ឥទំ រូបាទិអារម្មណំ, ឥទំ ធម្មារម្មណ’’ន្តិ និយមោ ន ភវេយ្យ, អារម្មណសង្ករោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

៣០៦. ឯវំ ឆព្ពិធំ អារម្មណំ ទស្សេត្វា ឥទានិស្ស អនន្តរភេទំ បរិត្តារម្មណាទិត្តិកវសេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពំ អារម្មណ’’ន្តិអាទិ. ឆព្ពិធំ បរិត្តត្តិកាទិកំ តំ ឯតំ សព្ពំ អារម្មណន្តិ សម្ពន្ធោ. បរិត្តត្តិកាទីនន្តិ បរិត្តារម្មណត្តិកាទីនំ. បរិត្តារម្មណត្តិកោ ហិ ឥធ ‘‘បរិត្តត្តិកោ’’តិ វុត្តោ មជ្ឈបទលោបវសេន. អាទិ-គ្គហណេន មគ្គារម្មណត្តិកោ អតីតារម្មណត្តិកោ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ តិកានំ សង្គហោ. តត្ថ ‘‘បរិត្តារម្មណា ធម្មា, មហគ្គតារម្មណា ធម្មា, អប្បមាណារម្មណា ធម្មា’’តិ ឯវមាគតោ បរិត្តារម្មណត្តិកោ. អាទិបទវសេន ‘‘មគ្គារម្មណា ធម្មា, មគ្គហេតុកា ធម្មា, មគ្គាធិបតិនោ ធម្មា’’តិ ឯវមាគតោ មគ្គារម្មណត្តិកោ. ‘‘អតីតារម្មណា ធម្មា, អនាគតារម្មណា ធម្មា, បច្ចុប្បន្នារម្មណា ធម្មា’’តិ ឯវមាគតោ អតីតារម្មណត្តិកោ. ‘‘អជ្ឈត្តារម្មណា ធម្មា, ពហិទ្ធារម្មណា ធម្មា, អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា ធម្មា’’តិ ឯវមាគតោ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកោតិ វេទិតព្ពំ.

៣០៧-៩. ក្រិយាហេតុទ្វយន្តិ អហេតុកកិរិយទ្វយំ ហសិតុប្បាទមនោធាតុ ឥតរស្ស មហគ្គតាទិអារម្មណតាវសេនាបិ វក្ខមានត្តា. ‘‘ឥដ្ឋាទិភេទា’’តិអាទិ បរិត្តារម្មណភាវវិភាវនំ. ឥដ្ឋាទិភេទាតិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តភេទា. បដិបាដិយាតិ ‘‘រូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស, សទ្ទោ សោតវិញ្ញាណស្សា’’តិអាទិនា អនុក្កមតោ. រូបាទិ…បេ… ត្តយស្ស តូតិ កិរិយាមនោធាតុយា ចេវ កុសលាកុសលវិបាកវិភាគវសេន ទ្វិន្នំ មនោធាតូនញ្ច សព្ពំ រូបាទិបញ្ចកគោចរំ. តា ហិ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បុរិមបច្ឆិមា ហុត្វា និយតា រូបាទីនេវ អារព្ភ បវត្តន្តិ.

៣១១. កាមធាតុយន្តិ កាមភវេ. តត្ថ ហិ នេសំ សព្ពេសំ វត្ថារម្មណានិ ឧបលព្ភន្តិ. ចត្តារីតិ តេស្វេវ កិរិយាមនោធាតុ, កុសលវិបាកចក្ខុសោតវិញ្ញាណានិ, តថា សម្បដិច្ឆនន្តិ ឥមានិ ចត្តារិ ចិត្តានិ. សេសានិ បន វត្ថារម្មណាភាវេន តត្ថ នុប្បជ្ជន្តិ. នេវ កិញ្ចីតិ វត្ថារម្មណានំ សព្ពសោ អភាវតោ ឯតេសុ កិញ្ចិ ន ជាយតិ.

៣១២-៣. ‘‘មហាបាកាន’’ន្តិអាទិ បឋមបរិច្ឆេទេ វុត្តត្ថមេវ. បដុប្បន្នាតិ បច្ចុប្បន្នា.

៣១៤. ឯវំ បរិត្តារម្មណេ ទស្សេត្វា ឥទានិ មហគ្គតារម្មណេ អប្បមាណារម្មណេ ច ទស្សេតុំ ‘‘ទុតិយារុប្បចិត្តញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទុតិយារុប្បចិត្តំ បឋមារុប្បារម្មណតោ, ចតុត្ថារុប្បំ តតិយារុប្បារម្មណតោ មហគ្គតារម្មណំ. ឆព្ពិធន្តិ កុសលវិបាកកិរិយាវសេន បច្ចេកំ តិវិធតាយ ឆប្បការំ.

៣១៦-២០. ញាណំ បរិហីនំ ឯតេសំ, ញាណតោ បរិហីនាតិ វា ញាណហីនា. បរិត្តារម្មណា…បេ… ហោន្តិ តេតិ អដ្ឋ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទា សេខបុថុជ្ជនខីណាសវានំ កទាចិ និរុស្សុក្កភាវេន អាទរាករណវសេន អកម្មញ្ញសរីរតាអញ្ញវិហិតតាហិ វា អសក្កច្ចទានបច្ចវេក្ខណធម្មស្សវនាទីសុ អតិបគុណវិបស្សនាយ ច កាមាវចរធម្មេ អារព្ភ បវត្តិកាលេ បរិត្តារម្មណា. អតិបគុណានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ បច្ចវេក្ខណកាលេ មហគ្គតារម្មណា. កសិណនិមិត្តាទិបញ្ញត្តិបច្ចវេក្ខណកាលេ បរិត្តារម្មណាទិវសេន នវត្តព្ពា. អកុសលេសុ ចត្តារោ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា ចតុបញ្ញាសកាមាវចរធម្មានំ, រូបស្ស ច ‘‘អត្តា សត្តោ’’តិ បរាមសនអស្សាទនាភិនន្ទនកាលេ បរិត្តារម្មណា. តេនេវាការេន សត្តវីសតិមហគ្គតធម្មេ អារព្ភ បវត្តកាលេ មហគ្គតារម្មណា. បណ្ណត្តិធម្មេ អារព្ភ បវត្តនកាលេ សិយា នវត្តព្ពា បរិត្តារម្មណាទិវសេន. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តានិ តេយេវ ធម្មេ អារព្ភ វិនា បរាមាសេន អស្សាទនាភិនន្ទនវសេន បវត្តិយំ, បដិឃសម្បយុត្តានិ ទោមនស្សវសេន បវត្តិយំ, វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ ទ្វេឡ្ហកភាវេន, ឧទ្ធច្ចសហគតំ វិក្ខិបនវសេន, អវូបសមវសេន ច បវត្តិយំ បរិត្តមហគ្គតនវត្តព្ពារម្មណាតិ វេទិតព្ពា. ក្រិយតោបិ ច តថាតិ កិរិយចិត្តតោបិ ញាណសម្បយុត្តា ចត្តារោតិ អត្ថោ. ក្រិយាវោដ្ឋព្ពនន្តិ សរូបកថនមេតំ, ន បន កុសលាកុសលវិបាកវោដ្ឋព្ពនស្ស វិជ្ជមានត្តា.

តិវិធោ ហោតិ គោចរោតិ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណវសេន តិវិធោបិ គោចរោ ហោតិ. កថំ? កុសលកិរិយាវសេន អដ្ឋ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា សេខបុថុជ្ជនខីណាសវានំ សក្កច្ចទានបច្ចវេក្ខណធម្មស្សវនវិបស្សនាទីសុ កាមាវចរធម្មេ អារព្ភ បវត្តកាលេ កាមាវចរារម្មណិកអភិញ្ញាយ បរិកម្មានុលោមកាលេ ច បរិត្តារម្មណា. បឋមជ្ឈានាទិបច្ចវេក្ខណកាលេ មហគ្គតារម្មណឈានាទីនំ បរិកម្មកាលេ មហគ្គតធម្មេ អារព្ភ សម្មសនកាលេ ច មហគ្គតារម្មណា ហោន្តិ. យថាលាភំ គោត្រភុវោទានកាលេ បន លោកុត្តរំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខណកាលេ ច និព្ពានារម្មណាភិញ្ញាយ បរិកម្មកាលេ ច អប្បមាណារម្មណា. បណ្ណត្តិបច្ចវេក្ខណកាលេ បណ្ណត្តារម្មណិកឈានាភិញ្ញានំ បរិកម្មកាលេ ច នវត្តព្ពា. អភិញ្ញាទ្វយស្ស បរិត្តាទិអារម្មណតំ សត្តរសមបរិច្ឆេទេ វក្ខតិ. កិរិយាវោដ្ឋព្ពនម្បិ យថាវុត្តធម្មានំ តំតំអារម្មណេ បវត្តមានានំ បុរេចរំ ហុត្វា តំ តទេវ អាវជ្ជន្តំ បវត្តតីតិ បរិត្តាទិអារម្មណំ. បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនវសេន បវត្តិយំ បរិត្តារម្មណមេវ.

វុត្តាវសេសានីតិ យថាវុត្តេហិ អវសិដ្ឋានិ បន្នរស រូបាវចរានិ បឋមតតិយានិ, ឆ អរូបាវចរកុសលវិបាកកិរិយចិត្តានីតិ ឯកវីសតិ ចិត្តានិ. នវត្តព្ពារម្មណានីតិ បរិត្តាទិវសេន នវត្តព្ពស្ស កសិណាទិនិមិត្តសត្តបញ្ញត្តិអាកាសវិញ្ញាណាភាវស្ស អារម្មណករណតោ នវត្តព្ពារម្មណានិ.

បរិត្តារម្មណត្តិកំ សមត្តំ.

៣២១-២. ឯវំ បរិត្តារម្មណត្តិកវសេន វិសយីវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា អប្បមាណារម្មណនិទ្ទេសេនេវ មគ្គារម្មណត្តិកសង្គហិតោបិ វិសយីវិភាគោ និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ, តស្មា តំ បហាយ អតីតារម្មណត្តិកវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ទុតិយារុប្បចិត្តញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទុតិយារុប្បចិត្តំ អតីតស្ស បឋមារុប្បវិញ្ញាណស្ស អារម្មណករណតោ, ចតុត្ថារុប្បំ តតិយារុប្បស្ស អារម្មណករណតោ ឯកន្តអតីតារម្មណំ. បច្ចុប្បន្នាវ គោចរាតិ រូបាទិម្ហិ ធរមានេយេវ បញ្ចទ្វារិកចិត្តានំ ឧប្បជ្ជនតោ. អនាគតារម្មណំ បន និយតំ កិញ្ចិ នត្ថិ អនាគតំសញាណស្សបិ បញ្ចមជ្ឈានតោ អភិន្នត្តា.

៣២៤-៦. សិយា…បេ… នាគតគោចរាតិ អដ្ឋ តាវ មហាវិបាកា ទេវមនុស្សានំ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា អារព្ភ បវត្តិយំ អតីតារម្មណា. ភវង្គចុតិកាលេបិ ឯសេវ នយោ. គតិនិមិត្តំ បន កទាចិ កម្មនិមិត្តញ្ច អារព្ភ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ, តទនន្តរំ ភវង្គកាលេ ច បច្ចុប្បន្នារម្មណា, តថា បញ្ចទ្វារេ តទារម្មណវសេន បវត្តិយំ. មនោទ្វារេ បន អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណានំ ជវនានំ អារម្មណំ គហេត្វា បវត្តិយំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណា. កុសលាកុសលវិបាកាហេតុកឧបេក្ខាសហគតមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ តា យថាក្កមំ មនុស្សេសុ ជច្ចន្ធាទីនំ, អបាយេសុ ច សព្ពេសំ បដិសន្ធិ ហោន្តិ. បញ្ចទ្វារេ ច សន្តីរណកាលេ បច្ចុប្បន្នារម្មណាវ ហោន្តីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. សោមនស្សសហគតា បន បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណវសេន, តទារម្មណវសេន ច បវត្តិកាលេ បច្ចុប្បន្នារម្មណា, មនោទ្វារេ ច តទារម្មណកាលេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណាតិ វេទិតព្ពា. ហសិតុប្បាទចិត្តំ បន ខីណាសវានំ បញ្ចទ្វារេ ហដ្ឋបហដ្ឋាការំ កុរុមានានំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ, មនោទ្វារេ អតីតាទិភេទេ ធម្មេ អារព្ភ ហសិតុប្បាទវសេន បវត្តិយំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណំ. ‘‘កុសលាកុសលា’’តិអាទីសុ កុសលេសុ តាវ ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា សេខបុថុជ្ជនានំ, អតីតាទិភេទានិ ខន្ធធាតុអាយតនានិ សម្មសនកាលេ, បច្ចវេក្ខណកាលេ, អតីតាទិអារម្មណិកអភិញ្ញានំ បរិកម្មកាលេ ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណា. បញ្ញត្តិនិព្ពានបច្ចវេក្ខណកាលេ, គោត្រភុវោទានកាលេ, បញ្ញត្តិនិព្ពានារម្មណិកអភិញ្ញានំ បរិកម្មាទិកាលេ ច នវត្តព្ពារម្មណា. បញ្ញត្តិនិព្ពានានិ ហិ ឥធ អតីតាទិកាលវសេន នវត្តព្ពានីតិ តទារម្មណានិ អតីតារម្មណាទិវសេន នវត្តព្ពានិ. តេនាហ ‘‘សន្តបញ្ញត្តិកាលេបី’’តិ, យថាសម្ភវំ សន្តស្ស និព្ពានស្ស, បញ្ញត្តិយា ច អារម្មណករណកាលេតិ អត្ថោ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘សន្តេ បញ្ញត្តិកាលេសូ’’តិ លិខន្តិ, សោ អបាឋោ. តស្ស បន អបាឋភាវំ អជានន្តា អត្ថហានិម្បិ អសល្លក្ខេត្វា វចនវិបល្លាសវសេន បញ្ញត្តិកាលស្មិំ សតីតិ អត្ថំ លិខន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តានិបិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. កេវលញ្ហិ តេសំ មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណានិ នត្ថិ. ញាណវិរហេន លោកុត្តរធម្មារម្មណេ អសមត្ថភាវតោតិ អយមេវ វិសេសោ.

អកុសលេសុ ចត្តារោ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា អតីតាទិភេទានំ តេភូមកធម្មានំ អស្សាទនាភិនន្ទនបរាមសនកាលេ អតីតាទិអារម្មណា. តថេវ បញ្ញត្តិំ អារព្ភ បវត្តិកាលេ នវត្តព្ពារម្មណា. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ តត្ថ បរាមាសគ្គហណំ នត្ថិ. ទ្វេ បដិឃសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា អតីតាទិភេទេ ធម្មេ អារព្ភ ទុស្សនកាលេ អតីតាទិអារម្មណា, បណ្ណត្តិំ អារព្ភ ទុស្សនកាលេ នវត្តព្ពារម្មណា. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តា តេសុ ធម្មេសុ អនិដ្ឋង្គតភាវេន ច អវូបសមវិក្ខេបវសេន ច បវត្តិយំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ននវត្តព្ពារម្មណា. កិរិយាសុ អដ្ឋ សហេតុកចិត្តុប្បាទា កុសលចិត្តុប្បាទគតិកា ឯវ. តត្ថ ហិ ញាណសម្បយុត្តា កុសលេសុ ញាណសម្បយុត្តេហិ, ញាណវិប្បយុត្តា ញាណវិប្បយុត្តេហិ សមានា. កេវលំ បន តេ សេខបុថុជ្ជនានំ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមេ ខីណាសវានន្តិ អយមេវេត្ថ វិសេសោ. កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ បន ឧបេក្ខាសហគតា បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនវសេន បវត្តិយំ បច្ចុប្បន្នារម្មណា, មនោទ្វារេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណានញ្ចេវ បញ្ញត្តិនិព្ពានារម្មណានញ្ច ជវនានំ បុរេចារិកកាលេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ននវត្តព្ពារម្មណា. អភិញ្ញាទ្វយស្ស អតីតាទិអារម្មណតំ វក្ខតិ. នវត្តព្ពា…បេ… អាទិនាតិ កសិណនិមិត្តាទិបញ្ញត្តារម្មណត្តា អតីតារម្មណាទិនា នវត្តព្ពា.

៣២៧. ក្រិយា បញ្ចាតិ ញាណសម្បយុត្តា ចតស្សោ, អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧបេក្ខាសហគតាតិ ឥមា បញ្ច កិរិយា. រូបតោ បញ្ចមី ក្រិយាតិ រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានសង្ខាតា កិរិយាភិញ្ញា ច. នត្ថិ កិញ្ចិ អគោចរន្តិ អតីតាទិភេទេសុ, កាលវិមុត្តេសុ ច អគោចរំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ, សព្ពមេវ នេសំ គោចរំ ហោតីតិ អត្ថោ.

អតីតារម្មណត្តិកំ.

វុត្តនយានុសារេនេវ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកសង្គហិតោបិ វិសយីវិភាគោ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ សោ វិសុំ ន ឧទ្ធដោ. សរូបតោ បនេស ឯវំ វេទិតព្ពោ – វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឥមេ តាវ កុសលវិបាកកិរិយាវសេន ឆ ចិត្តុប្បាទា អត្តនោ សន្តានសម្ពន្ធំ ហេដ្ឋិមំ សមាបត្តិំ អារព្ភ បវត្តនតោ អជ្ឈត្តារម្មណា. រូបាវចរចតុក្កជ្ឈានានិ, បឋមតតិយារូប្បានិ, លោកុត្តរកុសលវិបាកានិ ច និយកជ្ឈត្តតោ ពហិភាវេន ពហិទ្ធាភូតានិ បថវីកសិណាទីនិ អារព្ភ បវត្តិតោ ពហិទ្ធារម្មណានិ. សព្ពេវ កាមាវចរកុសលាកុសលាព្យាកតា ធម្មា រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានញ្ច អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណានិ. តត្ថ កាមាវចរកុសលតោ ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា អត្តនោ ខន្ធាទីនិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តារម្មណា, បរេសំ ខន្ធាទិបច្ចវេក្ខណេ, បណ្ណត្តិនិព្ពានបច្ចវេក្ខណេ ច ពហិទ្ធារម្មណា, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. ញាណវិប្បយុត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ តេសំ និព្ពានបច្ចវេក្ខណា នត្ថិ. អកុសលាបិ អត្តនោ ខន្ធាទីនំ អស្សាទនាភិនន្ទនបរាមាសាទិកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណា, បរស្ស ខន្ធាទីសុ ចេវ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបកសិណាទីសុ ច តថេវ បវត្តិកាលេ ពហិទ្ធារម្មណា, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណានិ, តិស្សោ ច មនោធាតុយោតិ ឥមេ តេរស ចិត្តុប្បាទា អត្តនោ រូបាទីនិ អារព្ភ បវត្តិយំ អជ្ឈត្តារម្មណា, បរស្ស រូបាទីសុ បវត្តា ពហិទ្ធារម្មណា, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា, សោមនស្សសហគតំ សន្តីរណំ បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណតទារម្មណវសេន អត្តនោ បញ្ចរូបាទិធម្មេ មនោទ្វារេ តទារម្មណវសេន អញ្ញេបិ អជ្ឈត្តិកេ កាមាវចរធម្មេ អារព្ភ បវត្តិយំ អជ្ឈត្តារម្មណា, បរេសំ ធម្មេសុ បវត្តមានា ពហិទ្ធារម្មណា, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

កេវលំ បន តំ សុគតិទុគ្គតីសុ បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេនាបិ អជ្ឈត្តាទិភេទេសុ កម្មាទីសុ បវត្តតិ. អដ្ឋ មហាវិបាកានិ បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណវសេន អជ្ឈត្តាទិភេទេសុ ធម្មេសុ បវត្តនតោ អជ្ឈត្តាទិអាលម្ពណានិ. ហសិតុប្បាទម្បិ អត្តនោ រូបាទីនិ អារព្ភ បហដ្ឋាការករណវសេន បវត្តិយំ អជ្ឈត្តារម្មណំ, បរស្ស រូបាទីសុ បវត្តំ ពហិទ្ធារម្មណំ. មនោទ្វារេបិ អត្តនោ កតកិរិយបច្ចវេក្ខណេន ហសិតុប្បាទនេ អជ្ឈត្តារម្មណំ, បរេសំ កតកិរិយបច្ចវេក្ខណេន ពហិទ្ធារម្មណំ, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ. មនោទ្វារាវជ្ជនំ បន មនោទ្វារេ អាវជ្ជនវសេន, បញ្ចទ្វារេ ច វោដ្ឋព្ពនវសេន បវត្តិយំ អជ្ឈត្តាទិអារម្មណំ. អដ្ឋ មហាកិរិយា កុសលគតិកាយេវ. កេវលញ្ហិ តា ខីណាសវានំ ឧប្បជ្ជន្តិ, កុសលានិ សេខបុថុជ្ជនានន្តិ ឯត្តកមេវ នានត្តំ. រូបាវចរបញ្ចមជ្ឈានស្ស អជ្ឈត្តាទិអារម្មណតំ វក្ខតិ.

៣២៩. ‘‘ផលំ, មគ្គ’’ន្តិ ច សាមញ្ញេន បុច្ឆិតត្តា អាហ ‘‘ចត្តារោ…បេ… បុញ្ញតោ’’តិ.

៣៣២-៤. អរហត្តមគ្គផលានិ បន តេ ជានិតុំ ន សក្កោន្តិ, តថា កុសលាភិញ្ញា ច. តេនាហ ‘‘សព្ពេសុ បនា’’តិអាទិ. វោដ្ឋព្ពនស្ស អាវជ្ជនកិច្ចសមយំ សន្ធាយ គាថាពន្ធសុខត្ថំ ‘‘វោដ្ឋព្ពនម្បិ ចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ចត្តារោ…បេ… បុញ្ញតោ’’តិ ឥទំ ញាណសម្បយុត្តស្សាបិ សេខបុថុជ្ជនសន្តានប្បវត្តស្ស អគ្គមគ្គផលជាននេ អសមត្ថតាយ និទស្សនមត្តំ. កុសលាភិញ្ញាចិត្តម្បិ បន តំ គោចរំ កាតុមសមត្ថមេវ. ឯវញ្ច កត្វា ហេដ្ឋា ‘‘ក្រិយាភិញ្ញា មនោធាតូ’’តិ វុត្តំ.

៣៣៥-៨. កស្មាតិ ការណបុច្ឆា. ‘‘អរហតោ’’តិអាទិ វិស្សជ្ជនំ. ហិ-សទ្ទោ ‘‘យស្មា’’តិ ឥមស្ស អត្ថេ. យស្មា បុថុជ្ជនា វា សេខា វា អរហតោ មគ្គចិត្តំ, ផលមានសញ្ច ជានិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មាតិ អត្ថោ. អយញ្ច នេសំ អសមត្ថតា អនធិគតត្តា អនធិគតេ ច វិសយេ សព្ពេសម្បិ មោហោ អត្ថេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បុថុជ្ជនោ ន ជានាតី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោតាបន្នស្ស មានសន្តិ សោតាបន្នស្ស បាដិបុគ្គលិកំ មគ្គផលសង្ខាតលោកុត្តរមានសំ. ឯវំ ‘‘សកទាគាមិស្ស មានស’’ន្តិអាទីសុបិ. លោកិយមានសំ បន អរហន្តស្សាបិ ជានាតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ មារោ បាបិមា ភគវតោ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយា’’តិ. វុត្តមេវត្ថំ សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហេដ្ឋិមោ ហេដ្ឋិមោ’’តិអាទិ. យថេវ ហេដ្ឋិមោ ហេដ្ឋិមោ បុគ្គលោ ឧបរូបរិ ចិត្តំ ន ជានាតិ, ឯវំ ឧបរិមោ ឧបរិមោបិ ហេដ្ឋិមស្ស ហេដ្ឋិមស្ស ចិត្តំ ន ជានាតីតិ ចេ? នោ ន ជានាតិ, សោ បន អត្តនា អធិគតវិសយត្តា ជានាតិយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបរូបរី’’តិអាទិ. យថា ‘‘ឧបរូបរី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘ហេដ្ឋិមស្ស ហេដ្ឋិមស្សា’’តិ វត្តព្ពេ ឯកំ ហេដ្ឋិម-សទ្ទំ ច-សទ្ទេន សង្គហេត្វា ‘‘ហេដ្ឋិមស្ស ច មានស’’ន្តិ វុត្តំ.

៣៣៩-៤១. ឯវម្បិ វិសយីបធានវសេន វិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសយប្បធានវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យោ ធម្មោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កុសលមេវ អារម្មណន្តិ កុសលារម្មណំ. កាមេតិ បទំ ឧភយត្ថ សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘កាមេ កុសលារម្មណំ កាមេ កុសលាកុសលស្សា’’តិ. កិញ្ចាបិ ហិ អកុសលស្ស ឯកន្តកាមាវចរត្តា ន ឯតស្ស វិសេសិតព្ពតា អត្ថិ, កុសលំ បន វិសេសិតព្ពមេវាតិ តំ អបេក្ខាយ ‘‘កាមេ’’តិ ឧបរិបទេន សម្ពន្ធិតព្ពមេវ. អថ វា អកុសលសហចរិយតោ កុសលម្បិ កាមាវចរមេវ គយ្ហតីតិ ‘‘កាមេ’’តិ ឥទំ បុរិមបទស្សេវ វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ.

កាមាវចរបាកស្សាតិ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនានំ ឯកន្តេន រូបក្ខន្ធារម្មណត្តា តទវសេសស្ស ឯកាទសវិធស្ស កាមាវចរវិបាកស្ស. កាមក្រិយស្សាតិ វុត្តនយេនេវ មនោធាតុវជ្ជិតស្ស ទសវិធកាមាវចរកិរិយចិត្តស្ស. ឯតេសំ…បេ… អារម្មណំ សិយាតិ ឯត្ថ កុសលស្ស តាវ អត្តនា កតស្ស ទានាទិកាមាវចរកុសលស្ស បសន្នចិត្តេន អនុស្សរណកាលេ, តថេវ បរេហិ កតស្ស អនុមោទនកាលេ, តស្សេវ ទុវិធស្សាបិ អនិច្ចតាទិវសេន បច្ចវេក្ខណកាលេ, ចេតោបរិយញាណាទីនំ បរិត្តកុសលារម្មណិកអភិញ្ញានំ បរិកម្មាទិកាលេ ច អារម្មណំ ហោតិ. អកុសលេសុ ច ចតុន្នំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តានំ កាមាវចរកុសលំ អារព្ភ អស្សាទនាភិនន្ទនបរាមសនកាលេ, ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តានំ កេវលំ អស្សាទនាទិកាលេ ច ទ្វិន្នំ បដិឃសម្បយុត្តានំ អត្តនា, បរេហិ ច កតកុសលមារព្ភ វិប្បដិសារទុស្សនកាលេ, វិចិកិច្ឆាចិត្តស្ស អសន្និដ្ឋានកាលេ, ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស អវូបសមវិក្ខេបកាលេ ច អារម្មណំ ហោតិ. អភិញ្ញាចិត្តទ្វយេ កុសលស្ស សេខបុថុជ្ជនានំ អត្តនា, បរេហិ វា កតកុសលស្ស អនុស្សរណកាលេ, បរចិត្តវិជាននកាលេ, ‘‘ឥមិនា បុញ្ញកម្មេន មនុស្សេសុ, កាមាវចរទេវេសុ ច និព្ពត្តតី’’តិ ជាននកាលេ, ‘‘អនាគតេ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោមិ, ករិស្សតី’’តិ ជាននកាលេ ច កិរិយចិត្តស្សាបិ ខីណាសវានំ អត្តនា, បរេហិ វា កតកម្មានុស្សរណកាលាទីសុ អារម្មណំ ហោតិ. កាមាវចរវិបាកេសុ នវន្នំ សុគតិបដិសន្ធីនំ កម្មកម្មនិមិត្តារម្មណិកបដិសន្ធិកាលេ, សព្ពេសម្បិ តទារម្មណានំ កាមាវចរកុសលារម្មណិកជវនានន្តរំ តទារម្មណកាលេ ច អារម្មណំ ហោតីតិ. ទសវិធកាមាវចរកិរិយាសុ ច អដ្ឋន្នំ មហាកិរិយចិត្តានំ ខីណាសវានំ កាមាវចរកុសលបច្ចវេក្ខណសម្មសនកាលេ, បរិត្តារម្មណិកកិរិយាភិញ្ញានំ បរិកម្មាទិកាលេ, ហសិតុប្បាទស្ស ទានាទិំ បច្ចវេក្ខិត្វា តុស្សនកាលេ, មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស បន កាមាវចរកុសលារម្មណិកជវនានំ បុរេចារិកកាលេ ច អារម្មណំ ហោតីតិ ឯវំ កាមាវចរកុសលំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ ហោតិ.

៣៤២. តតោតិ យថាវុត្តរាសិតោ. តេនាហ ‘‘បញ្ចន្នំ បន រាសីន’’ន្តិ. ឯត្ថ ច កិរិយចិត្តេសុ ហសិតុប្បាទោ ន សម្ភវតិ ឯកន្តបរិត្តារម្មណត្តា. តត្ថ កាមាវចរកុសលស្ស តាវ សេខបុថុជ្ជនានំ ឈានបច្ចវេក្ខណសម្មសនកាលេ, រូបាវចរកុសលារម្មណិកអភិញ្ញានំ បរិកម្មាទិកាលេ, អកុសលស្ស វុត្តនយេន បរាមសនាទិកាលេ, អភិញ្ញាសុ កុសលាភិញ្ញាយ សេខបុថុជ្ជនានំ អត្តនា, បរេហិ វា អតីតភវេ ឧប្បាទិតឈានានុស្សរណកាលេ, បរេសំ រូបាវចរចិត្តបរិច្ឆិន្ទនកាលេ, ‘‘ឥមិនា កម្មេន ឥមស្មិំ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ជាននកាលេ ច ‘‘អនាគតេ ឈានំ ភាវេស្សតី’’តិ វា ជាននកាលេ, កិរិយាភិញ្ញាយ ច ខីណាសវានំ យថាវុត្តវសេន បវត្តិកាលេ ច នវវិធស្ស បន កិរិយចិត្តស្ស ខីណាសវានំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន រូបាវចរកុសលបច្ចវេក្ខណកាលេតិ ឯវំ រូបាវចរកុសលំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ ហោតិ.

៣៤៣-៧. អារុប្បកុសលញ្ចាបិ អារម្មណបច្ចយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តេភូមកកុសលស្សាតិ សព្ពស្ស កាមាវចរកុសលស្ស, រូបាវចរកុសលេសុ កុសលាភិញ្ញាយ, អរូបាវចរកុសលេសុ ទុតិយចតុត្ថកុសលស្ស ចាតិ ឥមស្ស តេភូមកកុសលស្ស. ឯស នយោ ‘‘តេភូមកក្រិយស្សា’’តិ ឯត្ថាបិ. ‘‘ចតុត្ថទូន’’ន្តិ វា ‘‘ចតុត្ថទុតិយាន’’ន្តិ វា វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន វិភត្តិយា, សវិភត្តិស្ស វា តិយ-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘ចតុត្ថទូ’’តិ វុត្តំ. ឥមេសំ…បេ… បច្ចយោតិ កាមាវចរកុសលស្ស, តាវ អភិញ្ញាកុសលស្ស ច រូបាវចរារម្មណេសុ វុត្តនយេន ទុតិយចតុត្ថារុប្បស្ស បឋមតតិយវសេនាតិ ឯវំ តេភូមកកុសលស្ស តថា សេខបុថុជ្ជនកាលេ អត្តនោ សន្តានគតស្ស, បរសន្តានគតស្ស វា អារុប្បកុសលស្ស បជាននកាលេ កាមាវចររូបាវចរកិរិយចិត្តស្ស សេខបុថុជ្ជនកាលេយេវ អត្តនា និព្ពត្តិតំ បឋមតតិយារុប្បំ អារព្ភ ខីណាសវកាលេ ទុតិយចតុត្ថារុប្បនិព្ពត្តនេ អរូបកិរិយចិត្តស្សាតិ ឯវំ តេភូមកកិរិយស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អកុសលស្ស, ចតុត្ថទុតិយានញ្ច អរូបាវចរវិបាកានន្តិ ឯវមេតេសំ អដ្ឋន្នំ រាសីនំ អរូបកុសលមារម្មណំ ហោតិ.

បរិច្ឆិជ្ជ គាហិកាយ តណ្ហាយ អាបន្នន្តិ បរិយាបន្នំ, តេភូមកធម្មជាតំ, ន បរិយាបន្នន្តិ អបរិយាបន្នំ, តទេវ បុញ្ញញ្ចាតិ អបរិយាបន្នបុញ្ញំ. កាមាវចរតោបិ កុសលស្ស កិរិយស្សាតិ សម្ពន្ធោ. រូបតោតិ រូបាវចរតោ. ចតុន្នំ…បេ… សទាតិ សេខានំ មគ្គបច្ចវេក្ខណកាលេ មគ្គារម្មណិកកុសលាភិញ្ញាយ បរិកម្មាទិកាលេ ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស, ខីណាសវានំ មគ្គបច្ចវេក្ខណកាលេ មគ្គារម្មណិកកិរិយាភិញ្ញាយ ច បរិកម្មកាលេ ញាណសម្បយុត្តកិរិយចិត្តស្ស, តេសំ តេសំ ជវនានំ បុរេចរវសេន បវត្តិកាលេ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស, សេខានំ អត្តនោ, បរេសំ វា មគ្គជាននកាលេ អភិញ្ញាទ្វយស្សាតិ ឯវមេតេសំ ចតុន្នំ រាសីនំ អបរិយាបន្នកុសលមារម្មណំ ហោតិ.

តថេវាកុសលំ…បេ… ឦរិតន្តិ សេខានំ បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណកាលេ, សេខបុថុជ្ជនានំ អត្តនោ, បរេសំ វា សន្តានប្បវត្តាកុសលសម្មសនកាលេ, អកុសលារម្មណិកកុសលាភិញ្ញាយ បរិកម្មាទិកាលេ កាមាវចរកុសលស្ស, អត្តនោ, បរេសំ វា បវត្តអកុសលានុស្សរណាទីសុ រូបាវចរកុសលស្ស, ខីណាសវានំ បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណអញ្ញសន្តានគតអកុសលសម្មសនាទិកាលេ, បហីនកិលេសបច្ចវេក្ខណេន តុស្សនកាលេ, សព្ពេសម្បិ តំតំជវនានំ បុរេចរកាលេ ច កាមាវចរកិរិយចិត្តស្ស, កុសលាភិញ្ញាយ វុត្តនយេន រូបាវចរកិរិយចិត្តស្ស, បរាមាសអស្សាទនាភិនន្ទនាទិវសេន បវត្តិយំ អកុសលស្ស, ឧទ្ធច្ចរហិតកម្មារម្មណវសេន អកុសលវិបាកសន្តីរណស្ស, កាមាវចរជវនានំ អនុស្សរណកាលេ សព្ពម្បិ ឯកាទសតទារម្មណវិបាកស្សាតិ ឯវំ កាមាវចរវិបាកានន្តិ ឯវមេតេសំ ឆន្នំ រាសីនំ អកុសលមារម្មណំ ហោតិ.

៣៤៨-៥៦. វិបាការម្មណំ…បេ… បច្ចយោតិ សេខបុថុជ្ជនានំ វិបាកសម្មសនាទិកាលេ កាមាវចរកុសលស្ស, វិបាកក្ខន្ធានុស្សរណាទីសុ រូបាវចរកុសលស្ស, វុត្តនយេនេវ ខីណាសវានំ វិបាកសម្មសនាទិកាលេ, បុថុជ្ជនកាលេ អនិដ្ឋវិបាកាភាវំ អារព្ភ តុស្សនកាលេ, យថាវុត្តជវនានំ បុរេចរកាលេ កាមាវចរកិរិយចិត្តស្ស, កុសលេសុ វុត្តនយេនេវ រូបាវចរកិរិយចិត្តស្ស, វិបាកំ អារព្ភ តទារម្មណប្បវត្តិយំ វិបាការម្មណិកកម្មុនា បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តស្ស កម្មនិមិត្តវសេន បវត្តិយញ្ច កាមាវចរវិបាកស្ស, អស្សាទនាភិនន្ទនបរាមាសាទិវសេន បវត្តិយំ អកុសលស្សាតិ ឯវមេតេសំ ឆន្នំ រាសីនំ កាមាវចរវិបាកមារម្មណបច្ចយោ ហោតីតិ. រូបាវចរវិបាការម្មណេបិ ឥមិនាវ នយេន យោជនា កាតព្ពា. កេវលញ្ហិ តំ កាមាវចរវិបាកានំ កិរិយចិត្តេសុ ច ហសិតុប្បាទស្សារម្មណំ ន ហោតីតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. លោកុត្តរវិបាកស្ស កាមាវចរកុសលកិរិយានមារម្មណក្កមោ អប្បមាណារម្មណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

កាមាវចរកិរិយចិត្តស្ស កាមាវចរកុសលាទីនំ ឆន្នំ រាសីនមារម្មណក្កមោ កុសលារម្មណេ វុត្តសទិសោវ. កេវលញ្ហិ ឯត្ថ យទេតំ ខីណាសវសន្តានស្សេវ និយតំ នវវិធំ កិរិយចិត្តំ, តំ បរសន្តានប្បវត្តកុសលាកុសលស្ស, សសន្តានេវ សេខបុថុជ្ជនកាលេ អនាគតារម្មណិកអភិញ្ញាយ បរិកម្មាទិវសប្បវត្តកុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ. វិបាកេសុ ច បដិសន្ធិភវង្គចុតិសង្ខាតានំ វិបាកានំ កម្មារម្មណវសេន អារម្មណំ ន ហោតីតិ អយមេវ វិសេសោ.

រូបាវចរកិរិយចិត្តស្ស បញ្ចន្នំ រាសីនំ អារម្មណក្កមោ កុសលារម្មណេ វុត្តសទិសោវ. វិសេសោបិ កាមាវចរកិរិយារម្មណេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អារុប្បកិរិយចិត្តស្សាបិ តេសំ បញ្ចន្នំ រាសីនំ គោចរភាវោ វុត្តសទិសោវ. អារុប្បកិរិយស្ស បន បឋមតតិយំ ទុតិយចតុត្ថស្សេវ គោចរោ ហោតិ.

៣៥៧-៨. ឯវំ រូបនិព្ពានវជ្ជិតមារម្មណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ រូបារម្មណំ, និព្ពានារម្មណញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ ចតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. រូបន្តិ អដ្ឋវីសតិវិធោ ភូតោបាទាយភេទភិន្នោ រូបក្ខន្ធោ. កិញ្ចាបិ ន សព្ពមេវ រូបំ បច្ចេកំ ចតុសមុដ្ឋានំ, សមុទិតោ បន រូបក្ខន្ធោ ចតូហិ ឯវ សមុដ្ឋានេហិ សមុដ្ឋាតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិ. កាមបាកកិរិយស្សាតិ កាមាវចរវិបាកស្ស, កាមាវចរកិរិយចិត្តស្ស ច, តត្ថ ច កាមាវចរកុសលស្ស តាវ វណ្ណទានាទិបុញ្ញកិរិយកាលេ, វណ្ណាទីនំ អនិច្ចាទិវសេន សម្មសនកាលេ, អភិញ្ញាយ បរិកម្មាទិកាលេ, អកុសលស្ស អស្សាទនាភិនន្ទនបរាមាសាទិកាលេ, អភិញ្ញាទ្វយស្ស ឥទ្ធិវិធភូតស្ស សុវណ្ណទុព្ពណ្ណាទិរូបនិម្មានកាលេ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិភូតស្ស ‘‘បុរិមភវេ ឯវំវណ្ណោ អហោសិ’’ន្តិអាទិនា អនុស្សរណកាលេ, ទិព្ពចក្ខុភូតស្ស ចវមានឧបបជ្ជមានសត្តានំ វណ្ណទស្សនកាលេ, ទិព្ពសោតភូតស្ស សទ្ទសវនកាលេ, អនាគតំសញាណភូតស្ស ‘‘អនាគតេ ឯវំវណ្ណោ ភវិស្សាមី’’តិអាទិនា ជាននកាលេ, កាមាវចរវិបាកេសុ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនទ្វយស្ស យថាយោគំ រូបាទិវិជាននកាលេ, សុខសន្តីរណស្ស សន្តីរណតទារម្មណកាលេ, ឧបេក្ខាសន្តីរណទ្វយស្ស សន្តីរណតទារម្មណកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តារម្មណកាលេ, សហេតុកវិបាកស្ស កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តារម្មណកាលេ, តទារម្មណកាលេ ច, កាមាវចរកិរិយាសុ បន កុសលេ វុត្តនយានុសារេន អដ្ឋមហាកិរិយចិត្តស្ស, ‘‘ឯវរូបំ វណ្ណាទិមទាសិ’’ន្តិ តុស្សនកាលេ ហសិតុប្បាទស្ស, បញ្ចទ្វារមនោទ្វារេសុ វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនកាលេ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស, បញ្ចទ្វារេ អាវជ្ជនកាលេ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនស្ស ច អារម្មណំ ហោតីតិ ឯវំ ចតុសមុដ្ឋានិកំ រូបំ ឆន្នំ រាសីនមារម្មណំ ហោតិ.

៣៥៩-៦០. និព្ពានំ បន គោត្រភុវោទានកាលេ, និព្ពានារម្មណិកអភិញ្ញាយ បរិកម្មាទិកាលេ ច កាមាវចរតិហេតុកកុសលស្ស, អតីតភវេ សច្ឆិកតនិរោធានុស្សរណកអាលាទីសុ រូបាវចរកុសលស្ស, វុត្តនយេនេវ កាមរូបាវចរកិរិយចិត្តស្ស, មគ្គដ្ឋានំ តទនន្តរផលវឡញ្ជនផលកាលេសុ អបរិយាបន្នកុសលវិបាកស្ស ចាតិ ឯវំ ឆន្នំ រាសីនំ អារម្មណំ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពានារម្មណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឧភយស្សាតិ កាមាវចររូបាវចរវសេន ទុវិធស្ស.

៣៦១-២. នានប្បការកន្តិ ទ្វាទសមបរិច្ឆេទេ វក្ខមាននយេន នានាវិធប្បការំ. នវន្នំ…បេ… បច្ចយោតិ កាមាវចរកុសលស្ស, អកុសលស្ស, ហសិតុប្បាទមនោធាតុវជ្ជិតកាមាវចរកិរិយចិត្តានញ្ចេវ ទ្វិន្នំ អភិញ្ញាចិត្តានញ្ច សព្ពាបិ បញ្ញត្តិ, រូបាវចរកុសលវិបាកកិរិយានំ កសិណនិមិត្តាទិកា, បឋមារុប្បកុសលវិបាកកិរិយានំ អាកាសបញ្ញត្តិ, តតិយារុប្បកុសលាទីនំ តិណ្ណំ អភាវបញ្ញត្តីតិ ឯវំ បញ្ញត្តិ នវន្នំ រាសីនំ អារម្មណបច្ចយោ ហោតីតិ.

៣៦៣-៥. ឯវំ យោ ធម្មោ យស្ស ធម្មស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តំ ឯកេកុទ្ធារវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ សព្ពេ ចតុភូមកចិត្តុប្បាទេ ឆហិ អារម្មណេហិ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘រូបារម្មណិកា ទ្វេ’’តិអាទិ គាថាត្តយំ វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

៣៦៦-៩. ‘‘បឋមារុប្បកុសល’’ន្តិអាទិ បន ហេដ្ឋា វុត្តនយម្បិ អរូបាវចរារម្មណេសុ អរូបាវចរធម្មានំ សេខាសេខវសេន នានប្បការតោ បវត្តិអាការំ បកាសេតុំ វុត្តំ. កុសលស្សាតិ សេខបុថុជ្ជនានំ ទុតិយារុប្បកុសលស្ស. វិបាកស្ស បន ខីណាសវានំ បវត្តមានស្សាបិ អារម្មណំ ហោតិ តស្ស បុរិមភវេ កម្មនិមិត្តារម្មណត្តា. អរូបភវេ អតិសន្តភាវេន បវត្តមានំ ភវង្គចិត្តំ ន ភាវនាយ បរិសុទ្ធំ ឧបដ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘បឋមារុប្បបាកោ’’តិអាទិ. បឋមំ តុ កិរិយចិត្តំ បុញ្ញស្ស ទុតិយារុប្បចេតសោ អារម្មណំ ន ហោតិ, វិបាកស្ស ទុតិយារុប្បចេតសោ អារម្មណំ ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ខីណាសវកាលេ កស្សចិ កុសលស្ស អភាវតោ ‘‘ន បុញ្ញស្សា’’តិ វុត្តំ. អាកាសានញ្ចាយតនកិរិយាសមង្គិស្ស វិញ្ញាណញ្ចាយតនវិបាកចិត្តំ ន បវត្តតីតិ ‘‘ន បាកស្សា’’តិ វុត្តំ. ខីណាសវស្ស ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ, និរោធសមាបជ្ជនត្ថញ្ច សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជន្តស្ស បឋមារុប្បកិរិយចិត្តំ ទុតិយស្ស អារម្មណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ តុ ក្រិយាចិត្ត’’ន្តិអាទិ.

៣៧០-៣. ‘‘ទ្វិធា’’តិ ច វត្វា តមេវ ទុវិធតំ, តិវិធតញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘កុសលំ កុសលស្សា’’តិ, ‘‘ក្រិយស្សាបិ ក្រិយា ហោតី’’តិ ច អាទិ វុត្តំ. តំ វុត្តនយមេវ. ឯវមេវ …បេ… សិយាតិ បឋមារុប្បចិត្តេ វុត្តនយេន សេខបុថុជ្ជនានំ ទ្វិធា, ខីណាសវានញ្ច តិធា អារម្មណំ ភវតីតិ អត្ថោ.

៣៧៤-៥. យំ យំ គោចរំ អារព្ភាតិ រូបារូបនិព្ពានបញ្ញត្តីសុ យំ យំ គោចរំ អារព្ភ. យេ យេតិ អរូបធម្មា. យោ នរោតិ យោ គហដ្ឋោ, បព្ពជិតោ វា មាណវោ. កិរាតិ អនុមតិយំ. តស្ស ‘‘ឧត្តរតេវា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បារន្តិ អវសានំ. តំ ឥមស្ស បរមនិបុណគម្ភីរនយសមង្គិតាយ យាថាវតោ ឱតរន្តេហិ អកសិរេន តរិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ទុប្បាបុណេយ្យន្តិ កត្វា អាហ ‘‘ទុត្តរ’’ន្តិ. ឧត្តរន្តិ ឧត្តមំ. អភិធម្មាវតារស្ស ហិ ឧត្តមតាយ តទេកទេសភូតបារម្បិ ឧត្តមមេវ ហោតិ. សោតិ សោ សមុត្តិណ្ណាភិធម្មាវតារបារោ នរោ. ឧត្តរតេវ, ន បន ន សក្កោតិ តំ ឧត្តរិតុន្តិ អត្ថោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

អារម្មណវិភាគនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.