៧. សត្តមោ បរិច្ឆេទោ

វិបាកចិត្តប្បវត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៧៦. អនន្តញាណេនាតិ អនន្តារម្មណេ បវត្តញាណេន. និរង្គណេនាតិ ឯត្ថ រាគាទយោ អកុសលា អង្គន្តិ ឯតេហិ តំសមង្គិនោ បុគ្គលា និហីនភាវំ គច្ឆន្តីតិ អង្គណាតិ វុច្ចន្តិ. យថាហ –

‘‘រាគោ អង្គណំ, ទោសោ អង្គណំ, មោហោ អង្គណំ, បាបកានំ ខោ, អាវុសោ, អកុសលានំ ឥច្ឆាវចរានំ អធិវចនំ យទិទំ អង្គណ’’ន្តិ ច អាទិ (វិភ. ៩២៤).

អត្តនោ សន្តានេ សីលាទិគុណេ ឯសី គវេសីតិ គុណេសី, តេន គុណេសិនា. ករុណាយំ និយុត្តោ, សា អស្ស អត្ថីតិ វា ការុណិកោ, តេន ការុណិកេន. ឯត្ថ ច ‘‘អនន្តញាណេនា’’តិ ឥមិនា ភគវតោ សព្ពញ្ញុភាវមាហ, ‘‘និរង្គណេនា’’តិ ខីណាសវភាវំ, ‘‘គុណេសិនា’’តិ បុព្ពចរិយំ, ‘‘ការុណិកេនា’’តិ មហាករុណាសមង្គិភាវំ. ឯត្តកេន បន ថោមនេន ភគវតោ វិបាកទេសនាយ និយ្យានិកាទិភាវំ ទីបេតិ. អសព្ពញ្ញុនា ហិ ទេសិតំ អនិយ្យានិកំ ហោតិ, អខីណាសវេន ទេសិតំ ន បាកដំ, អបុញ្ញវតា ទេសិតំ នប្បតិដ្ឋាតិ, អការុណិកេន វុត្តំ សុខទាយកំ ន ហោតិ. ភគវតោ បន សព្ពញ្ញុភាវតោ តេន ទេសិតំ និយ្យានិកំ, ខីណាសវត្តា បាកដំ, បុញ្ញវន្តតាយ បតិដ្ឋាតិ, មហាករុណាសមង្គិតាយ សុខទាយកន្តិ. ចិត្តប្បភវន្តិ វិបាកចិត្តានំ ឧប្បត្តិំ.

៣៧៧-៨៦. ឥទានិ វិបាកកថាយ មាតិកាវសេន អដ្ឋកថាយ ឋបិតេ ទសប្បការេ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកូនតិំស កម្មានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថារទ្ធាយ វិបាកកថាយ មូលការណភាវតោ ‘‘ឯកូនតិំស កម្មានី’’តិ បឋមំ កម្មវវត្ថានំ កតំ. កម្មេ បន កថិតេ វិបាកកថាយ អធិដ្ឋានភូតា វិបាកាបិ កថេតព្ពាតិ ‘‘បាកា ទ្វត្តិំស ទស្សិតា’’តិ ទុតិយំ វិបាកវវត្ថានំ កតំ. កម្មវិបាកានញ្ច អទ្វារេសុ អទិស្សនតោ ‘‘តីសុ…បេ… ទិស្សរេ’’តិ តតិយំ កម្មទ្វារវិបាកទ្វារា វុត្តា. កម្មវិបាកានំ វចនប្បសង្គេយេវ ឯកស្សេវ កម្មស្ស តំ តំ បច្ចយមាគម្ម អនេកផលនិប្ផាទនំ ទស្សេតុំ ‘‘កុសលំ…បេ… វិវិធំ ផល’’ន្តិ ចតុត្ថំ កាមាវចរកុសលស្ស បវត្តិបដិសន្ធីសុ នានាផលនិប្ផាទនំ វុត្តំ. ឯវំ វុត្តេ បន បវត្តិបដិសន្ធីនំ លព្ភមានវិបាកវសេន វុត្តភាវំ អជានន្តា –

‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ;

‘‘ឯកំ បុប្ផំ ចជិត្វាន, អសីតិកប្បកោដិយោ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមី’’តិ. ច –

ឯវមាទិវចនស្ស ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ គហេត្វា ទិន្នបដិសន្ធិកាយបិ ចេតនាយ បុន បដិសន្ធិទានំ មញ្ញេយ្យុន្តិ ‘‘ឯកាយ…បេ… បកាសិតា’’តិ បញ្ចមំ ឯកេន កម្មេន ឯកិស្សាយេវ បដិសន្ធិយា និព្ពត្តនំ វុត្តំ. ឯកស្មិំ ភវេ នានាកម្មស្ស វិបាកប្បវត្តិំ សុណន្តា ‘‘ទិស្វា កុមារំ សតបុញ្ញលក្ខណ’’ន្តិអាទិវចនស្ស អត្ថំ អជានន្តា ‘‘នានាកម្មេន ឯកាវ បដិសន្ធិ ហោតី’’តិ ចិន្តេយ្យុន្តិ ‘‘នានា…បេ… បដិសន្ធិយោ’’តិ ឆដ្ឋំ នានាកម្មស្ស នានាបដិសន្ធិទានំ វុត្តំ. តថា វិបច្ចន្តស្ស ច ឯកស្ស កម្មស្ស សោឡស វិបាកានិ ទ្វាទសមគ្គោ អហេតុកដ្ឋកម្បីតិ អយំ វិបាកវិភាគោ ហេតុភេទវសេន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តិហេតុកំ…បេ… ន ច ហោតិ តិហេតុកា’’តិ សត្តមំ អដ្ឋកថាយ អាគតហេតុកិត្តនំ ទស្សិតំ. តំ បន ហេតុកិត្តនំ ឯកេកស្ស កម្មស្ស វិបាកវិភាគទស្សនត្ថន្តិ. ឥទានិ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរស្ស, មោរវាបិវាសិមហាទត្តត្ថេរស្ស, តិបិដកមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរស្សាតិ តិណ្ណំ ថេរានំ វាទេសុ ‘‘ឯកាយ ចេតនាយ ទ្វាទស វិបាកានិ ឯត្ថេវ ទសកមគ្គោ អហេតុកដ្ឋកម្បី’’តិ អាគតស្ស ទុតិយត្ថេរវាទស្ស, ‘‘ឯកាយ ចេតនាយ ទស វិបាកានិ ឯត្ថេវ អហេតុកដ្ឋកម្បី’’តិ អាគតស្ស តតិយត្ថេរស្ស វាទស្ស ច ន សម្មាបតិដ្ឋិតត្តា សុប្បតិដ្ឋិតស្ស បឋមត្ថេរវាទស្ស វសេន ទស្សេតុំ វិបាកេសុ អសង្ខារសសង្ខារវិធានំ បច្ចយពលេន ហោតិ, នោ កម្មពលេនាតិ ទីបនត្ថំ អដ្ឋមំ, ‘‘អសង្ខារសសង្ខារ’’ន្តិអាទិនា កម្មេន សហ អសមានម្បិ កត្វា សង្ខារភេទោ វុត្តោ. កម្មស្ស សោមនស្សុបេក្ខាសហគតភាវេបិ អារម្មណវសេនេវ វិបាកវេទនាយ បរិវត្តនំ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណេន…បេ… បរិវត្តន’’ន្តិ នវមំ អារម្មណេន វេទនាបរិវត្តនំ វុត្តំ. កម្មវសេន ចេវ អារម្មណវសេន ច អនិយតស្ស តទារម្មណស្ស ជវនវសេន និយមទស្សនត្ថំ ‘‘តទារម្មណ…បេ… និយាមិត’’ន្តិ ទសមំ ជវនេន តទារម្មណនិយមោ វុត្តោតិ.

ឯកូនតិំស កម្មានីតិ កុសលាកុសលវសេន វីសតិ បរិត្តានិ, នវ មហគ្គតានីតិ ឯកូនតិំស កម្មានិ. យស្មា បនេសា វដ្ដវសេន វិបាកកថា, តស្មា លោកុត្តរកុសលំ វជ្ជេត្វា ឯកូនតិំសេវ កម្មានិ វុត្តានិ. ឯវំ ‘‘បាកា ទ្វត្តិំសា’’តិ ឯត្ថាបិ តេវីសតិ បរិត្តា, នវ មហគ្គតាតិ បាកា ទ្វត្តិំស. តីសុ ទ្វារេសូតិ កាយវចីមនោទ្វារវសេន តីសុ កម្មទ្វារេសុ. កម្មទ្វារវវត្ថានំ ហេដ្ឋា សង្ខេបតោ ទស្សិតមេវ. វិត្ថារតោ បនេតំ អដ្ឋសាលិនិយា ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ), តំសំវណ្ណនាទិតោ ច គហេតព្ពំ. កាមំ កម្មានិបិ ឆសុ ទ្វារេសុ បវត្តន្តិ, បញ្ចទ្វារប្បវត្តានិ បន អវិបាកានិ, មនោទ្វារទ្វារត្តយវសេន ភិន្នានំ វិបាកទាយកានមេវ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘តីសុ ទ្វារេសូ’’តិ វុត្តំ. ឆសូតិ ចក្ខុទ្វារាទីនិ បញ្ច, មនោទ្វារញ្ចាតិ ឆសុ វិបាកទ្វារេសុ.

តំ តំ បច្ចយមាគម្មាតិ កាលសម្បទាទិកំ តំ តំ បច្ចយមាគម្ម. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘កាលោបធិប្បយោគានំ, គតិយា ច យថារហំ;

សម្បត្តិញ្ច វិបត្តិញ្ច, កម្មមាគម្ម បច្ចតី’’តិ.

អថ វា តំ តំ បច្ចយន្តិ សោមនស្សាទិហេតុភូតំ តំ តំ សហការិបច្ចយំ. វិវិធំ ផលន្តិ សោមនស្សុបេក្ខាសហគតសហេតុកាហេតុកអសង្ខារសសង្ខារវសេន នានប្បការផលំ. ឯកាយ ចេតនាយាតិ ឧបបជ្ជវេទនីយភូតាយ, អបរាបរិយវេទនីយភូតាយ វា ឯកាយ ចេតនាយ. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយភូតា បន បវត្តិវិបាកមេវ និព្ពត្តេតិ, នោ បដិសន្ធិំ.

កិញ្ចាបិ ‘‘តិហេតុក’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តំ, ឧក្កដ្ឋមេវ បន តិហេតុកកម្មំ តិហេតុកវិបាកំ ទេតិ, តថា ទុហេតុកម្បិ ឧក្កដ្ឋមេវ ទុហេតុកវិបាកំ ទេតិ. ឱមកំ បន តិហេតុកកម្មំ ទុហេតុកុក្កដ្ឋសទិសំ, ទុហេតុកាហេតុកមេវ វិបាកំ ទេតិ. តថា ទុហេតុកម្បិ អហេតុកមេវ វិបាកំ ទេតីតិ. ឧក្កដ្ឋោមកវិភាគោ ច បនេស កុសលាកុសលបរិវារលាភតោ, អាសេវនវិប្បដិសារប្បវត្តិយា វា ទដ្ឋព្ពោ. យញ្ហិ កម្មំ អត្តនោ បវត្តិកាលេ បុរិមបច្ឆាភាគប្បវត្តេហិ កុសលធម្មេហិ បរិវារិតំ, បច្ឆា វា អាសេវនលាភេន សមុទាចិណ្ណំ, តំ ឧក្កដ្ឋំ. យំ បន ករណកាលេ អកុសលធម្មេហិ បរិវារិតំ, បច្ឆា វា ‘‘ទុក្កដំ មយា’’តិ វិប្បដិសារុប្បាទនេន បរិភាវិតំ, តំ ឱមកំ នាម ហោតិ.

អថេត្ថ យថាវុត្តវិធានំ កិំ បដិសន្ធិបវត្តីនំ អវិសេសេន, ឧទាហុ បវត្តិវសេនេវាតិ ចេ? បវត្តិវសេនេវ, បដិសន្ធិយំ បន អយំ វិសេសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តិហេតុកេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថាបិ តិហេតុកុក្កដ្ឋកម្មេនេវ តិហេតុកបដិសន្ធិ ហោតិ, ឱមកេន បន ទុហេតុកុក្កដ្ឋេន ច ទុហេតុកា បដិសន្ធិ, ទុហេតុកោមកេន បន អហេតុកាវាតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បនេត្ថ ញាណំ ជច្ចន្ធាទិវិបត្តិនិមិត្តស្ស មោហស្ស, សព្ពាកុសលស្ស វា បដិបក្ខំ, តស្មា តំសម្បយុត្តំ កម្មំ ជច្ចន្ធាទិវិបត្តិបច្ចយំ ន ហោតីតិ តិហេតុកំ អតិទុព្ពលម្បិ សមានំ ទុហេតុកបដិសន្ធិមេវ អាកឌ្ឍតិ, នាហេតុកន្តិ អាហ ‘‘ន ច ហោតិ អហេតុកា’’តិ. យស្មា បដិសម្ភិទាមគ្គេ សុគតិយំ ជច្ចន្ធពធិរាទិវិបត្តិយា អហេតុកូបបត្តិំ វជ្ជេត្វា គតិសម្បត្តិយា អហេតុកូបបត្តិំ ទស្សេន្តេន ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ, គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ កតមេសំ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ? កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ តយោ ហេតូ កុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ កុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អកុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ អកុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. បដិសន្ធិក្ខណេ តយោ ហេតូ អព្យាកតា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ នាមរូបបច្ចយាបិ វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយាបិ នាមរូប’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២៣១-២៣២) –

ឯវំ ជវនក្ខណេ តិណ្ណំ ហេតូនំ បច្ចយា ញាណសម្បយុត្តវិបាកុប្បត្តិ វុត្តា, ន បន ‘‘ជវនក្ខណេ ទ្វិន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា’’តិ, តស្មា តិហេតុកកម្មេនេវ តិហេតុកបដិសន្ធិ ហោតិ, ន ទុហេតុកេនាតិ អាហ ‘‘ទុហេតុកេន…បេ… ន ច ហោតិ តិហេតុកា’’តិ. យទិ ហិ ទុហេតុកកម្មេន តិហេតុកបដិសន្ធិ សិយា, យថា ‘‘អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស វិភង្គោ កតោ, ឯវំ ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ. គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ កតមេសំ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ? កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ កុសលា តស្មិំ ខណេ…បេ… សង្ខារា, និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អកុសលា តស្មិំ ខណេ…បេ… សង្ខារា, បដិសន្ធិក្ខណេ តយោ ហេតូ អព្យាកតា តស្មិំ ខណេ…បេ… នាមរូប’’ន្តិ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ញាណសម្បយុត្តូបបត្តិំ វត្វា តស្ស វិភង្គោ កាតព្ពោ សិយា, ន ច បនេវំ អត្ថិ, តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘ទុហេតុកកម្មេន តិហេតុកបដិសន្ធិ ន ហោតី’’តិ.

យទិ ឯវំ –

‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ ឆន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ. គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ កតមេសំ…បេ… ហោតិ? កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ កុសលា តស្មិំ ខណេ…បេ… សង្ខារា. និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អកុសលា តស្មិំ ខណេ…បេ… សង្ខារា. បដិសន្ធិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អព្យាកតា តស្មិំ ខណេ…បេ… នាមរូប’’ន្តិ –

ឯវំ ទុហេតុកកម្មេន ទុហេតុកូបបត្តិំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ. គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ កតមេសំ សត្តន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ? កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ តយោ ហេតូ កុសលា តស្មិំ ខណេ…បេ… សង្ខារា. និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អកុសលា តស្មិំ ខណេ…បេ… សង្ខារា. បដិសន្ធិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អព្យាកតា តស្មិំ ខណេ…បេ… នាមរូប’’ន្តិ ឯវំ តិហេតុកកម្មេន ទុហេតុកបដិសន្ធិយាបិ អនុទ្ធដត្តា សាបិ ន ហោតីតិ ចេ? នោ ន ហោតិ, ទុហេតុកោមកកម្មេន អហេតុកបដិសន្ធិយា វិយ តិហេតុកោមកេន ទុហេតុកបដិសន្ធិយាវ ទាតព្ពត្តា, កម្មសរិក្ខកវិបាកទស្សនត្ថំ បន មហាថេរេន បាឋោ សាវសេសោ កតោ.

យទិ ឯវំ បុរិមវុត្តេហិ ឥទំ សមានំ កម្មសរិក្ខកតាភាវតោតិ ទុហេតុកកម្មេន តិហេតុកបដិសន្ធិ ន ឧទ្ធដា, ន បន អលព្ភនតោតិ? តំ ន, អកុសលកម្មស្ស អលោភសម្បយោគាភាវតោ, អលោភផលុប្បាទនេ វិយ ញាណវិប្បយុត្តស្ស ញាណផលុប្បាទនេ អសមត្ថភាវតោ. បញ្ញាពលសម្បយោគតោ ហិ តំញាណផលុប្បាទនេ សមត្ថំ ហោតិ.

ឯត្ថាហ – កិំ បនេតំ កម្មមេវ បដិសន្ធិំ ទេន្តំ អត្តនា សទិសវេទនមេវ ទេតិ, ឧទាហុ វិសទិសវេទនម្បីតិ? ទុហេតុកោមកមេវ វិសទិសវេទនំ ទេតិ, ឥតរំ បន សទិសវេទនមេវ. តថា ហិ បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមដ្ឋកថាយ មហាកម្មវិភង្គសុត្តេ សុខវេទនីយាទិកម្មវណ្ណនាយ –

‘‘កាមាវចរកុសលតោ សោមនស្សសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ចតស្សោ ចេតនា, រូបាវចរកុសលតោ ចតុក្កជ្ឈានចេតនាតិ ឯវំ បដិសន្ធិបវត្តេសុ សុខវេទនាយ ជននតោ សុខវេទនីយំ កម្មំ នាម. កាមាវចរញ្ចេត្ថ បដិសន្ធិយំយេវ ឯកន្តេន សុខំ ជនេតិ, បវត្តេ បន ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ អទុក្ខមសុខម្បិ.

‘‘អកុសលចេតនា បវត្តេ កាយទ្វារប្បវត្តទុក្ខស្ស ជននតោ ទុក្ខវេទនីយំ កម្មំ នាម.

‘‘កាមាវចរកុសលតោ បន ឧបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តា ចតស្សោ ចេតនា, រូបាវចរកុសលតោ ចតុត្ថជ្ឈានចេតនាតិ ឯវំ បដិសន្ធិបវត្តេសុ តតិយវេទនាយ ជននតោ អទុក្ខមសុខវេទនីយំ កម្មំ នាម. ឯត្ថ ច ‘‘កាមាវចរំ បដិសន្ធិយំយេវ ឯកន្តេន អទុក្ខមសុខំ ជនេតិ, បវត្តេ ឥដ្ឋារម្មណេ សុខម្បី’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០០) –

វុត្តំ. ននុ ច ‘‘អារម្មណេន ហោតេវ, វេទនាបរិវត្តន’’ន្តិ វចនតោ អារម្មណវសេន វេទនានិយមោ ហោតិ, ន ច សោមនស្សសហគតកម្មេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តស្ស ឥដ្ឋារម្មណមេវ កម្មនិមិត្តាទិកមាបាថមាគច្ឆតីតិ និយមោ អត្ថិ, ឧបេក្ខាសហគតកម្មេន វា ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា កថំ កម្មវសេនេវ វេទនានិយមោតិ? វុច្ចតេ – ឥដ្ឋាទិអារម្មណម្បិ អាបាថមាគច្ឆន្តំ កម្មពលេនេវ អាគច្ឆតីតិ សោមនស្សសហគតកម្មេន បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ តស្ស ពលេន ឥដ្ឋារម្មណមាបាថមាគច្ឆតិ, ឧបេក្ខាសហគតកម្មេន ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណន្តិ ន ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា កម្មវសេន បដិសន្ធិយា អារម្មណនិយមោ, អារម្មណវសេន វេទនានិយមោតិ. អបិច ‘‘អារម្មណេន ហោតេវ, វេទនាបរិវត្តន’’ន្តិ ឥទំ តទារម្មណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ន តេន បដិសន្ធិយា កម្មសរិក្ខកវេទនាភាវោ បដិក្ខិបិតុំ សក្កា, ទុហេតុកោមកំ បន សោមនស្សសហគតម្បិ អត្តនោ និហីនតាយ ទុហេតុកផលុប្បាទនេ អសមត្ថត្តា, អហេតុកាយ ច អត្តនា សទិសវេទនាយ បដិសន្ធិយា អសម្ភវតោ ឧបេក្ខាសហគតបដិសន្ធិយា អនុរូបតោ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណមុបដ្ឋបេត្វា តទារម្មណំ ឧបេក្ខាសហគតមេវ បដិសន្ធិំ ទេតិ.

ននុ ច ‘‘បច្ឆិមភវិកមហាពោធិសត្តានំ មេត្តាបុព្ពភាគំ សោមនស្សកម្មំ បដិសន្ធិំ ទេតី’’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, មហាសិវត្ថេរោ ច ឧបេក្ខាសហគតញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិំ ឥច្ឆតិ. វុត្តញ្ហិ តេន ‘‘សោមនស្សសហគតតោ ឧបេក្ខាសហគតំ ពលវតរំ, តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ, តេន គហិតបដិសន្ធិកា ហិ មហជ្ឈាសយា ហោន្តិ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ វិយា’’តិ, តស្មា សោមនស្សសហគតកុសលតោ ឧបេក្ខាសហគតបដិសន្ធិបិ លព្ភតិ យថា ច, ឯវំ តថា ឧបេក្ខាសហគតតោ សោមនស្សសហគតាបីតិ កថំ កម្មសទិសវេទនា បដិសន្ធីតិ? ឯត្ថាបិ ច កម្មម្បិ ឧបេក្ខាសហគតមេវាតិ ថេរស្ស អធិប្បាយោ សិយាតិ សក្កា វត្តុំ. អបិចាយំ វាទោ មហាអដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តោវ. តថា ហិ វុត្តំ សង្គហការេហិ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បន អយំ ថេរស្ស មនោរថោ, នត្ថិ ឯត’’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ ហិតូបចារោ ពលវា ហោតិ, តស្មា មេត្តាបុព្ពភាគកាមាវចរកុសលវិបាកសោមនស្សសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកចិត្តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តីតិ វុត្តន្តិ, តស្មា បដិក្ខិត្តវាទំ គហេត្វា ន សក្កា អដ្ឋកថាវចនំ ចាលេតុន្តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេវេតំ កម្មសទិសវេទនា បដិសន្ធីតិ. អសម្បដិច្ឆន្តេហិ វា អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ សាធុកំ កថេតព្ពោតិ.

អសង្ខារន្តិ អសង្ខារិកកម្មំ. អសង្ខារំ សសង្ខារម្បិ ផលំ ទេតីតិ សម្ពន្ធោ.

អារម្មណេនាតិ ឥដ្ឋាទិអារម្មណេន. វេទនាបរិវត្តនន្តិ តស្ស តស្ស អារម្មណស្ស អនុរូបតោ សោមនស្សាទិវេទនាយ បរិវត្តនំ, កុសលវិបាកសន្តីរណតទារម្មណានិ សន្ធាយ ចេតំ វុត្តំ. តានិ ហិ ឥដ្ឋារម្មណេ សោមនស្សសហគតានិ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ឧបេក្ខាសហគតានិ. អកុសលវិបាកំ បន សន្តីរណតទារម្មណំ អនិដ្ឋេ, អនិដ្ឋមជ្ឈត្តេ ច អារម្មណេ ឧបេក្ខាសហគតមេវ. ន ហិ តស្ស អារម្មណវសេន វេទនាភេទោ អត្ថិ, ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ទ្វីសុបិ ឧបេក្ខាសហគតមេវ. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនេសុ ច ឋបេត្វា កាយវិញ្ញាណទ្វយំ សេសានិ ឥដ្ឋាទីសុ សព្ពត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តការណវសេនេវ ឧបេក្ខាសហគតានិ, តថា កាយវិញ្ញាណំ ឥដ្ឋាទីសុ សុខសហគតំ, អនិដ្ឋាទីសុ ទុក្ខសហគតន្តិ. ជវនេន និយមិតំ អដ្ឋកថាយន្តិ អធិប្បាយោ. ហេតុនិយមនមេវ ចេត្ថ ជវនវសេន ហោតិ វេទនាភេទស្ស អារម្មណេនេវ, សង្ខារភេទស្ស ច បច្ចយវសេនេវ និយមិតត្តា. ឯត្ថ ច អកុសលវិបាកានំ វិភាគាភាវតោ កុសលវិបាកតទារម្មណានមេវ អារម្មណជវនបច្ចយវសេន និយមនំ ហោតិ. តំ បន សរូបតោ ឯវំ វេទិតព្ពំ – តិហេតុកុក្កដ្ឋកម្មេន ហិ តទារម្មណំ បវត្តមានំ កម្មវសេន និយមាភាវតោ សព្ពេសុបិ កុសលវិបាកតទារម្មណេសុ សម្បត្តេសុ អារម្មណជវនបច្ចយវសេន, អារម្មណជវនវសេនេវ វា និយតំ ឯកមេវ ឧប្បជ្ជតិ. កថំ? តទារម្មណេសុ ហិ អារម្មណវសេន វេទនានិយមោ ហោតិ, ជវនវសេន ហេតុនិយមោ, បច្ចយវសេន សង្ខារនិយមោ. អហេតុកេសុ បន សង្ខារភេទាភាវតោ បច្ចយវសេន និយមនំ នត្ថិ. តត្ថ អារម្មណេន វេទនានិយមនំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ជវនវសេន ហេតុនិយមនេ បន កម្មសរិក្ខកហេតុវសេន តិហេតុកានិ ទុហេតុកានិ អហេតុកានីតិ តីណិ ជវនានិ វេទិតព្ពានិ. តត្ថ កម្មសរិក្ខកហេតុវសេន តិហេតុកជវនានិ នាម កាមាវចរកុសលកិរិយាសុ ញាណសម្បយុត្តជវនានិ, ទុហេតុកជវនានិ នាម ញាណវិប្បយុត្តជវនានិ, អហេតុកានិ នាម អកុសលជវនានិ ចេវ កិរិយាហេតុកជវនញ្ច. អកុសលជវនានិបិ ហិ កុសលកម្មសរិក្ខកហេតុវសេន អហេតុកានិ កុសលហេតូនំ តេសុ អភាវតោ.

តត្ថ កម្មស្ស ជវនសទិសតទារម្មណាភិនិប្ផាទនសាមត្ថិយេ សតិ តិហេតុកជវនេ ជវិតេ តិហេតុកតទារម្មណំ ហោតិ, ទុហេតុកជវនេ ជវិតេ ទុហេតុកតទារម្មណំ, អហេតុកជវនេ ជវិតេ អហេតុកតទារម្មណំ ហោតីតិ. ឯវំ ជវនវសេន ហេតុនិយមនំ ទដ្ឋព្ពំ. កថំ បច្ចយវសេន សង្ខារនិយមោតិ? កាលសម្បទាទីនំ, ឧតុសម្បទាទីនញ្ច បច្ចយានំ ពលវភាវេ សតិ អសង្ខារិកតទារម្មណំ ហោតិ, ទុព្ពលភាវេ សសង្ខារិកំ. អហេតុកតទារម្មណស្ស បន បច្ចយវសេន និយមោ នត្ថិ, តស្មា យទិ ឥដ្ឋារម្មណំ ហោតិ, តទា ឧបេក្ខាសហគតំ តទារម្មណំ បដិពាហិត្វា សោមនស្សសហគតតទារម្មណមេវ ហោតិ. សោមនស្សសហគតតទារម្មណេសុបិ អនិយមេន អារម្មណវសេន សព្ពេសុ សម្បត្តេសុ ជវនស្ស តិហេតុកភាវេ ទុហេតុកាហេតុកេ បដិពាហិត្វា តិហេតុកមេវ តទារម្មណំ ហោតិ. តិហេតុកតទារម្មណេសុបិ អនិយមេន ជវនវសេន សព្ពេសុ សម្បត្តេសុ បច្ចយស្ស ពលវភាវេ សតិ សសង្ខារិកតទារម្មណំ បដិពាហិត្វា អសង្ខារិកមេវ តទារម្មណំ ហោតិ. ឯតេនេវ នយេន សេសំ តទារម្មណម្បិ តំតំជវនានុរូបតោ និយមនំ ទដ្ឋព្ពំ.

អហេតុកតទារម្មណំ បន បច្ចយំ អនបេក្ខិត្វា អារម្មណវសេន ចេវ ជវនវសេន ច និយមនំ ហោតិ. ឥទមេត្ថ យេភុយ្យប្បវត្តិវសេន និយមនំ. កទាចិ បន អារម្មណវសេន, បច្ចយវសេន, បរិចិតវសេន ច តទារម្មណនិយមោ ហោតិ. តត្ថ អារម្មណវសេន ចេវ បច្ចយវសេន ច និយមនំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. បរិចិតវសេន បន និយមនេ យេភុយ្យេន តិហេតុកកុសលប្បវត្តិយា តេសុ បរិចិតស្ស កទាចិ ទុហេតុកេ, អហេតុកេ វា ជវនេ ជវិតេ បរិចយវសេន តិហេតុកតទារម្មណមេវ ហោតិ. យេភុយ្យេន ច ទុហេតុកជវនប្បវត្តិយា តត្ថ បរិចិតស្ស កទាចិ តិហេតុកេ, អហេតុកេ វា ជវនេ ជវិតេ បរិចយវសេន ទុហេតុកតទារម្មណមេវ ហោតិ. តថេវ អកុសលេសុ បរិចិតស្ស កទាចិ តិហេតុកទុហេតុកេសុបិ ជវនេសុ ជវិតេសុ បរិចយវសេន អហេតុកតទារម្មណមេវ ហោតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ –

‘‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ សហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតិ, សហេតុកេ ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ, កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ អហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ –

អវិសេសេន អកុសលជវនានន្តរម្បិ សហេតុកតទារម្មណំ, តិហេតុកជវនានន្តរញ្ច អហេតុកតទារម្មណំ វុត្តំ. តិហេតុកោមកេន, បន ទុហេតុកុក្កដ្ឋេន ច កម្មេន តទារម្មណប្បវត្តិយំ កម្មស្ស តិហេតុកវិបាកទានេ អសមត្ថតាយ តិហេតុកជវនេបិ ជវិតេ ទុហេតុកតទារម្មណមេវ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ទុហេតុកោមកេន បន កម្មេន តទារម្មណប្បវត្តិយំ កម្មស្ស សហេតុកតទារម្មណនិព្ពត្តនេ អសមត្ថតាយ សហេតុកជវនេបិ ជវិតេ អហេតុកតទារម្មណមេវ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៣៨៧-៩១. តុល្យេន បាកចិត្តេនាតិ សោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកេន មហាវិបាកចិត្តេន. ពលវារម្មណេតិ អតិមហន្តារម្មណេ. ចតុព្ពិធញ្ហិ អារម្មណំ អតិមហន្តំ មហន្តំ បរិត្តំ អតិបរិត្តន្តិ. វុត្តញ្ច –

‘‘តថា ហិ វិសយំ អាហុ, ចតុធា ឯត្ថ បណ្ឌិតា;

មហន្តាតិមហន្តតោ, បរិត្តាតិបរិត្តតោ’’តិ.

អតិមហន្តាទិភាវោ ចស្ស អាបាថគតកាលេ ឧប្បជ្ជនកចិត្តក្ខណវសេន វេទិតព្ពោ. តថា ហិ អាបាថគតក្ខណតោ បដ្ឋាយ យាវ សោឡសចិត្តក្ខណា, តាវ វិជ្ជមានាយុកអារម្មណំ អតិមហន្តំ នាម. បន្នរសចុទ្ទសចិត្តក្ខណាយុកំ មហន្តំ នាម. តេរសចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋចិត្តក្ខណាយុកំ បរិត្តំ នាម. តតោ បរំ អតិបរិត្តំ នាម. តត្ថ អតិមហន្តារម្មណេ តទារម្មណបរិយោសានានិ វីថិចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. មហន្តេ ជវនបរិយោសានានិ, នត្ថិ តទារម្មណុប្បាទោ. បរិត្តេ ជវនម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ, សន្តីរណានន្តរំ វោដ្ឋព្ពនមេវ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ បវត្តតិ. អតិបរិត្តេ ភវង្គចលនមត្តមេវ. កថំ? អតិមហន្តេ ហិ អារម្មណេ បញ្ចទ្វារេសុ យថានុរូបំ អញ្ញតរស្មិំ ទ្វារេ អាបាថគតេ បសាទឃដ្ដនានុភាវេន ហទយវត្ថុសន្និស្សិតា ភវង្គសន្តតិ វោច្ឆិជ្ជតិ, វោច្ឆិជ្ជមានា ច សហសា ន ឱច្ឆិជ្ជតិ. យថា បន វេគេន ធាវន្តោ បុរិសោ អន្តរា ឋាតុកាមោបិ ឯកទ្វេបទវារេ អតិក្កមិត្វាវ ឋាតុំ សក្កោតិ, ន បន ឋាតុកាមតាយ សទ្ធិំយេវ, ឯវមេវ ទីបសិខា វិយ, គង្គាសោតោ វិយ, វេគេន ជវមានា ភវង្គសន្តតិ អន្តរា ឱច្ឆិជ្ជមានាបិ បសាទឃដ្ដនតោ បរំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វាវ ឱច្ឆិជ្ជតិ. តត្ថ បឋមចិត្តំ ភវង្គសន្តតិយា ចលនាការេន ឧប្បជ្ជនតោ ភវង្គចលនំ នាម, ទុតិយំ ឧបច្ឆិជ្ជនវសេន ឧប្បជ្ជនតោ ភវង្គុបច្ឆេទោ នាម. ចលនញ្ចេត្ថ វិសទិសចិត្តស្ស ឧបនិស្សយភាវគមនំ. វុត្តញ្ច –

‘‘អារម្មណន្តរាបាថេ, ទ្វិក្ខត្តុំ ចលិតេ មនោ;

ចិត្តន្តរស្ស ហេតុត្តំ, យានំ ចលនមីរិត’’ន្តិ.

យទិ ឯវំ ទុតិយស្សបិ តំ អត្ថីតិ តម្បិ ភវង្គចលនមិច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ? សច្ចំ, ភវង្គស្ស បន ឧបច្ឆិជ្ជនវសេន បវត្តិវិសេសំ គហេត្វា បុរិមស្ស នាមតោ វិសទិសនាមំ កាតុំ ‘‘ភវង្គុបច្ឆេទោ’’តិ វុច្ចតីតិ. ននុ ច រូបាទីហិ បសាទេ ឃដ្ដិតេ បសាទនិស្សិតស្សេវ ចលនំ យុត្តំ, កថំ បន ហទយវត្ថុសន្និស្សិតាយ ភវង្គសន្តតិយា ចលនន្តិ? សន្តតិវសេន ឯកាពទ្ធត្តា. យថា ហិ ភេរិយា ឯកស្មិំ តលេ ឋិតសក្ខរាយ មក្ខិកាយ និបន្នាយ អបរស្មិំ តលេ ទណ្ឌាទិនា បហដេ អនុក្កមេន ភេរិចម្មវរត្តាទីនំ ចលនេន សក្ខរាយ ចលិតាយ មក្ខិកាយ បលាយនំ ហោតិ, ឯវមេវ រូបាទិម្ហិ បសាទេ ឃដ្ដិតេ តន្និស្សយេសុ មហាភូតេសុ ចលិតេសុ អនុក្កមេន តំសម្ពន្ធានំ សេសរូបានម្បិ ចលនេន ហទយវត្ថុម្ហិ ចលិតេ តន្និស្សិតស្ស ភវង្គស្ស ចលនាការេន បវត្តិ ហោតិ. វុត្តញ្ច –

‘‘ឃដ្ដិតេ អញ្ញវត្ថុម្ហិ, អញ្ញនិស្សិតកម្បនំ;

ឯកាពទ្ធេន ហោតីតិ, សក្ខរោបមយា វទេ’’តិ. (ស. ស. ១៧៦);

ឯវំ ភវង្គចលនភវង្គុបច្ឆេទេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេសុ ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ វទន្តី វិយ វីថិចិត្តានិ អារម្មណាភិមុខំ បដិបាទេន្តី កិរិយាមនោធាតុ ឧប្បជ្ជតិ, តស្សានន្តរំ យថារហំ ទស្សនាទិកិច្ចំ សាធយមានា បញ្ចវិញ្ញាណធាតូសុ អញ្ញតរា ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ តាយ គហិតមេវារម្មណំ សម្បដិច្ឆមានា វិបាកាហេតុកមនោធាតុ ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ តទេវារម្មណំ សន្តីរយមានា វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ តមេវារម្មណំ វវត្ថាបយមានា កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ កាមាវចរកុសលាកុសលកិរិយជវនេសុ យំ កិញ្ចិ លទ្ធបច្ចយំ តទេវារម្មណំ អារព្ភ ជវនំ ហុត្វា យេភុយ្យេន សត្តក្ខត្តុំ ជវតិ, តទនន្តរំ ឯកាទសតទារម្មណចិត្តេសុ អញ្ញតរំ កម្មំ អារម្មណំ ជវនំ បច្ចយោ បរិចិតតាតិ ឥមេសំ អនុរូបវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជតិ, តទនន្តរំ ភវង្គបាតោ ហោតិ.

ឥធ ឋត្វា ឥមិស្សា ចិត្តបរម្បរាយ សុខគ្គហណត្ថំ អម្ពោបមា វេទិតព្ពា. កថំ? ឯកោ កិរ បុរិសោ ផលិតម្ពរុក្ខស្ស ហេដ្ឋា សសីសំ បារុបិត្វា និបន្នោ និទ្ទាយតិ, អថេកំ អម្ពបក្កំ វណ្ដតោ មុច្ចិត្វា តស្ស កណ្ណសក្ខលិំ បុញ្ឆមានំ វិយ ‘‘ឋ’’ន្តិ ភូមិយំ បតតិ, សោ តស្ស សទ្ទេន បពុជ្ឈិត្វា សីសតោ វត្ថំ អបនេត្វា ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេសិ, តតោ ហត្ថំ បសារេត្វា ផលំ គហេត្វា មទ្ទិត្វា ឧបសិង្ឃិត្វា បក្កភាវំ ញត្វា បរិភុញ្ជិត្វា មុខគតំ សហ សេម្ហេន អស្សាទេត្វា បុន តថេវ និទ្ទាយតិ. តត្ថ តស្ស បុរិសស្ស អម្ពរុក្ខមូលេ និទ្ទាយនកាលោ វិយ ភវង្គសមង្គិកាលោ, អម្ពបក្កស្ស បតិតកាលោ វិយ អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនកាលោ, បតនសទ្ទេន បពុទ្ធកាលោ វិយ មនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ, ឧម្មីលេត្វា ឱលោកិតកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទស្សនកិច្ចំ សាធនកាលោ, ហត្ថំ បសារេត្វា គហិតកាលោ វិយ វិបាកមនោធាតុយា អារម្មណសម្បដិច្ឆនកាលោ, គហេត្វា មទ្ទិតកាលោ វិយ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស សន្តីរិតកាលោ, ឧបសិង្ឃិតកាលោ វិយ កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុយា វវត្ថាបិតកាលោ, បរិភុត្តកាលោ វិយ ជវនស្ស អារម្មណរសអនុភវិតកាលោ, មុខគតំ សហ សេម្ហេន អស្សាទិតកាលោ វិយ តទារម្មណស្ស ជវនេន អនុភូតារម្មណអនុភវនកាលោ, បុន និទ្ទាយនំ វិយ បុន ភវង្គកាលោតិ ឯវមេត្ថ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

អយំ បន ឧបមា កិំ ទីបេតិ? អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនមេវ កិច្ចំ, កិរិយាមនោធាតុយា ភវង្គាវដ្ដនមេវ កិច្ចំ, បញ្ចវិញ្ញាណធាតូនំ ទស្សនាទិកមេវ កិច្ចំ, វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា សម្បដិច្ឆនមេវ កិច្ចំ, វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា សន្តីរណមេវ កិច្ចំ, កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុយា វវត្ថាបនមេវ កិច្ចំ, ជវនស្សេវ បន អារម្មណរសានុភវនំ តទារម្មណស្ស ឯតេន អនុភូតស្សេវ អនុភវនន្តិ ឯវំ កិច្ចវសេន ធម្មានំ អញ្ញមញ្ញាសំកិណ្ណតំ ទីបេតិ, ឯវំ បវត្តមានំ បន ចិត្តំ ‘‘ត្វំ អាវជ្ជនំ នាម ហោហិ, ត្វំ ទស្សនាទីសុ អញ្ញតរំ, ត្វំ សម្បដិច្ឆនំ នាមា’’តិអាទិនា និយុញ្ជកេ ការកេ អសតិបិ ចិត្តនិយាមវសេនេវ បវត្តតីតិ វេទិតព្ពំ. តំ បន ចិត្តនិយាមំ សទ្ធិំ ឧតុនិយាមាទីហិ បរិច្ឆេទាវសានេ វក្ខតិ. អយំ តាវ អតិមហន្តារម្មណេ ចិត្តប្បវត្តិវិភាវនា.

មហន្តារម្មណេ បន តទារម្មណុប្បាទស្ស អភាវតោ តស្មិំ អាបាថគតេ វុត្តនយេន ជវនបរិយោសានេសុ វីថិចិត្តេសុ ឧប្បន្នេសុ ភវង្គបាតោវ ហោតិ, អារម្មណស្ស បន បរិក្ខីណាយុកត្តា ឯកចិត្តក្ខណិកប្បមាណេបិ វា អាយុម្ហិ សតិ សមាសន្នមរណោ វិយ បុរិសោ ទុព្ពលភាវតោ តទារម្មណំ នុប្បជ្ជតិ. អបិច តទារម្មណមុប្បជ្ជន្តំ និយមតោ ទ្វិក្ខត្តុមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឯកវារំ. ឯកចិត្តក្ខណាវសិដ្ឋេ ច អារម្មណេ ឯកស្មិំ តទារម្មណេ ឧប្បន្នេសុ ទុតិយស្ស ឧប្បជ្ជនកាលេ តស្ស និរុទ្ធត្តា នុប្បជ្ជតិ. ន ហិ ទ្វីសុ តទារម្មណេសុ ឯកំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ, ឯកំ អតីតារម្មណំ ហោតិ, តស្មា ទុតិយស្ស អនុប្បត្តិយា បឋមម្បិ នុប្បជ្ជតីតិ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន សកិម្បិ តទារម្មណស្ស បវត្តិ វុត្តា. បរមត្ថវិនិច្ឆយេបិ ច តមេវ វាទំ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘សកិំ ទ្វេ វា តទាលម្ព’’ន្តិ (បរម. វិ. ១១៦) វុត្តំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ សព្ពវារេសុ ទ្វេ ឯវ ចិត្តវារានិ អាគតានី’’តិ វត្វា តំ ន សម្បដិច្ឆិតំ, តស្មា មហន្តារម្មណេ ជវនាវសានេ ភវង្គបាតោវ ហោតិ, នត្ថិ តទារម្មណុប្បាទោ, អយញ្ច តទារម្មណេហិ តុច្ឆតាយ ‘‘មោឃវារោ’’តិ វុច្ចតិ.

បរិត្តារម្មណេ ជវនុប្បាទស្សបិ អភាវតោ សន្តីរណាវសានេសុ វីថិចិត្តេសុ ឧប្បន្នេសុ តទនន្តរំ វោដ្ឋព្ពនមេវ អាសេវនំ លភិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា ទ្វិក្ខត្តុំ បវត្តតិ, តតោ ភវង្គបាតោ ហោតិ. វោដ្ឋព្ពនំ បន អប្បត្វា អន្តរា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិកំ បត្វា និវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ជវនំ បន អារម្មណស្ស អប្បាយុកភាវេន បរិទុព្ពលត្តា នុប្បជ្ជតិ. តញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ សត្តចិត្តក្ខណាយុកេយេវ ឧប្បជ្ជតិ, កតិបយចិត្តក្ខណាយុកេ បន បឋមជវនមេវ នុប្បជ្ជតិ. តទនុប្បត្តិយញ្ហិ ឥតរានិបិ នុប្បជ្ជន្តិ, តស្មា បរិត្តារម្មណេ នត្ថិ ជវនុប្បាទោតិ អយំ ទុតិយោ មោឃវារោ អដ្ឋកថាយ វុត្តោ. ដីកាការោ បន តថា អសម្បដិច្ឆិត្វា អញ្ញថា ទុតិយមោឃវារំ បកប្បេតិ. វុត្តញ្ហិ តេន តីសុ មោឃវារេសុ ទុតិយមោឃវារោ ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពោ.

យទិ ហិ អនុលោមេ វេទនាត្តិកេ បដិច្ចវារាទីសុ ‘‘អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ទ្វេ, នមគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ទ្វេ’’តិ ច វុត្តំ សិយា, សោបិ មោឃវារោ លព្ភេយ្យ. យទិ ច វោដ្ឋព្ពនម្បិ អាសេវនបច្ចយោ សិយា, កុសលាកុសលានម្បិ សិយា. ន ហិ អាសេវនបច្ចយំ លទ្ធុំ យុត្តស្ស អាសេវនបច្ចយភាវី ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោ ហោតីតិ អវុត្តោ អត្ថិ. វោដ្ឋព្ពនស្ស បន កុសលាកុសលានំ អាសេវនបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ. ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នាសេវនបច្ចយា. អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នាសេវនបច្ចយា’’តិ វចនតោ បដិក្ខិត្តោវ. អថាបិ សិយា ‘‘អសមានវេទនានំ វសេនេវំ វុត្ត’’ន្តិ, ឯវម្បិ យថា ‘‘អាវជ្ជនា កុសលានំ ខន្ធានំ, អកុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧) វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា. ជាតិភេទា ន វុត្តន្តិ ចេ, ‘‘ភូមិភិន្នស្ស កាមាវចរស្ស រូបាវចរាទីនំ អាសេវនបច្ចយភាវោ វិយ ជាតិភិន្នស្សបិ ភវេយ្យា’’តិ វត្តព្ពោ ឯវ សិយា, អភិន្នជាតិកស្ស ច វសេន យថា ‘‘អាវជ្ជនា សហេតុកានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា, ន តុ វុត្តំ, តស្មា វេទនាត្តិកេបិ សំខិត្តាយ គណនាយ ‘‘អាសេវនបច្ចយា នមគ្គេ ឯកំ, នមគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ឯក’’ន្តិ ឯវំ គណនាយ និទ្ធារិយមានាយ វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនបច្ចយត្តាភាវា យថាវុត្តប្បការោ ទុតិយោ មោឃវារោ វីមំសិត្វា គហេតព្ពោ. វោដ្ឋព្ពនំ បន វីថិវិបាកសន្តតិយា អាវដ្ដនតោ ‘‘អាវជ្ជនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. តតោ វិសទិសស្ស ជវនស្ស ករណតោ មនសិការោ ច. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ ‘‘វោដ្ឋព្ពនំ កុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ ន វុត្តំ, ‘‘អាវជ្ជនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, តស្មា វោដ្ឋព្ពនតោ ចតុន្នំ វា បញ្ចន្នំ វា ជវនានំ អារម្មណបុរេជាតំ ភវិតុំ អសក្កោន្តំ រូបាទិអាវជ្ជនាទីនំ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, អយមេតស្ស សភាវោតិ ជវនាបារិបូរិយា ទុតិយោ មោឃវារោ ទស្សេតុំ យុត្តោ សិយាតិ.

អយញ្ហិ អាចរិយស្ស អធិប្បាយោ – យទិ វោដ្ឋព្ពនម្បិ អាសេវនបច្ចយោ សិយា, យថា ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អាសេវនបច្ចយា នមគ្គបច្ចយា’’តិ អនុលោមបច្ចនិយេ, បច្ចនិយានុលោមេ ច ‘‘សុខា…បេ… នមគ្គបច្ចយា អាសេវនបច្ចយា’’តិ ច វុត្តំ ហសិតុប្បាទចិត្តវសេន, ឯវម្បិ វោដ្ឋព្ពនវសេន ‘‘អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ចា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន បាឋោ សិយា. តថា ច សតិ វារទ្វយវសេន គណនាយ ‘‘អាសេវនបច្ចយា នមគ្គេ ទ្វេ, នមគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ទ្វេ’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, ន បន វុត្តំ, ‘‘អាសេវនបច្ចយា នមគ្គេ ឯកំ, នមគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ឯក’’ន្តិច្ចេវ វុត្តំ. អបិច យទិ ហិ វោដ្ឋព្ពនម្បិ អាសេវនបច្ចយោ សិយា, ទុតិយមោឃវារោ វិយ បុរិមវារេសុបិ សិយា. តថា ច សតិ អត្តនោ វិយ កុសលាកុសលានម្បិ សិយា. ន ហិ អាសេវនបច្ចយំ លទ្ធុំ យុត្តស្ស អាសេវនបច្ចយភាវី ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោ ហោតីតិ អវុត្តោ អត្ថិ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ខន្ធា’’តិអាទិនា អនវសេសតោ វុត្តត្តា, វោដ្ឋព្ពនស្ស បន អវុត្តោ ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនស្ស អភាវតោ. ន កេវលំ អវុត្តោវ, អថ ខោ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ផស្សាទិកុសលាកុសលធម្មេ បដិច្ច សហជាតាទិបច្ចយវសេន កុសលាកុសលស្ស ឧប្បត្តិំ វត្វា បឋមជវនស្ស វោដ្ឋព្ពនតោ អាសេវនបច្ចយាលាភំ សន្ធាយ ‘‘នាសេវនបច្ចយា’’តិ បដិក្ខិត្តោវ.

អថាបេត្ថ សមោធានំ សិយា, សមានវេទនានំ ឯវ អាសេវនបច្ចយភាវស្ស ទស្សនតោ វោដ្ឋព្ពនេន អសមានវេទនានំ កុសលាកុសលានំ វសេនាយំ បដិក្ខេបោ កតោតិ. ឯវម្បិ សតិ យថា ‘‘អាវជ្ជនា កុសលានំ ខន្ធានំ អកុសលានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សមានវេទនាវសេន ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា. អថ វោដ្ឋព្ពនស្ស កុសលាកុសលេហិ ភិន្នជាតិកត្តា តស្ស តេសំ អាសេវនបច្ចយភាវោ ន វុត្តោតិ ចេ. យថា ភូមិវសេន ភិន្នស្ស គោត្រភុវោទានវសេន ឋិតស្ស កាមាវចរស្ស រូបាវចរាទីនំ អាសេវនភាវោ ទិស្សតិ, ឯវំ ជាតិវសេន ភិន្នស្ស វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនបច្ចយភាវេ ន កោចិ វិពន្ធោ, អបិច អភិន្នវេទនស្ស, អភិន្នជាតិកស្ស ច ឧបេក្ខាសហគតមហាកិរិយចិត្តស្ស វសេន យថា ‘‘អាវជ្ជនា សហេតុកានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តំ, ឯវំ ‘‘អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា, ន តុ វុត្តំ, តស្មា វេទនាត្តិកេបិ វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនបច្ចយត្តស្ស អភាវា វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនភាវទស្សនវសេន វុត្តោ ទុតិយោ មោឃវារោ វីមំសិត្វា គហេតព្ពោ. វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនានំ បន អនត្ថន្តរភាវតោ អាវជ្ជនាយ ច កុសលាកុសលានំ អនន្តរបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា សតិ ឧប្បត្តិយំ វោដ្ឋព្ពនំ កាមាវចរកុសលាកុសលកិរិយាជវនានំ ឯកន្តតោ អនន្តរបច្ចយភាវេនេវ វត្តេយ្យ, ន បន អញ្ញថាតិ មុញ្ឆាមរណាសន្នវេលាទីសុ ជវនាបារិបូរិយា មន្ទីភូតវេគតាយ អយំ ទស្សេតព្ពោតិ.

អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បនេត្ថ ឥទំ វុត្តំ – ‘‘យំ ជវនភាវប្បត្តំ, តំ ឆិន្នមូលរុក្ខបុប្ផំ វិយា’’តិ វក្ខមានត្តា អនុបច្ឆិន្នភវមូលានំ បវត្តស្ស វោដ្ឋព្ពនស្ស កិរិយភាវោ ន សិយា, វុត្តោ ច ‘‘យស្មិំ សមយេ មនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បន្នា កិរិយា នេវកុសលា, នាកុសលា, ន ច កម្មវិបាកា ឧបេក្ខាសហគតា’’តិ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា’’តិ វចនំ ជវនស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ ទ្វិក្ខត្តុំ បវត្តិត្វា ន ជវនភាវេនាតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ, ‘‘អាសេវនំ លភិត្វា’’តិ ច ‘‘អាសេវនំ វិយ អាសេវន’’ន្តិ វុត្តេ ន កោចិ វិរោធោតិ. វិប្ផារិកស្ស បន សតោ ទ្វិក្ខត្តុំ បវត្តិយេវេត្ថ អាសេវនសទិសតា. វិប្ផារិកតាយ ហិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តញ្ចស្ស វុច្ចតិ. វិប្ផារិកម្បិ ជវនំ វិយ អនេកក្ខត្តុំ អប្បវត្តិយា ទុព្ពលត្តា ន និប្បរិយាយតោ អាសេវនបច្ចយភាវេន បវត្តេយ្យាតិ ន ឥមស្ស បាឋេ អាសេវនត្តំ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន បរិយាយតោ វុត្តំ, យថា ផលចិត្តេសុ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នន្តិ. យទិបិ ‘‘ជវនាបារិបូរិយា…បេ… យុត្តោ’’តិ វុត្តំ, ‘‘អាវជ្ជនាទីនំ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតី’’តិ បន វុត្តត្តា ចិត្តប្បវត្តិវសេន បឋមមោឃវារតោ ឯតស្ស ន កោចិ វិសេសោតិ.

ចក្ខុស្សាបាថមាគតេតិ ចក្ខុទ្វារស្ស យោគ្យទេសាវដ្ឋានវសេន អាបាថមាគតេ. តាយាតិ មនោធាតុយា ភវង្គាវដ្ដនេ បាកដតាយ កិរិយាមនោធាតុំ បច្ចាមសតិ. អាវដ្ដិតេតិ សន្តតិវសេន បវត្តិតុំ អទត្វា និវត្តិតេ, បរិណាមិតេ វា. ជាតេសុ ជាយតេតិ សម្ពន្ធោ. គតេតិ និរុទ្ធេ. តទេវាតិ ជវនានុភូតមេវ ឥដ្ឋារម្មណំ. តេនេវាតិ ជវនំ ហុត្វា និរុទ្ធេន តេន កាមាវចរកុសលចិត្តេន. តទារម្មណសញ្ញិតន្តិ ជវនគ្គហិតេយេវ អារម្មណេ បវត្តនតោ ‘‘ព្រហ្មស្សរោ’’តិអាទីសុ វិយ តស្ស អារម្មណំ អារម្មណមស្សាតិ មជ្ឈបទលោបវសេន តទារម្មណន្តិ សញ្ញិតំ. តុល្យតោតិ អារម្មណតោ វិសទិសភាវេបិ សោមនស្សសហគតាទិនា សទិសត្តា. មូលសទិសំ ភវង្គំ មូលភវង្គំ. តទារម្មណម្បិ ភវង្គសភាវត្តា ‘‘ភវង្គ’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២). ឯត្ថ ហិ បដិសន្ធិចិត្តេ ឯវ បវត្តិយំ ‘‘ភវង្គ’’ន្តិ វុច្ចមានេ ន តស្ស ហេតុវសេន ភេទោតិ ‘‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. នាបិ ចេតំ ‘‘សហេតុកំ ចុតិំ អហេតុកបដិសន្ធិញ្ច សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ភវស្ស អង្គភាវាភាវតោ ចុតិចិត្តស្ស ភវង្គវោហារាលាភតោតិ ‘‘សហេតុកំ ភវង្គ’’ន្តិ តទារម្មណំ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘តទារម្មណសញ្ញិត’’ន្តិ វត្វា ‘‘មូលភវង្គន្តិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា នាមទ្វយម្បិ ឥមស្ស លព្ភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ.

៣៩២. តញ្ចាតិ តទារម្មណញ្ច. ឯត្ថាតិ ឥមេសុ វីថិចិត្តេសុ. គណនូបគចិត្តានីតិ វិបាកគណនូបគចិត្តានិ.

៣៩៤. អសមានត្តាតិ អសង្ខារិកភាវេន អសមានត្តា.

៣៩៦. បុរិមានិ បញ្ច វិបាកចិត្តានិ ឥមិនា សទ្ធិំ ឆ ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច យេភុយ្យតោ ឥដ្ឋារម្មណេ សោមនស្សប្បវត្តិវសេន សោមនស្សសហគតជវនានន្តរមេវ សោមនស្សតទារម្មណំ វុត្តំ. ជវនស្ស បន បកប្បេត្វា អារម្មណគ្គហណសព្ភាវតោ, វិបាកស្ស ច តទភាវតោ ឥដ្ឋារម្មណេ ឧបេក្ខាសហគតជវនេសុបិ ជវិតេសុ សោមនស្សសហគតមេវ តទារម្មណំ ហោតិ.

៣៩៩-៤០៣. តស្មិំ ទ្វារេតិ តស្មិំយេវ ចក្ខុទ្វារេ. វេទនា បរិវត្តតីតិ កម្មស្ស សោមនស្សសហគតភាវេបិ អារម្មណស្ស ឥដ្ឋមជ្ឈត្តតាយ សោមនស្សវេទនា បរិវត្តិត្វា ឧបេក្ខាវេទនា ហោតិ. អថ វា ហេដ្ឋា វិបាកវេទនាយ សោមនស្សភាវេបិ ឥដ្ឋារម្មណស្ស មជ្ឈត្តភាវេន តំវសេន វេទនា បរិវត្តតីតិ អត្ថោ.

ជវនេសុ ជវិតេសូតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ជវិតេសុ ចតូស្វបី’’តិ វា បាឋោ. ជាយរេតិ តទារម្មណវសេន ជាយន្តិ. វេទនាយាតិ វេទនាយ ករណភូតាយ. អសមានត្តាតិ បដិសន្ធិយា សហ អសមានត្តា. បុរិមេហីតិ ហេដ្ឋា វុត្តតទារម្មណចតុក្កតោ. អថ វា ‘‘បុរិមេហិ អសមានត្តា’’ ឥច្ចេវ យោជនា. បុរិមេហិ សហ អសមានភាវេ វុត្តេ តេសំ សន្ធិយា សហ អសមានភាវោបិ វុត្តោវ ហោតីតិ ចត្តារិ នាមតោ បិដ្ឋិភវង្គានិ ច ហោន្តីតិ យោជនា. ច-សទ្ទេន អាគន្តុកភវង្គានិ, តទារម្មណានិ ច ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាបិ ច យេភុយ្យេន ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ ឧបេក្ខាសហគតជវនស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ឧបេក្ខាសហគតជវនានន្តរមេវ ឧបេក្ខាសហគតតទារម្មណំ វុត្តំ, ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បន ឧបេក្ខាសហគតតទារម្មណំ ហោតិ. ញាណសម្បយុត្តាទីសុ ជវិតេសុ ញាណវិប្បយុត្តតទារម្មណានំ សម្ភវោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. កិញ្ចាបិ អសង្ខារសសង្ខារវិធានំ ជវនវសេន វុត្តំ, តថាបិ ឧតុភោជនាទិបច្ចយានំ ទុព្ពលភាវេ ជវនស្សេវ អសង្ខារិកត្តាភាវតោ អសង្ខារជវនាវសានេ អសង្ខារមេវ តទារម្មណំ ហោតិ, ន សសង្ខារន្តិ និយមោ. បច្ចយស្ស បន ពលវភាវេ សតិបិ បរេសំ ឧស្សាហពលេន សសង្ខារស្ស ជវនស្ស សម្ភវតោ សសង្ខារជវនាវសានេ សសង្ខារមេវ តទារម្មណំ ហោតិ, សសង្ខារិកត្តាភាវតោ អសង្ខារជវនាវសានេ អសង្ខារមេវាតិ និយមោ នត្ថីតិ អសង្ខារជវនាវសានេ អសង្ខារម្បិ សសង្ខារម្បិ តទារម្មណំ ហោតិ, សសង្ខារជវនាវសានេ សសង្ខារម្បិ អសង្ខារម្បិ តទារម្មណំ ហោតិ.

បញ្ចិមានីតិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ វុត្តានិ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណាទីនិ បញ្ច វិបាកានិ. បុរិមេហិ សត្តហីតិ ឥដ្ឋារម្មណេ វុត្តេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ សត្តហិ វិនិទ្ទិសេ ចក្ខុទ្វារស្មិន្តិ អធិប្បាយោ.

៤០៥-៦. ឯកាយ ចេតនាយាតិ ឯកាយ តិហេតុកសោមនស្សសហគតអសង្ខារិកចេតនាយ. ឯវំ សមសដ្ឋិ វិបាកានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យស្មា បន ចក្ខុទ្វារាទីសុ អនុប្បជ្ជិត្វា សោតទ្វារាទីសុយេវ ឧប្បជ្ជមានា សោតវិញ្ញាណាទយោ វិយ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ អនុប្បជ្ជិត្វា មនោទ្វារេយេវ ឧប្បជ្ជមានោ កាមាវចរវិបាកោ នត្ថិ, តស្មា មនោទ្វារេ វិបាកប្បវត្តិ ន វុត្តា. អថ វា ចក្ខុទ្វារេ គហិតានមេវ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ សោតទ្វារាទីសុបិ គហណេន បញ្ចទ្វារេសុ គហិតាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា មនោទ្វារេបិ គហណនយទស្សនំ កតំ ហោតិ, ឯវំ សតិ ឆសុ ទ្វារេសុបិ សមសត្តតិ វិបាកានិ ហោន្តិ. អថ វា មនោទ្វារេ លព្ភមានាយបិ បញ្ចទ្វារប្បវត្តាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា មនោទ្វារេ អគ្គហណេន សោតទ្វារាទីសុ លព្ភមានានម្បិ ចក្ខុទ្វារេ គហិតមនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ សោតទ្វារាទីសុ អគ្គហណស្ស នយទស្សនំ កតំ ហោតិ, ឯវំ សតិ បញ្ចទ្វារេសុ សោឡស វិបាកានិ ហោន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ‘‘គហិតាគ្គហណេនា’’តិអាទិ.

៤០៨-៩. តីហិ វិបាកេហីតិ តេហិ តីហិ កុសលចិត្តេហិ សមានេហិ តីហិ វិបាកេហិ ទិន្នាយ បដិសន្ធិយាតិ សម្ពន្ធោ. ឧបេក្ខាសហិតទ្វយេតិ ឧបេក្ខាសហគតបដិសន្ធិយុគឡេ. ឥធ ឋត្វា នាឡិយន្តូបមា វេទិតព្ពា. កថំ? ឧច្ឆុបីឡនសមយេ កិរ ឯកស្មា គាមា ឯកាទស យន្តវាហា និក្ខមិត្វា ឯកំ ឧច្ឆុវាដំ ទិស្វា តស្ស បរិបក្កភាវំ ញត្វា ឧច្ឆុសាមិកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘យន្តវាហា មយ’’ន្តិ អារោចេសុំ. សោ ‘‘អហំ តុម្ហេយេវ បរិយេសិស្សាមី’’តិ ឧច្ឆុសាលំ គហេត្វា អគមាសិ. តេ តត្ថ នាឡិយន្តំ យោជេត្វា ‘‘មយំ ឯកាទស ជនា អបរម្បិ ឯកំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, វត្តនេន គណ្ហថា’’តិ អាហំសុ. ឧច្ឆុសាមិកោ ‘‘អហមេវ សហាយោ ភវិស្សាមី’’តិ ឧច្ឆុសាលំ បូរាបេត្វា តេសំ សហាយោ អហោសិ. តេ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចានិ កត្វា ផាណិតបាចកេន ឧច្ឆុរសេ បក្កេ គុឡេ ពទ្ធេ ឧច្ឆុសាមិកេន តុលយិត្វា ភាគេសុ ទិន្នេសុ អត្តនោ អត្តនោ ភាគំ អាទាយ សាលំ សាលសាមិកំ បដិច្ឆាបេត្វា ឯតេនេវ ឧបាយេន អបរាសុបិ ចតូសុ សាលាសុ កម្មំ កត្វា បក្កមិំសុ. តត្ថ បញ្ច យន្តសាលា វិយ បញ្ច បសាទា ទដ្ឋព្ពា, បញ្ច ឧច្ឆុវាដា វិយ បញ្ច អារម្មណានិ, ឯកាទស វិចរណកយន្តវាហា វិយ ឯកាទស វិបាកចិត្តានិ, បញ្ច ឧច្ឆុសាលសាមិនោ វិយ បញ្ច វិញ្ញាណានិ, បឋមកសាលាយ សាលសាមិកេន សទ្ធិំ ទ្វាទសន្នំ ជនានំ ឯកតោ ហុត្វា កតកម្មានំ ភាគគ្គហណកាលោ វិយ ឯកាទសន្នំ វិបាកចិត្តានំ ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ សកសកកិច្ចករណកាលោ, សាលសាមិកស្ស សាលាយ សម្បដិច្ឆិតកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទ្វារសង្កន្តិអករណំ, ទុតិយតតិយចតុត្ថបញ្ចមសាលាយ ទ្វាទសន្នំ ឯកតោ ហុត្វា កតកម្មានំ ភាគគ្គហណកាលោ វិយ ឯកាទសន្នំ វិបាកចិត្តានំ កាយវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា កាយទ្វារេ ផោដ្ឋព្ពារម្មណេ សកសកកិច្ចករណកាលោ, សាមិកស្ស សម្បដិច្ឆិតកាលោ វិយ កាយវិញ្ញាណស្ស ទ្វារសង្កន្តិអករណំ វេទិតព្ពំ.

៤១៤. អស្សាតិ ឥមស្ស ពីជស្ស. ហេតុបវត្តិតោតិ បច្ចយប្បវត្តិតោ.

៤១៥. ឥទានិ តិហេតុកោមកកម្មេន គហិតទុហេតុកបដិសន្ធិកស្ស វិបាកប្បវត្តិ ទុហេតុកុក្កដ្ឋេន គហិតទុហេតុកបដិសន្ធិកស្ស វិបាកប្បវត្តិយា សមានាតិ តំ ឋបេត្វា ទុហេតុកកម្មេន គហិតទុហេតុកបដិសន្ធិកស្សេវ វិបាកប្បវត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុហេតុកេន កម្មេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៤១៨-៩. ទុហេតុកបដិសន្ធិកស្ស កាមាវចរតិហេតុកជវនានំ សម្ភវេបិ កម្មសរិក្ខកានេវ ជវនានិ ទស្សេតុំ ‘‘សោមនស្ស…បេ… ទុហេតុកេ’’តិ វុត្តំ. តិហេតុកជវនាវសានេបិ បនស្ស បដិសន្ធិទាយកកម្មំ តិហេតុកវិបាកទានេ អសមត្ថន្តិ តិហេតុកតទារម្មណាភាវតោ, ជវនស្ស ច កម្មសរិក្ខកហេតុវសេន ទុហេតុកភាវតោ ទុហេតុកតទារម្មណមេវ ហោតិ.

៤២៤. ឥមានិ ច ភវង្គានីតិ ឥមានិ ចត្តារិ មូលាគន្តុកបិដ្ឋិភវង្គានិ. អដ្ឋ ហីតិ អដ្ឋេវ.

៤២៦. សោតឃានាទិនាតិ សោតឃានាទិវិញ្ញាណេហិ. ឯត្ថាបិ អម្ពោបមា បាកដិកាវ. យន្តវាហោបមាយ បនេត្ថ សត្ត យន្តវាហា តេហិ ហត្ថយន្តេ នាម សជ្ជិតេ សាលសាមិកំ អដ្ឋមំ កត្វា វុត្តនយានុសារេនេវ យោជនា វេទិតព្ពា.

៤៣៤-៦. វុទ្ធិមុបេតស្សាតិ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា សំវរាសំវរេ បដ្ឋបេតុំ សមត្ថភាវេន វុឌ្ឍិប្បត្តស្ស. កិញ្ចាបិ អហេតុកបដិសន្ធិកស្ស កម្មសរិក្ខកជវនមេវ ទស្សេតុំ ‘‘ទុហេតូនំ…បេ… វសានស្មិ’’ន្តិ វុត្តំ. តិហេតុកជវនម្បិ បន តេសំ ជវតិ, ជវនស្ស ទុហេតុកភាវេបិ កម្មស្ស ទុហេតុកវិបាកទានេ អសមត្ថតាយ ‘‘អហេតុក…បេ… ជាយតេ’’តិ វុត្តំ.

៤៤៣-៨. ‘‘អហេតុបដិសន្ធិស្សា’’តិអាទីសុ អធិប្បាយោ ហេដ្ឋា អាគតោវ. អបាយេសុ បដិសន្ធិទាយកកម្មេន បដិសន្ធិតោ ហីនតទារម្មណស្ស អនិប្ផន្នតោ តស្ស លព្ភមានដ្ឋានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘សុគតិយ’’ន្តិ វុត្តំ, កាមាវចរសុគតិយន្តិ អត្ថោ. តេនាតិ តេន ជាតបដិសន្ធិវិបាកេន. ‘‘ចតូសុ អបាយេសុ លព្ភតី’’តិ វត្វា តស្ស វិសយទស្សនត្ថំ ‘‘ថេរោ នេរយិកាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ថេរោតិ និរយចារិកាយ បាកដត្តា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរមាហ. និរយេ ភវា នេរយិកា. ធម្មំ ទេសេតីតិ និរយេ បទុមំ មាបេត្វា បទុមកណ្ណិកាយ និសិន្នោ ធម្មំ ទេសេតិ. វស្សតីតិ អន្តោហេត្វត្ថំ កត្វា វុត្តំ, វស្សាបេតីតិ អត្ថោ. ថេរំ ទិស្វាតិ ថេរស្ស ទស្សនហេតុ. ឥមិនា ឥន្ទនីលបដិមាវណ្ណស្ស ថេរស្ស ឥដ្ឋារម្មណភាវេន កុសលវិបាកចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិយា ការណំ ទស្សេតិ. ឯស នយោ ‘‘ធម្មំ សុត្វា’’តិអាទីសុបិ. គន្ធន្តិ តេន មាបិតគន្ធំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ចន្ទនវនេ ទិវាវិហារំ និសិន្នស្ស ចីវរគន្ធ’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថា) វុត្តំ. ឃាយតន្តិ ឃាយន្តានំ. សន្តីរណទ្វយន្តិ អតិឥដ្ឋមជ្ឈត្តស្ស គន្ធាទិនោ វសេន សន្តីរណទ្វយំ. កុសលវិបាកានំ, ឥដ្ឋារម្មណស្ស ច និរយេ សម្ភវទីបនេន សេសាបាយត្តយេបិ សម្ភវោ ទស្សិតោវ ហោតិ.

៤៥០. និយមោយេវ និយមត្តំ, តទារម្មណចិត្តម្បិ ជវនេន និយាមិតន្តិ វុត្តនិយមោតិ អត្ថោ. កុសលំ បន សន្ធាយាតិ កុសលជវនំ សន្ធាយ ទីបិតំ អដ្ឋកថាយំ, កុសលស្ស វិយ អកុសលស្ស សទិសវិបាកាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច កុសលជវនានន្តរំ សហេតុកតទារម្មណស្សេវ វចនំ. ជវនស្ស កម្មសរិក្ខកហេតុវសេន សហេតុកត្តា ជវនានុរូបតោ វុត្តំ. បរិចិតវសេន បន អញ្ញកម្មេនាបិ តំ អហេតុកតទារម្មណំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ បដិសន្ធិជនកមេវ កម្មំ តទារម្មណំ ជនេតិ, អថ ខោ អញ្ញកម្មម្បិ បដិសន្ធិទាយកកម្មេន និព្ពត្តេតព្ពតទារម្មណតោ វិសទិសម្បិ និព្ពត្តេតីតិ. អកុសលជវនានន្តរញ្ច អហេតុកតទារម្មណម្បិ ជវនស្ស កម្មសរិក្ខកហេតុកត្តា តទនុរូបតោ វុត្តំ. យថាវុត្តនយេន បន សហេតុកតទារម្មណម្បិ ន ហោតីតិ នត្ថិ.

៤៥៦-៧. ឯត្តាវតា តិបិដកចូឡនាគត្ថេរវាទេ សោឡស វិបាកចិត្តានិ សទ្ធិំ ទ្វាទសកមគ្គេន ចេវ អហេតុកដ្ឋកេន ច វិភាវេត្វា មោរវាបិវាសិមហាទត្តត្ថេរវាទេ វិសេសាភាវតោ តំ អនាមសិត្វា មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរវាទេ កុសលាកុសលកិរិយវសេន បិណ្ឌិត្វា ទស្សិតានំ បិណ្ឌជវនានំ វសេន តទារម្មណំ ទស្សេតុំ ‘‘សោមនស្សយុតេ ចិត្តេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សោមនស្ស…បេ… ជវិតេតិ ឥដ្ឋារម្មណេ កុសលាកុសលកិរិយាព្យាកតវសេន សោមនស្សយុតេសុ តេរសសុ ជវនចិត្តេសុ ជវិតេសុ. គវេសិតព្ពា…បេ… មានសាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សោមនស្សសហគតានិ បញ្ចេវ តទារម្មណចិត្តានិ គវេសិតព្ពានិ. ឧបេក្ខា…បេ… ជវិតេសូតិ កុសលាកុសលកិរិយវសេន ចុទ្ទសសុ ឧបេក្ខាសហគតជវនចិត្តេសុ ជវិតេសុ. ឆ គវេសិតព្ពានីតិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឆ ឯវ គវេសិតព្ពានិ. ខីណាសវានំ បហីនវិបល្លាសតាយ កិរិយាជវនំ ឥដ្ឋារម្មណេ ឧបេក្ខាសហគតំ ន ហោតីតិ សោមនស្សសហគតកិរិយាជវនេសុ ជវិតេសុ សោមនស្សសហគតតទារម្មណមេវ ហោតិ. ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ, អនិដ្ឋាទីសុ ច សោមនស្សភាវតោ ឧបេក្ខាសហគតកិរិយាជវនេសុ ជវិតេសុ ឧបេក្ខាសហគតតទារម្មណមេវាតិ ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ. សេខបុថុជ្ជនានំ បន អប្បហីនវិបល្លាសតាយ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ, អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ ច សោមនស្សសហគតជវនំ ឧប្បជ្ជតីតិ សោមនស្សសហគតជវនាវសានេ សោមនស្សសហគតតទារម្មណមេវ ហោតិ, នត្ថិ ឧបេក្ខាសហគតន្តិ នាយំ និយមោ. ឥដ្ឋារម្មណេបិ វុត្តនយានុសារេន យោជេតព្ពំ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បរិត្តកុសលាទោស-បាបសាតក្រិយាជវា;

បញ្ចស្វេកំ តទាលម្ពំ, សុខិតេសុ យថារហំ.

‘‘បាបា កាមសុភា ចេវ, សោបេក្ខា ច ក្រិយាជវា;

សោបេក្ខេសុ តទាលម្ពំ, ឆស្វេកមនុរូបតោ’’តិ.

៤៥៨-៦២. ទុហេតុកាហេតុកានំ វិបាកាវរណេហិ សមន្នាគតត្តា ឈានុប្បាទោយេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘តិហេតុសោមនស្សេនា’’តិ. ឈានតោ បរិហីនស្សាតិ ឧប្បាទិតលោកិយជ្ឈានតោ បរិហីនស្ស. វិប្បដិសារិនោតិ ‘‘មហន្តេន វាយាមេន ឧប្បាទិតោ មេ បណីតធម្មោ នដ្ឋោ’’តិ ឧប្បន្នវិប្បដិសារវន្តស្ស. កិំ…បេ… មានសន្តិ អយំ អនុមតិបុច្ឆា, តទារម្មណមានសំ ជាយតេ កិំ, ន វាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ភវង្គបាតោ វា ហោតុ តទារម្មណំ វា, កោ ឯត្ថ វិពន្ធោតិ អាហ ‘‘បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធា’’តិអាទិ. អវចនមេវ បដិសេធោតិ កត្វា អាហ ‘‘បដិសិទ្ធា’’តិ. យទិ សោមនស្សានន្តរំ ទោមនស្សំ, ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សំ វា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តទា ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.២.៤៥) វិយ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ, ទុក្ខាយ វេទនាយ…បេ… សុខាយ វេទនាយ…បេ… បច្ចយោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តថា គណនវារេ ឯកេកវេទនាសម្បយុត្តស្ស អត្តនា សមានវេទនាសម្បយុត្តស្ស, ឥតរវេទនាទ្វយសមង្គិស្ស ច បច្ចយភាវំ សន្ធាយ ‘‘អនន្តរេ នវា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច បនេវំ បាឡិ អាគតា. ទោមនស្សសោមនស្សវេទនាយ សម្បយុត្តានំ បន អញ្ញមញ្ញអនន្តរបច្ចយវសេន គណនទ្វយំ បរិហាបេត្វា ‘‘អនន្តរេ សត្តា’’តិ វុត្តំ, តស្មា យថាធម្មសាសនេ អវចនម្បិ បដិសេធសទិសំ អភាវស្សេវ ទីបនតោតិ វុត្តំ ‘‘បដិសិទ្ធា’’តិ. អស្ស វា អនន្តរំ ទោមនស្សស្ស ឧប្បត្តីតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ សោមនស្សស្ស.

ឯវំ ភវង្គបាតាភាវេ ការណំ វត្វា បុន តទារម្មណាភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មហគ្គត’’ន្តិអាទិ. តត្ថេវ បដិសិទ្ធន្តិ ‘‘បរិត្តារម្មណោ ធម្មោ មហគ្គតារម្មណស្ស ធម្មស្ស កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វចនាភាវតោ តត្ថេវ បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធំ. កិំ នុ កាតព្ពន្តិ កិំ កាតព្ពំ. ន ហិ សក្កា ឯត្តកេន ‘‘អចិត្តកោ’’តិ វត្តុន្តិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច មហគ្គតារម្មណមេវ ទោមនស្សជវនំ និទស្សនវសេន វុត្តំ. ឥដ្ឋារម្មណភូតេ បន ពុទ្ធាទិអារម្មណេបិ ទោមនស្សជវនេ ជវិតេ សោមនស្សបដិសន្ធិកស្ស តទារម្មណសម្ភវោ, ភវង្គបាតោ វា នត្ថិ.

៤៦៤-៥. ឥដ្ឋារម្មណេ ឧបេក្ខាសហគតតទារម្មណស្ស ទោមនស្សានន្តរញ្ច សោមនស្សស្ស អភាវតោ ‘‘ឧបេក្ខាសហិតា ហេតូ’’តិអាទិនា អាចរិយេន វុត្តេ បុន ចោទកោ អនុពន្ធន្តោ អាហ ‘‘អាវជ្ជនំ កិមស្សា’’តិ. អាចរិយោ បន កិមេត្ថ អាវជ្ជនគវេសនេន, តេន វិនាវ ឥទំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘នត្ថិ ត’’ន្តិ. បុន ចោទកោ អាវជ្ជនេន វិនា ចិត្តប្បវត្តិំ អវិសហន្តោ អាហ ‘‘តំ ជាយតេ កថ’’ន្តិ. ឯវំ បន វុត្តេ អាចរិយោ កិមេត្ថ អាវជ្ជនេន, កិញ្ច អាវជ្ជនេន វិនា ចិត្តប្បវត្តិ នត្ថីតិ ឥទំ ន ឯកន្តិកន្តិ ទីបេតុំ និរាវជ្ជនចិត្តានំ សម្ភវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភវង្គាវជ្ជនាន’’ន្តិអាទិ, ភវង្គាវជ្ជនានំ កិំ អាវជ្ជនំ, ននុ នត្ថេវាតិ អធិប្បាយោ. ននុ ច ភវង្គាវជ្ជនានិ តាវ សកសកវិសយេសុ និន្នត្តា អាវជ្ជនេន វិនា ឧប្បត្តិយំ ពហុលំ ចិណ្ណត្តាវ ឧប្បជ្ជន្តិ, អយំ បន កថំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទំ អនុយោគំ សន្ធាយ បុន និរាវជ្ជនចិត្តានិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មគ្គស្សា’’តិអាទិ. មគ្គស្ស លោកុត្តរមគ្គស្ស ចិត្តស្ស. អនន្តរស្ស ផលស្ស ចាតិ មគ្គានន្តរស្ស ផលស្ស ច អត្ថាយ កិំ អាវជ្ជនន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ នត្ថីតិ យថា ឯតេសំ, ឯវមេតស្សាបិ នត្ថិ.

អានន្ទាចរិយោ បនេត្ថ អរិយមគ្គចិត្តំ, មគ្គានន្តរានិ ផលានិ ច បរិកម្មាវជ្ជនេន សាវជ្ជនានិ សមានានិ អសតិបិ និរាវជ្ជនុប្បត្តិយំ និន្នាទិភាវេ ឧប្បត្តិយា និទស្សនមត្តវសេន វុត្តានីតិ វណ្ណេតិ. អយំ ហិស្ស អធិប្បាយោ – យទិ ហិ និព្ពានារម្មណាវជ្ជនាភាវំ សន្ធាយ វុត្តានិ សិយុំ, គោត្រភុវោទានានិ ទស្សិតព្ពានិ សិយុំ តេហេវ ឯតេសំ និរាវជ្ជនតាសិទ្ធិតោ, ផលសមាបត្តិកាលេ ច ‘‘បរិត្តារម្មណំ មហគ្គតារម្មណំ អនុលោមំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វចនតោ សមានារម្មណាវជ្ជនរហិតត្តា មគ្គានន្តរានិ ផលចិត្តានីតិ ឯវំ សមាបត្តិផលចិត្តានិ ន វជ្ជេតព្ពានិ សិយុំ, គោត្រភុវោទានានិ បន យទិបិ និព្ពានេ ចិណ្ណានិ, សមុទាចិតានិ ច ន ហោន្តិ, អារម្មណន្តរេ ចិណ្ណសមុទាចិតានេវ. ផលសមាបត្តិចិត្តានិ ច មគ្គវីថិតោ ឧទ្ធំ តទត្ថំ បរិកម្មសព្ភាវាតិ តេសំ គហណំ ន កតំ. អនុលោមានន្តរញ្ច ផលសមាបត្តិចិត្តំ ចិណ្ណសមុទាចិតំ, ន នេវសញ្ញានាសញ្ញានន្តរំ មគ្គានន្តរស្ស វិយ តទត្ថំ បរិកម្មាភាវាតិ ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្សា’’តិ តញ្ច និទស្សិតន្តិ.

៤៦៧. ‘‘កិមស្សារម្មណ’’ន្តិ វត្វា និរាវជ្ជនភាវំ វិយ អនារម្មណភាវម្បិ វទេយ្យាតិ តព្ភាវទស្សនេន អត្តនោ វចនំ សាធេន្តោ អាហ ‘‘វិនា អារម្មណេនា’’តិអាទិ. យំ កិញ្ចីតិ យំ កិញ្ចិ បរិចិតបុព្ពំ អារម្មណំ អារព្ភ. ននុ ច តទារម្មណិកំ សិយាតិ វុត្តំ, តទារម្មណញ្ច ជវនារម្មណមេវ គណ្ហាតិ ឥតរថា តទារម្មណភាវាយោគតោតិ កថមស្សា បរិត្តារម្មណន្តិ? សច្ចំ, កាមាវចរវិបាកចិត្តានំ ឯកន្តបរិត្តារម្មណត្តា នាស្សា មហគ្គតារម្មណភាវោ យុត្តោ, ‘‘តទារម្មណ’’ន្តិ ច តទារម្មណដ្ឋានេ ឧប្បត្តិំ គហេត្វា វុត្តំ, ន តស្សា តទារម្មណកិច្ចសម្ភវតោ. កេន ចរហិ កិច្ចេនាយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? តទារម្មណកិច្ចំ តាវ យថាវុត្តការណតោវ នត្ថិ, នាបិ សន្តីរណកិច្ចំ តថា អប្បវត្តនតោ. បដិសន្ធិចុតីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. បារិសេសតោ បន ភវស្ស អង្គភាវតោ ភវង្គកិច្ចន្តិ យុត្តំ សិយា, បដិសន្ធិភូតមេវ ចិត្តំ ភវង្គន្តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុច្ចតីតិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេនាបិ ហិ អយមត្ថោ ទស្សិតោវ.

៤៦៨-៧៣. អវិជ្ជមានេ ការកេ កថំ កស្សចិ និរាវជ្ជនប្បវត្តិកស្ស សាវជ្ជនភាវេនាតិ ចោទនំ សន្ធាយ ចិត្តនិយាមនិព្ពត្តមេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧតុពីជនិយាមោ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧតុពីជនិយាមោ ចាតិ ឧតុនិយាមោ ចេវ ពីជនិយាមោ ច, ឧតុសភាវនិយាមោ ពីជសភាវនិយាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. កម្មធម្មានំ និយាមោ ឯវ កម្មធម្មនិយាមតា. ឯកប្បហារេនាតិ តំ តំ ឧតុសមយមនតិក្កមិត្វា ឯកស្មិំយេវ កាលេ. ផលបុប្ផាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន បល្លវាទីនំ សង្គហោ. សព្ពេសន្តិ តស្មិំ សមយេ ផលាទិនិព្ពត្តនកានំ សព្ពេសំ. តំតំតុល្យផលុព្ភវោតិ តេហិ តេហិ ពីជេហិ សទិសានំ ផលានំ និព្ពត្តិ, តេសំ តេសំ ពីជានំ អនុរូបផលនិព្ពត្តីតិ អត្ថោ. ‘‘កុលត្ថគច្ឆស្ស ឧត្តរគ្គភាវោ, ទក្ខិណវល្លិយា ទក្ខិណរុក្ខបរិហរណំ, សូរិយាវត្តបុប្ផានំ សូរិយាភិមុខភាវោ, មាលុវលតាយ រុក្ខាភិមុខគមន’’ន្តិ ឯវមាទីនិបិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆន្តិ. ឆិទ្ទត្តន្តិ ឆិទ្ទវន្តភាវោ, ឆិទ្ទំយេវ វា. ពីជជោតិ ពីជសម្ភវោ និយាមោ. យតោ ទេតីតិ យតោ យតោ បច្ចយភាវនិយាមតោ ទេតិ. អយន្តិ អយំ អត្តនោ អនុរូបស្ស, សទិសស្ស, វិសទិសស្ស ច ផលស្ស និព្ពត្តនេ និយាមោ. អបិច –

‘‘ន អន្តលិក្ខេ ន សមុទ្ទមជ្ឈេ,

ន បព្ពតានំ វិវរំ បវិស្ស;

ន វិជ្ជតី សោ ជគតិប្បទេសោ,

យត្ថដ្ឋិតោ មុច្ចេយ្យ បាបកម្មា’’តិ. (ធ. ប. ១២៧) –

ឥមិស្សា គាថាយ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អាគតំ តិណកលាបស្ស គហិតអគ្គិនោ ឧដ្ឋហិត្វា អាកាសេ គច្ឆតោ កាកស្ស គីវាយ បដិមុច្ចនំ, នាវិកស្ស ភរិយាយ វាលុកឃដំ កណ្ឋេ ពន្ធិត្វា សមុទ្ទុទកេ បក្ខិបនំ, បព្ពតកូដស្ស បតិត្វា លេណេ វសន្តានំ ភិក្ខូនំ ទ្វារបិទហនន្តិ តំតំកម្មសរិក្ខកវិបាកនិព្ពត្តនម្បិ កម្មនិយាមោយេវាតិ វេទិតព្ពំ. ជាតិយន្តិ បដិសន្ធិគ្គហណេ ចេវ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនេ ច, និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អភិសម្ពោធិធម្មចក្កប្បវត្តនាទីសុបិ មេទនីកម្បនាទិកស្ស សម្ភវតោ. ពោធិសត្តស្សាតិ បច្ឆិមភវិកពោធិសត្តស្ស. មេទនីកម្បនាទិកន្តិ បថវីកម្បនាទិកំ ទ្វត្តិំសបុព្ពនិមិត្តំ. វិសេសត្តមនេកម្បីតិ បុព្ពនិមិត្តតោ អញ្ញំ តទា បាតុភូតំ សព្ពំ អច្ឆរិយំ. ឧប្បត្តាវជ្ជនាទីនន្តិ ‘‘ត្វំ អាវជ្ជនំ ហោហិ, ត្វំ ទស្សន’’ន្តិអាទិនា និយុញ្ជកស្ស អភាវេបិ តំតំកិច្ចវសេន តេសំ តេសំ ឧប្បត្តិ.

៤៧៤. ហទយេ អន្ធការោ វិយាតិ ហទយន្ធការោ, សម្មោហោតិ អត្ថោ, តស្ស វិទ្ធំសនំ បហានករណន្តិ ហទយន្ធការវិទ្ធំសនំ. បយុត្តោតិ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ អប្បត្វា អនោសក្កមានេន វីរិយេន វីរិយវា. មោហន្ធការាបគមន្តិ អរហត្តមាហ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

វិបាកចិត្តប្បវត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.