៨. អដ្ឋមោ បរិច្ឆេទោ

បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៧៥-៦. ឥទានិ យថាវុត្តានំ សព្ពេសម្បិ ចិត្តានំ បាកដភាវត្ថំ –

‘‘សុត្តំ ទោវារិកោ ចេវ,

គាមិល្លោ អម្ពគោឡិយោ;

ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បី ច,

ឧបនិស្សយមត្ថសោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨ វិបាកុទ្ធារកថា) –

អដ្ឋកថាយ អាគតមាតិកាយ វសេន បកិណ្ណកនយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទានិ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនសន្តិ ចិត្តានំ. ‘‘មានស’’ន្តិបិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. បន្ថមក្កដកោតិ បាណកបដង្គាទីនំ សញ្ចរណដ្ឋានេ ជាលំ បសារេត្វា តេសំ មគ្គរក្ខណតោ ‘‘បន្ថមក្កដកោ’’តិ លទ្ធនាមោ ឧណ្ណនាភិ. ទិសាសុ បន បញ្ចសូតិ ឧបមេតព្ពានំ បញ្ចបសាទានំ វសេន វុត្តំ. តត្ថាតិ មគ្គេ, តត្ថ ជាលមជ្ឈេតិ វា សម្ពន្ធោ. សុត្តំ បសារេត្វាតិ ជាលពន្ធនមាហ.

៤៧៨-៨០. ន្តិ រុធិរមាហ. ទិសាសុ ទុតិយាទីសុ សុត្តេ…បេ… ឃដ្ដិតេតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បសាទា បញ្ច ទដ្ឋព្ពា’’តិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. ចិត្តំ…បេ… វិយាតិ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តមានចិត្តំ ជាលមជ្ឈេ និបន្នមក្កដកោ វិយ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៨២-៥. បសាទឃដ្ដនន្តិ បសាទេ ឃដ្ដិតំ. ភវង្គាវដ្ដនន្តិ ភវង្គំ អាវដ្ដេន្តំ. ធម្មតោ អញ្ញា កាចិ កិរិយា នាម នត្ថីតិ ធម្មមេវ ចលនេន សហ ឧបមេតិ. សុត្តានុសារំវាតិ សុត្តានុសារេន គមនំ វិយ. ជវនស្ស អារម្មណរសានុភវនតោ តស្ស បវត្តិ យូសបានេន សទ្ធិំ ឧបមេត្វា វុត្តា. វត្ថុំយេវាតិ យថា បុរិមចិត្តានិ ហទយវត្ថុនិស្សិតានិ បសាទវត្ថុំ អនុគតានិ អញ្ញារម្មណានិ ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ភវង្គំ. តំ បន វត្ថារម្មណន្តររហិតំ កេវលំ ហទយវត្ថុមេវ និស្សាយ បវត្តតីតិ ទីបេតិ. បរិវត្តនន្តិ បុន ភវង្គភាវេន បរិវត្តនំ. ភវង្គាវជ្ជនាទីនំ ធម្មតោ ភេទេបិ សន្តតិវសេន ឯកត្តំ គហេត្វា ឯកេនេវ មក្កដកេន ឧបមាសំសន្ទនំ វុត្តំ.

៤៨៦-៩០. ឧបមា ឯវ ឱបម្មំ. តតោ បសាទវត្ថុតោ ចិត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ទីបិតំ ឥមិនា ឱបម្មេន. ឯកេការម្មណន្តិ រូបាទីសុ បញ្ចសុ ឯកេកំ អារម្មណំ. សព្ពសោតិ សព្ពេសុ ចក្ខាទីសុ យត្ថ កត្ថចីតិ អត្ថោ. ឥទានិ ឯកេការម្មណស្ស ទ្វីសុ ទ្វីសុ អាបាថគមនំ បកាសេតុំ ‘‘រូបំ ចក្ខុបសាទម្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ខេ អាកាសេ គច្ឆតីតិ ខគោ, បក្ខិ. សាខិនោតិ រុក្ខស្ស.

៤៩២-៣. រូបស្សាតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ, តស្ស បន ឃដ្ដនំ, អាបាថគមនម្បិ ចាតិ ទ្វីហិ សហ សម្ពន្ធោ. បសាទស្សាតិ កម្មត្ថេ សាមិវចនំ, អត្ថតោ អាបាថគមនម្បិ ចាតិ សម្ពន្ធោ. អារម្មណវសេន, អាបាថំ អាគច្ឆន្តស្សបិ បសាទឃដ្ដនេន ច ភវង្គចលនស្ស បច្ចយភាវេន អាបាថំ វិយ ឧបគមនន្តិ អត្ថោ.

៤៩៤-៥. តតោតិ ភវង្គចលនតោ បរំ, កុសលំ ជវនំ ចិត្តន្តិ កាមាវចរកុសលជវនចិត្តំ. អកុសលមេវ វាតិ វា-សទ្ទេន កិរិយាព្យាកតចិត្តម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ សិយា – កោ បនេតំ ជវនំ កុសលតាយ វា អកុសលតាយ វា និយមេតីតិ? យោនិសោមនសិការោ ចេវ អយោនិសោមនសិការោ ច. យស្ស ហិ ចតុចក្កសម្បទាវសេន យោនិសោមនសិការោ បវត្តតិ, អាវជ្ជនំ, វោដ្ឋព្ពនញ្ច យោនិសោវ អាវដ្ដេតិ, វវត្ថាបេតិ ច, តស្ស អកុសលុប្បត្តិ នត្ថិ. យស្ស បន វុត្តវិបរិយាយេន អយោនិសោមនសិការោ ច ហោតិ, អាវជ្ជនំ, វោដ្ឋព្ពនញ្ច អយោនិសោ ច អាវដ្ដេតិ, វវត្ថាបេតិ ច, តស្ស កុសលជវនុប្បត្តិ នត្ថិ, តស្មា យោនិសោមនសិការោ កុសលតាយ, អយោនិសោមនសិការោ អកុសលតាយ ច និយមេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិរិយាជវនំ បន អរហត្តមេវ និយមេតិ. កេចិ បន ‘‘កិរិយាជវនំ បន មនសិការោ ច និយមេតិ. យថា ហិ អាវជ្ជនំ កុសលាកុសលានំ វិសុំ វិសុំ បច្ចយោ ហោតិ, ឯវំ កិរិយាជវនស្សាបី’’តិ វទន្តិ.

៤៩៧. ទោវារិកោបមាទីនីតិ ឯត្ថ ឯកោ រាជា សយនគតោ និទ្ទាយតិ, តស្ស បរិចារកោ បាទេ បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ, ពធិរទោវារិកោ ទ្វារេ ឋិតោ, តយោ បដិហារា សយនស្ស, ទ្វារស្ស ច មជ្ឈេ បដិបាដិយា ឋិតា. អថេកោ បច្ចន្តវាសី មនុស្សោ បណ្ណាការំ អាទាយ ទ្វារំ អាកោដេសិ, ពធិរទោវារិកោ សទ្ទំ ន សុណាតិ, បាទបរិមជ្ជកោ សញ្ញំ អកាសិ, តាយ សញ្ញាយ ទ្វារំ វិវរិត្វា បស្សិ, បឋមបដិហារោ បណ្ណាការំ គហេត្វា ទុតិយស្ស អទាសិ, ទុតិយោ តតិយស្ស, តតិយោ រញ្ញោ, រាជា បរិភុញ្ជិ. តត្ថ រាជា វិយ ជវនំ ទដ្ឋព្ពំ, បាទបរិមជ្ជកោ វិយ អាវជ្ជនំ, ពធិរទោវារិកោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តយោ បដិហារា វិយ សម្បដិច្ឆនាទីនិ តីណិ វីថិចិត្តានិ, បច្ចន្តវាសិនោ បណ្ណាការំ អាទាយ ទ្វារាកោដនំ វិយ អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនំ, បាទបរិមជ្ជកេន សញ្ញាយ ទិន្នកាលោ វិយ កិរិយាមនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ, តេន ទិន្នសញ្ញាយ ពធិរទោវារិកស្ស ទ្វារវិវរកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណេ ទស្សនកិច្ចសាធនកាលោ, បឋមបដិហារេន បណ្ណាការស្ស គហិតកាលោ វិយ វិបាកមនោធាតុយា អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆិតកាលោ, បឋមេន ទុតិយស្ស ទិន្នកាលោ វិយ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស សន្តីរិតកាលោ, ទុតិយេន តតិយស្ស ទិន្នកាលោ វិយ កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស វវត្ថាបិតកាលោ, តតិយេន រញ្ញោ ទិន្នកាលោ វិយ វោដ្ឋព្ពនេន ជវនស្ស និយ្យាតិតកាលោ, រញ្ញោ បរិភោគកាលោ វិយ ជវនស្ស អារម្មណរសានុភវនកាលោតិ អយំ ទោវារិកោបមា.

‘‘ឥទំ បន ឱបម្មំ កិំ ទីបេតី’’តិអាទិ ឧច្ឆុយន្តូបមាយ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. សម្ពហុលា គាមទារកា អន្តរវីថិយំ បំសុំ កីឡន្តិ, តត្ថេកស្ស ហត្ថេ កហាបណោ បដិហញ្ញិ. សោ ‘‘មយ្ហំ ហត្ថេ បដិហតំ, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ អាហ. អថេកោ ‘‘បណ្ឌរំ ឯត’’ន្តិ អាហ. អបរោ សហ បំសុនា គាឡ្ហំ គណ្ហិ. អញ្ញោ ‘‘បុថុលំ ចតុរស្សំ ឯត’’ន្តិ អាហ. អបរោ ‘‘កហាបណោ ឯសោ’’តិ អាហ. អថ អាហរិត្វា មាតុ អទំសុ, សា កម្មេ ឧបនេសិ. តត្ថ សម្ពហុលានំ ទារកានំ អន្តរវីថិយំ កីឡន្តានំ សន្និសិន្នកាលោ វិយ ចិត្តប្បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា, កហាបណស្ស ហត្ថេ បដិហតកាលោ វិយ អារម្មណេន បសាទស្ស ឃដ្ដិតកាលោ, ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ វុត្តកាលោ វិយ តំ អារម្មណំ គហេត្វា កិរិយាមនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ, ‘‘បណ្ឌរំ ឯត’’ន្តិ វុត្តកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទស្សនកិច្ចស្ស សាធិតកាលោ, សហ បំសុនា គាឡ្ហំ គហិតកាលោ វិយ វិបាកមនោធាតុយា អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆិតកាលោ, ‘‘បុថុលំ ចតុរស្សំ ឯត’’ន្តិ វុត្តកាលោ វិយ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស សន្តីរិតកាលោ, ‘‘កហាបណោ ឯសោ’’តិ វុត្តកាលោ វិយ កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស វវត្ថាបិតកាលោ, មាតរា កម្មេ ឧបនីតកាលោ វិយ ជវនស្ស អារម្មណរសានុភវនំ វេទិតព្ពន្តិ អយំ គាមទារកោបមា.

ឥទំ ឱបម្មំ កិំ ទីបេតិ? កិរិយាមនោធាតុ អទិស្វាវ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, វិបាកមនោធាតុ អទិស្វាវ សម្បដិច្ឆតិ, វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ អទិស្វាវ សន្តីរេតិ, កិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ អទិស្វាវ វវត្ថាបេតិ, ជវនំ អទិស្វាវ អារម្មណរសំ អនុភវតិ, ឯកន្តេន បន ចក្ខុវិញ្ញាណមេវ ទស្សនកិច្ចំ សាធេតីតិ ទីបេតិ. ជច្ចន្ធបីឋសប្បីឧបមា ឧបរិ អាគមិស្សតិ.

៤៩៨-៥០៩. ឯត្តកា ឧបមា សង្គហេត្វា ‘‘ទោវារិកោបមាទីនី’’តិ វត្វា ‘‘ឧបនិស្សយមត្ថសោ’’តិ ឯត្ថ ឧបនិស្សយភាវំ បកាសេតុំ ‘‘អសម្ភេទេនា’’តិអាទិមាហ. អសម្ភេទេនាតិ អវិនដ្ឋភាវេន, វាតបិត្តាទីហិ អនុបហតភាវេន ច. វាតបិត្តាទិឧបហតម្បិ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវានុបគមនតោ សម្ភិន្នមេវ នាម ហោតិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានំ អត្ថិក្ខណេយេវ និស្សយភាវូបគមនតោ ខណវសេន អសម្ភេទោបិ យុជ្ជតិ. ឯស នយោ សោតបសាទាទីសុបិ. រូបាបាថគមេនាតិ ទូរេ ឋិតស្ស ផលិកាទីហិ អន្តរិតស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិយា បច្ចយោ ភវិតុំ យោគ្យទេសេ អវដ្ឋិតវសេន រូបស្ស អាបាថគមនេន. ឯវញ្ច កត្វា ទូរេ ឋិតំ, បរម្មុខេ ឋិតម្បិ ទិព្ពចក្ខុស្ស អាបាថគតមេវ នាម ហោតិ. អាលោកនិស្សយេនាបីតិ រូបាវភាសនសមត្ថអាលោកសង្ខាតនិស្សយេន. អាលោកេ សតិ សម្ភវោ ចេត្ថ អាលោកនិស្សយតា, ន អាលោកស្ស និស្សយបច្ចយត្តា. មនក្ការោវ ហេតុ មនក្ការហេតុ, តេន សហ វត្តតីតិ សមនក្ការហេតុ. តេន អាលោកនិស្សិតំ ទស្សេតិ. សមេតេហីតិ សំយុត្តេហិ ឯកីភូតេហិ, ន ឯកស្សបិ វិរហេនាតិ អត្ថោ.

អាកាសនិស្សយេនាតិ កណ្ណច្ឆិទ្ទសង្ខាតអាកាសនិស្សយេន. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ន ហិ បិហិតកណ្ណច្ឆិទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណំ បវត្តតី’’តិ វុត្តំ. ពាហិរាកាសម្បិ បន ឥច្ឆិតមេវ. តថា ហិ អវិវរេ គេហេ និសីទិត្វា វុច្ចមានានំ ពហិ ឋិតា ន សុណន្តិ. វាយោសន្និស្សយេនាតិ នាសិកច្ឆិទ្ទំ បវិសនវាយុសន្និស្សយេន. អាបោសន្និស្សយេនាតិ ខេឡសង្ខាតអាបោសន្និស្សយេន. បថវីសន្និស្សយេនាតិ កាយបសាទវត្ថុស្ស បថវីធាតុសន្និស្សយេន. មនោវិញ្ញាណន្តិ ជវនមនោវិញ្ញាណំ.

៥១០-១១. មនោ…បេ… វេទិតព្ពន្តិ ‘‘អសម្ភេទា មនស្សា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ មនោ ភវង្គចិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តំ បន ចុតិវសេន និរុទ្ធម្បិ កិរិយាមយចិត្តស្ស បច្ចយភាវំ អនុបគន្ត្វា កេវលំ ភវង្គប្បវត្តិវសេន មន្ទថាមគតំ ហុត្វា បវត្តនម្បិ សម្ភិន្នមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. នាយំ សព្ពត្ថ គច្ឆតីតិ ចតុវោការេ អលព្ភនតោ. តេនាហ ‘‘ភវំ តុ បញ្ចវោការ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វោការោ ឯត្ថាតិ បញ្ចវោការោ. ហោតិ ហិ ភិន្នាធិករណម្បិ អញ្ញបទត្ថសមាសោ យថា ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិ. អថ វា យថាបច្ចយំ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វោករីយតីតិ បញ្ចវោការោ. ‘‘អត្ថតោ’’តិ ឯវមាទិកំ បទំ ចក្ខាទីនិ ទស្សនាទិកិច្ចានីតិ ឯត្តកមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ វិសេសនន្តិ ន តត្ថ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ.

៥១២-៤. សព្ពានីតិ កាមាវចរាទិភេទំ អនាមសិត្វា សព្ពានិ. កម្មន្តិ បដិសន្ធិនិព្ពត្តកា ឧបបជ្ជវេទនីយភូតា, អបរាបរិយវេទនីយភូតា វា ចេតនា. កម្មនិមិត្តន្តិ យំ វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា អាយូហនកាលេ កម្មំ អាយូហតិ, តំ ទានូបករណាទិកំ, បាណឃាតោបករណាទិកញ្ច. គតិនិមិត្តន្តិ ភវន្តរមុបបជ្ជិតព្ពភវបរិយាបន្នវណ្ណាយតនំ, តំ បន សុគតិយំ មនុស្សលោកេ និព្ពត្តន្តស្ស រត្តកម្ពលសទិសមាតុកុច្ឆិវណ្ណវសេន, ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តស្ស ឧយ្យានកប្បរុក្ខវណ្ណវសេន, ទុគ្គតិយំ និព្ពត្តន្តស្ស អគ្គិជាលាទិវណ្ណវសេន, បេតតិរច្ឆានយោនីសុ បេតតិរច្ឆានានំ និពទ្ធសញ្ចរណដ្ឋានបរិយាបន្នតាវណ្ណវសេន ច ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តិវិធ’’ន្តិ ឥទំ យថាសម្ភវវសេន វុត្តំ, រូបារូបសម្ពន្ធីនំ បន កម្មនិមិត្តមេវ អារម្មណំ ហោតិ. តថា ហិ មហគ្គតវិបាកានិ ឯកន្តេន កម្មសទិសារម្មណានិ វុត្តានិ.

បច្ចុប្បន្នមតីតំ វាតិ ខណវសេន បច្ចុប្បន្នមតីតំ វា. តត្ថ គតិនិមិត្តំ ឯកន្តេន បច្ចុប្បន្នមេវ, កម្មនិមិត្តំ បច្ចុប្បន្នមតីតំ វា, កម្មំ បន អតីតមេវ. អនាគតារម្មណំ បន បច្ចុប្បន្នកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តំ វិយ អនាបាថគតត្តា, អតីតកម្មកម្មនិមិត្តំ វិយ អននុភូតត្តា ច វិភូតំ ហុត្វា នោបតិដ្ឋាតីតិ អតិសន្តភាវេន បវត្តមានា បដិសន្ធិ តំ អារព្ភ បវត្តិតុំ ន សក្កោតីតិ វុត្តំ ‘‘នត្ថិ អនាគត’’ន្តិ. មហគ្គតបដិសន្ធីនំ ឯកន្តេន កម្មសទិសារម្មណភាវេន កម្មស្ស វិយ អតីតនវត្តព្ពារម្មណត្តា ន តាសំ វិសុំ អារម្មណំ ឧទ្ធដំ. តត្ថ ទុតិយចតុត្ថារូបបដិសន្ធីនំ អតីតមេវ អារម្មណំ ឥតរាសំ នវត្តព្ពន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥១៧-២០. មហាវិបាកានំ បដិសន្ធាទិចតុកិច្ចវសេនេវ បវត្តនតោ រូបារូបភវេ បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន តំតំវិបាកស្សេវ បវត្តិតោ, តទារម្មណស្ស ច អភាវេន តត្ថ ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘មហាបាកា…បេ… ទ្វយេ’’តិ. អនិដ្ឋរូបានំ ព្រហ្មលោកេ អសម្ភវេបិ តត្ថ ឋត្វា ឥធ អនិដ្ឋារម្មណំ បស្សន្តានំ អកុសលវិបាកានិ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ ន វត្តព្ពន្តិ រូបភវេបិ សន្តីរណត្តយំ វុត្តំ. អភិធម្មត្ថសង្គហសច្ចសង្ខេបាទីសុបិ ហិ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន រូបលោកេ អកុសលវិបាកប្បវត្តិ ទស្សិតា. អបរេ បន ‘‘កាមភវេ សន្តីរណត្តយំ, រូបភវេ សន្តីរណទ្វយន្តិ យថាលាភវសេន យោជេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

កទាចិបីតិ បរិត្តារម្មណេសុ បរិត្តជវនានំ ឧប្បាទេបិ. ‘‘ពីជស្សាភាវតោ’’តិ រូបារូបភវទ្វយេ តទារម្មណាភាវស្ស ការណំ វត្វា តមេវ បកាសេតុំ ‘‘បដិសន្ធិពីជ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បដិសន្ធិយេវ ពីជភូតន្តិ បដិសន្ធិពីជំ. តស្សាតិ តទារម្មណស្ស.

៥២១. យទិ ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនម្បិ កាមាវចរបដិសន្ធិពីជត្តា តត្ថ អភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចោទេន្តោ អាហ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណាទីន’’ន្តិអាទិ. ឥន្ទ្រិយានន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថុទ្វារភូតានំ ចក្ខាទីនមិន្ទ្រិយានំ. បវត្តានុភាវតោតិ តេសំ តត្ថ អត្ថិតានុភាវតោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ចក្ខុសោតវិញ្ញាណានំ វត្ថុភូតានិ ចក្ខុសោតិន្ទ្រិយានិ តត្ថ បវត្តន្តីតិ តេសំ បវត្តិអានុភាវតោ ចក្ខុសោតវិញ្ញាណានិ បវត្តន្តិ. សតិ ច តេសំ បវត្តិយំ វីថិចិត្តុប្បាទោ និយតោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វិយ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណានម្បិ តត្ថ សម្ភវោ សិទ្ធោតិ.

៥២៣-៤. អកាមាវចរធម្មេតិ កាមាវចរធម្មតោ អញ្ញេ មហគ្គតលោកុត្តរធម្មេ. នានុពន្ធតីតិ នានុវត្តតិ. ជនកំ…បេ… អនុពន្ធតីតិ យថា នាម គេហតោ និក្ខមិត្វា ពហិ គន្តុកាមោ តរុណទារកោ អត្តនោ ជនកំ បិតរំ វា អញ្ញំ វា បិតុសទិសំ ហិតកាមំ ញាតិំ អង្គុលិយំ គហេត្វា អនុពន្ធតិ, ន អញ្ញំ រាជបុរិសាទិំ, តថា ឯតម្បិ ភវង្គារម្មណតោ ពហិ និក្ខមិតុកាមសភាគតាយ អត្តនោ ជនកំ បឋមកុសលាទិកំ សទិសំ វា ទុតិយកុសលាទិកាមាវចរជវនមេវ អនុពន្ធតិ, ន អញ្ញំ មហគ្គតំ លោកុត្តរន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. កុសលាកុសលាទិន្តិ អាទិ-គ្គហណេន កិរិយាព្យាកតំ សង្គណ្ហាតិ. អានន្ទាចរិយោ បន បដ្ឋានេ ‘‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.៩៨) វិបាកធម្មធម្មានមេវានន្តរំ តទារម្មណំ វុត្តំ. វិប្ផារវន្តញ្ហិ ជវនំ នាវំ វិយ នទីសោតោ ភវង្គំ អនុពន្ធតិ, ន បន ឆឡង្គុបេក្ខាវតោ សន្តវុត្តិំ កិរិយាជវនំ បណ្ណបុដំ វិយ នទីសោតោតិ កិរិយាជវនានន្តរំ តទារម្មណំ ន ឥច្ឆតិ, អាចរិយជោតិបាលត្ថេរាទយោ បន ‘‘លព្ភមានស្សបិ កេនចិ អធិប្បាយេន កត្ថចិ អវចនំ ទិស្សតិ, យថា តំ ធម្មសង្គហេ អកុសលនិទ្ទេសេ លព្ភមានោបិ អធិបតិ ន វុត្តោ, តស្មា យទិ អព្យាកតានន្តរម្បិ តទារម្មណំ វុច្ចេយ្យ, តទា វោដ្ឋព្ពនានន្តរម្បិ តស្ស បវត្តិំ មញ្ញេយ្យុន្តិ កិរិយាជវនានន្តរំ តទារម្មណំ ន វុត្តំ, ន បន អលព្ភនតោ. យញ្ចេត្ថ បណ្ណបុដំ និទស្សិតំ, តំ និទស្សិតព្ពេន សមានំ ន ហោតិ, នាវាបណ្ណបុដានញ្ហិ នទីសោតស្ស អាវដ្ដនំ គតិ ច វិសទិសីតិ នាវាយំ នទីសោតស្ស អនុពន្ធនំ, បណ្ណបុដស្ស អននុពន្ធនញ្ច យុជ្ជតិ, ឥធ បន កិរិយាជវនេតរជវនានំ ភវង្គសោតស្ស អាវដ្ដនំ គតិ ច សទិសីតិ ឯតស្ស អននុពន្ធនំ, ឥតរស្ស អនុពន្ធនញ្ច ន យុជ្ជតិ, តស្មា វិចារេតព្ពមេវ ត’’ន្តិ វទន្តិ.

៥២៥-៦. យថា ចេតំ មហគ្គតលោកុត្តរធម្មេ នានុវត្តតិ, តថា យទា ឯតេ កាមាវចរធម្មាបិ មហគ្គតានុត្តរធម្មារម្មណា ហុត្វា បវត្តន្តិ, តទា តេបិ នានុពន្ធតីតិ អាហ ‘‘កាមាវចរធម្មាបី’’តិអាទិ. មហគ្គតា-គ្គហណេន ចេត្ថ លោកុត្តរានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេ ចាបីតិ ច-សទ្ទេន លោកុត្តរារម្មណានំ គហណំ. កស្មា នានុពន្ធតីតិ អាហ ‘‘បរិត្តារម្មណត្តា’’តិអាទិ. បរិត្តារម្មណត្តាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន កាមាវចរវិបាកានំ ឯកន្តេន បរិត្តារម្មណត្តា. តថាបរិចិតត្តាតិ យថា ជវនំ, ឯវំ អបរិចិតត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ហិ សោ បិតរំ, បិតុសទិសំ វា កញ្ចិ អនុពន្ធន្តោ តរុណទារកោ ឃរទ្វារន្តរវីថិចតុក្កាទិម្ហិ បរិចិតេយេវ ទេសេ អនុគច្ឆតិ, ន អរញ្ញំ វា រក្ខសភូមិំ វា គច្ឆន្តំ, ឯវំ កាមាវចរធម្មេ អនុពន្ធន្តម្បិ បរិត្តម្ហិ បរិចិតេយេវ ទេសេ បវត្តមានេ តេ ធម្មេ អនុពន្ធតិ, ន មហគ្គតលោកុត្តរធម្មេ អារព្ភ បវត្តមានេបិ.

៥២៧-៣២. ឥទានិ កិំ ឥមាយ យុត្តិកថាយ, អដ្ឋកថាបមាណតោ ចេតំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិំ តេនា’’តិអាទិ. ជវនេតិ កាមាវចរជវនេ. តទារម្មណចិត្តានិ ‘‘តទារម្មណ’’ន្តិ លទ្ធនាមានិ ចិត្តានិ តទារម្មណភាវំ ន គណ្ហន្តិ, តទារម្មណភាវេន ន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា នាមគោត្តំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ តស្ស ជវនស្ស អារម្មណំ ន គណ្ហន្តិ ន លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. រូបារូបភវេសុ វាតិ វា-សទ្ទេន ‘‘ជវនេ ជវិតេបិ តទារម្មណំ ន គណ្ហន្តី’’តិ អាកឌ្ឍតិ. បណ្ណត្តិំ អារព្ភាតិ កាមភវេបិ បណ្ណត្តិំ អារព្ភ. លក្ខណារម្មណាយាតិ អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយារម្មណាយ, ពលវវិបស្សនាយាតិ អត្ថោ. ‘‘តីណិ លក្ខណានិ, តិស្សោ ច បញ្ញត្តិយោ កុសលត្តិកេ ន លព្ភន្តី’’តិ អដ្ឋកថាយ វុត្តត្តា តិណ្ណំ លក្ខណានំ ធម្មតោ អភាវេន តំ អារព្ភ បវត្តាយ វិបស្សនាយ តទារម្មណានិ ន លព្ភន្តិ. បដ្ឋានេ បន ‘‘សេខា វា បុថុជ្ជនា វា កុសលំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តិ, កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៦) វចនតោ ខន្ធារម្មណិកវិបស្សនាយ តទារម្មណំ លព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. មិច្ឆត្តនិយតេសូតិ ‘‘កតមេ ធម្មា មិច្ឆត្តនិយតា? ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា’’តិ (ធ. ស. ១៤២៦) ឯវមាគតេសុ មិច្ឆាគាហវសេន បវត្តេសុ ធម្មេសុ ជវនំ ហុត្វា ជវិតេសុ. កស្មា បន តេសុ ជវិតេសុ តទារម្មណំ ន លព្ភតីតិ? កាមាវចរវិបាកានញ្ហិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ វិយ ‘‘អត្តា ឱច្ឆិជ្ជតី’’តិអាទិនា អត្តបរិកប្បនាវសេន អប្បវត្តនតោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិវសប្បវត្តេសុ តេសុ ជវិតេសុ តទនន្តរំ តទារម្មណានិ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, អនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិវសប្បវត្តេសុ បន ជវិតេសុ តទារម្មណំ នុប្បជ្ជតីតិ នត្ថិ. អថ វា មិច្ឆត្តនិយតេសូតិ មិច្ឆាភាវនិយតសភាវេសុ តំវិសយេសូតិ អត្ថោ. មិច្ឆត្តនិយតធម្មានំ ធម្មសភាវំ អគ្គហេត្វា មិច្ឆត្តនិយតសភាវស្សេវ គហណតោ, តស្ស ច វិបាកានំ អវិភូតត្តា មិច្ឆត្តនិយតសភាវេ អារព្ភ តទារម្មណា ន លព្ភន្តិ. បិ-សទ្ទេន សម្មត្តនិយតេសុបីតិ សម្បិណ្ឌេតិ, ‘‘លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភា’’តិ វា ឯតេន សិទ្ធត្តា ន តេសំ វិសុំ ឧទ្ធរណំ កតំ. អដ្ឋកថាយំ បន មិច្ឆត្តនិយតសម្មត្តនិយតានំ អញ្ញមញ្ញបដិបក្ខភាវេន ពលវភាវតោ តទារម្មណស្ស អវត្ថុភាវទស្សនត្ថំ មិច្ឆត្តនិយតានន្តរំ សម្មត្តនិយតាបិ ឧទ្ធដា. មិច្ឆត្តនិយតសភាវស្ស វិយ បដិសម្ភិទាសភាវស្សបិ កាមាវចរវិបាកានំ អវិភូតភាវេន បដិសម្ភិទាញាណានិ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណំ ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘បដិសម្ភិទាញាណានី’’តិអាទិ. មនោទ្វារេបីតិ ន កេវលំ បញ្ចទ្វារេសុយេវ, អថ ខោ មនោទ្វារេបិ. សព្ពេសន្តិ អហេតុកទុហេតុកាទីនំ សព្ពេសំ. អនុបុព្ពតោតិ ហេដ្ឋា វុត្តអនុក្កមតោ.

៥៣៣. ន វិជ្ជតីតិ មនោទ្វារស្ស អប្បដិឃភាវេន ន វិជ្ជតិ. ភវង្គតោតិ ភវង្គសន្តានតោ, តស្ស អារម្មណតោ វា. វុដ្ឋានន្តិ ភវង្គសន្តានេ, តស្សារម្មណេ វា សតិ តស្ស វុដ្ឋានំ.

៥៣៥-៦. សត្ត សត្តាតិ ឯកេកស្ស សត្ត សត្តាតិ កត្វា. បាបបាកាតិ អកុសលវិបាកា. ‘‘ទ្វាទសាបុញ្ញចិត្តាន’’ន្តិ វត្វា ‘‘បាបបាកា’’តិ វចនំ ‘‘តត្រិទំ សុគតស្ស សុគតចីវរប្បមាណ’’ន្តិអាទីសុ វិយ សញ្ញាសទ្ទវសេន វុត្តំ. ឯវំ បវត្តិយំ អកុសលវិបាកានំ បវត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បដិសន្ធិយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកាទសវិធាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឧទ្ធច្ចចេតនាយ បវត្តិវិបាកទានមត្តំ វិនា បដិសន្ធិទានាភាវតោ អាហ ‘‘ហិត្វា ឧទ្ធច្ចមានស’’ន្តិ. កិំ បនេត្ថ ការណំ, អធិមោក្ខវិរហេន សព្ពទុព្ពលម្បិ វិចិកិច្ឆាសហគតំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, អធិមោក្ខសភាវតោ តតោ ពលវតរម្បិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ នាកឌ្ឍតីតិ? បដិសន្ធិទានសភាវាភាវតោ. ‘‘ពលវំ អាកឌ្ឍតិ, ទុព្ពលំ នាកឌ្ឍតី’’តិ ហិ អយំ វិចារណា បដិសន្ធិទានសភាវេសុយេវ. យស្ស បន បដិសន្ធិទានសភាវោ ឯវ នត្ថិ, ន តស្ស ពលវភាវោ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនេ ការណន្តិ.

កថំ បនេតំ វិញ្ញាតព្ពំ ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស បដិសន្ធិទានសភាវោ នត្ថី’’តិ? ទស្សនេនបហាតព្ពេសុ អនាគតត្តា. តិវិធា ហិ អកុសលា ទស្សនេនបហាតព្ពា, ភាវនាយបហាតព្ពា, សិយា ទស្សនេនបហាតព្ពា សិយា ភាវនាយបហាតព្ពាតិ. តត្ថ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវិចិកិច្ឆាសហគតចិត្តុប្បាទា ទស្សនេនបហាតព្ពា នាម. យថាហ ‘‘កតមេ ធម្មា ទស្សនេនបហាតព្ពា? ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា វិចិកិច្ឆាសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ (ធ. ស. ១៤០៨). តេ ហិ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ លទ្ធនាមេន សោតាបត្តិមគ្គេនេវ បហាតព្ពត្តា ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទោ ភាវនាយបហាតព្ពោ នាម. យថាហ ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយបហាតព្ពា? ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ. សោ ហិ អគ្គមគ្គេន បហាតព្ពត្តា ‘‘ភាវនាយបហាតព្ពោ’’តិ វុត្តោ. ឧបរិមគ្គត្តយញ្ហិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋស្មិំយេវ ភាវនាវសេន ឧប្បជ្ជតិ, ន អទិដ្ឋបុព្ពំ កិញ្ចិ បស្សតិ, តស្មា ‘‘ភាវនា’’តិ វុច្ចតិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តទោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា បន សិយា ទស្សនេនបហាតព្ពា សិយា ភាវនាយបហាតព្ពា នាម. យថាហ ‘‘ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តា លោភសហគតចិត្តុប្បាទា ទ្វេ ទោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា. ឥមេ ធម្មា សិយា ទស្សនេនបហាតព្ពា សិយា ភាវនាយបហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. ១៤០៩). តេ ហិ អបាយនិព្ពត្តកាវត្ថាយ បឋមមគ្គេន, សេសាវត្ថាយ ឧបរិមគ្គេហិ បហីយមានត្តា សិយា ទស្សនេនបហាតព្ពា សិយា ភាវនាយបហាតព្ពា នាម. តត្ថ សិយា ទស្សនេនបហាតព្ពម្បិ ទស្សនេនបហាតព្ពសាមញ្ញេន ឥធ ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពា’’ត្វេវ វោហរន្តិ. យទិ ច ឧទ្ធច្ចសហគតំ បដិសន្ធិំ ទទេយ្យ, តទា អកុសលបដិសន្ធិយា សុគតិយំ អសម្ភវតោ អបាយេស្វេវ ទទេយ្យ, អបាយគមនីយញ្ច ឯកន្តេន ទស្សនេនបហាតព្ពា សិយា, ឥតរថា អបាយគមនីយស្ស អប្បហីនត្តា សេខានំ អបាយុប្បត្តិ អាបជ្ជតិ, ន ច បនេតំ យុត្តំ, ‘‘ចតូហបាយេហិ ច វិប្បមុត្តោ (ខុ. បា. ៦.១១; សុ. និ. ២៣៤), អវិនិបាតធម្មោ’’តិអាទិវចនេហិ សហ វិរុជ្ឈនតោ, សតិ ច បនេតស្ស ទស្សនេនបហាតព្ពភាវេ ‘‘សិយា ទស្សនេនបហាតព្ពា’’តិ ឥមស្ស វិភង្គេ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច បនេតំ វុត្តន្តិ. អថ សិយា ‘‘អបាយគមនីយោ រាគោ ទោសោ មោហោ តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’’តិ ឯវំ ទស្សនេនបហាតព្ពេសុ វុត្តត្តា ឧទ្ធច្ចសហគតស្សាបិ តត្ថ សង្គហោ សក្កា កាតុន្តិ? តំ ន, តស្ស និយាមតោ ភាវនាយបហាតព្ពភាវេន វុត្តត្តាតិ តស្មា ទស្សនេនបហាតព្ពេសុ អវចនមេវ បដិសន្ធិទានាភាវំ សាធេតីតិ.

ននុ ច បដិសម្ភិទាវិភង្គេ –

‘‘យស្មិំ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតំ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តំ, រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា អកុសលា. ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧៣១) –

ឯវំ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស វិបាកោបិ ឧទ្ធដោតិ កថមស្ស បដិសន្ធិទានាភាវោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោតិ? ន ឥទំ បដិសន្ធិទានំ សន្ធាយ ឧទ្ធដំ, អថ ខោ បវត្តិវិបាកំ សន្ធាយ. បដ្ឋានេ បន –

‘‘សហជាតា ទស្សនេនបហាតព្ពា ចេតនា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ, នានក្ខណិកា ទស្សនេនបហាតព្ពា ចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៨៩) –

ទស្សនេនបហាតព្ពចេតនាយ ឯវ សហជាតនានក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវំ ឧទ្ធរិត្វាវ ‘‘សហជាតា ភាវនាយបហាតព្ពា ចេតនា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ភាវនាយបហាតព្ពចេតនាយ សហជាតកម្មបច្ចយភាវោវ ឧទ្ធដោ, ន បន នានក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ. តថា បច្ចនីយនយេបិ –

‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពោ ធម្មោ នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាត… ឧបនិស្សយ…បេ… បច្ឆាជាត… កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៩៨) –

ទស្សនេនបហាតព្ពស្សេវ កម្មបច្ចយភាវំ ឧទ្ធរិត្វា –

‘‘ភាវនាយបហាតព្ពោ ធម្មោ នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាត… ឧបនិស្សយ… បច្ឆាជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៩៩) –

ភាវនាយបហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស សហជាតាទិបច្ចយភាវោវ វុត្តោ, ន បន កម្មបច្ចយភាវោ, ន ច នានក្ខណិកកម្មបច្ចយំ វិនា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនំ អត្ថិ, តស្មា នត្ថិ តស្ស សព្ពថាបិ បដិសន្ធិទានំ. បវត្តិវិបាកំ បនស្ស ន សក្កា និវារេតុំ បដិសម្ភិទាវិភង្គេ ឧទ្ធច្ចសហគតានម្បិ វិបាកស្ស ឧទ្ធដត្តា, នានក្ខណិកកម្មបច្ចយស្ស ច បដិសន្ធិវិបាកមេវ សន្ធាយ អនុទ្ធដត្តា. ឯវញ្ច បន កត្វា យទេកេ អាចរិយា វទន្តិ ‘‘ឧទ្ធច្ចចេតនា ឧភយវិបាកម្បិ ន ទេតិ បដ្ឋានេ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយស្ស អនុទ្ធដត្តា’’តិ, តំ តេសំ អភិនិវេសមត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យទិ ច តេ វទេយ្យុំ – យថា ‘‘វិបាកធម្មធម្មា’’តិ ឯត្ថ វិបាក-សទ្ទេន វិបាការហតា វុច្ចតិ, ឯវំ ឥធាបិ ឧទ្ធច្ចសហគតានំ វិបាការហតំ សន្ធាយ ‘‘តេសំ វិបាកេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. យថា សទ្ធិន្ទ្រិយវិនិមុត្តស្ស អធិមុច្ចនដ្ឋស្ស អភាវេបិ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមុច្ចនសត្តិវិសេសំ គហេត្វា សទ្ធិន្ទ្រិយធម្មោ អធិមុច្ចនដ្ឋោ អត្ថោតិ វុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ ធម្មវិនិមុត្តស្ស វិបាការហភាវស្ស អភាវេបិ ធម្មានមេវ វិបាការហសាមត្ថិយំ គហេត្វា តស្ស អត្ថិភាវោ វុត្តោ. យទិ ច តេ បវត្តិវិបាកំ ទទេយ្យុំ, យថា –

‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តស្ស ធម្មស្ស កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ, នានក្ខណិកា’’តិ (បដ្ឋា. ១.២.៥៧) –

បវត្តិវិបាកស្សបិ វសេន នានក្ខណិកកម្មបច្ចយោ វុត្តោ, ឯវមេត្ថាបិ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ វត្តព្ពោ សិយា. ន ហិ លព្ភមានស្ស អវចនេ ការណំ អត្ថីតិ តស្មា យថាធម្មសាសនេ អវចនម្បិ អភាវមេវ ទីបេតិ. អបិច យទិ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស បវត្តិវិបាកទានំ អធិប្បេតំ សិយា, តទា ‘‘អនុបាទិន្នុបាទានិយោ ធម្មោ ឧបាទិន្នុបាទានិយស្ស ធម្មស្ស ន កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ បដិសេធោ ន កាតព្ពោ សិយា. ន ហិ ឋបេត្វា ឧទ្ធច្ចំ អញ្ញោ កោចិ អនុបាទិន្នុបាទានិយោ ធម្មោ ឧបាទិន្នុបាទានិយស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសមត្ថោ អត្ថីតិ, តយិទមេតេសំ អភិលាបមត្តំ. តថា ហិ យំ តាវ វុត្តំ ‘‘វិបាការហភាវំ គហេត្វា តេសំ វិបាកេតិ វុត្ត’’ន្តិ, តទេវ តស្ស វិបាកសព្ភាវំ ទីបេតិ. ន ហិ វិបាការហភាវេ សតិ អភិញ្ញាទីនំ វិយ តស្ស អវិបាកតាយ ការណំ អត្ថីតិ. យម្បិ វុត្តំ ‘‘នានក្ខណិកកម្មបច្ចយស្ស អវចនំ វិបាកភាវំ ទីបេតី’’តិ, តម្បិ ន សុន្ទរំ, លព្ភមានស្សាបិ កត្ថចិ កេនចិ អធិប្បាយេន អវចនតោ. តថា ហិ ធម្មសង្គណិយំ លព្ភមានម្បិ ហទយវត្ថុ ន វុត្តំ. តស្មា យទិ បវត្តិវិបាកំ សន្ធាយ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ វុច្ចេយ្យ, តទា បដិសន្ធិវិបាកទានម្បិស្ស មញ្ញេយ្យុន្តិ លព្ភមានស្សបិ បវត្តិវិបាកស្ស វសេន នានក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោតិ. យំ បន អនុបាទិន្នុបាទានិយស្ស ឧបាទិន្នុបាទានិយំ បតិ កម្មបច្ចយបដិក្ខេបវចនំ, តំ អភិញ្ញាកុសលាទិកេ សន្ធាយាតិ ន ឯត្តាវតា ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស បវត្តិវិបាកទានំ សព្ពថាបិ បដិក្ខិបិតុំ សក្កាតិ. យម្បិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យថា ច អភិញ្ញាចេតនា, ឯវមុទ្ធច្ចចេតនាបិ ‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’ន្តិ ឯត្ថ អបនេតព្ពា’’តិ វុត្តំ, តម្បិ ឧទ្ធច្ចចេតនាយ តត្ថ និទ្ទិសិយមានាយ យថា ឥតរា បដិសន្ធិបវត្តិវសេន ទុវិធស្សបិ វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ, ឯវមុទ្ធច្ចចេតនាបីតិ គណ្ហេយ្យុន្តិ វុត្តំ, ន តស្ស បវត្តិវិបាកាភាវតោតិ.

អាចរិយពុទ្ធមិត្តាទយោ បន ឧទ្ធច្ចសហគតំ ទ្វិធា វិភជិត្វា ឯកស្ស ឧភយវិបាកទានំ, ឯកស្ស សព្ពថាបិ វិបាកាភាវំ វណ្ណេន្តិ. តេសញ្ហិ អយំ វិនិច្ឆយោ – អត្ថិ ឧទ្ធច្ចំ ភាវនាយបហាតព្ពម្បិ, អត្ថិ នភាវនាយបហាតព្ពម្បិ. តេសុ ភាវនាយបហាតព្ពំ សេខសន្តានប្បវត្តំ, ឥតរំ បុថុជ្ជនសន្តានប្បវត្តំ. ផលទានញ្ច បុថុជ្ជនសន្តានេ បវត្តស្សេវ, នេតរស្ស. តថា ហិ ទស្សនភាវនានំ អភាវេបិ យេសំ បុថុជ្ជនានំ, សេខានញ្ច ទស្សនភាវនាហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ តទុប្បត្តិកាលេ តាហិ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា អកុសលា ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពា, ភាវនាយបហាតព្ពា’’តិ ច វុច្ចន្តិ. បុថុជ្ជនានំ បន ភាវនាយ អភាវតោ ភាវនាយបហាតព្ពចិន្តា នត្ថិ, តេន តេសំ បវត្តមានា តេ ទស្សនេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យាបិ ‘‘ភាវនាយបហាតព្ពា’’តិ ន វុច្ចន្តិ. យទិ វុច្ចេយ្យុំ, ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេសញ្ចិ កេចិ កទាចិ អារម្មណារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយា ភវេយ្យុំ. សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនញ្ហិ កេសញ្ចិ សក្កាយទិដ្ឋាទយោ កេចិ អតីតាទីសុ កិស្មិញ្ចិ កាលេ អារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយេហិ បច្ចយា ហោន្តីតិ នត្ថិ, ន ច បដ្ឋានេ ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តា, តស្មា នត្ថិ បុថុជ្ជនេសុ បវត្តមានានមកុសលានំ ភាវនាយបហាតព្ពបរិយាយោ. យទិ តត្ថ អវចនមេវ បមាណំ, ឯវំ សតិ សេខសន្តានបវត្តានម្បិ អកុសលានំ ភាវនាយបហាតព្ពបរិយាយោ នត្ថីតិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, សេខសន្តានប្បវត្តានំ ភាវនាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យត្តា. តេនេវ ច កិញ្ចិ កត្វា សេខានំ ទស្សនេនបហាតព្ពានំ អកុសលានំ បហីនភាវេន អស្សាទនាភិនន្ទនានំ វត្ថូនិ ន ហោន្តិ. បហីនតាយ ឯវ សោមនស្សស្ស ហេតុភូតា, អវិក្ខេបហេតុភូតា ច ន ទោមនស្សំ, ឧទ្ធច្ចញ្ច ឧប្បាទេន្តីតិ ន តេសំ អារម្មណារម្មណាធិបតិបកតូបនិស្សយភាវំ គច្ឆន្តិ. ន ហិ បហីនកិលេសេ ឧបនិស្សាយ អរិយា រាគទោសវិក្ខេបេ ឧប្បាទេន្តិ. វុត្តញ្ច ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ, ន បច្ចេតិ, ន បច្ចាគច្ឆតីតិ សុគតោ, សកទាគាមិ…បេ… អរហត្តមគ្គេន…បេ… សុគតោ’’តិ. បុថុជ្ជនានំ បន ទស្សនេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ទស្សនេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយា ន ហោន្តីតិ ន សក្កា វត្តុំ, ‘‘ទិដ្ឋិំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, វិចិកិច្ឆំ អារព្ភ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៧) ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ ឧទ្ធច្ចារម្មណភាវស្ស វុត្តត្តា. ឯត្ថ ហិ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ចិត្តុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ទស្សនេនបហាតព្ពេសុបិ លព្ភមានចេតសិកំ ឧទ្ធច្ចំ. ឯវញ្ច កត្វា អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ទិដ្ឋិំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៥) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ, តស្មា សេខសន្តានប្បវត្តានមកុសលានំ ទស្សនេនបហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយត្តាភាវតោ បុថុជ្ជនានំ សន្តានេវ ទស្សនេនបហាតព្ពានមកុសលានំ បច្ចយា ន ហោន្តីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ បដ្ឋានេ ទស្សនេនបហាតព្ពានំ ភាវនាយបហាតព្ពស្ស អារម្មណារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយត្តានុទ្ធរណំ សេខសន្តានប្បវត្តានំ ភាវនាយបហាតព្ពបរិយាយភាវំ សាធេតិ, បុថុជ្ជនសន្តានេយេវ នទស្សនេនបហាតព្ពានមកុសលានំ ភាវនាយបហាតព្ពបរិយាយភាវំ ន សាធេតិ, តស្មា ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពានំ អតីតាទិភាវេន នវត្តព្ពត្តេបិ យាទិសានំ តាហិ អនុប្បត្តិធម្មតា អាបាទេតព្ពា, តេ បុថុជ្ជនេសុ បវត្តមានា ទស្សនេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ទស្សនមគ្គាបេក្ខាយ តទប្បវត្តិយម្បិ ទស្សនេនបហាតព្ពា នាម. សេខេសុ បវត្តមានា ភាវនាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា តទប្បវត្តិយម្បិ តទបេក្ខាយ ភាវនាយបហាតព្ពា នាម. ទស្សនេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យា បន បុថុជ្ជនេសុ បវត្តមានា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន នេវទស្សនេនបហាតព្ពា នភាវនាយបហាតព្ពា, តេសុ ភាវនាយបហាតព្ពា សហាយវិរហតោ វិបាកំ ន ជនេន្តិ. តថា ហិ តេសំ ទស្សនេនបហាតព្ពសង្ខាតំ សហការីការណំ សហាយភូតំ នត្ថីតិ ភាវនាយបហាតព្ពចេតនាយ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ. អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ បន បុថុជ្ជនេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ, ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទស្ស ច សំយោជនត្តយតទេកដ្ឋកិលេសានំ អនុបច្ឆិន្នតាយ អបរិក្ខីណសហាយានំ វិបាកុប្បាទនំ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មានំ វិបាកោ វិភង្គេ វុត្តោតិ.

យទិ ឯវំ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ អកុសលានំ ‘‘នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពា’’តិ វត្តព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, អប្បហាតព្ពសភាវានំ កុសលាទីនំ ‘‘នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពា’’តិ វុត្តត្តា, អប្បហាតព្ពវិរុទ្ធសភាវត្តា ច អកុសលានំ. យទិ ឯវំ តេ ឥមស្មិំ តិកេ នវត្តព្ពាតិ វត្តព្ពា អាបជ្ជន្តីតិ? នាបជ្ជន្តិ, ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ទស្សិតានំ ទ្វាទសាកុសលចិត្តុប្បាទានំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្គហិតត្តា. យថា ហិ ឧប្បន្នត្តិកេ ធម្មវសេន សព្ពេសំ សង្ខតធម្មានំ សង្គហិតត្តា កាលវសេន អសង្គហិតាបិ អតីតា ‘‘នវត្តព្ពា’’តិ ន វុត្តា ចិត្តុប្បាទានុរូបេន សង្គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា, ឯវំ ឥធាបិ ចិត្តុប្បាទភាវេន សង្គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា ‘‘នវត្តព្ពា’’តិ ន វុត្តា. សព្ពេន សព្ពញ្ហិ ធម្មវសេន អសង្គហិតស្ស តិកទុកេសុ នវត្តព្ពតាបត្តិ. យត្ថ ហិ ចិត្តុប្បាទោ កោចិ និយោគតោ នវត្តព្ពោ អត្ថិ, តត្ថ តេសំ ចតុត្ថោ កោដ្ឋាសោ អត្ថីតិ យថាវុត្តបទេសុ វិយ តត្ថាបិ ភិន្ទិត្វា ភាជេតព្ពេ ចិត្តុប្បាទេ ភិន្ទិត្វា ភាជេតិ ‘‘សិយា នវត្តព្ពាបរិត្តារម្មណា’’តិអាទិនា, តទភាវា ឧប្បន្នត្តិកេ, ឥធ ច តថា ន វុត្តន្តិ.

អថ វា យថា សប្បដិឃេហិ សមានសភាវត្តា រូបធាតុយំ ‘‘តយោ មហាភូតា សប្បដិឃា’’តិ វុត្តា, យថាហ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ ឯកំ មហាភូត’’ន្តិ, ឯវំ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានា ភាវនាយបហាតព្ពសមានសភាវា ‘‘ភាវនាយបហាតព្ពា’’តិ វុច្ចេយ្យុន្តិ នត្ថិ នវត្តព្ពតាបសង្គោ. ឯវញ្ច សតិ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានាបិ ភាវនាយបហាតព្ពា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ បរភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, រាគោ ច រាគទិដ្ឋីនំ អធិបតិបច្ចយោតិ អយមត្ថោ លទ្ធោ ហោតិ. តេនេវ ហិ –

‘‘ភាវនាយបហាតព្ពោ ធម្មោ ទស្សនេនបហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ, អារម្មណូបនិស្សយោ, បកតូបនិស្សយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៨៤) –

ឥមិស្សា និទ្ទេសេ ទស្សនេនបហាតព្ពានំ ឧបនិស្សយបច្ចយភាវីធម្មេ និទ្ទិសន្តេន ភគវតា –

‘‘បកតូបនិស្សយោ – បត្ថនំ ឧបនិស្សាយ បាណំ ហនតិ…បេ… សង្ឃំ ភិន្ទតិ, ភាវនាយបហាតព្ពោ រាគោ ទោសោ មោហោ មានោ បត្ថនា ទស្សនេនបហាតព្ពស្ស រាគស្ស ទោសស្ស មោហស្ស មានស្ស ទិដ្ឋិយា បត្ថនាយ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគោ បរភណ្ឌេ ឆន្ទរាគស្ស ឧប…បេ… សកបរិគ្គហេ ឆន្ទរាគោ បរបរិគ្គហេ ឆន្ទរាគស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៨៤) –

បុថុជ្ជនសន្តានេ បត្ថនាទយោ និទ្ទិដ្ឋា.

ឯវម្បិ យថា អផោដ្ឋព្ពត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា ន បរមត្ថតោ សប្បដិឃា, ឯវំ អបេក្ខិតព្ពភាវនារហិតា បុថុជ្ជនេសុ បវត្តមានា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ បន បរមត្ថតោ ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ភាវនាយបហាតព្ពានំ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយតា ន វុត្តា, ន ច ‘‘ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តា. យេ ហិ ទស្សនេនបហាតព្ពបច្ចយា កិលេសា, ន តេ ទស្សនតោ ឧទ្ធំ បវត្តន្តិ. ទស្សនេនបហាតព្ពបច្ចយស្សាបិ បន ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស សហាយវេកល្លមត្តមេវ ទស្សនេន កតំ, ន តស្ស កោចិ ភាវោ ទស្សនេន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោតិ តស្ស ឯកន្តភាវនាយបហាតព្ពតា វុត្តា, តស្មា ឧទ្ធច្ចភាវេន ឯកសភាវស្សេវ តស្ស សតិ សហាយេ វិបាកុប្បាទនវចនំ, អសតិ ច វិបាកានុប្បាទនវចនំ ន វិរុជ្ឈតិ. តយិទំ សព្ពមេតេសំ អាចរិយានំ អហោបុរិសិការមត្តំ. កស្មា? ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស ឯកន្តភាវនាយបហាតព្ពភាវេន វុត្តត្តា. ឯវញ្ហិ វុត្តំ ភគវតា ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយបហាតព្ពា. ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ (ធ. ស. ១៤០៦). យទិ ច ឧទ្ធច្ចសហគតំ នភាវនាយបហាតព្ពំ អភវិស្ស, យថា អតីតារម្មណត្តិកេ ‘‘និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថី’’តិ (ធ. ស. ១៤៣៣) វត្វា វិភជ្ជ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ‘‘និយោគា ភាវនាយបហាតព្ពា នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតោ សិយា ភាវនាយបហាតព្ពោ សិយា នវត្តព្ពោ ‘ទស្សនេនបហាតព្ពោ’តិបិ ‘ភាវនាយបហាតព្ពោ’តិបី’’តិអាទិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តថា វុត្តំ. យា ច ‘‘តមត្ថំ បដិបាទេន្តេហិ យទិ វុច្ចេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា យុត្តិ វុត្តា, សាបិ អយុត្តិ. កស្មា? ទស្សនេនបហាតព្ពារម្មណានំ រាគទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចានំ តេន តេន បហាតព្ពភាវវសេន ឥច្ឆិតត្តា. យញ្ច ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទោ វុត្តោតិ ទស្សេតុំ អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ឧទ្ធច្ចស្ស អនុទ្ធរណំ ការណវសេន វុត្តំ, តម្បិ អការណំ អញ្ញត្ថាបិ សាវសេសបាឋានំ ទស្សនតោ. តថា ហិ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស, អនាគតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯតេសំ វិភង្គេ ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្វា ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្សា’’តិ ឥមស្ស វិភង្គេ លព្ភមានម្បិ ចេតោបរិយញាណំ ន គហិតំ. យម្បិ ភាវនាយបហាតព្ពស្ស វិបាកទានម្ហិ ទស្សនេនបហាតព្ពស្ស សហាយភាវូបគមនំ វុត្តំ, តម្បិ វិចារេតព្ពំ – កិំ អវិជ្ជាទិ វិយ ទានសីលាទីនំ ឧបបត្តិយំយេវ វិបាកទានសាមត្ថិយា ឋានវសេន ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ សហការីការណំ ហោតិ, ឧទាហុ កិលេសោ វិយ កម្មស្ស បដិសន្ធិទានម្ហីតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ បុរិមោ នយោ, សេខសន្តានេ ភាវនាយបហាតព្ពស្ស អកិរិយាភាវោ អាបជ្ជតិ, បហីនាវិជ្ជាមានតណ្ហានុសយស្មិំ សន្តានេ ទានាទិ វិយ សហាយវេកល្លេន អវិបាកសភាវតំ អាបន្នត្តា. អថ ទុតិយោ, ភាវនាយបហាតព្ពត្តេន អភិមតស្សាបិ ទស្សនេនបហាតព្ពភាវោ អាបជ្ជតិ, បដិសន្ធិទានេ សតិ អបាយគមនីយសភាវានតិវត្តនតោ, តស្មា អម្ហេហិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស វិបាកទានំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, ន យេសំ កេសញ្ចិ វចនំ. បដ្ឋានានុសារីហិ ភវិតព្ពន្តិ.

៥៣៧-៨. យន្តិ យំ អាវជ្ជនទ្វយំ. ករណមត្តត្តាតិ ករណមត្តមេវ ឋបេត្វា ផលទានាភាវតោ. វាតបុប្ផសមន្តិ មោឃបុប្ផសមំ, យថា តំ បឋមសញ្ជាតំ អច្ឆិន្នមូលេបិ រុក្ខេ និព្ពត្តំ បុរិមេហិ អទិន្នផលត្តា ផលនិព្ពត្តកំ ន ហោតិ, ឯវមិទំ អនុបច្ឆិន្នភវមូលេបិ សន្តានេ និព្ពត្តំ អនាសេវនភាវេន ផលទាយកំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ជវនត្តំ តុ សម្បត្តន្តិ អដ្ឋារសវិធំ ខីណាសវាវេណិកំ វិញ្ញាណមាហ. កិច្ចសាធនតោតិ ភវតណ្ហាមូលស្ស អវោច្ឆិន្នភាវេ សតិ កុសលាកុសលកម្មកិច្ចស្ស សាធនតោ, ទានាទិតំតំកិច្ចសាធនវសេន វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ហិ ឆិន្នមូលស្ស រុក្ខស្ស បុប្ផំ បុប្ផនមត្តំ ឋបេត្វា អផលមេវ ហោតិ, ឯវមេតម្បិ តំតំកិច្ចសាធនមត្តំ ឋបេត្វា សមុច្ឆិន្នភវតណ្ហាមូលេ សន្តានេ បវត្តនតោ អផលមេវាតិ.

៥៣៩-៤០. បដិច្ចាតិ ហេតុធម្មស្ស បដិមុខំ គន្ត្វា តំ អបច្ចក្ខាយ. ឯតីតិ បវត្តតិ, តិដ្ឋតិ ឧប្បជ្ជតិ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឯតី’’តិ ហិ ឥទំ ឧប្បត្តិដ្ឋិតីនំ សាធារណវសេន បវត្តិបរិទីបកំ. តេនេវាហ ‘‘ឋិតិយុប្បត្តិយាបិ វា’’តិ. ឯកច្ចោ ហិ បច្ចយោ ឋិតិយា ឯវ ឧបការកោ ហោតិ យថា បច្ឆាជាតបច្ចយោ, ឯកច្ចោ ឧប្បត្តិយា ឯវ យថា អនន្តរាទិកោ, ឯកច្ចោ ឧភយស្ស យថា ហេតុអាទយោ. ឯវំ បច្ចយ-សទ្ទស្ស វចនត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បច្ចយលក្ខណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ ធម្មោ’’តិអាទិ. យោតិ ហេតុធម្មោ. យស្សាតិ យស្ស ផលធម្មស្ស. ឋិតិយុប្បត្តិយាបិ វាតិ ឋិតិត្ថំ, ឧប្បត្តិត្ថំ វា. ឋិតិយាតិ វា ឋិតិក្ខណេ, ឧប្បត្តិយាតិ ឧប្បាទក្ខណេ. យស្ស ធម្មស្ស ឧបការោ, យស្ស ធម្មស្ស ឋិតិយុប្បត្តិយាតិ វា សម្ពន្ធោ. ‘‘ឧបការោ’’តិ ឥមិនា ធម្មេន ធម្មសត្តិឧបការកំ ទស្សេតិ. ‘‘សម្ភវោ’’តិអាទិ បច្ចយស្សេវ បរិយាយទស្សនំ. សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ. តថា បភវោ. ហិនោតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ ហេតុ. អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ ហិ-សទ្ទោ មូល-សទ្ទោ វិយ បតិដ្ឋត្ថោ វេទិតព្ពោ. ហិនោតិ វា ឯតេន កម្មនិទានភូតេន ឧទ្ធំ ឱជំ អភិហរន្តេន មូលេន វិយ បាទបោ តប្បច្ចយំ ផលំ គច្ឆតិ, វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជតីតិ ហេតុ. អត្តនោ ផលំ ករោតីតិ ការណំ. បច្ចយោ មតោតិ បច្ចយោវ ‘‘សម្ភវោ’’តិអាទិតោ មតោ. អត្ថតោ ឯតេ សមានា, ព្យញ្ជនមត្តំយេវ នេសំ នានត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៤១-៥. ឯវំ បដ្ឋានេ អាគតសព្ពបច្ចយានំ សាធារណវសេន អត្ថំ វត្វា ឥធាធិប្បេតស្ស ហេតុបច្ចយស្សេវ សរូបំ ទស្សេតុំ ‘‘លោភាទិ បន យោ ធម្មោ’’តិអាទិ វុត្តំ. មូលដ្ឋេនាតិ សម្បយុត្តានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនសង្ខាតមូលដ្ឋេន. ឆឡេវាតិ មូលដ្ឋេនូបការកភាវស្ស តេសមេវ អាវេណិកភាវេន ឯតេ ឆឡេវ. ជាតិតោតិ កុសលាកុសលាព្យាកតជាតិតោ. នវធាតិ តយោ កុសលហេតូ, តយោ អកុសលហេតូ, តយោ អព្យាកតហេតូតិ នវធា. ធម្មានំ…បេ… សាធកោតិ យថា សាលិវីហិពីជាទីនិ សាលិវីហិអាទិភាវស្ស សាធកានិ, មណិអាទិបភាវត្ថូនញ្ច នីលាទិវណ្ណានិ នីលាទិមណិបភាយ សាធកានិ, ឯវំ ហេតុបច្ចយោ យថារហំ អត្តនោ សម្បយុត្តានំ កុសលាទិត្តសាធកោតិ កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មានំ យថាក្កមំ កុសលាកុសលាព្យាកតភាវសាធកោ មូលដ្ឋោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឯកេ អាចរិយាតិ រេវតាចរិយំ, តស្ស សិស្សានុសិស្សេ ច សន្ធាយាហ. អថ វា គរុម្ហិ ពហុវចនម្បិ យុជ្ជតីតិ រេវតាចរិយមេវ សន្ធាយ ‘‘ឯកេ អាចរិយា’’តិ វុត្តំ.

ឯវំ សន្តេតិ យទិ មូលដ្ឋោ កុសលាទិភាវសាធកោ, ឯវំ សតិ. យថា ចិត្តំ ចិត្តជរូបានំ បច្ចយោ ហោតិ, ឯវំ តំសម្បយុត្តធម្មាបីតិ អាហ ‘‘តំសមុដ្ឋានរូបិសូ’’តិ, ហេតុសមុដ្ឋានរូបេសូតិ អត្ថោ. នេវ សម្បជ្ជតីតិ ន សិជ្ឈតិ, ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តោ ហេតុបច្ចយភាវោ ន សម្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា កុសលាកុសលា ហេតូ តំសមុដ្ឋានរូបស្ស កុសលាទិភាវាយ ន បរិយត្តា, ឯវំ អព្យាកតោបិ ហេតុ តំសមុដ្ឋានស្ស រូបស្ស អព្យាកតភាវាយ ន បរិយត្តោ. សភាវេន ហិ តំ អព្យាកតន្តិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. យទិ កុសលាទិភាវំ ន សាធេន្តិ, បច្ចយាបិ ន ហោន្តីតិ វទេយ្យាតិ អាហ ‘‘ន តេស’’ន្តិអាទិ. ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១) វចនតោ តេ អលោភាទយោ តេសំ រូបានំ បច្ចយា ន ន ហោន្តិ, ភវន្តេវាតិ អត្ថោ.

៥៤៦-៧. ន គន្តព្ពោតិ ន បច្ចេតព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទិ កុសលាទិហេតុយោ អត្តនោ វិយ អត្តហេតុកានំ ធម្មានំ កុសលាទិភាវំ សាធេន្តិ, កុសលាកុសលហេតុបច្ចយសម្ភូតា រូបធម្មាបិ តេ វិយ កុសលាទយោ សិយុំ, ហេតុយោ វា រូបានំ បច្ចយា ន សិយុំ, ន ច បនេតំ ឧភយម្បិ អត្ថិ, តស្មា កុសលាទីនំ កុសលាទិភាវសាធកោ មូលដ្ឋោតិ ន វិញ្ញាតព្ពន្តិ. អបិច យទិ ហេតុបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, តទា អព្យាកតភាវោបិ តប្បដិពទ្ធោ សិយា, អហេតុកានំ អព្យាកតភាវោ ន សិជ្ឈតិ. យទិ ច ហេតុបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ហេតូនម្បិ កុសលាទិភាវោ អប្បដិពទ្ធោ សិយា. អថ តេសម្បិ សេសហេតុបដិពទ្ធោ, ឯវម្បិ មោមូហចិត្តសម្បយុត្តស្ស ហេតុនោ អកុសលភាវោ ន សិជ្ឈេយ្យ. អថ តស្ស សោ អញ្ញហេតុកោ សិយា, ឯវំ សតិ សេសហេតូនម្បិ តំហេតុកោវ សិយា. យថា ច សេសហេតូនំ, ឯវំ អវសេសសម្បយុត្តធម្មានម្បិ តំហេតុកោវ សិយា. អថ សិយា ហេតូនំ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ, សម្បយុត្តានំ បន ហេតុបដិពទ្ធោតិ, ឯវំ សតិ អលោភោ កុសលោ វា សិយា អព្យាកតោ វា. យទិ ហិ សោ សភាវតោ កុសលោ, តំសភាវត្តា អព្យាកតោ ន សិយា. អថ អព្យាកតោ, តំសភាវត្តា កុសលោ ន សិយា អលោភសភាវស្ស អទោសត្តាភាវោ វិយ. យស្មា បន ឧភយថាបិ ហោតិ, តស្មា យថា ឧភយថា ហោន្តេសុ សទ្ធាទីសុ សម្បយុត្តេសុ ហេតុបដិពទ្ធំ កុសលាទិភាវំ បរិយេសថ, ន សភាវតោ, ឯវំ ហេតូសុបិ កុសលាទិតា អញ្ញបដិពទ្ធា បរិយេសិតព្ពា, ន សភាវតោ. សា បន បរិយេសិយមានា យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធា ហោតីតិ ហេតូសុ វិយ ហេតុសម្បយុត្តធម្មេសុបិ យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន ហេតុបដិពទ្ធោតិ. តេនេវាហ –

‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិ ករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ១.៦៧).

សមយញ្ញុនាតិ អាភិធម្មិកមតវេទិនា. សុប្បតិដ្ឋិតភាវស្ស សាធនេនាតិ អត្តហេតុកានំ ធម្មានំ សម្មា បតិដ្ឋិតភាវស្ស ថិរភាវស្ស សាធនេន. លទ្ធហេតុបច្ចយា ហិ ធម្មា វិរុឡ្ហមូលា វិយ បាទបា ថិរា ហោន្តិ សុប្បតិដ្ឋិតា, អហេតុកា តិលពីជាទិសេវាលា វិយ ន សុប្បតិដ្ឋិតាតិ.

៥៤៨. សព្ពសោតិ កាមាវចរាទិសព្ពភាគេន.

៥៥០-១. បដិសន្ធិក្ខណេ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ អភាវតោ អត្តនា សម្បយុត្តានំ, កដត្តារូបានមេវ ច បច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘អត្តនា…បេ… ជាតាន’’ន្តិ. កម្មស្ស កតត្តា ឯវ ច ឧបចិតត្តា ច ន ឥស្សរាទិហេតុនោ សម្ភូតានិ រូបានិ កដត្តារូបានិ, កម្មសមុដ្ឋានរូបានីតិ អត្ថោ, កដត្តារូបានេវ ជាតានិ ភូតានិ និព្ពត្តានីតិ កដត្តារូបជាតានិ. តថេវាតិ យថា បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបានំ, ឯវន្តិ អត្ថោ. ចិត្តជានញ្ចាតិ ច-សទ្ទេន ‘‘អត្តនា សម្បយុត្តាន’’ន្តិ អាកឌ្ឍតិ.

៥៥៣. លោកុត្តរវិបាកានំ បដិសន្ធិវសេន អប្បវត្តនតោ នត្ថិ កម្មសមុដ្ឋានស្ស បច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘ចិត្តជាន’’ន្តិអាទិ.

៥៥៥. ហេតុបច្ចយសម្ភវោតិ ហេតុបច្ចយសម្ភូតធម្មោ, ហេតុបច្ចយតោ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ សម្ភវាការោ វា. សញ្ជាតសុខហេតុនាតិ សញ្ជាតញាណេន, សម្បជញ្ញេនាតិ អត្ថោ. ញាណញ្ហិ ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិវចនតោ សុខំ ហេតុ ឯតស្សាតិ,

‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ,

យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;

អត្ថាភិសមយា ធីរោ,

បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៩) –

អាទិវចនតោ សុខស្ស ហេតូតិ វា ‘‘សុខហេតូ’’តិ វុច្ចតិ.

៥៥៦. លោកស្ស អធិបតិ លោកាធិបតិ, សកលលោកនាយកេនាតិ អត្ថោ. អត្តាធីនានំ បតិនោតិ អធិបតី. ឆន្ទំ តុ ជេដ្ឋកំ កត្វាតិ ‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាម ន សិជ្ឈតី’’តិអាទិកំ បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ ចិត្តុប្បាទេ ឆន្ទោ ជេដ្ឋកភូតោ សម្បយុត្តធម្មេ វសេ វត្តមានោ ហុត្វា បវត្តតិ, សម្បយុត្តធម្មា ច តស្ស វសេ បវត្តន្តិ ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោតិ អាហ ‘‘ឆន្ទំ តុ ជេដ្ឋកំ កត្វា’’តិអាទិ. កត្វា ធុរន្តិ សហជាតបុព្ពង្គមវសេន បុព្ពង្គមំ កត្វា. ឆន្ទាធិបតិ នាម សោ វា ចិត្តុប្បាទោ ឆន្ទាធិបតិ នាម ‘‘ឆន្ទោ អធិបតិ ឥមស្សា’’តិ កត្វា. ឯសេវាតិ ‘‘ចិត្តំ ធុរំ កត្វា…បេ… កាលស្មិំ ចិត្តាធិបតិ នាមា’’តិអាទិនា យថាវុត្តោវ នយោ. សេសេសូតិ ចិត្តាទីសុ. ឯត្ថ ច ‘‘ឆន្ទំ…បេ… កាលស្មិ’’ន្តិអាទិនា កាលស្ស និយមិតត្តា ចត្តារោបេតេ ឯកក្ខណេ អធិបតី ន ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៣) ចតុន្នម្បិ អធិបតីនំ បច្ចយភាវោ វិសុំ វិសុំយេវ ឧទ្ធដោ. យទិ ហិ តេ ឯកក្ខណេយេវ អធិបតិបច្ចយា សិយុំ, តទា យថា ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា អវិសេសេន វុត្តំ មូលដ្ឋេន ឧបការកភាវស្ស វិជ្ជមានេន ទ្វិន្នំ, តិណ្ណម្បិ ហេតូនំ ឯកក្ខណេ បច្ចយភាវូបគមនតោ, ឯវំ ឯកក្ខណេយេវ ពហូនំ ជេដ្ឋកភាវេ សតិ អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេបិ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា វត្តព្ពំ សិយា. យស្មា បន ឯវំ អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា ចត្តារោវ វិសេសេត្វា វុត្តា, តស្មា ឯកេកធម្មោយេវ ឯកក្ខណេ អធិបតិបច្ចយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ជេដ្ឋដ្ឋេនាតិ បមុខភាវេន.

សោភនា មតិ, សោភនំ វា មតំ ឯតេសំ អត្ថីតិ សុមតិនោ, សម្មាទិដ្ឋិកាតិ អត្ថោ, តេសំ មតិំ វិពោធេតិ បពោធេតីតិ សុមតិមតិវិពោធនំ. កុច្ឆិតា មតិ, កុច្ឆិតំ វា មតំ ឯតេសន្តិ កុមតិនោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិកា, តេសំ មតិភូតា មតិភាវេន បរិកប្បិតត្តាតិ កុមតិមតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ, សាយេវ ឥន្ធនសទិសតាយ ឥន្ធនំ តស្ស បាវកំ អគ្គិ វិយាតិ កុមតិ…បេ… បាវកំ. អតិមធុរន្តិ និបុណគម្ភីរេន អត្ថរសេន ចេវ សុវិមលសខិលេន ព្យញ្ជនរសេន ច មធុរំ. អវេទីតិ ឱគាហេត្វា ជានាតិ. យោ យោតិ ថេរនវមជ្ឈិមេសុ យោ កោចិ. ជិនវចនំ សកលំ អវេទីតិ តេបិដកស្សបិ សកលជិនវចនស្ស គហណសមត្ថតាបដិលាភេន តំ អវគច្ឆតិ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

បកិណ្ណកនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.