៩. នវមោ បរិច្ឆេទោ

បុញ្ញវិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៦០-១. វដ្ដកថាយ លោកុត្តរវិបាកានំ អលព្ភនតោ ‘‘លោកិយានេវា’’តិ វុត្តំ. បុញ្ញាបុញ្ញាទិសង្ខារាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោតិ តយោ សង្ខារា. តត្ថ បុនាតិ អត្តនោ សន្តានំ អបុញ្ញផលតោ, ទុក្ខសំកិលេសតោ ច សោធេតិ, បុជ្ជំ ភវផលំ និព្ពត្តេតីតិ វា បុញ្ញំ, អត្តនោ ផលស្ស អភិសង្ខរណដ្ឋេន អភិសង្ខារោ ចាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារោ, បុញ្ញបដិបក្ខតោ អបុញ្ញំ, វុត្តនយេន អភិសង្ខារោ ចាតិ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ. សមាធិបច្ចនីកានំ អតិទូរតាយ ន ឥញ្ជតិ ន កម្បតីតិ អានេញ្ជំ, តំ អភិសង្ខរោតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. តត្ថ ទានសីលាទិវសេន បវត្តា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, ភាវនាវសេនេវ បវត្តា រូបាវចរកុសលចេតនា ចាតិ តេរស ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ នាម. បាណាតិបាតាទិវសេន បវត្តា ទ្វាទស អកុសលចេតនា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ នាម. ភាវនាវសេនេវ បវត្តា ចតស្សោ អរូបាវចរកុសលចេតនា អានេញ្ជាភិសង្ខារោ នាម. ភវាទីសុ យថា បច្ចយា, តថា យេសញ្ច វិបាកានំ បច្ចយា, តេបិ វិញ្ញាតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. កេចិ បន ‘‘តេបីតិ សង្ខារានំ គហណ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ឯវំ សតិ ‘‘យេស’’ន្តិ អនិយមនិទ្ទេសស្ស និយមកវចនាភាវតោ.

៥៦២. កតមេ បន តេ ភវាទយោតិ អាហ ‘‘តយោ ភវា’’តិអាទិ. តត្ថ កាមរូបារូបវសេន តយោ ភវា. សញ្ញីភវអសញ្ញីភវនេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវវសេន, បន ឯកវោការភវចតុវោការភវបញ្ចវោការភវវសេន ច តយោ ភវា ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆន្តិ. ចតស្សោ យោនិយោតិ អណ្ឌជជលាពុជសំសេទជឱបបាតិកវសេន ចត្តារោ សត្តនិកាយា. តត្ថ ពីជកបាលេ និព្ពត្តោ សត្តនិកាយោ អណ្ឌជយោនិ នាម. មាតុគព្ភេ ជលាពុជេ និព្ពត្តសត្តនិកាយោ ជលាពុជយោនិ នាម. បទុមគព្ភមានុសកគព្ភមលាទិសំសេទូបនិស្សយេន ឧប្បជ្ជនកសត្តនិកាយោ សំសេទជយោនិ នាម. កុតោចិ អនុប្បជ្ជិត្វា កេវលំ តត្ថ តត្ថ បរិបុណ្ណង្គបច្ចង្គោ ហុត្វា ឧប្បជ្ជនកសត្តនិកាយោ ឱបបាតិកយោនិ នាម. គតិបញ្ចកំ ហេដ្ឋា វិភាវិតមេវ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស វត្ថុភូតា ច វិញ្ញាណក្ខន្ធា ឆ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ នាម. តា បន នានត្តកាយាទិវសេន សត្តវិធាតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ សត្តា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សត្តិមា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. កតមា សត្ត? សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ. សេយ្យថាបិ មនុស្សា ឯកច្ចេ ច ទេវា ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកា, អយំ បឋមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ. សេយ្យថាបិ ទេវា ព្រហ្មកាយិកា បឋមាភិនិព្ពត្តា, អយំ ទុតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ. សេយ្យថាបិ ទេវា អាភស្សរា, អយំ តតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ. សេយ្យថាបិ ទេវា សុភកិណ្ហា, អយំ ចតុត្ថី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនូបគា, អយំ បញ្ចមី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា, អយំ ឆដ្ឋី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. សន្តិ, ភិក្ខវេ, សត្តា សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា, អយំ សត្តមី វិញ្ញាណដ្ឋិតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣២; អ. និ. ៧.៤៤).

ឯត្ថ ហិ អបរិមាណចក្កវាឡវាសិនោ មនុស្សា កាមាវចរទេវា បុនព្ពសុមាតុបិយង្ករមាតាទយោ វិនិបាតិកាសុរា ច កុសលវិបាកបដិសន្ធិកា វេមានិកបេតា ចេតិ ឥមេ ទីឃរស្សកិសថូលកាឡឱទាតាទិវណ្ណសណ្ឋានវសេន រូបកាយស្ស, អហេតុទុហេតុតិហេតុវសេន បដិសន្ធិសញ្ញាយ ច នានាភាវតោ នានត្តកាយនានត្តសញ្ញិនោ នាម, អយំ បឋមា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. បឋមជ្ឈានតលវាសិនោ បន តយោ ទេវា ឧបរូបរិវាសីនំ វណ្ណាទិកមបេក្ខិត្វា អត្តនោ វណ្ណាទីនំ និហីនតាយ រូបកាយស្ស នានាភាវតោ, បឋមជ្ឈានវិបាកវិញ្ញាណវសេន សមានសញ្ញិតាយ ច នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញិនោ នាម, អយំ ទុតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ, ចតុរាបាយវាសិនោបិ វណ្ណសណ្ឋានវសេន រូបកាយស្ស នានាសភាវត្តា, អកុសលវិបាកសញ្ញាវសេន សញ្ញាយ ឯកសភាវត្តា ច ទុតិយវិញ្ញាណដ្ឋិតិយំយេវ សមោធានំ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ទុតិយជ្ឈានតលវាសិនោ តយោ ទេវា វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន សមានត្តា រូបកាយស្ស វិសេសាភាវតោ បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានសញ្ញាវសេន បដិសន្ធិសញ្ញាយ នានាភាវតោ ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញិនោ នាម, អយំ តតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. តតិយជ្ឈានតលវាសិនោ បន តយោ ទេវា រូបកាយវសេន សមានត្តា, បញ្ចកនយេ ចតុត្ថជ្ឈានវិបាកសញ្ញាវសេន បដិសន្ធិសញ្ញាយ ច ឯកត្តា ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញិនោ នាម, អយំ ចតុត្ថី វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. វេហប្ផលវាសិនោ ចេវ បញ្ច សុទ្ធាវាសវាសិនោ ច វណ្ណសណ្ឋានវសេន រូបកាយស្ស, បញ្ចមជ្ឈានវិបាកសញ្ញាវសេន បដិសន្ធិសញ្ញាយ ច សមានត្តា ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិមេវ ភជន្តិ. អាកាសានញ្ចាយតនាទយោ តិស្សោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ បាឡិវសេនេវ បាកដា. អសញ្ញសត្តា បន វិញ្ញាណាភាវេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវាសិនោ ច សញ្ញាយ វិយ វិញ្ញាណស្ស សុខុមភាវេនេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន គហិតា, សត្តានំ និវាសតាយ បន ‘‘សត្តាវាសា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា តេហិ សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ សមោធានេត្វា នវ សត្តាវាសា វុត្តា.

៥៦៣-៤. ឥទានិ ឯវំ វុត្តេសុ ភវាទីសុ ទ្វត្តិំសវិបាកានំ តិណ្ណំ អភិសង្ខារានំ បច្ចយភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘កាមេ បុញ្ញាភិសង្ខារសញ្ញិតា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. នវន្នំ បាកចិត្តានន្តិ សហេតុកាហេតុកវសេន នវន្នំ សុគតិបដិសន្ធិវិបាកចិត្តានំ. នានក្ខណិក…បេ… បច្ចយេហិ ចាតិ កុសលាកុសលកម្មស្ស អតីតស្សេវ អត្តនា ជនេតព្ពវិបាកានំ បច្ចយភាវតោ នានក្ខណិកកម្មបច្ចយេន, តេសមេវ ពលវការណភាវតោ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ច. វុត្តញ្ហិ តស្ស ឧបនិស្សយត្តំ ‘‘កុសលាកុសលំ កម្មំ វិបាកស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣). សព្ពត្ថ ឧបនិស្សយភាវោ ពលវកម្មវសេន យោជេតព្ពោ. ទុព្ពលញ្ហិ កម្មំ ឧបនិស្សយោ ន ហោតីតិ បដ្ឋានវណ្ណនាយំ ទស្សិតមេតំ.

៥៦៦-៨. បញ្ចន្នន្តិ កុសលវិបាកចក្ខុសោតវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណទ្វយវសេន បញ្ចន្នំ. ទុគ្គតិយំ កុសលវិបាកបដិសន្ធិយា អភាវតោ អាហ ‘‘ន ហោន្តិ បដិសន្ធិយ’’ន្តិ. ឯវំ បដិសន្ធិបវត្តីនំ អសង្ករវសេន បច្ចយវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សមោធានេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ហោន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោឡសន្នំ បវត្តេ, បដិសន្ធិយំ នវន្នន្តិ យថាលាភវសេន យោជេតព្ពំ.

៥៦៩-៧៤. រូបេ បុញ្ញាភិសង្ខារាតិ អភិញ្ញាវជ្ជិតា បញ្ច រូបាវចរបុញ្ញាភិសង្ខារា. កស្មា បន អភិញ្ញាយ បរិវជ្ជនន្តិ? វិបាកទានាភាវតោ, តញ្ច ខោ បនស្សា វិបាកស្ស អសម្ភវតោ, ន បន វិបាកុប្បាទនសភាវាភាវតោ. យទិ ហិ អភិញ្ញាចេតនា វិបាកំ ឧប្បាទេយ្យ, អញ្ញភូមិកកម្មស្ស អញ្ញភូមិកវិបាកុប្បាទនាយោគតោ សភូមិកមេវ ឧប្បាទេយ្យ. តំ បន កិំ នវត្តព្ពារម្មណំ វា ឧប្បាទេយ្យ បរិត្តាទិអារម្មណំ វា? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ នវត្តព្ពារម្មណំ ឧប្បាទេតិ, តំ ន យុត្តំ រូបាវចរវិបាកានំ ឯកន្តេន កម្មសមានារម្មណតាយ ទស្សិតត្តា, អភិញ្ញាចេតនាយ ច សយំ បរិត្តាទិអារម្មណត្តា. អថ បរិត្តាទិអារម្មណំ ឧប្បាទេតិ, តម្បិ ន យុជ្ជតិ រូបាវចរវិបាកានំ ឯកន្តេនេវ នវត្តព្ពារម្មណភាវតោ. តថា ហិ វុត្តំ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ –

‘‘រូបាវចរតិកចតុក្កជ្ឈានា កុសលតោ ច វិបាកតោ ច កិរិយតោ ច ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស វិបាកោ អាកាសានញ្ចាយតនំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. ឥមេ ធម្មា នវត្តព្ពា ‘បរិត្តារម្មណា’តិបិ ‘មហគ្គតារម្មណា’តិបិ ‘អប្បមាណារម្មណា’តិបី’’តិ (ធ. ស. ១៤២២).

អបិច សមាធិវិជ្ជាសម្ភារភូតា អភិញ្ញា សមាធិស្ស អានិសំសមត្តំ សមាធិផលសទិសា. តស្ស តស្ស ហិ អធិដ្ឋានវិកុព្ពនទិព្ពសទ្ទសវនាទិកស្ស យថិច្ឆិតស្ស កិច្ចស្ស និប្ផាទនមត្តផលា អភិញ្ញាចេតនា. តេនាហ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិ (បារា. ១២-១៣) តស្មា សមាធិស្ស ផលសទិសា អភិញ្ញាចេតនា ន ច ផលំ ទេតិ, ទានសីលានិសំសភូតោ តស្មិំ ភវេ បច្ចយលាភោ វិយ នត្ថិ តស្ស វិបាកុប្បាទនន្តិ. កេចិ បន ‘‘សមានភូមិកតោ អាសេវនលាភេន ពលវន្តានិ ឈានានិ វិបាកំ ឧប្បាទេន្តិ សមាបត្តិភាវតោ, អភិញ្ញា បន សតិបិ ឈានភាវេ តទភាវតោ តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ អាគន្តុកាយេវាតិ ទុព្ពលា, តស្មា វិបាកំ ន ទេតី’’តិ វទន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អនុរុទ្ធាចរិយេន –

‘‘សមានាសេវនេ លទ្ធេ, វិជ្ជមានេ មហព្ពលេ;

អលទ្ធា តាទិសំ ហេតុំ, អភិញ្ញា ន វិបច្ចតី’’តិ. (នាម. បរិ. ៤៧៤);

តយិទមការណំ, បរិត្តឈានស្ស អវិសេសេន ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីសុ វិបាកទានវចនតោ. ន ហិ បរិត្តំ លទ្ធាសេវនមេវ តត្ថ វិបាកំ ទេតីតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តស្មា សមានាសេវនេ លទ្ធេយេវ ឈានស្ស វិបាកទានំ ន សក្កា វត្តុំ. អបិច បុនប្បុនំ បរិកម្មវសេន អភិញ្ញាយបិ វសិភាវសព្ភាវា តស្សាបិ ច ពលវភាវោ អត្ថេវាតិ វិបាកំ ឧប្បាទេយ្យ.

បញ្ចន្នំ បាកចិត្តានន្តិ បញ្ចន្នំ រូបាវចរវិបាកចិត្តានំ. មាបុញ្ញសង្ខារាតិ អបុញ្ញាភិសង្ខារា. ‘‘ឥមេ អបុញ្ញសង្ខារា’’តិ វា បទច្ឆេទោ. ឯកស្សាតិ ឯកស្ស អកុសលវិបាកសន្តីរណស្ស. ឆន្នន្តិ សន្តីរណវជ្ជានំ ឆន្នំ អកុសលវិបាកានំ. បវត្តេ បច្ចយា ហោន្តិ អនិដ្ឋរូបាទិអាបាថាគតេតិ អធិប្បាយោ. សុគតិយំ អកុសលវិបាកបដិសន្ធិយា អភាវតោ អាហ ‘‘ន ហោន្តិ បដិសន្ធិយ’’ន្តិ. ចតុន្នន្តិ អកុសលវិបាកចក្ខុសោតវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណវសេន ចតុន្នំ. តានិ បន ឯកន្តតោ អនិដ្ឋារម្មណានិ. រូបភវេ ច កថំ អនិដ្ឋារម្មណសមាយោគោតិ អាហ ‘‘សោ ចា’’តិអាទិ. សោតិ សោ បច្ចយភាវោ. ‘‘កាមភវេ’’តិ ឥទំ អនិដ្ឋរូបាទីនំ វិសេសនំ, ន បន ‘‘ឧបលទ្ធិយ’’ន្តិ ឥមស្ស. តេនាហ ‘‘អនិដ្ឋ…បេ… ន វិជ្ជរេ’’តិ. កេចិ បន ‘‘ឧបលទ្ធិយន្តិ ឥមស្សេវ វិសេសនភាវេន គហេត្វា ព្រហ្មូនំ កាមភវំ អាគតក្ខណេ រូបាទិឧបលទ្ធិយ’’ន្តិ វទន្តិ. អនិដ្ឋ…បេ… ន វិជ្ជរេ ឯកន្តសុខវត្ថុភូតេ តត្ថ វោកិណ្ណសុខទុក្ខការណស្ស អភាវតោ.

៥៧៦. ‘‘ឯវំ តាវា’’តិអាទិ យថាវុត្តស្សេវត្ថស្ស អប្បនំ. យថា ចាតិ ច-សទ្ទេន ‘‘យេសញ្ចា’’តិ សង្គណ្ហាតិ. តថាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘តេ’’តិ សង្គណ្ហិតព្ពំ.

៥៧៧-៨១. យត្ថ វិត្ថារប្បកាសនំ កតំ, តតោ ភវតោ បដ្ឋាយ មុខមត្តប្បកាសនំ កាតុកាមោ អាហ ‘‘តត្រិទ’’ន្តិអាទិ. តត្រាតិ តេសុ ភវាទីសុ. ឥទន្តិ និទស្សិតព្ពភាវេន អាសន្នបច្ចក្ខមាហ. អាទិតោ បន បដ្ឋាយាតិ ភវតោ បដ្ឋាយ. អវិសេសេនាតិ កាមាវចររូបាវចរវសេន វិសេសាភាវេន តេរស បុញ្ញាភិសង្ខារា. ទ្វិភវេសូតិ កាមរូបភវេសុ. កេសញ្ចិ មនុស្សានំ, ភុម្មទេវានញ្ច អណ្ឌជជលាពុជានម្បិ សម្ភវតោ តទបេក្ខាយ ‘‘ចតូសុ…បេ… យោនិសូ’’តិ វុត្តំ. នានត្ត…បេ… ឋិតីសុបីតិ អលុត្តសមាសវសេន វុត្តំ, នានត្តកាយនានត្តសញ្ញាទីសុ ចតូសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសូតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការស្មិន្តិ នានត្តកាយាទិកេ, បុញ្ញាភិសង្ខារស្ស ភវាទីសុ ឯកវីសតិវិបាកានំ ឯកាវត្ថាយ បច្ចយោ អហុត្វា ទុគ្គតិបរិយាបន្នេសុ ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ បដិសន្ធិំ អទត្វា បវត្តេយេវ អដ្ឋន្នំ វិបាកានំ បច្ចយភាវតោ, កាមាវចរសុគតិបរិយាបន្នេសុ បដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ សោឡសន្នំ វិបាកានំ បច្ចយភាវតោ, រូបាវចរភូមិបរិយាបន្នេសុ បដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តេ ទសន្នំ វិបាកានំ បច្ចយភាវតោ វុត្តំ ‘‘យថារហ’’ន្តិ.

៥៨២-៣. កាមេ ភវេ, រូបេ ភវេតិ សម្ពន្ធោ. តីសុ គតីសូតិ ទេវមនុស្សវជ្ជេសុ តីសុ គតីសុ. ឯកិស្សាតិ នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញីសង្ខាតាយ ឯកិស្សា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា. ឯកស្មិន្តិ នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញីសង្ខាតេយេវ ឯកស្មិំ សត្តាវាសេ.

៥៨៤-៦. ឯការូបភវេតិ ឯកស្មិំ អរូបភវេ. ឯកិស្សា យោនិយាតិ ឯកិស្សាយេវ ឱបបាតិកយោនិយា. តីសុ ចិត្តដ្ឋិតីសូតិ អាកាសានញ្ចាយតនាទីសុ តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ. សត្តាវាសេ ចតុព្ពិធេតិ អាកាសានញ្ចាយតនាទិកេយេវ ចតុព្ពិធេ សត្តាវាសេ. វិជានិតព្ពា…បេ… បច្ចយាតិ សង្ខារា យថា បច្ចយា យេសញ្ច បច្ចយា, តថា តេបិ វិញ្ញាតព្ពាតិ អត្ថោ.

៥៨៧-៩០. ននុ ច សង្ខារានំ បដិសន្ធិបវត្តីសុបិ វិបាកានំ បច្ចយភាវោ វុត្តោ. តត្ថ បដិសន្ធិយេវ តាវ ន សក្កា វិញ្ញាតុំ. យទិ ហិ បុរិមភវតោ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ឥធាគច្ឆតីតិ វុច្ចេយ្យ, តំ ន យុត្តំ, រូបារូបធម្មានំ កេសគ្គមត្តម្បិ ទេសន្តរសង្កមនាភាវតោ. អថ អតីតភវនិព្ពត្តសង្ខារតោ ន និព្ពត្តតិ, តម្បិ ន យុជ្ជតិ អហេតុកទោសាបត្តិតោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ចោទេន្តោ អាហ ‘‘ន រូបារូបធម្មាន’’ន្តិអាទិ. អាចរិយោ តស្សាធិប្បាយំ សម្បដិច្ឆិត្វា តំ សញ្ញាបេតុកាមោ អាហ ‘‘នត្ថិ ចិត្តស្សា’’តិអាទិ. តតោ ហេតុំ វិនាតិ តត្ថ ហេតុំ វិនា, អតីតភវនិព្ពត្តកម្មសង្ខារនិកន្តិអារម្មណំ វិនាតិ អត្ថោ. សុលទ្ធបច្ចយន្តិ អវិជ្ជាទិសហការីការណសហិតស្ស សង្ខារស្ស វសេន សុដ្ឋុ អវេកល្លតោ បដិលទ្ធបច្ចយំ. រូបារូបមត្តន្តិ ពាហិរកបរិកប្បិតស្ស អធិតិដ្ឋនកស្ស សត្តជីវាទិនោ អភាវតោ រូបារូបធម្មមត្តំ. តេនាហ ‘‘ន ច សត្តោ’’តិអាទិ. ភវន្តរ…បេ… បវុច្ចតីតិ វោហារមត្តេន ភវន្តរមុបេតីតិ បវុច្ចតិ. អត្ថតោ បន បច្ចយសាមគ្គិយា ភវន្តរភាវេន ឧប្បជ្ជនមត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

៥៩១. ឥទានិ តំ បដិសន្ធិក្កមំ បាកដាយ មនុស្សបដិសន្ធិយា វសេន បកាសេតុំ សមារភន្តោ អាហ ‘‘តយិទ’’ន្តិអាទិ. សុទុព្ពុធន្តិ អតិទុព្ពិជានិយំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘សច្ចំ សត្តោ បដិសន្ធិ, បច្ចយាការមេវ ច;

ទុទ្ទសា ចតុរោ ធម្មា, ទេសេតុញ្ច សុទុក្ករា’’តិ.

៥៩២-៣. អាសន្នមរណស្សាតិ បរូបក្កមេន វា អាយុក្ខយាទិវសេន វា សមាសន្នមរណស្ស. សុស្សមានេតិ អនុក្កមេន ឧបសុស្សមានេ. គព្ភសេយ្យកស្ស អាយតនានំ អនុបុព្ពុប្បត្តិ វិយ និរោធោបិ អនុបុព្ពតោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘នដ្ឋេ ចក្ខុន្ទ្រិយាទិកេ’’តិ. កេចិ បន ‘‘នានាកម្មសមុដ្ឋិតេសុ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ នដ្ឋេសូ’’តិ វទន្តិ. ‘‘ហទយ…បេ… កេ’’តិ ឥមិនា សេសកាយេ កាយិន្ទ្រិយស្ស និរុទ្ធភាវោ វុត្តោតិ ឯកកម្មសមុដ្ឋិតម្បិ នស្សតេវាតិ អបរេ. អានន្ទាចរិយោ បន ‘‘យមកេ’’ យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស មនាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ. អាមន្តា. យស្ស វា បន មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ. សចិត្តកានំ អចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ. សចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនញ្ច និរុជ្ឈតិ, ចក្ខាយតនញ្ច និរុជ្ឈតី’តិអាទិនា (យម. ១.អាយតនយមក.១២០) ចក្ខាយតនាទីនំ ចុតិចិត្តេន សហ និរោធោ វុត្តោតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ ចុតិតោ បុព្ពេ ន នស្សន្តិ. អតិមន្ទភាវូបគមនំ បន សន្ធាយ អដ្ឋកថាយ ‘និរុទ្ធេសុ ឥន្ទ្រិយេសូ’តិ វុត្តំ, ន អនវសេសនិរោធំ សន្ធាយ. បញ្ចទ្វារិកជវនានន្តរម្បិ ចុតិ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតា’’តិ វទតិ. ហទយវត្ថុមត្តស្មិន្តិ ហទយវត្ថុបទេសមត្តេ. ន ហិ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ កាយិន្ទ្រិយំ បវត្តតិ.

៥៩៤-៧. វត្ថុសន្និស្សិតន្តិ សេសិន្ទ្រិយានំ និរុទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស និស្សយភាវូបគមនសាមត្ថិយាយោគេន មន្ទភាវតោ វា ហទយវត្ថុមត្តសន្និស្សិតំ. ចិត្តន្តិ តទា កម្មកម្មនិមិត្តាទីនិ អារព្ភ បវត្តជវនវិញ្ញាណំ. តំ បន សុគតិយំ និព្ពត្តមានស្ស កុសលំ ហោតិ, ទុគ្គតិយំ និព្ពត្តមានស្ស អកុសលំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘និមិត្តស្សាទគធិតំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ អនុព្យញ្ជនស្សាទគធិតំ វា, តស្មិំ ចេ សមយេ កាលំ ករោតិ, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, យំ ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ ឧបបជ្ជេយ្យ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៣៥).

យទិ ឯវំ –

‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ កតមេសំ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ, កុសលស្ស កម្មស្ស ជវនក្ខណេ តយោ ហេតូ កុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ កុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អកុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ អកុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. បដិសន្ធិក្ខណេ តយោ ហេតូ អព្យាកតា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ នាមរូបបច្ចយាបិ វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយាបិ នាមរូប’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២៣២) –

និកន្តិក្ខណេ ហេតុទ្វយបច្ចយាបិ សុគតិបដិសន្ធិកស្ស កថំ ទស្សិតាតិ? នយិទំ មរណាសន្នជវនសម្បយុត្តហេតុយោ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ កតកម្មស្ស តំ កម្មំ អារព្ភ អស្សាទវសេន បវត្តជវនសម្បយុត្តហេតុយោ សន្ធាយ. កតូបចិតម្បិ ហិ កម្មំ តណ្ហាយ អស្សាទិតំ វិបាកាភិនិប្ផាទនេ សមត្ថន្តិ. កេចិ បន ‘‘កម្មករណកាលេ អប្បហីនាវត្ថាយ សន្តានេ អនុសយិតហេតុយោ សន្ធាយ និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតុយោតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ, តេសំ សហជាតបច្ចយត្តាយោគតោ. បុព្ពានុសេវិតំ បុញ្ញំ វា អបុញ្ញមេវ វា កម្មំ, កម្មនិមិត្តំ វា អាលម្ពិត្វា ចិត្តំ បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. បុព្ពានុសេវិតន្តិ បុព្ពេ អាសេវិតំ. ‘‘កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ ហិ វុត្តំ. តណ្ហាយ អនុសេវិតភាវំ សន្ធាយ វា ‘‘បុព្ពានុសេវិត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អនុបុព្ពសេវិត’’ន្តិបិ បាឋំ វទន្តិ, បដិសន្ធិវសេន បុព្ពេ អាសេវិតំ, បុព្ពេ ទិន្នបដិសន្ធិកន្តិ អត្ថោ. ទិន្នបដិសន្ធិកម្បិ បន អបរជាតីសុ បវត្តិវិបាកំ ន និព្ពត្តេតីតិ នត្ថិ. បុញ្ញាបុញ្ញគ្គហណេន យថាកម្មំ សុគតិទុគ្គតិបដិសន្ធីនំ អារម្មណំ ទស្សេតិ. កម្មំ កម្មនិមិត្តំ វាតិ វា-សទ្ទេន គតិនិមិត្តំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ កម្មំ, គតិនិមិត្តញ្ច មនោទ្វារេយេវ អាបាថមាគច្ឆតិ, កម្មនិមិត្តំ បន បញ្ចទ្វារេបិ. ឯវញ្ច កត្វា បញ្ចទ្វារគ្គហិតេបិ អារម្មណេ បដិសន្ធិ ហោតិ. អបរេ បន គតិនិមិត្តម្បិ ឆទ្វារេសុ លព្ភតីតិ វណ្ណេន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ សច្ចសង្ខេបេ –

‘‘បញ្ចទ្វារេ សិយា សន្ធិ, វិនា កម្មំ ទ្វិគោចរេ’’តិ. (ស. ស. ១៧៣).

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘គតិនិមិត្តំ មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតី’’តិ វុត្តត្តា, តទារម្មណាយ ច បញ្ចទ្វារិកបដិសន្ធិយា អទស្សិតត្តា, មូលដីកាទីសុ ច ‘‘កម្មពលេន ឧបដ្ឋាបិតំ វណ្ណាយតនំ សុបិនំ បស្សន្តស្ស វិយ, ទិព្ពចក្ខុកស្ស វិយ ច មនោទ្វារេ ឯវ គោចរភាវំ គច្ឆតី’’តិ និយមេត្វា វុត្តត្តា តេសំ វចនំ ន សម្បដិច្ឆន្តិ អាចរិយា. កម្មនិមិត្តញ្ច បនេត្ថ បច្ចុប្បន្នំ បញ្ចទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆន្តំ ចុតិកាលាសន្នេ កតកម្មស្ស អារម្មណសន្តានេ ឧប្បន្នំ តំសទិសន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ឥតរថា តទេវ បដិសន្ធិយា អារម្មណុបដ្ឋាបកំ តទេវ បដិសន្ធិជនកំ ភវេយ្យ, ន ច បដិសន្ធិយា ឧបចារភូតានិ វិយ, ‘‘ឯតស្មិំ តយា បវត្តិតព្ព’’ន្តិ បដិសន្ធិយា អារម្មណំ អនុប្បទេន្តានិ វិយ ច បវត្តានិ ចុតិអាសន្នជវនានិ បដិសន្ធិជនកានិ ភវេយ្យុំ. ‘‘កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ ហិ វុត្តំ. តទា ច បដិសន្ធិយា ឯកវីថិយំ វិយ បវត្តមានានិ កថំ កតូបចិតានិ សិយុំ, អស្សាទនភូតាយ តណ្ហាយ អបរាមដ្ឋានិ កថំ បដិសន្ធិនិព្ពត្តកានិ, ន ច លោកិយានិ លោកុត្តរានិ វិយ សមានវីថិផលានិ ហោន្តីតិ. តំ វិញ្ញាណន្តិ តំ ជវនវិញ្ញាណំ. ឯកត្តនយេន បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ចុតិបដិសន្ធិតទាសន្នវិញ្ញាណានញ្ហិ សន្តតិវសេន វិញ្ញាណន្តិ ឧបនីតេកត្តំ ឥធ តំ វិញ្ញាណន្តិ អធិប្បេតំ.

អវិជ្ជាយ បដិច្ឆន្នាទីនវេតិ អនុសយវសេន បវត្តាយ ភវតណ្ហាយ, ចិត្តសម្បយុត្តាយ វា អវិជ្ជាយ ឆាទិតទុក្ខាទីនវេ. តថាភូតេ បន កម្មាទិវិសយេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភាវេន ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតេ. តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា ឯវ បុរិមុប្បន្នាយ ច សន្តតិយា តថាបរិណតត្តា បដិសន្ធិដ្ឋានាភិមុខំ វិញ្ញាណំ និន្នបោណបព្ភារំ ហុត្វា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហា នមេតី’’តិ. សហជា បន សង្ខារាតិ ចុតិអាសន្នជវនវិញ្ញាណសហជាតចេតនា, សព្ពេបិ វា ផស្សាទយោ. ខិបន្តីតិ ខិបន្តា វិយ តស្មិំ វិសយេ បដិសន្ធិវសេន វិញ្ញាណបតិដ្ឋានស្ស ហេតុភាវេន បវត្តន្តិ. តន្តិ តំ វិញ្ញាណំ. ‘‘សន្តតិវសា’’តិ វទន្តោ តទេវ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ, ន អញ្ញន្តិ ឥមញ្ច មិច្ឆាវាទំ បដិក្ខិបតិ. សតិ ហិ នានត្តនយេ សន្តតិវសេន ឯកត្តនយោ ហោតីតិ.

៥៩៩. អារម្មណាទីហិ…បេ… បវត្តតីតិ អារម្មណនិស្សយបច្ចយាទីហិ បវត្តតិ. កថំ? អាសន្នមរណស្ស ហិ កម្មពលេន មនោទ្វារេ ឧបដ្ឋាបិតំ អវិជ្ជាយ បដិច្ឆន្នាទីនវំ កម្មាទិវិសយំ អារព្ភ មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ មរណាសន្នវីថិយា វត្ថុទុព្ពលភាវេន មន្ទប្បវត្តិយា ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ បវត្តន្តិ, តទនន្តរំ តទារម្មណេ សតិ, អសតិ វា ភវង្គវិសយមាលម្ពិត្វា ចុតិចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. ភវង្គានន្តរម្បិ ចុតិ ហោតីតិ វទន្តិ. ចុតិចិត្តេ បន និរុទ្ធេ តទេវ អាបាថគតំ កម្មកម្មនិមិត្តាទិំ អារព្ភ អនុបច្ឆិន្នកិលេសពលវនិមិត្តំ សហជាតសង្ខារេហិ កម្មាទិអារម្មណេ ខិបិយមានំ ឱរិមតីររុក្ខវិនិពន្ធំ រជ្ជុំ អាលម្ពិត្វា មាតិកាតិក្កាមកោ វិយ បុរិមញ្ច និស្សយំ ជហតិ, អបរញ្ច កម្មសមុដ្ឋិតំ និស្សយំ អស្សាទយមានំ វា អនស្សាទយមានំ វា អារម្មណាទីហិ បច្ចយេហិ បវត្តតិ. ឯត្ថ ច ឱរិមតីរំ វិយ បុរិមភវោ ទដ្ឋព្ពោ, តត្ថ ឋិតរុក្ខោ វិយ បុរិមភវេ បវត្តមានក្ខន្ធា, រជ្ជុ វិយ កម្មាទិអារម្មណំ. កេចិ បន ‘‘រជ្ជុ វិយ ហទយវត្ថូ’’តិ វទន្តិ, ‘‘រជ្ជុ វិយ តណ្ហា’’តិបិ អបរេ. បុរិសោ វិយ វិញ្ញាណំ, តស្ស រជ្ជុគ្គហណំ វិយ តណ្ហាយ អារម្មណាភិមុខនមនំ, បយោគោ វិយ ខិបនកសង្ខារា, មាតិកា វិយ ចុតិចិត្តំ, បរតីរំ វិយ បរលោកោ.

៦០០. យថា បុរិសោ បរតីរេ បតិដ្ឋហមានោ បរតីររុក្ខវិនិពន្ធំ កិញ្ចិ អស្សាទយមានោ វា អនស្សាទយមានោ វា កេវលំ បថវិយំ សកពលប្បយោគេហេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវមិទម្បិ ភវន្តរត្តភាវវិនិពន្ធហទយវត្ថុសង្ខាតំ និស្សយំ បញ្ចវោការភវេ អស្សាទយមានំ វា ចតុវោការភវេ អនស្សាទយមានំ វា កេវលំ អារម្មណនិស្សយសម្បយុត្តធម្មេហេវ បវត្តតីតិ តំ វិញ្ញាណំ នាបិ ឥធាគតំ ឥមស្មិំយេវ ភវេ និព្ពត្តត្តា. កម្មាទិន្តិ អតីតភវនិព្ពត្តកម្មាទិំ. អាទិ-សទ្ទេន ខិបនកសង្ខារានំ, នមនវសេន បវត្តតណ្ហាយ, កម្មាទិវិសយាយ អាទីនវបដិច្ឆាទិកាយ ច អវិជ្ជាយ, ទឡ្ហគ្គាហាទិករានំ ឧបាទានាទីនញ្ច គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ កម្មំ នាម ឧបបជ្ជវេទនីយភូតំ, អបរាបរិយវេទនីយភូតំ វា បដិសន្ធិនិព្ពត្តកកម្មំ. ខិបនកសង្ខារា នាម ចុតិអាសន្នជវនសហជាតសង្ខារា, បដិសន្ធិជនកកម្មសហគតសង្ខារា វា, តតោ បុរិមជវនសហគតសង្ខារាតិ វា កេចិ. នមនវសេន បវត្តតណ្ហា នាម អនុសយាវត្ថាយ បវត្តតណ្ហា. ឯស នយោ អាទីនវបដិច្ឆាទកអវិជ្ជាយបិ. កម្មាទិវិសយា បុព្ពេ វុត្តាយេវ. ទឡ្ហគ្គាហករឧបាទានា នាម មណ្ឌូកំ បន្នគោ វិយ ឧបបត្តិភវស្ស ទឡ្ហគ្គហណវសេន បវត្តា កាមុបាទានាទយោ.

៦០១-៥. សទ្ទបដិឃោសាទីនំ សតិបិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេ សន្តានពន្ធោ ន បាកដោតិ តេសំ ឯកត្តនានត្តភាវំ អនាមសិត្វា អនាគតមតីតហេតុសមុប្បាទមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ ចុតិបដិសន្ធាធិការេ. បដិឃោសទីបមុទ្ទាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អាទាសតលគតមុខនិមិត្តាទីនំ គហណំ. អញ្ញត្ថ អគន្ត្វាតិ សទ្ទាទិបច្ចយទេសំ អនុបគន្ត្វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សទ្ទាទីនំ ឧប្បត្តិបទេសំ អនុបគន្ត្វា បដិឃោសោ សទ្ទហេតុកោ, បទីបោ បទីបន្តរាទិហេតុកោ, មុទ្ទា លញ្ឆនហេតុកោ, មុខនិមិត្តាទិកំ អាទាសាទិអភិមុខាទិហេតុកំ ហោតិ តតោ បុព្ពេ អភាវា, ឯវមិទម្បិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ន ហេតុទេសំ គន្ត្វា តំហេតុកំ ហោតិ តតោ បុព្ពេ អភាវា, តស្មា ន ឥទំ ហេតុទេសតោ បុរិមភវតោ ឥធាគតំ បដិឃោសាទយោ វិយ សទ្ទាទិទេសតោ, នាបិ តតោ ហេតុំ វិនា ឧប្បន្នំ សទ្ទាទីហិ វិនា បដិឃោសាទយោ វិយាតិ. អថ វា អញ្ញត្រ អគន្ត្វាតិ បុព្ពេ បច្ចយបទេសេ សន្និហិតា ហុត្វា តតោ អញ្ញត្រ គន្ត្វា តប្បច្ចយា ន ហោន្តិ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ អភាវា, នាបិ សទ្ទាទិបច្ចយា ន ហោន្តិ, ឯវំ ឥទម្បីតិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. សន្តានពន្ធតោ នត្ថីតិ សន្តានប្បពន្ធតោ នត្ថិ ឯកតា សន្តានេកត្តេបិ អញ្ញស្សេវ វិញ្ញាណស្ស បាតុភវនតោ, នាបិ នានតា អបុព្ពានំ អបុព្ពានំ ឧប្បាទេបិ បឋមុប្បន្នំ ធម្មំ វិនា បច្ឆិមស្ស អនុប្បជ្ជនតោ, បទីបស្ស វិយ នានតា ន សិយា. ខណិកាបិ ហិ បទីបជាលា សន្តានេកត្តំ ឧបាទាយ សា ឯវាតិ វុច្ចតិ, អត្តកិច្ចញ្ច សាធេតិ. ‘‘សតិ សន្តានពន្ធេ’’តិអាទិនា សន្តានពន្ធេ ឯកន្តំ ឯកត្តាយ ច នានត្តាយ ច អគ្គហេតព្ពតំ, គហណេ ច ទោសំ ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សន្តានពន្ធេ សតិ យទិ ឯកន្តេន ឯកតា សិយា, ខីរទធីនម្បិ អនញ្ញភាវតោ, អត្តតោយេវ ច សយំ អនុប្បជ្ជនតោ ខីរតោ ទធិសម្ភូតំ ន ភវេយ្យ. អថាបិ សន្តានពន្ធេ សតិ ឯកន្តំ នានតា ភវេយ្យ, ខីរទធីនម្បិ នានត្តា, អញ្ញស្ស ច សាមិភាវមត្តេន អបរស្ស សាមិភាវាយោគតោ ខីរសាមិ នរោ ទធិសាមិ ន ភវេយ្យ, ន ច បនេវំ លោកេ ទិស្សតីតិ.

៦០៦. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ លោកវោហារបរិច្ឆេទោ ហោតិ, តស្មា ឯកន្តំ ឯកតា, នានតាបិ វា ន ចេវ ឧបគន្តព្ពា. ឯកត្តេ បន អធិប្បេតេ ធម្មតោ អគ្គហេត្វា សន្តានតោវ គហេតព្ពំ, នានត្តេ អធិប្បេតេ សន្តានវសេន អគ្គហេត្វា ធម្មតោវ គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ទិដ្ឋសន្តានពន្ធស្មិំ, ឯកញ្ញត្តវិចារណេ;

សភាគុប្បត្តិយេកត្ត-មញ្ញត្តំ ខណភេទតោ’’តិ.

ឯត្ថ ច ឯកន្តំ ឯកតាបដិសេធេន ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ ឥមំ ទិដ្ឋិំ និវារេតិ, ឯកន្តំ នានតាបដិសេធេន ‘‘បរំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ.

៦០៧-៩. ននុ ន សុន្ទរំ, ននុ សិយាតិ វា សម្ពន្ធោ. អសង្កន្តិបាតុភាវេតិ សង្កន្តិបាតុភាវរហិតេ, អសង្កន្តិវសេន វា បាតុភាវេ, អសង្កមិត្វាវ បាតុភាវេតិ អត្ថោ. ខន្ធាភិសម្ភវាតិ អភិសម្ភូតក្ខន្ធា, អថ វា អភិសម្ភវតិ កម្មំ ឯតេសូតិ អភិសម្ភវា, ខន្ធា, ឯវំ អភិសម្ភវា កម្មាធិដ្ឋានភូតា ខន្ធាតិ អត្ថោ. ឥធ និរុទ្ធត្តាតិ ផលាធិដ្ឋានភូតំ បរលោកំ អគន្ត្វា ឥធេវ និរុទ្ធត្តា. បរត្ថាគមតោតិ បរលោកំ អគមនតោ. តស្សាតិ កម្មស្ស. អញ្ញស្សាតិ យេន តំ កម្មំ កតំ, តតោ អញ្ញស្ស. អញ្ញតោតិ យំ តំ កម្មំ និព្ពត្តំ, តតោ អញ្ញតោ. ឯតំ វិធានន្តិ ឥធលោកតោ បរលោកំ គន្ត្វា នត្ថិ, តត្ថ ‘‘អញ្ញេវ ខន្ធា និព្ពត្តន្តី’’តិ ឥទំ សព្ពំ យថាវុត្តវិធានំ.

៦១១-៤. ‘‘សន្តានេ…បេ… សាធកោ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ បកាសេតុំ ‘‘ឯកស្មិំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកស្មិំ សន្តានេតិ យស្មិំ ធម្មបុញ្ជេ កម្មំ និព្ពត្តំ, តស្សេវ សន្តានេតិ អត្ថោ. អញ្ញស្សាតិបិ វា…បេ… ហោតិ. តត្ថ ឯកន្តំ ឯកត្តនានត្តានំ បដិសិទ្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឯតស្សត្ថស្សាតិ ហេតុផលានំ អត្ថតោ អញ្ញត្តេបិ តេនេវ ហេតុផលភាវេន សម្ពន្ធត្តា តំ ផលំ អញ្ញស្ស, អញ្ញតោតិ វា ន វត្តព្ពន្តិ ឯតស្ស អត្ថស្ស. ពីជានន្តិ អម្ពមាតុលុង្គពីជានំ. អភិសង្ខារោតិ មធុអាទិបរិភាវនំ. មធុអាទិនាតិ មធុចតុមធុរអលត្តករសាទិនា. តស្សាតិ តស្ស បរិភាវិតពីជស្ស. បឋមំ លទ្ធបច្ចយោតិ មធុរភាវូបគមនតោ បឋមមេវ លទ្ធបច្ចយោ. កាលន្តរេតិ ផលកាលេ. ឯវំ ញេយ្យមិទម្បិ ចាតិ យថា ឯតំ, ឯវំ ឥទម្បិ ញាតព្ពំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ហិ អម្ពពីជាទីសុ មធុនា, ចតុមធុរេន វា យោជេត្វា រោបិតេសុ ផលរសោ មធុរោ ហោតិ, មាតុលុង្គពីជេ ច អលត្តករសេន រជិត្វា រោបិតេ អម្ពិលភណ្ឌោ រត្តោ ហោតិ, ន ច តំ ពីជំ អភិសង្ខរណំ វា ផលដ្ឋានំ បាបុណាតិ, ឯវំ សន្តេបិ កាលន្តរេ ផលវិសេសោ ន អញ្ញពីជសន្តានេ ហោតិ, ន ច អញ្ញស្មិំ ពីជេ អភិសង្ខារបច្ចយតោ ហោតិ, ឯវមេវ យេ ឥធ លោកេ និព្ពត្តក្ខន្ធា, តេសុ និប្ផន្នំ កម្មំ វា បរលោកំ ន គច្ឆន្តិ. ឯវម្បិ កាលន្តរេ វិបាកក្ខន្ធា អញ្ញស្មិំ សន្តានេ ន និព្ពត្តន្តិ, ន ច អញ្ញកម្មបច្ចយតោ ហោន្តីតិ.

ឯត្ថ ហិ អភិសង្ខតំ ពីជំ វិយ កម្មំ វា សត្តោ, អភិសង្ខារោ វិយ កម្មំ, ពីជស្ស អង្កុរាទិប្បពន្ធោ វិយ សត្តស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណាទិប្បពន្ធោ. តត្ថុប្បន្នស្ស មធុររសស្ស អម្ពិលភណ្ឌេ រត្តស្ស ច តស្សេវ ពីជស្ស តតោ ឯវ ច អភិសង្ខារតោ ភាវោ វិយ កម្មការកស្សេវ សត្តស្ស តតោ ឯវ ច អភិសង្ខរណតោ ភាវោ វេទិតព្ពោ.

៦១៥. ពាលកាលេ…បេ… ផលទាយិនាតិ ពាលសរីរេ កតំ វិជ្ជាបរិយាបុណនំ, សិប្បសិក្ខនំ, ឱសធូបយោគោ ច ន វុឌ្ឍសរីរំ គច្ឆតិ, អថ ច តន្និមិត្តំ វិជ្ជាបាដវំ, សិប្បជាននំ, អនាមយតាទិ ច វុឌ្ឍសរីរេ ហោន្តិ, ន ច តានិ អញ្ញស្ស ហោន្តិ តំសន្តតិបរិយាបន្នេ ឯវ សទិសេ ឧប្បជ្ជនតោ. ន ច យថា បយុត្តេន វិជ្ជាបរិយាបុណនាទិនា វិនា តានិ អញ្ញតោ ហោន្តិ តទភាវេ អភាវតោ, ឯវំ ឥធាបិ សន្តានេ យំ ផលំ, ឯតំ នាញ្ញស្ស, ន ច អញ្ញតោតិ យោជេតព្ពំ. ឯតេន ច សង្ខារាភាវេ ផលាភាវមេវ ទស្សេតិ, ន អញ្ញបច្ចយនិវារណំ ករោតិ.

៦១៦-៨. ឯវំ សន្តេបីតិ អសង្កន្តិបាតុភាវេ. តត្ថ ច យថាវុត្តទោសបរិហរណេ សតិ សិទ្ធេបីតិ អត្ថោ. វិជ្ជមានន្តិ បទីបស្ស វដ្ដិកាស្នេហោ វិយ វិជ្ជមានំ អនិរុទ្ធន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជមានន្តិ វដ្ដទុក្ខាភាវស្ស អរហតោ ចុតិចិត្តំ វិយ អវិជ្ជមានំ និរុទ្ធន្តិ អត្ថោ. តប្បវត្តិក្ខណេតិ កម្មស្ស បវត្តមានក្ខណេយេវ. តេនាហ ‘‘សទ្ធិមេវ ច ហេតុនា’’តិ. អវិជ្ជមានន្តិ បវត្តិក្ខណតោ បុព្ពេ វិជ្ជមានតំ អសម្បត្តំ. និរុទ្ធន្តិ ខណត្តយំ បត្វា និរុទ្ធំ. តេនាហ –

‘‘បវត្តិក្ខណតោ បុព្ពេ, បច្ឆា និច្ចផលំ សិយា’’តិ.

បុព្ពេតិ កម្មាយូហនតោ បុព្ពេ. អវិជ្ជមានតាសាមញ្ញេន ហេតំ វុត្តំ. បច្ឆាតិ វិបាកប្បវត្តិតោ បច្ឆា ច.

៦១៩-២០. កដត្តាបច្ចយោតិ កដត្តា ឯវ បច្ចយោ, ន វិជ្ជមានតាយ អវិជ្ជមានតាយ វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទិ (ធ. ស. ៤៣១). យទិ ឯវំ អរហតា កតកម្មម្បិ កដត្តាបច្ចយោ សិយាតិ? នយិទមេវំ. យថា ហិ អច្ឆិន្នមូលស្មិំ រុក្ខេ បុប្ផិតំ ពីជសមត្ថម្បិ កុសុមំ មូលេ ឆិន្នមត្តេ ផលទាយកំ ន ហោតិ, ឯវំ អរហតោបិ កិលេសមូលស្ស អព្ពោច្ឆិន្នកាលេ សន្តានេ បវត្តម្បិ កម្មំ កិលេសមូលច្ឆិន្នមត្តេយេវ ផលទានេ អសមត្ថភាវំ អាបន្នន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ពាលជនជ្ឈារុឡ្ហោ,

ជាតិរថោ កម្មកិលេសចក្កោយំ;

កិលេសចក្កវិធមនោ,

ន យាតិ កម្មេកចក្កេបី’’តិ.

កដត្តា ចេ បច្ចយោ, និច្ចផលទាយកោ វិពន្ធោតិ អាហ ‘‘បាដិភោគាទិក’’ន្តិអាទិ. បាដិភោគាទិកន្តិ មូលភាវូបគមនាទិកំ. អាទិ-គ្គហណេន ‘‘បច្ឆា មូលំ ទស្សាមី’’តិ ភណ្ឌគ្គហណំ, ឥណគ្គហណញ្ច សង្គណ្ហាតិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – បាដិភោគកិរិយាទីនំ វិជ្ជមានតា, អវិជ្ជមានតា វា និយ្យាតនេ, បដិភណ្ឌទានេ, ឥណទានេ ច បច្ចយោ ន ហោតិ, អថ ខោ ករណមត្តំ, ន ច តំ និយ្យាតនាទីនំ និច្ចមេវ បច្ចយោ ហោតិ និយ្យាតនាទិម្ហិ កតេ បច្ចយត្តាភាវតោ, ឯវមេវ វិបាកុប្បាទនេបិ កម្មស្ស វិជ្ជមានតា, អវិជ្ជមានតា វា បច្ចយោ ន ហោតិ, អថ ខោ ករណមត្តមេវ, ករណមត្តេ ច សតិ វិបក្កវិបាកានំ បច្ចយោ ន ហោតីតិ.

៦២១. បរមស្ស ឧត្តមស្ស អត្ថស្ស បកាសនតោ បរមត្ថប្បកាសនោ. បីតិពុទ្ធិវិវឌ្ឍនោតិ បីតិយា, ញាណស្ស ច, បីតិសហគតស្ស វា ញាណស្ស វិវឌ្ឍនោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

បុញ្ញវិបាកបច្ចយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.