១០. ទសមោ បរិច្ឆេទោ

រូបវិភាគវណ្ណនា

៦២២. អាទិម្ហីតិ ឧទ្ទេសគាថាយំ. ឥទានីតិ ចិត្តចេតសិកវិភាវនានន្តរំ. វិភាវនន្តិ និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសវសេន សរូបតោ បកាសនំ.

៦២៣. រុប្បតីតិ សីតុណ្ហាទីហិ វិការមាបជ្ជតិ, អាបាទីយតីតិ វា អត្ថោ. វិការាបត្តិ ច សីតាទិវិរោធិបច្ចយសន្និធានេ វិសទិសុប្បត្តិយេវ. ន ហិ យថាសកំ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជិត្វា ឋិតធម្មានំ អញ្ញេន កេនចិ វិការាបាទនំ សក្កា កាតុំ, តស្មា បុរិមុប្បន្នរូបសន្តតិ វិយ អហុត្វា បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានានំ វិសភាគបច្ចយសមវាយេន វិសទិសុប្បត្តិយេវ ឥធ ‘‘រុប្បន’’ន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា សង្ឃិយានំ វិបរិណាមវាទោ បច្ចក្ខតោ ហោតិ. ននុ ច អរូបធម្មានម្បិ វិរោធិបច្ចយសមវាយេ វិសទិសុប្បត្តិ លព្ភតីតិ? សច្ចំ លព្ភតិ, ន បន វិភូតតរា. វិភូតតរា ហេត្ថ វិសទិសុប្បត្តិ អធិប្បេតា ឧក្កដ្ឋគតិវសេន យថា ‘‘អភិរូបស្ស កញ្ញា ទាតព្ពា’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៨).

កុតោ ឯតំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? សីតាទិគ្គហណតោ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថ, រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ, បិបាសាយបិ រុប្បតិ, ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេនបិ រុប្បតិ, រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩).

ឯត្ថ ហិ សីតាទិគ្គហណំ សីតាទិនា ផុដ្ឋស្ស រុប្បនំ វិភូតតរំ, តស្មា តទេវេត្ថ គហិតន្តិ ញាបនត្ថំ. ឥតរថា រុប្បតីតិ សាមញ្ញវចនេនេវ សិទ្ធេ សីតាទិគ្គហណំ និរត្ថកំ សិយាតិ.

យទិ ឯវំ, កថំ ព្រហ្មលោកេ រូបសមញ្ញា? ន ហិ តត្ថ ឧបឃាតកោ សីតាទិផស្សវិសេសោ លព្ភតីតិ? សច្ចំ, តត្ថាបិ តំសភាវានតិវត្តនតោ. អរុប្បនស្សាបិ ហិ រុប្បនសភាវានតិវត្តនតោ រូបសមញ្ញា ហោតិ. យថា អទុទ្ធម្បិ ខីរំ តំសភាវានតិវត្តនតោ ‘‘ទុទ្ធ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ. អថ វា កិញ្ចាបិ តត្ថ ឧបឃាតកោ សីតាទិផស្សវិសេសោ នត្ថិ, អនុគ្គាហកោ បន អត្ថិ. តថា ហិ ព្រហ្មានំ ឧតុជរូបំ អត្ថិ, តស្មា អត្ថេវ តត្ថ រុប្បនន្តិ ន កោចិ តត្ថ រូបសមញ្ញាយ វិពន្ធោតិ.

រូបយតីតិ វាតិ សយំ វិជ្ជមានមេវ អត្តនោ សន្តានំ វិការមាបាទយតីតិ អត្ថោ. ឥតិ បុរិមវិគ្គហេន វិការុប្បត្តិ ‘‘រុប្បន’’ន្តិ ទីបិតំ. ឥមិនា បន វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិជ្ជមានស្សេវ យោ អត្តនោ សន្តានេ វិសទិសុប្បត្តិហេតុភាវោ, តំ រុប្បនន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ អរូបស្ស រូបសមញ្ញាបសង្គោ ឯវ នត្ថិ. និរុទ្ធមេវ ហិ តំ អនន្តរាទិបច្ចយេហិ អរូបំ ឧប្បាទេតិ, ន វិជ្ជមានន្តិ. ឃដ្ដនេ វិការាបត្តិយំ រូប-សទ្ទស្ស រុឡ្ហី, តស្មា អរូបធម្មានំ ឃដ្ដនាភាវតោ ន តេសុ រូបសមញ្ញាតិ កេចិ. បដិឃាតោ រុប្បនន្តិ អបរេ, តេសំ មតេន កិញ្ចាបិ សប្បដិឃរូបានមេវ រូបសមញ្ញាបសង្គោ, អថ ខោ អវយវវោហារេន សមុទាយោបិ វោហរីយតីតិ សព្ពមេវ រូបំ រូបសមញ្ញំ លភតិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘រូបយតីតិ វណ្ណាយតនវសេន វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តញ្ហិ វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ រូបយតិ, ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ. តយិទំ ឧបរិ វណ្ណាយតននិទ្ទេសេ វិសុំយេវ វុច្ចតីតិ ន តស្ស ឥធ សំវណ្ណនេ បយោជនំ អត្ថិ. សុរូបោតិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាកេតុមាលាទីហិ អលង្កតត្តា សោភនរូបកាយោ, សភាវត្ថោ វា រូប-សទ្ទោ ‘‘យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១១៤) វិយ, តស្មា សុរូបោតិ សោភនសភាវោ, តេន ទសពលចតុវេសារជ្ជាទិអសាធារណគុណវិសេសសមាយោគទីបនតោ សត្ថុ ធម្មកាយសម្បត្តិយាបិ សោភនតា ទស្សិតា ហោតិ.

៦២៤. ភូតោបាទាយភេទតោតិ ឯត្ថ តទធីនវុត្តិតាយ ភវតិ ឯត្ថ ឧបាទារូបន្តិ ភូតំ. អថ វា មហាភូតាយេវ ឥធ បុរិមបទលោបវសេន ភូត-សទ្ទេន វុត្តា. តេនាហ ‘‘ចតុព្ពិធា មហាភូតា’’តិ. ភូតានិ ឧបាទិយតេវ, ន បន សយំ តេហិ អញ្ញេហិ វា ឧបាទិយតីតិ ឧបាទាយំ. ឯវញ្ច កត្វា ចតុន្នំ មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ បវត្តមានានម្បិ ឧបាទាយរូបតាបសង្គោ នត្ថិ. ន ហិ តេ កេវលំ អញ្ញមញ្ញំ ឧបាទិយន្តេវ, អថ ខោ សយំ ឧបាទាយរូបេហិ ឧបាទិយន្តិ, តស្មា ឧបាទាយ-សទ្ទគ្គហណសាមត្ថិយតោ ន មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបតាបសង្គោតិ. អថ វា ‘‘ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៨៤) វចនតោ ចតុមហាភូតសន្និស្សិតតាវ ឧបាទាយរូបលក្ខណំ, ន ភូតត្តយាទិសន្និស្សិតតាបីតិ ន តេសំ ឧបាទាយរូបតាតិ. ភូតញ្ច ឧបាទាយញ្ច ភូតោបាទាយំ, តេសំ វសេន ភេទតោតិ ភូតោបាទាយភេទតោ. ភូតសទ្ទស្ស ឧភយលិង្គត្តា អាហ ‘‘មហាភូតា’’តិ. ឧបាទាតិ ឧបាទាយរូបានិ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទីសុ វិយ ឯត្ថ យ-ការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ.

៦២៥. កតមេ បន ចត្តារោ មហាភូតា, កថញ្ច តេ មហាភូតសញ្ញិតា, កានិ ច ឧបាទាយរូបានិ, កថញ្ច តានិ ‘‘ឧបាទាយរូបានី’’តិ វុច្ចន្តីតិ ឥទំ ចោទនំ ហទយេ កត្វា កមេន សោធេន្តោ អាហ ‘‘បថវីធាតូ’’តិអាទិ. ចត្តារោមេតិ ចត្តារោ ឥមេ. មហា ច សោ ភូតោ ចាតិ មហាភូតោ, តេន មហាភូតេន សទេវកេ លោកេ មហន្តភាវេន បាតុភូតេន សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ អត្ថោ. អថ វា –

‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ,

សព្ពានេវ សហត្តនា;

យោ ច កាលឃសោ ភូតោ,

ស ភូតបចនិំ បចី’’តិ. (ជា. ១.២.១៩០) –

អាទីសុ វិយ ភូត-សទ្ទស្ស សត្តេសុ, ខីណាសវេសុ ច បវត្តនតោ មហាភូតេនាតិ មហតា សត្តេន, មហាខីណាសវេនាតិ វា អត្ថោ. ខីណាសវោបិ ហិ បរិក្ខីណបដិសន្ធិកត្តា ភូតោយេវ ន ភវតិ, ន ច ភវិស្សតីតិ ភូតោតិ វុច្ចតិ.

៦២៦. មហន្តា បាតុភូតាតិ ឧបាទិន្នកសន្តានេបិ អនុបាទិន្នកសន្តានេបិ សសម្ភារធាតុវសេន មហន្តា ហុត្វា ភូតា ជាតា និព្ពត្តាតិ អត្ថោ. តេសំ អនុបាទិន្នកសន្តានេ –

‘‘ទុវេ សតសហស្សានិ, ចត្តារិ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, សង្ខាតាយំ វសុន្ធរា’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤) –

អាទិនា នយេន មហន្តបាតុភូតតា វុត្តា. ឧបាទិន្នកសន្តានេបិ អនេកយោជនសតិកមច្ឆកច្ឆបតិគាវុតប្បមាណទេវទានវាទិសរីរវសេន ទដ្ឋព្ពា. វុត្តម្បិ ហេតំ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ យោជនសតិកាបិ អត្តភាវា’’តិអាទិ (អ. និ. ៨.២០; ចូឡវ. ៣៨៥; ឧទា. ៤៥).

មហាភូតសមាតិ អនេកព្ភុតវិសេសទស្សនេន, អនេកភូតទស្សនេន ច មហន្តា ភូតា, មហន្តានិ អព្ភុតានិ វា ឯតេសូតិ មហាភូតា, មាយាការា, យក្ខាទយោ វា ជាតិវសេនេវ មហន្តា ភូតាតិ មហាភូតា, តេហិ ឯតេ សមាតិ មហាភូតសមា. ឯតេ ហិ យថា មាយាការា អមណិំ ឯវ ឧទកំ មណិំ កត្វា ទស្សេន្តិ, អសុវណ្ណំយេវ លេឌ្ឌុអាទិកំ សុវណ្ណំ កត្វា ទស្សេន្តិ, យថា ច សយំ នេវ យក្ខា ន បក្ខិនោ សមានា យក្ខាទិភាវម្បិ ទស្សេន្តិ, ឯវមេវំ សយំ អនីលានេវ ហុត្វា នីលំ ឧបាទាយរូបំ ទស្សេន្តិ, សយំ អបីតាយេវ…បេ… សយំ អនោទាតាយេវ ហុត្វា ឱទាតំ ឧបាទាយរូបំ ទស្សេន្តីតិ មាយាការមហាភូតសាមញ្ញតោ មហាភូតា.

យថា ច យក្ខា មហាភូតា យំ គណ្ហន្តិ, នេវស្ស អន្តោសរីរេ ឋានំ ឧបលព្ភតិ, ន សរីរតោ ពហិ, ន ច តស្ស អង្គមង្គំ និស្សាយ ន តិដ្ឋន្តិ. យទិ ហិ សរីរស្ស អន្តោ ឋិតា, សកលសរីរេ ព្យាបនំ ន សិយា. អថ ពហិ ឋិតា, យក្ខគ្គហិតកេន កតកុសលាកុសលំ យក្ខស្ស ន សិយា. យទិ ចស្ស អង្គមង្គំ និស្សាយ ន ឋិតា, យក្ខគ្គហិតកេ បហដេ យក្ខស្ស ទុក្ខវេទនុប្បត្តិ ន សិយា, ន ច សរីរេ រាជិឧដ្ឋានំ ភវេយ្យ. យស្មា បនេតំ សព្ពំ អត្ថិ, តស្មា តេ អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានា, ឯវមេតេបិ ន អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តោ ន ពហិ ឋិតា ឧបលព្ភន្តិ, ន ច អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ន តិដ្ឋន្តិ. យទិ ហិ តេ អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តោ ឋិតា, ន សកសកកិច្ចករា សិយុំ អញ្ញមញ្ញំ អនុបវេសនតោ. អថ អញ្ញមញ្ញតោ ពហិ ឋិតា, វិនិព្ភុត្តា សិយុំ, តថា ច សតិ អវិនិព្ភុត្តវាទោ បរិហាយេយ្យ, តស្មា អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានាតិ. យក្ខមហាភូតសមានតាយ មហាភូតសមា. អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានាបិ ចេតេ បតិដ្ឋានាទិនា យថាសកកិច្ចវិសេសេន សេសានំ តិណ្ណំ ឧបការកា ហោន្តា សហជាតាទិនា បច្ចយេន បច្ចយោ ហុត្វា អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយេវ តិដ្ឋន្តិ.

វញ្ចកត្តា អភូតេនាតិ យក្ខិនីអាទយោ វិយ អភូតេន អតច្ឆេន មនាបវណ្ណសណ្ឋានាទិនា សត្តានំ វញ្ចកត្តា មហន្តានិ អភូតានិ ឯតេសូតិ មហាភូតាតិ សម្មតា. យថា ហិ យក្ខិនីអាទយោ មនាបេហិ កាឡសាមាទិវណ្ណេហិ, បុថុលបីវរកិសាទិសណ្ឋានេហិ, ហត្ថភមុអាទិវិក្ខេបេហិ ច អត្តនោ ភយានកភាវំ បដិច្ឆាទេត្វា សត្តេ វញ្ចេន្តិ, អត្តនោ វសំ នេន្តិ, ឯវមេតេបិ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ មនាបេន ឆវិវណ្ណេន, មនាបេន អង្គបច្ចង្គសណ្ឋានេន, មនាបេន ច ហត្ថបាទអង្គុលិភមុកវិក្ខេបេន អត្តនោ កក្ខឡត្តាទិសរីរលក្ខណំ បដិច្ឆាទេត្វា ពាលជនំ វញ្ចេន្តិ, អត្តនោ សភាវំ ទដ្ឋុំ ន ទេន្តា តំ អត្តនោ វសំ នេន្តិ.

៦២៧-៣០. ចក្ខុសោតន្តិអាទីសុ រូបមេវ រូបតា. ហទយញ្ច តំ វត្ថុ ច មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនន្តិ ហទយវត្ថុ, ហទយស្ស វា វិញ្ញាណស្ស វត្ថូតិ ហទយវត្ថុ, បុរិមបទលោបេន បន ‘‘វត្ថុ’’ន្តិ វុត្តំ. កពឡីការោ អាហារោយេវ អាហារតា. កិញ្ចាបិ ធម្មសង្គណិយំ រូបនិទ្ទេសេ កពឡីការោ អាហារោ ឱសានេ ឧទ្ទិដ្ឋោ, ឥធ បន និប្ផន្នរូបានំ ឯកដ្ឋានេ ទស្សនត្ថំ ហទយវត្ថុអនន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ. លហុតា អាទិ យាសំ មុទុតាកម្មញ្ញតានន្តិ លហុតាទយោ, តាសំ តយំ លហុតាទិត្តយំ, តត្ថ លហុភាវោ លហុតា, តថា មុទុតាបិ. កម្មនិ សាធុ កម្មញ្ញំ, តស្ស ភាវោ កម្មញ្ញតា. លហុតាទីនំ សយំ អនិប្ផន្នត្តា និប្ផន្នរូបវិការភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបស្សា’’តិ វិសេសនំ កតំ. ចតុវីសតីតិ គណនបរិច្ឆេទោ, ពលវរូបាទីនំ និសេធនត្ថោ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. និស្សាយាតិ និស្សាយ ឯវ, ន បន និស្សយវសេនបិ. ចតូហិ ឧបាទានេហិ និមុត្តតាយ និក្ខន្តំ ឧបាទានតោ មានសំ ឯតស្សាតិ និរុបាទានមានសោ.

៦៣១-២. បត្ថដត្តាតិ បុថុត្តា, តេន បុថុភាវតោ បុថវី, បុថវី ឯវ បថវីតិ និរុត្តិនយេន សទ្ទសិទ្ធិ ទីបិតា ហោតិ. អយំ បន សម្ភារបថវិយា វសេន យុជ្ជតិ. សា ហិ បុថុភូតា បត្ថដាតិ. លក្ខណបថវិយា វសេន បន បថនដ្ឋេន បថវី, សហជរូបានំ បតិដ្ឋាភាវេន បក្ខាយតិ ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. បុរិមោបិ វា អត្ថោ លក្ខណបថវិយា វសេន លព្ភតិ. វាយនតោតិ សមុទីរណតោ, ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ភូតសង្ឃាដស្ស បាបនតោតិ អត្ថោ. តេជេតិ បរិបាចេតិ, និសេតិ វា, តិក្ខភាវេន សេសភូតត្តយំ ឧស្មាបេតីតិ អត្ថោ. គាថាពន្ធវសេន ចេត្ថ ឥតិ-សទ្ទលោបតោ ‘‘តេជេតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. ឯវំ ‘‘អាបេតី’’តិ ឯត្ថាបិ. តស្មា តេជេតីតិ តេជោ, អាបេតីតិ អាបោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាបេតិ បាលនាតិ អនុបាលេតព្ពរូបបរិយោសានំ អាបេតិ បត្ថរតិ. តថា ហេតំ ‘‘អាពន្ធនកិច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាបីយតីតិ អាបោ. សោសីយតិ បិវីយតីតិ អត្ថោតិ កេចិ. អយំ បនត្ថោ សសម្ភារាបេ យុជ្ជតីតិ វទន្តិ, លក្ខណាបេបិ យុជ្ជតេវ. សោបិ ហិ ផរុសបាចនវិសោសនាការេន សេសភូតត្តយេន បីយមានោ វិយ បវត្តតីតិ. អាបាយតីតិ វា អាបោ, ព្រូហេតិ វឌ្ឍេតីតិ អត្ថោ. តថា ហេស បរិព្រូហនរសោ. តេសន្តិ យថាវុត្តានំ ភូតោបាទាយភេទានំ រូបានំ. វក្ខាមីតិ កថេស្សាមិ. កិំ ការណាតិ អាហ ‘‘លក្ខណាទីសូ’’តិអាទិ. ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា លក្ខណាទីសុ ញាតេសុ ធម្មា អាវិ ភវិស្សន្តិ, តស្មា តេសំ បរតោ អាវិភាវហេតូតិ អត្ថោ.

៦៣៣-៤. កានិ បន តានិ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ នាម, យេសុ ញាតេសុ ធម្មា អាវិ ភវិស្សន្តីតិ ឥមំ ចោទនំ សោធេតុំ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ សរូបតោ កថេន្តោ អាហ ‘‘សាមញ្ញំ វា’’តិអាទិ. សាមញ្ញំ សាធារណោ អនិច្ចាទិកោ. សភាវោ កក្ខឡាទិផុសនាទិកោ អសាធារណភាវោ. កិច្ចន្តិ សន្ធារណាទិកិច្ចំ. សម្បត្តីតិ សម្បន្នភាវោ. ‘‘សុរសោ គន្ធព្ពោ’’តិអាទីសុ ហិ គន្ធព្ពសម្បត្តិយា រស-សទ្ទេន វុច្ចមានត្តា សម្បត្តិ រសោតិ. ផលន្តិ សហជាតនានក្ខណិកវសេន ឋិតំ ផលំ. ឧបដ្ឋាននយោតិ គហេតព្ពភាវេន ញាណស្ស ឧបដ្ឋានាការោ. អាសន្នការណន្តិ បធានការណំ.

លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, កក្ខឡត្តំ លក្ខណមេតិស្សាតិ កក្ខឡត្តលក្ខណា. ននុ ច កក្ខឡត្តមេវ បថវីធាតូតិ? សច្ចមេតំ. តថា ហិ វិញ្ញាតាវិញ្ញាតសទ្ទត្ថតាវសេន អសម្ភិន្នេបិ ធម្មេ កប្បនាសិទ្ធេន ភេទេន ឯវំ និទ្ទេសោ កតោ. ឯវញ្ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. អថ វា លក្ខីយតីតិ លក្ខណំ, កក្ខឡា ហុត្វា លក្ខិយមានា ធាតុ កក្ខឡត្តលក្ខណាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសាសុបិ ឯសេវ នយោ. បតិដ្ឋានរសាតិ សហជាតធម្មានំ បតិដ្ឋានភាវកិច្ចា. អសហជាតានម្បិ សន្តតិវសេន បតិដ្ឋានភាវោ ហោតេវ. តតោ ឯវ នេសំ សម្បដិច្ឆនាការេន ញាណស្ស បច្ចុបដ្ឋាតីតិ សម្បដិច្ឆនបច្ចុបដ្ឋានា. ឥមិនា កិច្ចវសេនេវេត្ថ ‘‘បច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ ទស្សេតិ. បទដ្ឋានំ បនេត្ថ ចតុន្នម្បិ ឯកតោ កត្វា វក្ខតិ.

បគ្ឃរណលក្ខណាតិ ទ្រវតាភាវតោ វិស្សន្ទនលក្ខណា. ព្រូហនរសាតិ សហជាតធម្មានំ មិលាតភាវូបគមនំ អទត្វា វឌ្ឍនកិច្ចា. តថា ហិ សា តេសំ បីណិតភាវំ ទស្សេតីតិ វុច្ចតិ. សង្គហបច្ចុបដ្ឋានាតិ ពាហិរកឧទកំ វិយ នហានិយចុណ្ណស្ស សហជាតធម្មានំ វិប្បកិរិតុំ អទត្វា សម្បិណ្ឌនវសេន សង្គណ្ហនបច្ចុបដ្ឋានា. បរិបាចនរសាតិ បរិណតភាវករណរសា. មទ្ទវានុប្បទានបច្ចុបដ្ឋានាតិ ពាហិរគ្គិ វិយ ជតុលោហាទីនំ សហជាតធម្មានំ មុទុភាវានុប្បទានបច្ចុបដ្ឋានា. វិត្ថម្ភនលក្ខណាតិ បូរណលក្ខណា. សមុទីរណរសាតិ កម្បនរសា. អភិនីហារោ ភូតត្តយស្ស ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវោ, នីហរណំ វា ពីជតោ អង្កុរាទិកស្ស វិយ. ឯកេកា…បេ… តព្ពាតិ បថវីធាតុ អាបាទិភូតត្តយបទដ្ឋានា, អាបោធាតុ បថវីតេជាទិភូតត្តយបទដ្ឋានាតិ ឯវំ ឯកេកា ធាតុ អវសិដ្ឋភូតត្តយបទដ្ឋានា.

អារោហបរិណាហវសេន ហិ មជ្ឈិមេ ឥមស្មិំ សរីរេ បរិគ្គយ្ហមានា បរមាណុភេទសញ្ចុណ្ណា សុខុមរជភូតា បថវីធាតុ ទោណមត្តា សិយា. សា ច តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណាយ អាបោធាតុយា យថា ន វិកិរតិ, ឯវំ អាពន្ធនវសេន សង្គហិតា. យថា បន បគ្ឃរណសភាវាយ អាបោធាតុយា វសេន កិលិន្នភាវំ បិច្ឆលភាវំ នាបជ្ជតិ, ឯវំ តេជោធាតុយា អនុបាលិតា. យថា បន តស្សា វសេន ន វិកិរីយតិ, ឯវំ វាយោធាតុយា វិត្ថម្ភិតា សង្ឃាតភាវំ បាបិតា. ឯវំ សុខុមរជភូតាបិ អាពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ អាបោតេជោវាយោធាតូហិ លទ្ធបច្ចយា សិនេហេន តេមិតា, តេជសា បរិបក្កា, វាយុនា វិត្ថម្ភិតា បិដ្ឋចុណ្ណានិ វិយ ន ឥតោ ចិតោ ច វិកិរីយតិ វិទ្ធំសីយតិ, អវិកិរិយមានា អវិទ្ធំសិយមានា នានប្បការកំ ឥត្ថិបុរិសលិង្គាទិភាវវិភាគំ ឧបគច្ឆតិ, អណុថូលទីឃរស្សថិរកថិនាទិភាវញ្ច បកាសេតិ.

យូសគតា អាពន្ធនាការភូតា បនេត្ថ អាបោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា តេជានុបាលិតា វាយោវិត្ថម្ភិតា ន គឡតិ, ន បគ្ឃរតិ, ន បរិស្សវតិ. ឯវំ តីហិ ធាតូហិ អនុបាលិតា អបគ្ឃរមានា អបរិស្សវមានា បិណ្ឌិតភាវំ ទស្សេតិ. ឯសា ហិ អនុព្រូហនរសា.

អសិតបីតាទិបរិបាចិតា ចេត្ថ ឧសុមាការភូតា ឧណ្ហត្តលក្ខណា តេជោធាតុ បថវីបតិដ្ឋិតា អាបោសង្គហិតា វាយោវិត្ថម្ភិតា ឥមំ កាយំ បរិបាចេតិ, វណ្ណសម្បត្តិញ្ចស្ស អាវហតិ. សា ហិ យថានុភុត្តស្ស អាហារស្ស សម្មា បរិណាមនេន រសាទិសម្បត្តិយា ហេតុភាវំ គច្ឆន្តី ឥមំ កាយំ បរិបាចេតិ, វណ្ណសម្បត្តិញ្ច អាវហតិ. កម្មូបនិស្សយាយ ហិ ចិត្តបសាទហេតុកាយ ច សរីរេ វណ្ណសម្បទាយ តេជោធាតុ វិសេសបច្ចយោ, បគេវ ឧតុអាហារសមុដ្ឋានាយ រូបសម្បត្តិយាតិ. តាយ ច បន បរិបាចិតោ អយំ កាយោ ន បូតិភាវំ គច្ឆតិ.

អង្គមង្គានុសដា ចេត្ថ សមុទីរណវិត្ថម្ភនលក្ខណា វាយោធាតុ បថវីធាតុយា អត្តនិ បតិដ្ឋាបីយតិ. យថា សហជាតធម្មេហិ វិសុំ ន ហោតិ, ឯវំ អាបោធាតុយា សង្គយ្ហតិ. យថា សហជាតធម្មា ន បរិស្សវន្តិ, ឯវំ តេជោធាតុយា អនុបាលីយតិ. សា ឯវំ តីហិ ធាតូហិ យថារហំ អនុបាលិយមានា ឥមំ កាយំ វិត្ថម្ភេតិ. តាយ បន វិត្ថម្ភិតោ អយំ កាយោ ន បរិបតតិ, ឧជុកំ តិដ្ឋតិ, ឥច្ចេវំ ឯកេកាយ ធាតុយា តិស្សន្នំ ធាតូនំ វសេនេវ បវត្តនតោ វុត្តំ ‘‘ឯកេកា ចេត្ថ សេសភូតត្តយបទដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពា’’តិ.

ឯវំ ភូតរូបានំ សទ្ធិំ វចនត្ថេហិ លក្ខណាទយោ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧបាទាយរូបានិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចក្ខតី’’តិអាទិ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ចក្ខតិ-សទ្ទស្ស វិភាវនត្ថតាបិ សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘វិភាវេតីតិ អត្ថោ’’តិ. ចក្ខតីតិ បន វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ, អភិព្យត្តំ វទន្តំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ចក្ខតីតិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ រូបំ អស្សាទេន្តំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. ចក្ខតីតិ ហិ អយំ សទ្ទោ ‘‘មធុំ ចក្ខតិ, ព្យញ្ជនំ ចក្ខតី’’តិអាទីសុ វិយ អស្សាទត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ចក្ខុំ ខោ, មាគណ្ឌិយ, រូបារាមំ រូបរតំ រូបសមុទិត’’ន្តិ (ម. និ. ២.២០៩). វក្ខតិ ច ‘‘រូបេសុ អាវិញ្ឆនរស’’ន្តិ. យទិ ឯវំ ‘‘សោតំ ខោ, មាគណ្ឌិយ, សទ្ទារាម’’ន្តិអាទិវចនតោ (ម. និ. ២.២០៩) សោតាទីនម្បិ សទ្ទាទិអស្សាទកភាវោ អត្ថីតិ តេសម្បិ ចក្ខុសទ្ទាភិធេយ្យតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ ឯស ចក្ខុ-សទ្ទោ លោចនេយេវ បទុមាទីសុ បង្កជាទិសទ្ទា វិយាតិ.

៦៣៥-៦. ចក្ខុរូបស្ស និទ្ទេសប្បករណេបិ ចក្ខុ-សទ្ទសាមញ្ញតោ អាគតំ សព្ពម្បិ ចក្ខុំ បភេទតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ចក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ចក្ខុនិទ្ទេសេ. បញ្ញាមំសប្បភេទតោតិ បញ្ញាចក្ខុ មំសចក្ខូតិ ឯវំ បញ្ញាមំសានំ វសេន បភេទតោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ទុវិធេ ចក្ខុម្ហិ. បញ្ញាយេវ បញ្ញាមយំ. នាមតោតិ នាមេហិ បញ្ចវិធន្តិ សម្ពន្ធោ. កតមេហិ នាមេហីតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធធម្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ពុទ្ធធម្មសមន្តេហីតិ ពុទ្ធចក្ខុ ធម្មចក្ខុ សមន្តចក្ខូតិ ឥមេហិ នាមេហិ. ញាណទិព្ពេហីតិ ញាណចក្ខុ ទិព្ពចក្ខូតិ ច នាមេហិ. យថានុក្កមតោតិ យថាវុត្តអនុក្កមតោ. នានត្តន្តិ ភេទំ. មេតិ មយ្ហំ សន្តិកា, មយ្ហំ វចនតោតិ វា អត្ថោ. និពោធថ ជានាថ.

៦៣៧. តត្ថ ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៨៣) អាគតំ ពុទ្ធចក្ខុ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាសយានុសយេ’’តិអាទិ. តត្ថ អាសយានុសយេតិ សត្តានំ អាសយេ ចេវ អនុសយេ ច, តស្មិំ បវត្តន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អាគន្ត្វា សេតិ ចិត្តំ ឯត្ថាតិ អាសយោ. ព្យគ្ឃាសយោ វិយ. យថា ហិ ព្យគ្ឃោ គោចរត្ថាយ បក្កន្តោបិ បុន អាគន្ត្វា វនគហនេយេវ សយតិ, តេនេវ ច តំ តស្ស អាសយោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ អញ្ញត្ថាបិ បវត្តំ ចិត្តំ អាគន្ត្វា យត្ថ សយតិ, តំ តស្ស អាសយោតិ វេទិតព្ពំ. សោ បន សស្សតទស្សនាទិវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋី ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកា;

យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសញ្ញិត’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. មហា. ១.១៣៦; ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១. បឋមមហាសង្គីតិវណ្ណនា; វិ. វិ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា)

អនុសយកថា ឧបរិ អាគមិស្សតិ. ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរេតិ សទ្ធាបញ្ចមកានំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវេ. តិក្ខញ្ហិ ឥន្ទ្រិយំ ឧក្កដ្ឋគតត្តា បរំ, មុទុ អបរំ អនុក្កដ្ឋគតត្តា. ឥទំ បន ពុទ្ធចក្ខុ ឆសុ អសាធារណញាណេសុ បុរិមទ្វយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦៣៨. ហេដ្ឋា…បេ… សញ្ញិតន្តិ ‘‘តស្មិំយេវ អាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ ឯវំ វុត្តំ ហេដ្ឋា តីសុ មគ្គេសុ ញាណំ ធម្មចក្ខុន្តិ សញ្ញិតំ. ញាណំ សព្ពញ្ញុតា បនាតិ សព្ពញ្ញុភាវសង្ខាតំ ញាណំ. តញ្ហិ សព្ពញ្ញូតិ អភិធានស្ស, ពុទ្ធិយា ច បវត្តិនិមិត្តតាយ សព្ពញ្ញុភាវោ នាម ហោតិ. ញេយ្យំ សមន្តចក្ខុន្តិ ខន្ធាទិវសេន សមន្តតោ សព្ពសោ ទស្សនដ្ឋេន សមន្តចក្ខុន្តិ ញេយ្យំ. តេនេវាហ –

‘‘ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ,

អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ពំ;

សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ ញេយ្យំ,

តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូ’’តិ. (ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥);

៦៣៩. យំ ចក្ខុំ ឧទបាទីតិ អាគតន្តិ យំ ញាណំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ, ញាណំ ឧទបាទី’’តិ (មហាវ. ១៥) ឯវំ តត្ថ តត្ថ សុត្តេសុ អាគតំ, ចតូសុ សច្ចេសុ តេបរិវដ្ដវសេន ‘‘ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យំ បរិញ្ញាត’’ន្តិ ឯវមាទិនា ទ្វាទសវិធេន អាការេន បវត្តំ, ឥទំ ញាណចក្ខុ. យា បន ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេនា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៨៤) អាគតា បញ្ចមជ្ឈានសង្ខាតអភិញ្ញាចិត្តសម្បយុត្តា បញ្ញា, អយំ ទិព្ពចក្ខូតិ ទស្សេតុំ ‘‘អភិញ្ញាចិត្តជា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច បឋមតតិយញាណានិ កាមាវចរានិយេវ. ចតុត្ថម្បិ បន បុរិមទ្វយមិវ កាមាវចរន្តិ អានន្ទាចរិយេន វុត្តំ. ញាណចក្ខុំ សហអរិយមគ្គវិបស្សនាញាណន្តិបិ យុជ្ជតីតិ អបរេ. អគ្គមគ្គេន សហ វិបស្សនាបច្ចវេក្ខណញាណន្តិ បន យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ.

៦៤០-៤. ឯវំ បញ្ញាចក្ខុស្ស បភេទំ ទស្សេត្វា បុន មំសចក្ខុស្សាបិ បភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘មំសចក្ខុបី’’តិអាទិ វុត្តំ. សសម្ភារបសាទតោតិ សសម្ភារចក្ខុ បសាទចក្ខូតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វសេន សម្ភរីយតិ ឯតេហីតិ សម្ភារា, អវយវា. តេ បន ឧបត្ថម្ភកភូតា ចតុសមុដ្ឋានិករូបសន្តតិយោ ទដ្ឋព្ពា. សហ សម្ភារេហីតិ សសម្ភារំ. សសម្ភារញ្ច នាម មំសបិណ្ឌោ បវុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. អក្ខិកូបដ្ឋិនា ហេដ្ឋាតិ ហេដ្ឋាគតអក្ខិកូបស្ស អដ្ឋិនា បរិច្ឆិន្នោតិ សម្ពន្ធោ. ឧទ្ធន្តិ អក្ខិកូបតោ ឧទ្ធំ. ឧភតោ អក្ខិកោដីហីតិ អក្ខិកូបស្ស ឧភយភាគេ អក្ខិកោដីហិ. មត្ថលុង្គេន អន្តតោតិ អក្ខិកូបស្ស អព្ភន្តរេ ឋិតេន មត្ថលុង្គេន. ន្ហារុសុត្តេន អាពន្ធោតិ នហារុរជ្ជូហិ អន្តោ មត្ថលុង្គេន សហ អាពន្ធោ. សកលោបិ ច លោកោតិ សកលោបិ ពាលបុថុជ្ជនលោកោ. យន្តិ យំ មំសបិណ្ឌំ. កមលស្ស ទលំ វិយាតិ បុថុលវិបុលនីលតាយ នីលុប្បលទលំ វិយ. ជានាតីតិ គណ្ហាតិ. ចក្ខុ នាម ន តំ ហោតីតិ តថា គយ្ហមានំ តំ ចក្ខុ នាម ន ហោតិ. កិញ្ចរហិ តន្តិ អាហ ‘‘វត្ថុ តស្សាតិ វុច្ចតី’’តិ. តស្សាតិ តស្ស យថាធិប្បេតស្ស បរមត្ថចក្ខុនោ. ឥទំ បនាតិ និគមនំ.

៦៤៥-៧. តំ បន សសម្ភារចក្ខុ យេហិ សម្ភារេហិ សម្ភរីយតិ, តេ សរូបតោ, គណនតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ភាវោតិ ឥត្ថិយា ឥត្ថិភាវោ, បុរិសស្ស បុម្ភាវោតិ លព្ភមានកភាវោ. សម្ភវោតិ អាបោធាតុមេវ សម្ភវភូតមាហ. សណ្ឋានន្តិ ច តេន តេនាការេន សន្និវិដ្ឋេសុ មហាភូតេសុ តំតំសណ្ឋានវសេន វិញ្ញាយមានំ វណ្ណាយតនមាហ. អាបោធាតុវណ្ណាយតនេហិ ច អនត្ថន្តរភូតានម្បិ សម្ភវសណ្ឋានានំ វិសុំ វចនំ តថាភូតានំ, អតថាភូតានញ្ច អាបាទីនំ យថាវុត្តមំសបិណ្ឌេ វិជ្ជមានត្តា. អាបោធាតុវណ្ណាយតនានញ្ហិ សន្តានវសេន បវត្តមានានំ អវត្ថាវិសេសោ សម្ភវោ សណ្ឋានញ្ចាតិ. ទសេតេតិ ចតស្សោ ធាតុយោ, តន្និស្សិតា វណ្ណាទយោ ចាតិ ឥមេ ទស. ចតុសមុដ្ឋានាតិ អន្តោគតហេត្វត្ថមិទំ វិសេសនំ, ចតុសមុដ្ឋានិកត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៦៤៨. ចក្ខុ…បេ… ជីវិតមេវ ចាតិ ឥមានិ ឯកន្តកម្មសមុដ្ឋានានិ, បុរិមានិ ច ចតុសមុដ្ឋានានីតិ ចត្តាលីសញ្ច ចត្តារិ ច រូបានិ ភវន្តិ, ចតុចត្តាលីស រូបានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

៦៤៩-៥២. ឥមេសំ បន រូបានំ វសេនាតិ យថាវុត្តានំ សង្ខេបតោ ចុទ្ទសន្នំ, វិត្ថារតោ ចតុចត្តាលីសានញ្ច រូបានំ វសេន. បរិបិណ្ឌិតន្តិ សមន្តតោ បិណ្ឌិតំ. យត្ថ សេតម្បិ អត្ថិ, កណ្ហម្បិ លោហិតម្បិ បថវីបិ អាបោបិ តេជោបិ វាយោបិ, ឥទំ បន សេម្ហុស្សទត្តា សេតំ ហោតិ, បិត្តុស្សទត្តា កណ្ហំ, រុហិរុស្សទត្តា លោហិតកំ, បថវុស្សទត្តា បត្ថិនំ ហោតិ, អាបុស្សទត្តា បគ្ឃរតិ, តេជុស្សទត្តា បរិឌយ្ហតិ, វាយុស្សទត្តា សម្ភមតិ. ឥទំ សម្ភារវន្តតាយ សម្ភារចក្ខូតិ បណ្ឌិតេហិ ពុទ្ធាទីហិ បកាសិតំ បរិទីបិតំ. ឯត្ថ សិតោតិ ឯតំ សសម្ភារចក្ខុំ និស្សិតោ តទាយត្តភូតោ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ បដិពទ្ធោ’’តិ. ចតុន្នំ បន ភូតានំ បសាទោតិ ចតុន្នំ ភូតានំ បសន្នតាសភាវោ បសាទោ, ‘‘សេតេន មណ្ឌលេនស្សា’’តិ បាឋោ យុជ្ជតិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘សេតេ តុ មណ្ឌលេ តស្សា’’តិ លិខន្តិ. កណ្ហមណ្ឌលមជ្ឈេតិ ឥធាបិ ‘‘កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ចតុត្ថទូ’’តិអាទីសុ វិយ ឆន្ទានុរក្ខណត្ថំ វិភត្តិលោបំ កត្វា ‘‘កណ្ហមណ្ឌលមជ្ឈេ’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ អត្ថោ ច យោជនា ច សុដ្ឋុ ឧបបន្នា ហោន្តិ. អដ្ឋកថាយម្បិ ហិ ‘‘សេតមណ្ឌលបរិក្ខិត្តស្ស កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៩៦) វុត្តំ. អបរេ បន យថាឋិតវសេនេវ បាឋំ គហេត្វា ‘‘សព្ពសោ បរិក្ខិត្តស្ស តស្ស សសម្ភារស្ស ចក្ខុនោ មជ្ឈេ សេតមណ្ឌលេ កណ្ហមណ្ឌលេ មជ្ឈេ’’តិ យោជេន្តិ. ទិដ្ឋមណ្ឌលេតិ អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិទេសភូតេ ទិដ្ឋមណ្ឌលេ.

៦៥៣-៥. សន្ធារណា…បេ… ហុត្វានាតិ សន្ធារណនហាបនមណ្ឌនពីជនកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតីហិ ខត្តិយកុមារោ វិយ សន្ធារណាពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ អត្តនិស្សយភូតាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ ហុត្វា. ឧតុចិត្តាទិនាតិ តីហិ សន្តតិសមុដ្ឋាបកេហិ ឧតុចិត្តាហារេហិ. ឯត្ថ ច កលាបន្តរគតា ឧតុអាហារា អធិប្បេតាតិ វទន្តិ. អាយុនា កតបាលនន្តិ ចតុធាតុនិស្សិតេនេវ ជីវិតិន្ទ្រិយេន រក្ខិយមានំ. តថា ហេតំ កម្មជរូបបរិបាលនលក្ខណំ. វណ្ណគន្ធរសាទីហីតិ អាទិ-គ្គហណេន ឱជំ សង្គណ្ហាតិ, ‘‘វណ្ណគន្ធរសោជាហី’’តិ វា បាឋោ. វត្ថុទ្វារញ្ច សាធយន្តិ យថាយោគំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ. ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ហិ និស្សយភាវតោ វត្ថុភាវំ, បវត្តិមុខភាវតោ ទ្វារភាវញ្ច សាធេតិ. សម្បដិច្ឆនាទីនំ បន តទារម្មណាវសានានំ អញ្ញនិស្សិតត្តា ទ្វារភាវមេវ សាធេតិ, ន វត្ថុភាវំ. ឩកាសិរសមានេន បមាណេនាតិ ឩកាសិរសមានេន បទេសប្បមាណេន លក្ខិតំ ហុត្វា ឩកាសិរសមានប្បមាណេ ឋានេតិ វា អត្ថោ. តិដ្ឋតីតិ សត្ត អក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា សត្តសុ បិចុបដលេសុ អាសិត្តតេលំ វិយ តិដ្ឋតិ. ឯវញ្ច កត្វា ចក្ខុស្ស អនេកកលាបគតតា សិទ្ធា ហោតិ. ឧបទ្ទវានំ បដលនិរាករណេបិ ហិ ចក្ខុ វិជ្ជតេវាតិ. យថា ច ចក្ខុ, ឯវមិមស្ស និស្សយភូតា ចតស្សោ ធាតុយោ, អាយុវណ្ណាទីនិ ច សត្ត អក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា ឋិតានេវ អវិនិព្ភោគវុត្តិត្តាតិ គហេតព្ពំ.

៦៥៦. វុត្តន្តិ ធម្មសេនាបតិនា វុត្តំ. រូបានិ មនុបស្សតីតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ សមណមចលោ’’តិអាទីសុ វិយ. អថ វា មនូតិ មច្ចោតិ អត្ថោ. កិញ្ចាបិ ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ, កិញ្ចរហិ តន្និស្សិតំ វិញ្ញាណមេវ. តថា ហិ ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិអាទីសុ វិយ និស្សិតកិរិយំ និស្សយេ វិយ កត្វា វោហារសម្ភវតោ ‘‘ចក្ខុបសាទេន បស្សតី’’តិ វុត្តំ. អាចរិយជោតិបាលត្ថេរេនាបិ ហិ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ឥទំ វុត្តំ. ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ, កិំ ចក្ខុ រូបំ បស្សតិ, ឧទាហុ វិញ្ញាណន្តិ, កិញ្ចេត្ថ – យទិ ចក្ខុ បស្សេយ្យ, អញ្ញវិញ្ញាណសមង្គិនោបិ ចក្ខុ បស្សេយ្យ. អថ វិញ្ញាណំ, កុដ្ដាទិអន្តរិតម្បិ បស្សេយ្យ តស្ស អប្បដិឃាតត្តា? នាយំ ទោសោ. យស្ស ‘‘ចក្ខុ បស្សតី’’តិ មតំ, តស្សាបិ ន សព្ពំ ចក្ខុ បស្សតិ, អថ ខោ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតមេវ. យស្ស បន វិញ្ញាណំ បស្សតីតិ មតំ, តស្សាបិ ន សព្ពំ វិញ្ញាណំ បស្សតិ, អថ ខោ ចក្ខុនិស្សិតមេវ, តញ្ច អន្តរិតេ នុប្បជ្ជតិ. យត្ថ អាលោកស្ស កុដ្ដាទីហិ វិនិពន្ធោ, យត្ថ បន សោ នត្ថិ ផលិកអព្ភបដលាទិម្ហិ, តត្ថ អន្តរិតេបិ ឧប្បជ្ជតិ ឯវ, តស្មា តំ អនុប្បន្នត្តា អន្តរិតំ ន បស្សតិ. ឥទមេវ ច សន្និដ្ឋានំ, យំ ខោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ បស្សតីតិ. តញ្ហិ ទស្សនកិច្ចំ. យទិ ឯវំ កថំ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ. តេន ទ្វារេន ករណភូតេនាតិ អយមេត្ថ អភិសន្ធិ. អថ វា និស្សិតកិរិយា និស្សយស្ស បវុច្ចតិ យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. ឩកាសិរសមូបមន្តិ ឩកាសិរសមានូបមំ, ឩកាសិរប្បមាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ចស្ស បតិដ្ឋានោកាសវសេន វុត្តំ, ន បន អត្តនោ បមាណវសេន. តញ្ហិ បរមាណុបរិយន្តេន បមាណេន អតិសុខុមមេវាតិ. ឩកាសិរប្បមាណេ បន បទេសេ ឥទំ បវត្តតិ. ន កេវលញ្ច ឥទមេវ, សព្ពានិបិ សព្ពដ្ឋានិករូបានិ តត្ថ បវត្តន្តេវ. ឥទញ្ច តត្ថ និព្ពត្តន្តំ តំ បទេសំ បូរេត្វា ឯវ និព្ពត្តតិ. ឯកូនបណ្ណាសកលាបវសេន ច សហេវ បវត្តតិ, សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកត្តា រូបានំ, ឯកេកស្ស ច ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ កម្មជរូបានំ ឧប្បជ្ជមានត្តា.

៦៥៧. សុណាតីតិ សោតន្តិ ឯត្ថ កិំ សោតំ សុណាតិ, ឧទាហុ វិញ្ញាណន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. តនុតម្ពលោមាចិតេតិ សសម្ភារសោតពិលស្ស អន្តោ សុខុមេហិ តម្ពវណ្ណលោមេហិ សញ្ចិតេ. អង្គុលិវេធកសណ្ឋានេ បទេសេតិ អង្គុលិមុទ្ទិកាសណ្ឋានមំសយុត្តេ បទេសេ. វុត្តប្បការាហីតិ សន្ធារណាទិកិច្ចាហិ. អាយុនា បរិបាលិយមានន្តិ ឯត្ថ វណ្ណាទីហិ បរិវារិតន្តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. តិដ្ឋតីតិ បុព្ពេ វុត្តនយេន តំ បទេសំ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ. សេសំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ឃាយតីតិ គន្ធោបាទានំ ករោតិ. សាយតីតិ រសំ វិន្ទតិ. ជីវិតមវ្ហាយតីតិ ឯត្ថ រសគ្គហណមូលកត្តា អជ្ឈោហរណស្ស ជីវិតនិមិត្តំ អជ្ឈោហរណរសោ ជីវិតំ, តំ អវ្ហាយតិ តស្មិំ និន្នតាយ អវ្ហាយន្តមិវ ហោតិ. ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេតិ មជ្ឈេ ឆិន្នស្ស ឧប្បលទលស្ស អគ្គភាគសណ្ឋានេ បទេសេ. មលានន្តិ កិលេសាទិមលានញ្ចេវ មលវិសយានញ្ច សាសវធម្មានំ អនុត្តរិយភាវំ គច្ឆន្តេសុ កាមរាគនិទានកម្មជនិតេសុ កាមរាគស្ស ច វិសេសបច្ចយេសុ ឃានជិវ្ហាកាយេសុ កាយស្ស វិសេសតោ សាសវបច្ចយត្តា សោយេវ តេសំ អាយោតិ វុច្ចតិ. តេន ហិ ផោដ្ឋព្ពសុខំ អស្សាទេន្តា សត្តា មេថុនម្បិ សេវន្តិ. អថ វា កាយិន្ទ្រិយវត្ថុកា ចត្តារោ ខន្ធា ពលវកាមរាគាទិហេតុភាវតោ វិសេសតោ មលា, តេសមយំ អាយោ ហេតូតិ កាយោតិ វុត្តោ. ឥមស្មិំ កាយេតិ ឥមស្មិំ សសម្ភារកាយេ. សោបិ ហិ កុច្ឆិតានំ កេសាទិមលានំ អាយភាវតោ កាយោតិ វុច្ចតិ. យាវតា ឧបាទិន្នកំ អត្ថីតិ ឥមិនា កេសគ្គនខគ្គាទីសុ កាយបសាទស្ស អភាវមាហ. កប្បាសបដលេ ស្នេហោ វិយាតិ ឥមិនាស្ស និរន្តរភាវំ. ឥមេ ច បន ចក្ខាទយោ រូបាទិគោចរនិន្នតាយ វម្មិកឧទកអាកាសគាមសិវថិកាសង្ខាតគោចរនិន្នតាយ អហិសុំសុមារបក្ខិកុក្កុរសិគាលា វិយ ទដ្ឋព្ពា. វិសមជ្ឈាសយតាយ ហិ ចក្ខុ វម្មិកច្ឆិទ្ទាភិរតសប្បោ វិយ, ពិលជ្ឈាសយតាយ សោតំ ឧទកពិលាភិរតសុំសុមារោ វិយ, អាកាសជ្ឈាសយតាយ ឃានំ អជដាកាសាភិរតបក្ខិ វិយ, គាមជ្ឈាសយតាយ ជិវ្ហា គាមាភិរតកុក្កុរោ វិយ, ឧបាទិន្នកជ្ឈាសយតាយ កាយោ អាមកសុសានាភិរតសិគាលោ វិយាតិ. វិសមជ្ឈាសយតាយាតិ ចក្ខុស្ស វិសមជ្ឈាសយំ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តា. ចក្ខុមតោ វា បុគ្គលស្ស អជ្ឈាសយវសេន ចក្ខុ វិសមជ្ឈាសយំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

ទដ្ឋុ…បេ… លក្ខណន្តិ ឯត្ថ ទដ្ឋុំ កាមេតីតិ ទដ្ឋុកាមោ តស្ស ភាវោ ទដ្ឋុកាមតា, រូបតណ្ហាយេតំ អធិវចនំ. សា បន អនាគតេ ចក្ខាទីសុ អាទីនវបដិច្ឆាទិកាវិជ្ជាមូលបត្ថនាសភាវា បាកដា អបាកដាតិ ទុវិធា. តត្ថ យា អយំ ‘‘ឦទិសំ ឦទិសញ្ច សុខុមតមវិសយគ្គហណសមត្ថំ ចក្ខុ ហោតូ’’តិ ឯវំ កម្មាយូហនតោ បុព្ពេ, បច្ឆា វា ឧប្បន្នា បាកដា. ឥន្ទ្រិយវិសេសំ បន អនាមសិត្វា អវិសេសេន បរិបុណ្ណាយតនភវសម្បត្តិំ បត្ថេត្វា, អបត្ថេត្វា វា តត្ថ អវិគតតណ្ហាវសេន កម្មំ ករោន្តស្ស អប្បហីនភាវេន អនុសយិតា អបិ កម្មសាមត្ថិយវិចិត្តហេតុភូតា អបាកដា. សា ទុវិធាបិ និទានំ ឧបនិស្សយោ យស្ស តំ ទដ្ឋុកាមតានិទានំ, តទេវ កម្មំ, តំ សមុដ្ឋានមេតេសន្តិ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានានិ, ឯវំវិធានំ ភូតានំ បសាទោ ទដ្ឋុកាមតា…បេ… បសាទោ, តំ លក្ខណមស្ស, តថា ហុត្វា លក្ខីយតីតិ វា ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតបសាទលក្ខណំ.

ឯត្ថ ច គព្ភសេយ្យកានំ ទិន្នបដិសន្ធិកំ, អញ្ញំ វា កម្មំ ចក្ខាទីនិ និព្ពត្តេតិ. ឱបបាតិកានំ បន បដិសន្ធិក្ខណេវ បរិបុណ្ណាយតនានំ និព្ពត្តមានានំ បដិសន្ធិជនកមេវ កម្មំ បរិបុណ្ណសកលមត្តភាវំ និព្ពត្តេតីតិ គហេតព្ពំ. កថំ បន ឯកកម្មុនា និព្ពត្តមានានំ ចក្ខាទីនំ វិសេសោតិ? ការណស្ស ភិន្នត្តា. តំតំភវបត្ថនាភូតា ហិ តណ្ហា តំតំភវបរិយាបន្នាយតនាភិលាសតាយ សយំ វិចិត្តរូបា ឧបនិស្សយភាវេន តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មស្សបិ វិចិត្តភេទតំ វិទហតិ. យតោ តទាហិតវិសេសំ តថាវិធសមត្ថតាយោគេន អនេករូបាបន្នំ វិយ អនេកវិសិដ្ឋសភាវំ ផលំ និព្ពត្តេតិ, ន ចេត្ថ សមត្ថតាសមត្ថតាសភាវតោ អញ្ញា វេទិតព្ពា. ការណវិសេសេន អាហិតវិសេសស្ស វិសិដ្ឋផលនិប្ផាទនសមត្ថតាភាវតោ ឯកស្សេវ កម្មស្ស សោឡសាទិវិបាកនិព្ពត្តនហេតុភាវេន ច អយមត្ថោ សម្បដិច្ឆិតព្ពោ. លោកេបិ ឯកស្សេវ សាលិពីជស្ស បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណតណ្ឌុលផលនិព្ពត្តិហេតុតា ទិស្សតេវ. កិំ វា ឯតាយ យុត្តិចិន្តាយ, ន ចិន្តិតព្ពមេវេតំ. យតោ កម្មផលំ ចក្ខាទីនិ, កម្មវិបាកោ ច សព្ពសោ ពុទ្ធានំយេវ ញាណស្ស វិសយោ, ន អញ្ញេសំ អតក្កាវចរត្តា. តេនេវ ភគវតា ‘‘កម្មវិបាកោ អចិន្តេយ្យោ, ន ចិន្តេតព្ពោ, យោ ចិន្តេយ្យ, ឧម្មាទស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិអាទីនវំ (អ. និ. ៤.៧៧) ទស្សេត្វា បដិក្ខិត្តំ.

រូបេសុ អាវិញ្ឆនរសន្តិ អាវិញ្ឆនំ បុគ្គលស្ស, អាវជ្ជនាទិវិញ្ញាណស្ស វា តន្និន្នភាវប្បត្តិយា ហេតុភាវោ. អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានន្តិ និស្សយបច្ចយភាវតោ. អាលោកាទិសន្និស្សយេន កទាចិ ឧប្បជ្ជមានានម្បិ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជនកាលេ ចក្ខុំ និស្សាយ ឯវ ឧប្បជ្ជតីតិ. ឯត្ថាហ – ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិសមយេ សម្ភវន្តេសុ មន្ទាមន្ទមជ្ឈិមាយុកេសុ ឯកូនបណ្ណាសចក្ខូសុ កតមំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវំ បច្ចនុភោតីតិ? វុច្ចតេ –

‘‘បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ ទុតិយភវង្គំ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ តតិយភវង្គំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥមិនា នយេន យាវតាយុកំ ចិត្តប្បវត្តិ វេទិតព្ពា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧០០) –

មគ្គាមគ្គញាណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន ឯកចិត្តក្ខណាតីតំ ចក្ខុ រូបេ ឃដ្ដិត្វា វិញ្ញាណស្ស និស្សយោ ហោតិ, តស្មា ទ្វីសុ ភវង្គចលនេសុ បុរិមស្ស អនន្តរបច្ចយភូតេន ភវង្គចិត្តេន សហ ឧប្បន្នន្តិ អយមត្ថោ ឥធ សីហឡសំវណ្ណនាយំ, វិសុទ្ធិមគ្គស្ស សីហឡសំវណ្ណនាយញ្ច វុត្តោ.

តឡាកគាមមូលវាសិទាឋានាគត្ថេរេន បន ‘‘អាវជ្ជនេន, តស្ស អនន្តរបច្ចយភូតេន ភវង្គេន វា សហ ឧប្បន្នំ ចក្ខុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ទុវុត្តំ. ឯវញ្ហិ សតិ អញ្ញស្មិំ ឃដ្ដិតេ អញ្ញំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវញ្ច ភវង្គចលនតោ ហេដ្ឋា តតិយចតុត្ថេហិ យាវ តេរសមចិត្តេន សហ ឧប្បន្នម្បិ និស្សយោ ហោតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, ន ចេតំ វត្តព្ពំ, តតិយចតុត្ថចិត្តតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នំ កេសញ្ចិ វីថិចិត្តានំ ទ្វារភាវំ ន គច្ឆតិ និរុទ្ធត្តា, មនោទ្វារស្ស និរុទ្ធស្សេវ ទ្វារភាវស្ស ទស្សនតោ. យទិ សិយា ‘‘បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ វត្ថុំ និស្សាយ ទុតិយភវង្គំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិវចនតោ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណាតីតមេវ និស្សយោតិ អធិប្បេត’’ន្តិ ឥទម្បិ ឯកចិត្តក្ខណាតីតំ និស្សយោតិ យុជ្ជតីតិ, ឯវំ សតិ ‘‘តស្ស អនន្តរបច្ចយភូតេន ភវង្គេន វា’’តិ វចនំ យុជ្ជេយ្យ, តេន ហិ ‘‘ចិត្តក្ខណទ្វយាតីតម្បិ និស្សយោ’’តិ បដិញ្ញាតំ សិយា, តស្មា នាយំ ថេរស្ស អធិប្បាយោតិ ទិស្សតិ. ‘‘ឯកចិត្តក្ខណាតិក្កមោ’’តិ ច អនតីតេកចិត្តក្ខណស្ស ទុព្ពលតាយ ឯកចិត្តក្ខណាតិក្កមេន តស្ស ពលវភាវទីបនត្ថំ វុច្ចតិ, ន បន ទ្វិតិចតុចិត្តក្ខណាតីតានំ និស្សយភាវាភាវតោ. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ‘‘សម្បដិច្ឆនាទីនិ ចុតិអាសន្នានិ តទុទ្ធំ កម្មជរូបស្ស អនុប្បត្តិតោ ឯកស្មិំយេវ ហទយវត្ថុស្មិំ វត្តន្តី’’តិ, តស្មា តំ ថេរស្ស មនោរថមេវាតិ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ.

សហជាតេសុ ពហូសុ បសាទេសុ កិំ ឯកោ និស្សយោ ហោតិ, ឧទាហុ សព្ពេយេវាតិ? ននុ វុត្តំ ‘‘បុព្ពេ ឯកម្បិ ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតី’’តិ, កតមំ បន តន្តិ? យំ តត្ថ វិសទំ ហុត្វា រូបាភិឃដ្ដនារហំ. វិសុទ្ធិមគ្គសីហឡសំវណ្ណនាយំ បន ‘‘សព្ពេយេវ និស្សយា ហោន្តី’’តិ វត្វា ‘‘យទិ ឯវំ ‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’ន្តិ ឯត្ថ ‘រូបេ ចា’តិ វចនំ វិយ ‘ចក្ខូនី’តិបិ ពហុវចនំ កត្តព្ពន្តិ អនុយោគំ កត្វា តំវិសោធនត្ថំ ‘សសម្ភារចក្ខុទ្វយនិស្សិតំ បសាទទ្វយំ និស្សាយ ឯកមេវ វិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ គណ្ហេយ្យុ’ន្តិ ឥមំ វិប្បដិបត្តិំ និរាករោន្តេន ភគវតា ពហុវចនមកត្វា ‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.២) វិយ សាមញ្ញវសេន ឯកវចនំ កត’’ន្តិ វុត្តំ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន តទេវ សីហឡសំវណ្ណនាវចនំ អនិច្ឆន្តេន ‘‘ឯកម្បិ ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបំ បន អនេកមេវ បច្ចយភាវវិសេសតោ’’តិ វុត្តំ. តថា ចេវ អម្ហេហិបិ ហេដ្ឋា វិភាវិតន្តិ. យេសំ ភូតានមយំ បសាទោ, តេយេវ ឥមស្ស អាសន្នការណន្តិ វុត្តំ ‘‘ទដ្ឋុ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. សោតបសាទាទីនម្បិ លក្ខណាទិនិទ្ទេសេ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ យោជេតព្ពោ.

៦៥៨. កេចីតិ មហាសង្ឃិយេសុ ឯកច្ចេ. ចក្ខាទីសុ តេជាទិអធិកតា នាម តន្និស្សយភូតានំ តទធិកតាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេជាធិកាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តេជាធិកានន្តិ បមាណវសេន ចតុន្នំ ធាតូនំ សមានភាវេបិ កិច្ចវសេន តេជោធាតុអធិកានំ. ឯវំ សេសេសុបិ. អាកាស …បេ… សេសកាតិ អាកាសាធិកានំ ភូតានំ បសាទោ សោតំ, វាយុអធិកានំ ឃានំ, តោយាធិកានំ ជិវ្ហា, ផោដ្ឋព្ពសង្ខាតបថវាធិកានំ កាយោតិ អត្ថោ.

៦៥៩. ឯវំ បន វទន្តានំ កិំ ឧត្តរន្តិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ. សុត្តំ អាហរថាតិ ន តុម្ហាកំ វចនមត្តេនេវ អយមត្ថោ សក្កា សទ្ធាតុំ, តស្ស បន បរិទីបកំ សុត្តមាហរថ. សុត្តេ ហិ អាហដេ តស្ស នេយ្យត្ថតំ នីតត្ថតំ វិចារេត្វា យទិ តស្ស វសេន អយមត្ថោ បញ្ញាយេថ, គណ្ហេយ្យាម នន្តិ អធិប្បាយោ. សុត្តមេវ…បេ… កិញ្ចិបីតិ ឥតោ ចិតោ ច សុត្តំ គវេសមានាបិ អទ្ធា ឯកន្តេន កិញ្ចិបិ ឯកគាថាបទមត្តម្បិ តទត្ថបរិទីបកំ សុត្តំ ន ទក្ខិស្សន្តេវ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ តាទិសស្សេវ សុត្តន្តស្ស អភាវតោ.

៦៦០. កិញ្ចាបិ សុត្តន្តវសេន អយមត្ថោ ន ទិស្សតិ, យុត្តិតោ បន ទិស្សតីតិ ចេ, តម្បិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិសេសេ សតី’’តិអាទិ. ភូតានញ្ហិ វិសេសេ សតិ បសាទោ កថំ ភវេ, នេវ ភវេយ្យ, ន ច ភវេយ្យ, កិំ ការណន្តិ អាហ ‘‘សមានានញ្ហិ ភូតានំ, បសាទោ បរិទីបិតោ’’តិ. យស្មា សមានានមេវ ភូតានំ បសាទោ បោរាណេហិ បរិទីបិតោ, ន វិសមានានំ. បថវីធាតុអធិកកលាបស្ស ហិ កក្ខឡត្តា, អាបោធាតុអធិកកលាបស្ស វិស្សន្ទនតោ, តេជោធាតុអធិកកលាបស្ស បរិគ្គយ្ហមានត្តា, វាយោធាតុអធិកកលាបស្ស ច វិស្សរណតោ ន តេសុ បសាទោ បតិដ្ឋាតុំ សក្កោតិ, តស្មា តេសំ កិច្ចតោ សមានានំយេវ បសាទោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ន វិសមានានន្តិ.

៦៦១-២. យទិ ឯវំ កថំ បសាទានំ វិសេសតាតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. យស្មា វុត្តប្បការេន បសាទវត្ថុកានំ ភូតានំ វិសេសេន ន ភវិតព្ពំ, តស្មា ឯតេសំ បសាទនិស្សយភូតានំ ឥទមូនំ, ឥទមធិកន្តិ ឯតំ វិសេសបរិកប្បនំ សព្ពសោ សព្ពាការេន បហាយ ញេយ្យា កម្មវិសេសេន បសាទានំ វិសេសតា. យថា អវិសេសេបិ ភូតានំ រូបានំ រសាទយោ អញ្ញមញ្ញវិសទិសា ហោន្តិ, ឯវំ ចក្ខាទយោបិ ភូតវិសេសាភាវេបិ អញ្ញមញ្ញវិសទិសា ហោន្តិ. សោ បនាយំ វិសិដ្ឋភាវោ កម្មវិសេសេន វិញ្ញាតព្ពោ. ឯកម្បិ ហិ កម្មំ បញ្ចាយតនិកត្តភាវបត្ថនានិប្ផន្នំ ចក្ខាទិវិសេសហេតុតាយ អញ្ញមញ្ញស្ស អសាធារណវិសិដ្ឋំ សាមត្ថិយវិសេសតោ. ន ហិ យេន វិសេសេន ចក្ខុស្ស បច្ចយោ, តេនេវ សោតស្ស ហោតិ ឥន្ទ្រិយន្តរភាវប្បត្តិតោ. ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ មហគ្គតា ចេតនា កដត្តារូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វចនតោ បដិសន្ធិក្ខណេ វិជ្ជមានានំ សព្ពេសំយេវ កដត្តារូបានំ ឯកា ចេតនា កម្មបច្ចយោ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ. នានាចេតនាយ ហិ តទា ឥន្ទ្រិយុប្បត្តិយំ សតិ បរិត្តេន ច មហគ្គតេន ច កម្មេន កដត្តារូបំ អាបជ្ជេយ្យ, ន ចេកា បដិសន្ធិ អនេកកម្មនិព្ពត្តា ហោតីតិ សិទ្ធមេកេន កម្មេន អនេកិន្ទ្រិយុប្បត្តិ ហោតីតិ. ‘‘ន ហិ ភូតវិសេសេន, ហោតិ តេសំ វិសេសតា’’តិ ឥទំ និគមនវសេន វុត្តំ.

៦៦៣. ឯវំ កម្មវិសេសតោ វិសិដ្ឋេសុ ច ឯតេសុ អារម្មណគ្គហណេបិ អយំ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមេតេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. អប្បត្តគាហកន្តិ អសម្បត្តគ្គាហកំ អត្តនោ និស្សយេន សហ អនល្លីយននិស្សយេ ឯវ រូបាទិវិសយេ វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុភាវតោ. កេចិ បន តម្បិ ‘‘សម្បត្តគ្គាហកមេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ សាន្តរេ អធិកេ ច វិសយេ វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុភាវតោ. យទិ ហិ ចក្ខុសោតានិ សម្បត្តវិសយមេវ គណ្ហន្តិ, ចក្ខុបសាទតោ វិច្ឆិន្នទេសេ ឋិតេសុ តារកាទីសុ និស្សយវសេន ច បមាណតោ អធិកេសុ ចន្ទមណ្ឌលាទីសុ រូបាយតនេសុ សោតបសាទតោ ច វិច្ឆិន្នទេសសម្ភូតេសុ ឧទរចម្មសន្ធិចម្មាទិអន្តរិតេសុ កុច្ឆិសទ្ទសន្ធិសទ្ទាទីសុ បុថុលេសុ ច សមុទ្ទសទ្ទាទីសុ សទ្ទាយតនេសុ វិញ្ញាណុប្បត្តិ ន សិយា សម្បត្តគ្គាហកានំ កាយិន្ទ្រិយាទីនំ តថា អទស្សនតោ.

ឯត្ថ ច វទេយ្យ – អធិដ្ឋានតោ ពហិន្ទ្រិយស្ស បវត្តិ ហោតីតិ សម្បត្តវិសយមេវ យត្តកំ វិសយំ, តត្តកំ វិសយំ គហណាការំ ផរិត្វា គណ្ហាតិ, តស្មា អសិទ្ធមេតំ ‘‘សាន្តរេ អធិកេ ច វិសយេ វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុភាវតោ’’តិ? តំ ន, អធិដ្ឋានតោ ពហិ ឥន្ទ្រិយុប្បត្តិយា ឯវ អភាវា. អធិដ្ឋានទេសេ ឯវ ហិ ឥន្ទ្រិយំ បវត្តតិ តត្ថ កិច្ចាទិប្បយោគទស្សនតោ. សតិ ច ឯតស្ស ពហិ បវត្តិយំ អធិដ្ឋានេ បិហិតេបិ វិសយគ្គហណំ សិយា, តស្មា អធិដ្ឋានទេសេ ឋិតានំយេវ ចក្ខុសោតានំ អសម្បត្តវិសយស្សេវ គហណតោ នាសិទ្ធមេតំ ‘‘សាន្តរេ អធិកេ ច វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុភាវតោ’’តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘សព្ពគោចរយោគេបិ, ទិដ្ឋំ រូបរវេសុ យំ;

វិច្ឆិន្នបុថុវិញ្ញាណំ, សម្បត្តគ្គាហពាធក’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – សព្ពេសំ ចក្ខាទីនំ គោចរេន រូបាទិនា យោគេ ឯកការិយសាធកត្តា សម្ពន្ធេ ឃដ្ដនេ វា សមានេ សតិ រូបរវេសុ រូបសទ្ទាយតនេសុ វិសយភូតេសុ ចក្ខាទិតោ ទូរភាវេន ចេវ កេនចិ អនន្តរិតភាវេន ច វិច្ឆិន្នេសុ បមាណតោ បុថុលេសុ ច វិសយេសុ ឧប្បជ្ជមានំ យំ វិញ្ញាណំ, តំ ចក្ខុសោតានំ សម្បត្តគ្គាហស្ស សម្បត្តគ្គហណស្ស ពាធកន្តិ.

អបិច យទិ ចក្ខុ សម្បត្តគ្គាហកំ សិយា, អត្តនោ មណ្ឌលេ ឋិតំ វណ្ណម្បិ បស្សេយ្យ. តថា អក្ខិបុដេ អញ្ជនំ បខុមមូលេ អក្ខិវណ្ណំ បខុមមូលេ ឃដ្ដិយមានំ អញ្ជនសលាកម្បិ បស្សេយ្យ, ន ច បនេតំ ទិស្សតិ, តស្មា តន្និស្សយេ ទេសេ ឋិតមេវ វិសយំ គណ្ហាតិ. សោតាយតនម្បិ យទិ សម្បត្តគ្គាហកំ អភវិស្ស, ចិត្តសមុដ្ឋានំ សទ្ទាយតនំ សោតវិញ្ញាណស្ស កទាចិបិ អារម្មណបច្ចយោ ន សិយា. ន ហិ ពហិទ្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧប្បត្តិ អត្ថិ. បដ្ឋានេ ច ‘‘សទ្ទាយតនំ សោតវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២) អវិសេសេនេវ សទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណារម្មណភាវោ វុត្តោ. កិញ្ច យទិ សោតំ សម្បត្តគ្គាហកំ សិយា, អត្តនោ វិសយបទេសេយេវ គហេតព្ពតោ គន្ធស្ស វិយ សទ្ទស្សាបិ ទិសាទេសវវត្ថានំ ន សិយា. ឯវញ្ច សទ្ទានុសារេន កណ្ឌំ បាតេន្តស្ស សទ្ទវេធិនោ អត្តនោ កណ្ណពិលេយេវ សរបាតនំ សិយា, តស្មា យត្ថ ឧប្បន្នោ សទ្ទោ, តត្ថេវ ឋិតោ សោតបថេ អាបាថមាគច្ឆតិ.

យទិ ឯវំ កថំ ទូរេ ឋិតេហិ រជកាទិសទ្ទា ចិរេន សុយ្យន្តិ. អសម្បត្តគ្គាហកត្តេ ហិ ទូរាសន្នទេសវត្តីនំ សមកមេវ សវនេន ភវិតព្ពន្តិ? នយិទមេវំ ទូរាសន្នានំ យថាបាកដេ សទ្ទេ គហណវិសេសតោ. យថា ហិ ទូរាសន្នានំ វចនសទ្ទេ យថាបាកដេវ គហណវិសេសតោ អក្ខរវិសេសនំ គហណំ, អគ្គហណញ្ច ហោតិ, ឯវំ រជកាទិសទ្ទេបិ អាសន្នស្ស អាទិតោ បភុតិ យាវ អវសានា កមេន បាកដីភូតេ, ទូរស្ស ច អវសានេ, មជ្ឈេ វា បិណ្ឌវសេន បវត្តិបាកដីភូតេ យថាបាកដំ និច្ឆយគ្គាហកានំ សោតវិញ្ញាណវីថិយា បរតោ បវត្តានំ មនោទ្វារិកជវនានំ គហណវិសេសតោ លហុកំ សុតោ, ចិរេន សុតោតិ អភិមានោ ហោតិ. សោតវិញ្ញាណប្បវត្តិ បន ឧភយត្ថ សមានា សទ្ទស្ស ឧប្បន្នទេសេ ឋិតស្ស អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេយេវ សោតាបាថគមនតោ. យទិ សទ្ទស្ស ភូតបរម្បរាយ សមន្តតោ បវត្តិ នត្ថិ, កថំ បដិឃោសុប្បត្តីតិ? ទូរេ ឋិតោបិ សទ្ទោ អញ្ញត្ថ បដិឃោសុប្បត្តិយា, ភាជនាទិចលនស្ស ច បច្ចយោ ហោតិ អយោកន្តោ វិយ អយោចលនស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សេសំ…បេ… គាហកន្តិ យំ បន អវសេសំ ឃានជិវ្ហាកាយសង្ខាតំ បសាទត្តយំ, តំ សម្បត្តគ្គាហកំ ហោតិ និស្សយវសេន ចេវ សយញ្ច អត្តនោ និស្សយេ អល្លីនេយេវ វិសយេ វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុភាវតោ. គន្ធរសានំ និស្សយេសុ ឃានជិវ្ហានិស្សយេហិ សហ អល្លីនាយេវ គន្ធរសា វិញ្ញាយន្តិ. ផោដ្ឋព្ពញ្ច ភូតត្តយរូបំ កាយនិស្សយេន អល្លីនមេវ វិញ្ញាយតីតិ.

វណ្ណវិការមាបជ្ជមានន្តិ ទោសាទីហិ ការណេហិ អមនាបវណ្ណស្ស ឧប្បត្តិវសេន វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ. ហទយង្គតភាវន្តិ ចិត្តគតំ អជ្ឈាសយំ. បកាសេតីតិ រូបមិវ បកាសំ ករោតិ, សវិគ្គហមិវ ទស្សេតីតិ អត្ថោ. អនេកត្ថត្តា ហិ ធាតូនំ បកាសនត្ថោ ឯវ រូប-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. តំ បន រូបន្តិ សម្ពន្ធោ. ចក្ខុម្ហិ, ចក្ខុស្ស វា បដិហននំ លក្ខណមេតស្សាតិ ចក្ខុបដិហននលក្ខណំ. ឯវំ សោតបដិហននលក្ខណន្តិអាទីសុបិ. បដិហននញ្ចេត្ថ វិសយវិសយីនំ អញ្ញមញ្ញាភិមុខភាវោ យោគ្យទេសាវដ្ឋានំ បដិឃាតោ វិយាតិ កត្វា. យថា បដិឃាតេ សតិ ទុព្ពលស្ស ចលនំ ហោតិ, ឯវំ វិសយាភិមុខភាវេ សតិ វិសយិនោ តំសម្ពន្ធស្ស ច វត្ថុរូបស្ស, តន្និស្សិតស្ស ច ភវង្គស្ស ចលនំ ហោតិ. សោ រូបស្ស ចក្ខុម្ហិ, ចក្ខុស្ស វា រូបេ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យម្ហិ ចក្ខុម្ហិ អនិទស្សនម្ហិ សប្បដិឃម្ហិ រូបំ សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ បដិហញ្ញិ វា, យំ ចក្ខុ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ រូបម្ហិ សនិទស្សនម្ហិ សប្បដិឃម្ហិ បដិហញ្ញិ វា’’តិ (ធ. ស. ៥៩៧) ច អាទិ. វិសយភាវោ អារម្មណបច្ចយតា. គោចរភាវបច្ចុបដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ អនញ្ញថាភាវោ វិសយតា, តព្ពហុលតា គោចរភាវោតិ អយំ វិសយគោចរានំ វិសេសោ. សទ្ទាយតីតិ ឧទាហរីយតិ, សកេហិ វា បច្ចយេហិ សោតវិញ្ញេយ្យភាវំ ឧបនីយតីតិ អត្ថោ. អត្តានំ គន្ធយតីតិ សុគន្ធំ, ទុគ្គន្ធន្តិ វា អត្តានំ បកាសេតិ. តេនាហ ‘‘សូចយតី’’តិ.

៦៦៤. ឥត្ថិយា ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ. យថា ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ បុរិសស្សបិ ហោន្តិ, នយិទំ តថា. ឥទំ បន និយមេន ឥត្ថិយា ឯវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឥត្ថិន្ទ្រិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ បុរិសិន្ទ្រិយេបិ. ឥត្ថិយា ភាវោ, ឥត្ថីតិ ភវតិ ឯតេន ចិត្តំ, អភិធានំ វាតិ ឥត្ថិភាវោ. បដិសន្ធិសមុដ្ឋិតោតិ បដិសន្ធិយំយេវ សមុដ្ឋិតោ, បដិសន្ធិចិត្តេន សហ ឯកក្ខណេ សមុដ្ឋិតោ. ឯតេន ឋបេត្វា លិង្គបរិវត្តនំ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ វិយ ឥមស្ស អបាតុភាវមាហ. យញ្ចេតំ ឥត្ថិលិង្គាទីតិ យំ បនេតំ ឥន្ទ្រិយផលភូតំ ឥត្ថិលិង្គាទិ. អាទិ-គ្គហណេន ឥត្ថិនិមិត្តឥត្ថិកុត្តឥត្ថាកប្បានំ សង្គហោ. តត្ថ វិសទអវិសទហត្ថបាទាទិតា សណ្ឋានំ ឥត្ថិលិង្គំ. ឥត្ថីនញ្ហិ ហត្ថបាទគីវាឧរអាទិសណ្ឋានំ ន បុរិសានំ វិយ ហោតិ. តថា ហិ តាសំ ហេដ្ឋិមកាយោ វិសទោ, ឧបរិមកាយោ អវិសទោ, ហត្ថបាទា ខុទ្ទកា, មុខំ ខុទ្ទកំ, ថនមំសា អវិសទា, តា និម្មស្សុទាឋិកា. កេសពន្ធវត្ថគ្គហណញ្ច ឥត្ថិនិមិត្តំ. ទហរកាលេបិ សុប្បកមុសលកាទីហិ កីឡា មកចិវាកេន សុត្តកន្តនន្តិ ច ឯវមាទិ ឥត្ថិកុត្តំ, ឥត្ថិកិរិយាតិ អត្ថោ. អវិសទដ្ឋានគមនាទិអាការោ ឥត្ថាកប្បោ. បុរិសម្បិ ហិ អវិសទំ ទិស្វា មាតុគាមោ វិយ តិដ្ឋតិ និបជ្ជតិ និសីទតិ ខាទតិ ភុញ្ជតីតិ វទន្តិ. ឥទំ បន ឥត្ថិលិង្គាទិបរិទីបនំ អកុសលន្តិ វត្វា អញ្ញថាបិ វណ្ណេន្តិ អាចរិយា. កថំ? យោនិបទេសោ ឥត្ថិលិង្គំ, សរាធិប្បាយា ឥត្ថិនិមិត្តំ, អវិសទដ្ឋានគមនាទយោ ឥត្ថិកុត្តំ, ឥត្ថិសណ្ឋានំ ឥត្ថាកប្បោតិ. ឯត្ថ ច អធិប្បាយោ នាម បុរិសស្មិំ មេថុនតណ្ហា. សា ហិ តាសំ និច្ចំ ពលវតរា បវត្តតិ, អតោ សាបិ ឥត្ថីតិ សញ្ជាននស្ស និមិត្តតាយ ‘‘ឥត្ថិនិមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. កិញ្ចាបិ ឥត្ថីតិ សញ្ញាណស្ស និមិត្តតាយ កុត្តាកប្បានម្បិ និមិត្តេយេវ អន្តោគធតា, តថាបិ តេសំ វិសុំ គហណតោ សរាធិប្បាយា ឯវ និមិត្តភាវេន អធិប្បេតា.

៦៦៥. កិំ បនេតំ ឥត្ថិលិង្គាទិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ វិយ បដិសន្ធិសមុដ្ឋិតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ចេវា’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ ហិ ឥត្ថិលិង្គាទីនិ យថាសកំ កម្មាទិនា បច្ចយេន សមុដ្ឋហន្តិ, យេភុយ្យេន បន ឥត្ថិន្ទ្រិយសហិតេយេវ សន្តានេ តំតទាការា ហុត្វា សម្ភវន្តិ, ឥតរត្ថ ច ន ភវន្តីតិ តេសំ តព្ភាវភាវិតំ ឧបាទាយ ‘‘ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ចេវ ជាយន្តី’’តិ វុត្តានិ. ឯវញ្ច កត្វា វក្ខតិ ‘‘ឥត្ថិ…បេ… ការណភាវបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ. ឦទិសេនេវ ការណភាវសង្ខាតេន អធិបតិភាវេន តស្ស ឥន្ទ្រិយតា វុត្តា ឥន្ទ្រិយសហិតេ សន្តានេ ឥត្ថិលិង្គាទិអាការរូបបច្ចយានំ អញ្ញថា អនុប្បាទនតោ, ន បន ឥន្ទ្រិយាទិបច្ចយសម្ភវតោ. តថា ហេតំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ វិយ ឯកកលាបគតានំ អាហារោ វិយ កលាបន្តររូបានំ ឧបត្ថម្ភកមនុបាលកំ វា ន ហោតិ. ឯវញ្ច កត្វា ជីវិតិន្ទ្រិយអាហារានំ វិយ ឥមស្ស ឥន្ទ្រិយបច្ចយតា, អត្ថិអវិគតបច្ចយតា ច បាឡិយំ ន វុត្តា. យស្មា បច្ចយន្តរាធីនានិ ឥត្ថិលិង្គាទីនិ, តស្មា យត្ថស្ស អាធិបច្ចំ, តំសទិសេសុ មតចិត្តកតរូបេសុបិ តំសណ្ឋានតា ទិស្សតិ. យស្មា បនេតេ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ច ជាយន្តាបិ គព្ភសេយ្យកានំ បដិសន្ធិយំ ន សមុដ្ឋហន្តិ, បវត្តេយេវ សមុដ្ឋហន្តិ, តស្មា អាហ ‘‘បវត្តេ…បេ… បដិសន្ធិយ’’ន្តិ.

៦៦៦-៧. សំសេទជឱបបាតិកានំ បន កិញ្ចិ ឥត្ថិន្ទ្រិយេន សហ បដិសន្ធិយមេវ និព្ពត្តតិ. ន ចាតិ ច-ការោ វចនីយន្តរសមុច្ចយេ. ‘‘កិញ្ចា’’តិ ឥមស្ស អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា លិង្គាទិអាការេសុ រូបេសុ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ, តស្មា អាហ ‘‘ឥត្ថិលិង្គាទយោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តី’’តិ. យស្មា បន តតោ អញ្ញានិ យថាយោគំ សោតវិញ្ញេយ្យានិ ចេវ មនោវិញ្ញេយ្យានិ ច, តស្មា វុត្តំ ‘‘ន វា’’តិ. យថាវុត្តោ បបញ្ចោ បុរិសិន្ទ្រិយេបិ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោតិ អតិទេសំ ករោន្តោ អាហ ‘‘ឯសេវា’’តិអាទិ. សេសេបីតិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ ឥតោ សេសេសុ សព្ពេសុបីតិ កទាចិ កោចិ ចិន្តេយ្យាតិ អាហ ‘‘បុរិសិន្ទ្រិយេ’’តិ. បឋមកប្បានន្តិ បឋមកប្បិកនរានំ. តេសញ្ហិ អាភស្សរលោកតោ ចវិត្វា ឥធូបបន្នានំ ទីឃស្ស កាលស្ស អច្ចយេន ឱឡារិកំ អាហារំ អាហរតំ មុត្តករីសេសុ សញ្ជាតេសុ តេសំ និក្ខមនត្ថាយ វណមុខានិ ភិជ្ជន្តិ, បុរិសស្ស បុរិសភាវោ, ឥត្ថិយា ច ឥត្ថិភាវោ បាតុរហោសិ. តថា ហិ បុរិមត្តភាវេសុ បវត្តឧបចារឈានានុភាវេន យាវ សត្តសន្តានេ កាមរាគវិក្ខម្ភនវេគោ ន បដិបស្សម្ភតិ, ន តាវ ពលវកាមរាគូបនិស្សយានិ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានិ បាតុរហេសុំ. យទា បនស្ស វិច្ឆិន្នតាយ ពលវកាមរាគោ លទ្ធាវសរោ អហោសិ, តទា តទូបនិស្សយានិ តានិ សត្តានំ សន្តានេ សញ្ជាយន្តិ.

៦៦៨. បរតោតិ បឋមកប្បតោ អបរភាគេ. បវត្តេ…បេ… បរិវត្តតីតិ យថា តំ សោរេយ្យកសេដ្ឋិបុត្តស្ស វិយាតិ អធិប្បាយោ. អបិ-សទ្ទេន បឋមបារាជិកាយំ វិនីតវត្ថុបាឡិយំ អាគតភិក្ខុស្ស, ភិក្ខុនិយា វិយ ច បដិសន្ធិយំ សមុដ្ឋិតស្សបិ បវត្តេ បរិវត្តនំ ទីបេតិ. យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភូតំ ហោតិ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរិស្សា ភិក្ខុនិយា បុរិសលិង្គំ បាតុភូតំ ហោតី’’តិ (បារា. ៦៩).

យស្ស បន បដិសន្ធិយំ ទ្វីសុ ឯកម្បិ ន សមុដ្ឋិតំ, សោ អភាវកោ នាម, តស្ស បវត្តិយម្បិ ឥន្ទ្រិយុប្បត្តិ ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦៦៩. កិំ បនេតស្ស ឧភយស្សបិ និព្ពត្តិយា, វិនាសនស្ស ច ការណំ, យតោ ឥទំ សមុដ្ឋាតិ, បរិវត្តតីតិ ច វុច្ចតីតិ ឥមំ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘មហតា បាបកម្មេនា’’តិអាទិ. តត្ថ មហតាតិ បរទារិកកម្មាទិនា មហាពលេន. បាបកម្មេន ឧបនិស្សយភូតេន. មហតា កុសលេនេវាតិ ឥទំ សុគតិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទុគ្គតិយំ បន ឧភយម្បិ អកុសលកម្មេនេវ ជាយតិ.

៦៧០. ឥន្ទ្រិយេ វិនដ្ឋេ ឯកន្តេនេវ លិង្គម្បិ វិនស្សតេវាតិ អាហ ‘‘ឥត្ថិលិង្គំ វិនស្សតី’’តិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ ទដ្ឋព្ពោ – ឥមេសុ ទ្វីសុ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧត្តមំ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ហីនំ, បុរិសិន្ទ្រិយស្ស អន្តរធានំ មហន្តេន អកុសលេន កម្មេន ហោតិ, សមុដ្ឋានំ មហន្តេន កុសលកម្មេន, ឥត្ថិន្ទ្រិយស្ស អន្តរធានំ ទុព្ពលាកុសលេន, សមុដ្ឋានម្បិ ទុព្ពលកុសលេន, ទុគ្គតិយំ បន ឧភយស្សាបិ អន្តរធានំ, សមុដ្ឋានញ្ច អកុសលេនេវ ហោតីតិ. យទិ សុគតិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយម្បិ កុសលេនេវ និព្ពត្តតិ, កថញ្ចរហិ ‘‘បរទារិកកម្មំ កត្វា និរយេ បច្ចិត្វា តេនេវ បាបកម្មេន បញ្ចសតក្ខត្តុំ មនុស្សលោកេ ឥត្ថី ហុត្វា និព្ពត្តតី’’តិអាទិវចនន្តិ? នាយំ វិរោធោ និស្សន្ទផលវសេន វុត្តត្តា. តថា ហិ បដិសន្ធិយំ តាវ បុរិសិន្ទ្រិយនិព្ពត្តនារហម្បិ កម្មំ កទាចិ បរទារិកាទិនា ពលវបាបកម្មេន បដិពាហិតសាមត្ថិយំ អស្ស, តទា អត្តនោ បុរិសិន្ទ្រិយនិព្ពត្តនេ អសមត្ថតាយ ឥត្ថិន្ទ្រិយមេវ និព្ពត្តេតិ. បវត្តិយំ បន អត្តនោ ពលវភាវេន ឥត្ថិន្ទ្រិយូបនិស្សយំ បរទារិកមកុសលកម្មំ បដិពាហិត្វា បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ បុរិសិន្ទ្រិយំ សមុដ្ឋាបេន្តំ កទាចិ លទ្ធសាមគ្គិតាសញ្ជាតពលវិសេសេន បរទារិកាទិនា កម្មេន បដិពាហិតសាមត្ថិយំ ភវេយ្យ, តទា អត្តនោ ទុព្ពលតាយ បុរិសិន្ទ្រិយំ ន និព្ពត្តេតិ, ឥត្ថិន្ទ្រិយមេវ និព្ពត្តេតិ. ឯវំ បរទារិកាទិកម្មូបនិស្សយេន ឥត្ថិន្ទ្រិយស្ស និព្ពត្តនតោ តំ តេន និព្ពត្តិតំ កត្វា វុច្ចតិ.

៦៧១-២. យទា បន តំ កម្មំ បុន សាមគ្គិបដិលាភតោ, បរិក្ខីណបាបកម្មតាយ វា ពលវប្បត្តំ អភវិស្ស, តទា ទិន្នវេធំ វិយ រុក្ខំ តទបគមេ អត្តនោ ពលានុរូបំ បុរិសិន្ទ្រិយំ និព្ពត្តេតិ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បន អត្តនោ ការណាភាវតោ នុប្បជ្ជតិ. ឧភយស្ស បន និព្ពត្តិយម្បិ វិសទិសិន្ទ្រិយនិព្ពត្តនតោ បុរេ សត្តរសមចិត្តស្ស ឋិតិកាលមុបាទាយ តំតំសមុដ្ឋាបកកម្មំ តំ តំ ឥន្ទ្រិយំ ន ជនេតិ. សត្តរសមចិត្តេន សហ ឧប្បន្នំ វិសទិសិន្ទ្រិយុប្បត្តិតោ បុរិមចិត្តេន សហ និរុជ្ឈតិ. យទិ ហិ សត្តរសមចិត្តុប្បាទតោ បរម្បិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឥតរំ នុប្បជ្ជតិ ឯកស្មិំ សន្តានេ ទ្វិន្នំ សហុប្បត្តិយា អនិច្ឆិតត្តា. តេនេវ ហិ ‘‘យស្ស វា បន បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៨) ឥមស្មិំ បញ្ហេ ‘‘នោ’’តិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៨) បដិក្ខេបោ កតោតិ. ឯវញ្ច កត្វា វក្ខតិ ‘‘ឧភតោព្យញ្ជនស្សាបី’’តិអាទិ. ឯកស្មិញ្ច និរុទ្ធេ តប្បដិពទ្ធានិ លិង្គាទីនិ កតិបយទិវសេហិ និរុជ្ឈន្តិ, តេសុ និរុទ្ធេសុ ឥតរានិ អនុក្កមេន ជាយន្តីតិ អាចរិយា. ឥត្ថិនិមិត្តុប្បាទកកម្មតោ, បុរិសនិមិត្តុប្បាទកកម្មតោ វាតិ ឧភតោ ទុវិធំ ព្យញ្ជនមស្សាតិ ឧភតោព្យញ្ជនោ. តស្សាបីតិ យស្ស ទុវិធំ ព្យញ្ជនមត្ថិ, តស្សាបិ ឯកមេវ ឥន្ទ្រិយំ សិយា, កិំ បន ឥតរស្សាតិ ទស្សេតិ.

ននុ ច ទុវិធេ ព្យញ្ជនេ សតិ ឥន្ទ្រិយទ្វយេនាបិ ភវិតព្ពំ, ព្យញ្ជនញ្ហិ តំ តំ ឥន្ទ្រិយំ បដិច្ច ជាយតីតិ? សច្ចំ ជាយតិ, ឯត្ថាបិ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ច ឥត្ថិនិមិត្តមេវ យាវជីវំ បវត្តតិ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ បដិច្ច បុរិសនិមិត្តមេវ, ឥតរំ បន ន តស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយហេតុតោ ជាយតិ. តំ បន យេន ការណេន ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិ អនុយោគំ កត្វា ‘‘ន ចាភាវោ’’តិអាទិនា សោធនំ តុ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេតិ ឯកស្មិំយេវ ឥន្ទ្រិយេ សតិ. អភាវោ ចាតិ យំ បដិច្ច ជាយតិ, តស្ស អភាវតោ បុរិសឧភតោព្យញ្ជនស្ស ឥត្ថិព្យញ្ជនាភាវោ, ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនស្ស បុរិសព្យញ្ជនាភាវោតិ អត្ថោ. ន ចាភាវោ សិយាតិ នេវ ទុតិយព្យញ្ជនស្ស អភាវោ សិយា. ន តំ ព្យញ្ជនការណន្តិ តំ ឥន្ទ្រិយំ ទុតិយព្យញ្ជនការណំ ន ហោតិ. កស្មា? សទា អភាវតោ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនស្ស ហិ យទា ឥត្ថិយា រាគចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា បុរិសព្យញ្ជនំ បាកដំ ហោតិ, ឥត្ថិព្យញ្ជនំ បដិច្ឆន្នំ គុឡ្ហំ ហោតិ, តថា ឥតរស្ស ឥតរំ. យទិ ច តេសំ ឥន្ទ្រិយំ ទុតិយព្យញ្ជនការណំ ភវេយ្យ, សទាបិ ព្យញ្ជនទ្វយំ តិដ្ឋេយ្យ, ន បន តិដ្ឋតិ, តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ‘‘ន តស្ស តំ ព្យញ្ជនការណ’’ន្តិ. កិញ្ចរហិ ការណន្តិ ចេ? អាហ ‘‘តស្សា…បេ… ការណ’’ន្តិ. តត្ថ កម្មសហាយន្តិ បុរិមភវសិទ្ធស្ស ឥន្ទ្រិយនិព្ពត្តកកម្មស្ស សហាយំ. រាគចិត្តន្តិ ឥត្ថិយា បុរិសស្មិំ, បុរិសស្ស ឥត្ថិយំ វា ឧប្បន្នំ មេថុនរាគចិត្តំ. តស្មិញ្ហិ ឧប្បន្នេ តំ បាកដំ ហោតិ, តស្មិំ បដិប្បស្សទ្ធេ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ. យស្មា បនិមស្ស ឯកមេវ ឥន្ទ្រិយំ ហោតិ, តស្មា ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ សយម្បិ បរំ ឧទ្ទិស្ស គព្ភំ គណ្ហាតិ, អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បរម្បិ គណ្ហាបេតិ. សោ ហិ ឥត្ថិន្ទ្រិយវន្តតាយ សយំ គណ្ហាតិ, បរេសុ ឧបក្កមករណតោ បរំ គណ្ហាបេតិ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោ បរេសុ ឧបក្កមករណតោ បរំ គព្ភំ គណ្ហាបេតិ, សយំ បន បុរិសិន្ទ្រិយវន្តតាយ គព្ភំ ន គណ្ហាតិ.

យស្មា ឥត្ថិន្ទ្រិយេ សតិ ឥត្ថិលិង្គាទយោ ហោន្តិ, តេសុ ច សន្តេសុ ឥត្ថីតិ បកាសោ ហោតិ, តស្មា តំ តស្ស បកាសនការណន្តិ អាហ ‘‘ឥត្ថីតិ បកាសនរស’’ន្តិ. ទុវិធម្បិ បនេតំ ឥន្ទ្រិយំ កាយបសាទោ វិយ សកលសរីរព្យាបកមេវ, ន ចស្ស កាយបសាទេន សង្ករោ លក្ខណភេទតោ, និស្សយភេទតោ ច.

៦៧៣. សហជរូបបរិបាលនលក្ខណន្តិ យថា អត្តនា សហជាតរូបានិ តីសុ ខណេសុ បវត្តន្តិ, ឯវំ អនុបាលនលក្ខណំ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឯកន្តកម្មជត្តា សហជគ្គហណេនេវ អនុបាលេតព្ពានម្បិ កម្មជភាវោវ សិទ្ធោតិ កម្មជគ្គហណំ ន កតំ. យថាសកំ ខណត្តយមត្តដ្ឋាយីនម្បិ កម្មជរូបានំ បវត្តិហេតុភាវេនេវ តំ អនុបាលកំ. តេនាហ ‘‘តេសំ បវត្តនរស’’ន្តិ. បវត្តនញ្ចេត្ថ វុត្តនយេន តេសំ យាបនំ ឋបនំ ឋិតិហេតុកតា. ន ហិ កម្មជានំ កម្មមេវ ឋិតិហេតុ ភវិតុំ សក្កោតិ អាហារជាទីនំ អាហារាទិ វិយ. កិំ ការណំ? តង្ខណាភាវតោ. កម្មញ្ហិ និរុទ្ធំ រូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តតោ តំសមុដ្ឋានរូបានិ មតបិតិកា វិយ បុត្តា ចូឡបិតុអាទិនិស្សយេន អញ្ញនិស្សយេនេវ បវត្តន្តិ, អញ្ញញ្ច តេសំ យាបនសមត្ថំ នត្ថិ អញ្ញត្រ ជីវិតិន្ទ្រិយេនាតិ តទេវ តេសំ បវត្តនរសំ. អាហារជាទយោ បន ធរមានកបិតិកា វិយ បុត្តា អញ្ញនិរបេក្ខា សកសកបច្ចយវសេនេវ បវត្តន្តិ. អាហារាទយោ ហិ អត្តនោ អត្ថិក្ខណេយេវ រូបានិ សមុដ្ឋាបេត្វា តេសំ ឋិតិបវត្តិយាវ តិដ្ឋន្តិ, តតោ តំសមុដ្ឋានានិ ជីវិតិន្ទ្រិយនិរបេក្ខានិ. សេសានិបិ តំតំបច្ចយវសេនេវ តិដ្ឋន្តីតិ ន អញ្ញំ ឋបនការណំ បច្ចាសីសន្តិ. កម្មសមុដ្ឋានម្បិ ចេតំ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយេវ អនុបាលកំ. យាបេតព្ពានិ បវត្តេតព្ពានិ សហជាតភូតានិ បទដ្ឋានមេតស្សាតិ យាបេតព្ពភូតបទដ្ឋានំ.

៦៧៤. មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឋបេត្វា អរូបាវចរវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុំ អវសេសា មនោវិញ្ញាណធាតុ. តេនាហ ‘‘បញ្ចវោការេ’’តិ. បញ្ចវោការេ មនោធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុយោ ច យំ រូបំ និស្សាយ បវត្តន្តិ, តំ ‘‘វត្ថូ’’តិ បវុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. បញ្ចវោការេតិ ច វិសេសនំ មនោវិញ្ញាណធាតុវសេន កតំ, មនោធាតុ បន ចតុវោការភវេ នត្ថេវ. បាឡិយំ អនាគតស្សាបិ ហទយវត្ថុនោ អាគមតោ, យុត្តិតោ ច អត្ថិភាវោ វិញ្ញាតព្ពោ. តត្ថ អាគមោ តាវ –

‘‘យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច បវត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨) –

ឯវមាទិ បដ្ឋានវចនំ. យុត្តិ បន ឯវំ វេទិតព្ពា – និប្ផន្នឧបាទាយរូបនិស្សយំ ធាតុទ្វយំ បញ្ចវោការភវេ រូបបដិពទ្ធវុត្តិត្តា. យំ យញ្ហិ រូបបដិពទ្ធវុត្តិ, តំ តំ និប្ផន្នឧបាទាយរូបនិស្សយំ ទិស្សតិ យថា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. តត្ថ ន តាវ រូបាយតនាទីនំ, ឱជាយ ច តន្និស្សយតា យុជ្ជតិ ឥន្ទ្រិយបដិពទ្ធតោ ពហិបិ តេសំ បវត្តិទស្សនតោ, នាបិ ឥត្ថិន្ទ្រិយបុរិសិន្ទ្រិយានំ តទុភយវិរហិតេ អភាវកសន្តានេបិ ធាតុទ្វយទស្សនតោ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្សាបិ សហជបរិបាលនលក្ខណកិច្ចន្តរំ វិជ្ជតីតិ ន តន្និស្សយតា យុជ្ជតិ. តញ្ហិ កិច្ចន្តរេ បសុតំ ន ឥមាសំ និស្សយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, តស្មា បារិសេសតោ តេសំ និស្សយោ ហទយវត្ថុ នាម អត្ថីតិ វិញ្ញាតព្ពំ. ហោតុ តាវ ធាតុទ្វយនិស្សយោ វត្ថុ, ឧបាទាយរូបញ្ច, តំ បនេតំ កម្មសមុដ្ឋានំ បដិនិយតកិច្ចំ ហទយប្បទេសេ ឋិតមេកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កថមេតំ វិញ្ញាយតីតិ? វុច្ចតេ – វត្ថុរូបភាវតោ កម្មសមុដ្ឋានំ ចក្ខុ វិយ. យញ្ហិ វិញ្ញាណស្ស វត្ថុភូតំ រូបំ, តំ កម្មសមុដ្ឋានំ យថា ចក្ខុបសាទោ, តតោ ឯវ បដិនិយតកិច្ចំ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពំ ចេតសា សមន្នាហរិត្វា កិញ្ចិ ចិន្តេន្តស្ស ហទយប្បទេសស្ស ខិជ្ជនតោ តត្ថេទំ តិដ្ឋតីតិ វិញ្ញាយតិ. យថាហុ អាចរិយា –

‘‘កម្មជំ វត្ថុភាវា តំ, ចក្ខុំវ និយតក្រិយំ;

ចិន្តាយ ច ឧរោខេទា, តត្រ តិដ្ឋន្តិ វិជានិយ’’ន្តិ.

យទិ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយភូតំ ហទយវត្ថុ នាម អត្ថិ, កស្មា បនេតំ រូបកណ្ឌេ ន វុត្តំ. ន ហិ លព្ភមានស្ស អវចនេ ការណំ អត្ថីតិ? នោ នត្ថិ ការណន្តរសម្ភវតោ. កិំ បន តំ ការណំ? ទេសនាភេទោ. យថា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឯកន្តតោ ចក្ខាទិនិស្សយានិ, ន ឯវំ មនោវិញ្ញាណំ ឯកន្តេន ហទយវត្ថុនិស្សិតំ បញ្ចវោការភវេយេវ តន្និស្សយត្តា, ឯកន្តេន និស្សិតវសេនេវ ច វត្ថុទេសនា បវត្តា. ‘‘អត្ថិ រូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថុ, អត្ថិ រូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ន វត្ថូ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៥៨៤) ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ និស្សិតេហិ វិសេសិតត្តា. យម្បិ ឯកន្តេន ហទយវត្ថុនិស្សយំ តស្ស វសេន ‘‘អត្ថិ រូបំ មនោវិញ្ញាណស្ស វត្ថូ’’តិអាទិនា ទុកាទីសុ វុច្ចមានេសុ ន តទនុគុណា អារម្មណទុកាទយោ សម្ភវន្តិ. ន ហិ ‘‘អត្ថិ រូបំ មនោវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ, អត្ថិ រូបំ ន មនោវិញ្ញាណស្ស អារម្មណ’’ន្តិ សក្កា វត្តុន្តិ វត្ថារម្មណទុកា ភិន្នគតិកា សិយុំ, ន ឯករសា ទេសនា ភវេយ្យ, ឯករសញ្ច ទេសនំ ទេសេតុំ តត្ថ ភគវតោ អជ្ឈាសយោ, តស្មា តត្ថ ហទយវត្ថុ ន វុត្តំ, ន អលព្ភមានត្តា. ឯសា ហិ ភគវតោ បកតិ, យំ ឯករសេនេវ ទេសនំ ទេសេតុំ លព្ភមានស្សាបិ កស្សចិ អគ្គហណំ. តថា ហិ និក្ខេបកណ្ឌេបិ ចិត្តុប្បាទវិភាគេន អវុច្ចមានត្តា អវិតក្កាវិចារបទវិសជ្ជនេ វិតក្កោ វិចារោ ចាតិ វត្តុំ ន សក្កាតិ អវិតក្កវិចារមត្តបទវិសជ្ជនេ លព្ភមានោបិ វិតក្កោ ន ឧទ្ធដោ, អញ្ញថា ‘‘វិតក្កោ ចា’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ. និស្សយភាវតោ ឧបរិ អារោបេត្វា វហន្តំ វិយ បច្ចុបដ្ឋាតីតិ ឧព្ពាហនបច្ចុបដ្ឋានំ.

៦៧៥. ចតូសុ អាហារេសុ ឥធ រូបាធិការតោ កពឡីការោ អាហារោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘អាហារតាតិ កពឡីការោ អាហារោ’’តិ. តត្ថ កពឡំ ករីយតីតិ កពឡីការោ. អាហរីយតីតិ អាហារោ, កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរីយតីតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច សវត្ថុកំ កត្វា អាហារំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. កពឡីការាហារស្ស បន ឱជា ឥធ អាហារោ នាម. តេនាហ ‘‘យាយ ឱជាយា’’តិអាទិ. សោ ច រូបាហរណសភាវោ ឧបត្ថម្ភនពលករោ អង្គមង្គានុសារីរសាហរណភូតោ ភូតនិស្សិតោ ឯកោ វិសេសោ. ពាហិរាហារបច្ចយំ បដិលភិត្វា ឯវ អជ្ឈត្តិកាហារោ រូបំ ឧប្បាទេតីតិ អយំ អជ្ឈត្តិកាហារស្ស ឧបនិស្សយភាវេនាបិ រូបំ អាហរតីតិ អាហ ‘‘ឱជដ្ឋមកំ រូបំ អាហរតី’’តិ. ឱជា អដ្ឋមី យស្ស តំ ឱជដ្ឋមកំ. យាយ ឱជាយាតិ អត្តនោ ឧទយានន្តរំ រូបជននតោ ឱជាសង្ខាតាយ ឱទនកុម្មាសាទិវត្ថុគតាយ យាយ ផរណឱជាយ. យត្ថ យត្ថាតិ យម្ហិ យម្ហិ ជនបទេ, នគរាទីសុ ច. ‘‘កពឡីការោ អាហារោ’’តិ បវុច្ចតិ តព្ពត្ថុកត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៦៧៦. កិំ បន វត្ថុនោ កិច្ចំ, កិំ ឱជាយាតិ ចេ? បរិស្សយហរណំ វត្ថុស្ស កិច្ចំ, បាលនំ ឱជាយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្នបានាទិក’’ន្តិអាទិ. អគ្គិំ ហរតិ កម្មជន្តិ កម្មជតេជំ គណ្ហាតិ. អន្តោកុច្ឆិយញ្ហិ ឱទនាទិវត្ថុស្មិំ អសតិ កម្មជតេជោ ឧដ្ឋហិត្វា ឧទរបដលសង្ខាតមុបាទិន្នរូបំ គណ្ហាតិ, ‘‘ឆាតោម្ហិ, អាហារំ មេ ទេថា’’តិ វទាបេតិ, ភុត្តកាលេ ឧទរបដលំ មុញ្ចិត្វា អនុបាទិន្នកវត្ថុំ គណ្ហាតិ, អថ សត្តោ ឯកគ្គោ ហោតិ. យថា ហិ ឆាយារក្ខសោ ឆាយាបវិដ្ឋំ ទិស្វា គហេត្វា ទេវសង្ខលិកាយ ពន្ធិត្វា អត្តនោ ភវនេ មោទន្តោ ឆាតកាលេ អាគន្ត្វា សីសេ ទំសតិ, សោ ទដ្ឋត្តា វិរវតិ, តំ វិរវំ សុត្វា សចេ អញ្ញេបិ មនុស្សា អាគច្ឆន្តិ, សោ អាគតាគតេ គហេត្វា ខាទិត្វា សកភវនេ មោទតិ, ឯវំ យំ យំ អន្នបានាទិកំ វត្ថុ, តំ តំ កម្មជតេជោ គហេត្វា ជីរាបេត្វា បុន ឧទរបដលំ គណ្ហាតិ, តស្មា អន្នបានាទិកំ វត្ថុ អត្តនោ ឧទរបដលំ បវិដ្ឋកាលេ ឧបាទិន្នកាយំ គហេត្វា ឋិតំ តតោ មោចេត្វា អត្តានំ គណ្ហាបនវសេន តំ អត្តនោ សន្តិកំ ហរតិ. កេវលន្តិ ឱជាវិយុត្តំ វត្ថុ ជីវិតំ កម្មជភូតំ តំ បាលេតុំ ន សក្កោតិ.

៦៧៧. ឱជា…បេ… បាចកន្តិ ឱជា ជីវិតំ បាលេតុំ សក្កោតិ, កម្មជំ តេជំ ហរិតុំ ន សក្កោតិ អាមាសយស្ស អបុណ្ណតោតិ អធិប្បាយោ. ឧបត្ថម្ភនបច្ចុបដ្ឋានោតិ ឱជដ្ឋមករូបហរណវសេនេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឧបត្ថម្ភនវសេន បច្ចុបដ្ឋាតិ. កាយេនាតិ រូបកាយេន. អត្តនោ ភាវន្តិ អត្តនោ អធិប្បាយំ. វិញ្ញាបេន្តានន្តិ បរេសំ សញ្ញាបេន្តានំ. កាយគ្គហណានុសារេនាតិ ផន្ទមានកាយគតវណ្ណស្ស គហណភូតានំ ចក្ខុទ្វារិកជវនានន្តរប្បវត្តានំ និច្ឆយគ្គហណសង្ខាតានំ មនោទ្វារិកជវនានំ អនុស្សរណេន តេសំ អនន្តរន្តិ អត្ថោ. បញ្ចទ្វារេ ហិ រូបាទិអារម្មណេ អាបាថគតេ យថាបច្ចយំ កុសលាកុសលជវនេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ មនោទ្វារិកជវនំ តទេវារម្មណំ កត្វា ភវង្គំ ឱតរតិ, បុន តស្មិំយេវ ទ្វារេ វិសយំ វវត្ថាបេត្វា ជវនំ ភវង្គំ ឱតរតិ, តស្មា ចក្ខុទ្វារិកជវនានន្តរប្បវត្តានំ ទ្វិន្នំ ជវនវារានមនន្តរំ តតិយវារេ បវត្តាយ មនោទ្វារជវនវីថិយា ឯវ គហិតាយ ឯតាយ ករណភូតាយ ចតុត្ថវារេ មនោទ្វារេ ជវនេនេវ ភាវោ វិញ្ញាយតិ. ឯតេន វិញ្ញត្តិ-សទ្ទស្ស ករណសាធនតា វុត្តា. សយំ វាតិអាទិនា បន កម្មសាធនត្តមាហ.

ឯវំ វិញ្ញត្តិ-សទ្ទស្ស ការកទ្វយេ សម្ភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កាយ-សទ្ទេន សហ កម្មធារយសមាសំ ទស្សេតុំ, ‘‘កាយោ’’តិ វោហារស្ស វិញ្ញត្តិយម្បិ ច បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយេន សំវរោ’’តិអាទិសុត្តមាហ. កាយវិប្ផន្ទនេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តាតិ វិប្ផន្ទមានកាយេន ករណភូតេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុភាវតោ កាយេន វិញ្ញត្តីតិបិ កាយវិញ្ញត្តីតិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – វិញ្ញត្តិយា កាយវិប្ផន្ទនស្ស ហេតុភាវតោ តំហេតុកំ កាយវិប្ផន្ទនសង្ខាតំ កាយំ គហេត្វា អធិប្បាយជាននតោ វិញ្ញត្តិ អធិប្បាយវិញ្ញាបនស្ស ការណភាវេន គយ្ហតីតិ កាយេន អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតីតិ. តថា កាយវិប្ផន្ទនំ គហេត្វា តស្ស ការណមេត្ថ អត្ថីតិ វិញ្ញត្តិយា គយ្ហមានត្តា សយញ្ច កាយេន វិញ្ញាយតិ, តស្មា កាយេន វិញ្ញត្តីតិបិ កាយវិញ្ញត្តីតិ.

៦៧៨. ចិត្តជានិលធាតុយាតិ អភិក្កមាទិបវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុយា. អាការវិការតាតិ អាការភូតោ វិការោ. កស្ស បន សា អាការវិការតាតិ? សាមត្ថិយតោ វាយោធាតុអធិកានំ ចិត្តជមហាភូតានំ. កិំ តំ សាមត្ថិយំ? ចលនហេតុតា, ចិត្តជតា, ឧបាទាយរូបតា ច. អថ វា ចិត្តជានិលធាតុយា ឯកា អាការវិការតាតិ សម្ពន្ធោ. ន កេវលញ្ហិ សាមិវចនំ ចលនសម្ពន្ធាបេក្ខាយ ឯវ, អថ ខោ អាការវិការសម្ពន្ធាបេក្ខាយបីតិ.

យទិ ឯវំ, កថំ វិញ្ញត្តិយា ឧបាទាយរូបត្តំ. ‘‘ចិត្តជានិលធាតុយា’’តិ ហិ វចនេន វាយោធាតុយាវ អាការវិការតា វិញ្ញត្តិ អាបជ្ជតិ, ន ច ឯកភូតនិស្សិតំ ឧបាទាយរូបំ នាម អត្ថិ ‘‘ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៨៤) វចនតោតិ? នាយំ ទោសោ, ចតុន្នំ វិការតា ចតូសុ ឯកស្សបិ ហោតិ ចតុសាធារណធនំ វិយ. អនិលធាតុអធិកកលាបោ វា ឥធ ‘‘អនិលធាតូ’’តិ វុច្ចតិ, តទធិកេ តំវោហារតោ យថា សម្ភារធាតុយា អធិកភាវេន បថវីវោហារោ, តស្មា វាយោធាតុអធិកានំ ចិត្តជមហាភូតានំ ឯកា អាការវិការតា កាយវិញ្ញត្តីតិ ន កោចិ វិរោធោ. អធិកតា ចស្សា សាមត្ថិយតោ ទដ្ឋព្ពា, ន បមាណតោ. ឥតរថា ហិ តេសំ អវិនិព្ភោគវុត្តិតា ន យុជ្ជេយ្យ. អធិកតា ហិ អត្តនោ អធិកវសេន ឥតរេហិ វិនិព្ភោគប្បវត្តិតោ ហោតិ. សាមត្ថិយាធិកញ្ច ការណានុការិតាយ. ការណញ្ហិ អភិក្កមាទិបវត្តកំ ចិត្តំ, តំ ចលនាធិប្បាយសភាវំ តតោ សមុដ្ឋិតេ កលាបេ អនុករោន្តេ វាយោធាតុយា ឯវ អធិកត្តំ យុត្តន្តិ. កេចិ បន ‘‘វាយោធាតុយា ឯវ អាការវិការតា’’តិ គណ្ហន្តិ, តេសំ មតេន ឧបាទារូបត្តំ ទុរូបបន្នំ. ន ហិ ឯកស្ស វិការោ ចតុន្នំ ឧបាទារូបន្តិ សក្កា វត្តុំ.

កីទិសី បនាយំ វិការតាតិ អាហ ‘‘សហជាតស្ស រូបស្ស ចលនេ ហេតូ’’តិ. តត្ថ សហជាតស្សាតិ អត្តនា សហជាតស្ស. យស្មា ឧតុចិត្តាហារជានំ ចលនំ ចិត្តជរូបសម្ពន្ធេនេវ ហោតិ, នទីសោតចលនេន តត្ថ បក្ខិត្តសុក្ខគោមយបិណ្ឌាទីនំ វិយ. វិញ្ញត្តិវសេន បន ចិត្តជានមេវ ចលនំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សហជាតស្សា’’តិ. រូបស្សាតិ រូបកាយស្ស. ចលនេតិ សន្ថម្ភនសន្ធារណចលនសង្ខាតេ ចលិតភាវេ. សន្ថម្ភនាទិកម្បិ ហិ ចលនាភិមុខតាយ ចលនន្តិ យុជ្ជតិ. ហេតូតិ ហេតុភូតា សហការីការណភូតា. ឯត្តាវតា ច កិំ វុត្តំ ហោតិ? កាយវិញ្ញត្តិ នាម នេវ ផន្ទមានរូបកាយោ, ន ច ផន្ទមានា វាយោធាតុ, អថ ខោ មហន្តំ បាសាណំ ឧក្ខិបន្តស្ស សព្ពថាមេន គហណកាលេ សរីរស្ស ឧស្សាហនវិការោ វិយ រូបកាយស្ស បរិប្ផន្ទនបច្ចយភាវេន លព្ភមានោ ឯកោ អាការវិការោ កាយវិញ្ញត្តិ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ននុ ច ផន្ទមានវណ្ណាទិវិនិមុត្តោ កោចិ វិការោ អត្ថិ, តស្ស វណ្ណគ្គហណានន្តរំ គហណំ ហោតីតិ កថមេតំ វិញ្ញាយតីតិ? អធិប្បាយគ្គហណតោ. ន ហិ វិញ្ញត្តិវិការរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ អធិប្បាយគ្គហណំ ទិដ្ឋំ, ហត្ថចលនាទីសុ បន ទិដ្ឋំ, តស្មា ផន្ទមានវណ្ណាទិវិនិមុត្តោ កោចិ វិការោ អត្ថិ អធិប្បាយស្ស វិញ្ញាបកោតិ សម្បដិច្ឆិតព្ពមេតំ ឯកន្តេន. ញាបកោ ច ហេតុ សយំ គហិតោយេវ អត្តនោ ញាបេតព្ពមត្ថំ ញាបេតិ, ន វិជ្ជមានមត្តេនាតិ. ញាបេតព្ពវណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិការគ្គហណម្បិ អនុមានតោ សិទ្ធំ. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘វិសយត្តមនាបន្នា,

សទ្ទា នេវត្ថពោធកា;

ន សត្តាមត្តតោ អត្ថេ,

តេ អញ្ញាតា បកាសកា’’តិ.

យទិ វិការគ្គហណមេវ ការណមធិប្បាយគ្គហណស្ស, កស្មា អគ្គហិតសង្កេតានំ អធិប្បាយគ្គហណំ ន ហោតីតិ? ន កេវលំ វិការគ្គហណមេវ អធិប្បាយស្ស គហណស្ស ការណំ, អថ ខោ បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណញ្ច ឥមស្ស ឧបនិស្សយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ហិ អរញ្ញេ ឧទកតិត្ថេ ឧស្សាបេត្វា ឋបិតគោសីសាទីនិ ឧទកនិមិត្តានិ ទិស្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារជវនវីថិយា គោសីសាទីនំ ឧទកសហចារីបការសញ្ញាណាការំ គហេត្វា ‘‘ឧទកមេត្ថ អត្ថី’’តិ ជាននំ, ឯវំ ផន្ទមានវណ្ណំ គហេត្វា តទនន្តប្បវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារវីថិយា បុរិមគ្គហិតសម្ពន្ធូបនិស្សយសហិតាយ សាធិប្បាយវិការគ្គហណំ ហោតីតិ.

៦៨១-២. សហជរូបចលនស្ស វិញ្ញត្តិវិការសហិតាយ វាយោធាតុយា ហេតុភាវោ យុត្តោ, កិំ សព្ពា ឯវ វាយោធាតុ សហជរូបំ ចាលេតីតិ ឥមំ ចោទនំ សោធេតុំ ‘‘លភិត្វា បនុបត្ថម្ភ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឧបត្ថម្ភេតីតិ ឧបត្ថម្ភំ, ឧបត្ថម្ភកបច្ចយន្តិ អត្ថោ. ឯកាវជ្ជនវីថិយន្តិ មនោទ្វារិកជវនវីថិំ សន្ធាយាហ បញ្ចទ្វារិកវីថិយា វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តាភាវតោ. ហេដ្ឋាហិ ឆហិ ច ចិត្តេហីតិ សត្តសុ ជវនេសុ ហេដ្ឋិមេហិ ឆហិ ជវនេហិ សមុដ្ឋិតំ វាយោធាតុំ ឧបត្ថម្ភំ លភិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កេចិ បន បោត្ថកេសុ ‘‘វាយោធាតុសមុដ្ឋិត’’ន្តិ បាឋំ ទិស្វា ឧបត្ថម្ភន្តិ ភាវសាធនវសេន គហេត្វា ហេដ្ឋា ឆហិ ចិត្តេហិ ឧប្បន្នវាយោធាតុសមុដ្ឋិតំ ឧបត្ថម្ភំ លភិត្វាតិ យោជេន្តិ. វិញ្ញត្តិសហិតត្តនាតិ សយំ វិញ្ញត្តិសហិតា អត្តនា សហជាតំ ចិត្តជរូបំ ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចលយតិ, ន ឥតរាតិ អត្ថោ.

អយំ បនេត្ថាធិប្បាយោ – យថា នាម សត្តហិ យុគេហិ អាកឌ្ឍិតព្ពសកដេ សត្តមយុគយុត្តា ឯវ គោណា ហេដ្ឋា ឆសុ យុគេសុ យុត្តគោណេហិ លទ្ធុបត្ថម្ភា សកដំ ចាលេន្តិ, បឋមយុគាទិយុត្តា បន សន្ថម្ភនសន្ធារណមត្តមេវ សាធេន្តា តេសំ ឧបត្ថម្ភកា ហោន្តិ, ឯវមេវំ សត្តមជវនសមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ ហេដ្ឋា ឆហិ ជវនេហិ សមុដ្ឋិតវាយោធាតុតោ លទ្ធុបត្ថម្ភា ចិត្តជរូបំ ចាលេតិ. បឋមជវនាទិសមុដ្ឋិតា បន សន្ថម្ភនសន្ធារណមត្តំ សាធេន្តា តស្ស ឧបត្ថម្ភកា ហោន្តិ, ទេសន្តរុប្បត្តិយេវ ចេត្ថ ចលនំ ឧប្បន្នទេសតោ កេសគ្គមត្តម្បិ ធម្មានំ ចលនាភាវតោ, ឥតរថា ធម្មានំ អព្យាបារតា, ខណិកតា ច ន សិយា. កថំ បនស្ស សហជរូបានំ ទេសន្តរុប្បត្តិយា ហេតុភាវោតិ? យថា អត្តនា សហជរូបានិ ហេដ្ឋិមជវនាទិសមុដ្ឋិតរូបេហិ បតិដ្ឋិតដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ តេហិ សហ តត្ថ ឧប្បត្តិយេវស្ស ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថ ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិញ្ញត្តិគ្គហណស្ស វុត្តត្តា វិញ្ញត្តិសហិតាតិ សត្តមជវនសមុដ្ឋិតាយ ឯវ ច វិសេសិតត្តា ចលនាការសហិតាយេវ វាយោធាតុ វិការសហិតាតិ? នយិទមេវំ ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចលយិតុមសក្កោន្តិយោបិ សន្ថម្ភនសន្ធារណមត្តករណេន បឋមជវនាទិសមុដ្ឋានវាយោធាតុយោបិ វិញ្ញត្តិវិការសហិតា ឯវ. យេន ទិសាភាគេន គន្ត្វា អភិក្កមាទីនិ បវត្តេតុកាមោ តទភិមុខភាវវិការសម្ភវតោ. អធិប្បាយសហភាវិនញ្ហិ វិការំ វិញ្ញត្តិមាចិក្ខន្តិ. តេនេវ ហិ ភគវតា ‘‘កតមំ តំ រូបំ កាយវិញ្ញត្តិ? យា កុសលចិត្តស្ស វា…បេ… អព្យាកតចិត្តស្ស វា អភិក្កមន្តស្ស វា…បេ… បសារេន្តស្ស វា កាយស្ស ថម្ភនា សន្ថម្ភនា សន្ថម្ភិតត្តំ វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាបនា វិញ្ញាបិតត្តំ. ឥទំ តំ រូបំ កាយវិញ្ញត្តី’’តិ (ធ. ស. ៧២០) សន្ថម្ភនសន្ធារណានម្បិ បច្ចយភាវាការោ កាយវិញ្ញត្តីតិ វុត្តោ. ឯវញ្ច កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនស្សាបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកតាវចនំ សុដ្ឋុ ឧបបន្នំ ហោតិ.

៦៨៣-៤. ចិត្តជាតាយ បថវីធាតុយា ឧបាទិន្នកឃដ្ដនេ បច្ចយោ យោ អាការវិការោ, អយំ វចីវិញ្ញត្តិ វិញ្ញេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ចិត្តជាតាយាតិ វចីភេទប្បវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានាយ. ឧបាទិន្នកឃដ្ដនេតិ ឧបាទិន្នកកលាបសង្ខាតស្ស អក្ខរុប្បត្តិដ្ឋានស្ស ឃដ្ដនសញ្ញិតេ កិច្ចេ ឃដ្ដនស្សាតិ អត្ថោ. បច្ចយោតិ តស្ស សហការីការណភូតោ. ឯកោ អាការវិការោតិ ឃដ្ដិយមានឧបាទិន្នរូបតោ, ឃដ្ដន្តិ យា បថវីធាតុតោ ច វិនិវដ្ដោ បថវីធាតុយា ឧបាទិន្នឃដ្ដនបច្ចយសភាវរូបោ ឯកោ អាការវិការវិសេសោតិ អត្ថោ. បថវិធាតុយាតិ សាមិវចនំ ‘‘ឧភយសម្ពន្ធាបេក្ខ’’ន្តិអាទិ កាយវិញ្ញត្តិយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – យថា តត្ថ ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរំ គយ្ហតិ, ឯវមិធ សុយ្យមានសទ្ទសវនានន្តរន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទញ្ច សន្ថម្ភនាទីនំ អភាវេន ឃដ្ដនេន សទ្ធិំយេវ សទ្ទស្ស ឧប្បជ្ជនតោ ‘‘លភិត្វា បនុបត្ថម្ភ’’ន្តិអាទិនយោ ន លព្ភតិ. ឃដ្ដនញ្ហិ បឋមជវនាទីសុបិ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘សទ្ទវសា’’តិ. អថ ឃដ្ដនចលនានំ កោ វិសេសោតិ? ឃដ្ដនំ បច្ចយវិសេសេន ភូតកលាបានំ អញ្ញមញ្ញំ អាសន្នតរុប្បាទតា, ចលនំ ឯកស្សាបិ ទេសន្តរុប្បាទនបរម្បរតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. គោសីសាទិឧបមាបេត្ថ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពា. សាវាតិ សា ឯវ សហសទ្ទា វិញ្ញត្តិ. សក្យកុលិន្ទុនាតិ សុបរិសុទ្ធគគនតលស្ស សក្ករាជកុលស្ស អវភាសកដ្ឋេន តស្ស និសាករភូតេន. អថ វា ឥន្ទតិ បរមិស្សរិយំ ករោតីតិ ឥន្ទុ. ឥន្ទុ-សទ្ទស្ស ឧត្តមវាចកត្តា សក្កកុលុត្តមេនាតិ អត្ថោ.

៦៨៥. អថ វិញ្ញត្តិ តាវ សហសទ្ទាវ, សទ្ទោ បន ចិត្តជោ អវិញ្ញត្តិកោ អត្ថីតិ ចេ? នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សទ្ទោ ន ចិត្តជោ’’តិអាទិ. វិញ្ញត្តិឃដ្ដនន្តិ វិញ្ញត្តិបច្ចយំ បថវីធាតុយា ឃដ្ដនំ. ធាតុសង្ឃដ្ដនេនេវាតិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. យស្មា ធាតុសង្ឃដ្ដនេនេវ សទ្ទោ ជាយតិ, ន តេន វិនា, តស្មាតិ អត្ថោ. អនេន ច យេ វទន្តិ ‘‘វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ចិត្តសមុដ្ឋានោ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ វិញ្ញត្តិយា វិនាបិ ឧប្បជ្ជតិ. ‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាបនា’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ហិ វចនតោ អសោតវិញ្ញេយ្យេន សទ្ទេន សហ វិញ្ញត្តិ ន ឧប្បជ្ជតិ, តតោវ ចិត្តជោបិ សទ្ទនវកោ អត្ថី’’តិ, តេសំ វាទំ បដិក្ខិបតិ. មហាអដ្ឋកថាវាទោបិ ហិ សទ្ទោវ ហោតិ, ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ វិរុទ្ធមេតន្តិ មញ្ញមានេហិ សង្គហការេហិ បដិក្ខិត្តោវ. អានន្ទាចរិយោ បន មហាអដ្ឋកថាវាទំ អប្បដិក្ខិបិត្វាវ តត្ថ អធិប្បាយំ វណ្ណេតិ. កថំ? ‘‘ជិវ្ហាតាលុចលនាទិករវិតក្កសមុដ្ឋិតំ វិញ្ញត្តិសហជមេវ សុខុមសទ្ទំ ទិព្ពសោតេន សុត្វា អាទិសតី’’តិ សុត្តេ, បដ្ឋានេ ច ឱឡារិកំ សទ្ទំ សន្ធាយ សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយភាវោ វុត្តោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វិតក្កវិប្ផារសទ្ទស្ស អសោតវិញ្ញេយ្យតា វុត្តាតិ.

៦៨៦-៧. វិញ្ញាបនតោតិ វចីឃោសេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា. សយំ វិញ្ញេយ្យតោតិ គហណានុសារេន វចីឃោសេន វា ហេតុនា សយំ វិញ្ញេយ្យត្តា. តស្សាតិ វិញ្ញត្តិសទ្ទស្ស. សម្ភវោ ការកទ្វយេតិ វិញ្ញាបយតីតិ វិញ្ញត្តិ, វិញ្ញាយតីតិ វិញ្ញត្តីតិ ឯវំ ហេតុម្ហិ, កម្មនិ វា តស្ស សម្ភវោ និព្ពត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. កិំ បនេតំ វិញ្ញត្តិទ្វយំ ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ឧទាហុ កម្មាទិសមុដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘ន វិញ្ញត្តិទ្វយ’’ន្តិអាទិ. អដ្ឋ រូបានិ វិយាតិ សកសកកលាបគតអដ្ឋរូបានិ វិយ, វិញ្ញត្តិទ្វយស្ស ឯកតោ វុច្ចមានត្តា កាយវិញ្ញត្តិសហជកលាបេ សទ្ទោ ន លព្ភតីតិ វចីវិញ្ញត្តិកលាបេ លព្ភមានម្បិ តំ ហិត្វា ‘‘អដ្ឋ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

យថាវុត្តវិការគ្គហណមុខេន ‘‘អយំ ឥទំ នាម កាតុកាមោ’’តិ តំសមង្គិនោ អធិប្បាយោ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អធិប្បាយប្បកាសនរសា’’តិ. កាយវិប្ផន្ទនហេតុភូតាយ វាយោធាតុយា វិការត្តា តស្សា កាយវិប្ផន្ទនស្ស ហេតុភាវាការេន បច្ចុបដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘កាយ…បេ… បច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. វាយោធាតុយា កិច្ចាធិកតាយ អាហ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុបទដ្ឋានា’’តិ. វចីឃោសស្ស ហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានាតិ វុត្តនយេនេវ វចីឃោសសង្ខាតស្ស ចិត្តជសទ្ទស្ស ហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានា.

កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឃដ្ដនេ បច្ចយោតិ វុត្តត្តា ឃដ្ដនានន្តរំ សទ្ទស្ស ឧប្បត្តិ ហោតីតិ គហេត្វា ចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុ ឧបាទិន្នឃដ្ដនមត្តំ ករោតិ, ឃដ្ដិតក្ខណេ ឧតុសមុដ្ឋានោវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ បន ចិត្តបច្ចយត្តា បរិយាយេន ចិត្តសមុដ្ឋានោតិ វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ. តេសំ មតេន ចិត្តជសទ្ទោយេវ ន លព្ភតិ, តស្មា ឯវំ អគ្គហេត្វា ឧទកតាបនកាលេ អន្តោឧទកេយេវ ឧប្បជ្ជនកសទ្ទោ វិយ ឧបាទិន្នេ ឃដ្ដេត្វា ឧប្បជ្ជមានចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុយា ឧប្បត្តិសមកាលមេវ តស្មិំ កលាបេ នវមំ ហុត្វា អន្តោយេវ ភូតិកសទ្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ គហេតព្ពំ, តស្មា ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទោបិ វចីវិញ្ញត្តិវសេនេវ ឧប្បជ្ជតិ, អច្ឆរាបហរណាទិសទ្ទោ បន វចីវិញ្ញត្តិយា អភាវតោ ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានោយេវាតិ.

៦៨៨. វិគ្គហាភាវតោ ន កស្សតិ, កសិតុំ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោតីតិ អកាសោ, សោយេវ អាកាសោតិ អាហ ‘‘ន កស្សតីតិ អាកាសោ’’តិ, កោ បនេសោតិ អាហ ‘‘រូបានំ វិវរោ’’តិ, កណ្ណច្ឆិទ្ទាទិរូបានំ អន្តរន្តិ អត្ថោ. អនេន អជដាកាសមាហ. យោ…បេ… បរិច្ឆេទោតិ បន ឥមិនា ឥធាធិប្បេតមាកាសំ, សោ បន រុឡ្ហីវសេន អាកាសោតិ បវុច្ចតិ.

រូបានិ បរិច្ឆិន្ទតិ, សយំ វា តេហិ បរិច្ឆិជ្ជតិ, តេសំ វា បរិច្ឆេទមត្តន្តិ រូបបរិច្ឆេទោ, តំ លក្ខណមេតស្សាតិ រូបបរិច្ឆេទលក្ខណោ. អយញ្ហិ តំ តំ រូបកលាបំ បរិច្ឆិន្ទន្តោ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘រូបបរិយន្តប្បកាសនរសោ’’តិ. ‘‘អយំ រូបានំ ហេដ្ឋិមោ បរិយន្តោ, អយំ ឧបរិមោ’’តិ ឯវំ វិភាវនកិច្ចោតិ អត្ថោ. អត្ថតោ បន យស្មា រូបានំ បរិច្ឆេទមត្តំ ហុត្វា គយ្ហតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘រូបមរិយាទបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ. ឯត្ថាហ – កិំ បនេស រូបេ បរិច្ឆិន្ទន្តោ ចតុសមុដ្ឋានកលាបតោ បរិច្ឆិន្ទតិ, អថ ឯកសមុដ្ឋានពហុកលាបតោ, ឧទាហុ ឯកេកសមុដ្ឋានឯកេកកលាបតោ, ឯកេករូបតោ វាតិ? ឯកេកសមុដ្ឋានឯកេកកលាបតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យទិ ហិ ចតុសមុដ្ឋានកលាបតោ, ឯកសមុដ្ឋានពហុកលាបតោ វា បរិច្ឆិន្ទតិ, ឯវំ សតិ សម្ផុដ្ឋភាវបច្ចុបដ្ឋានោ វា បរិច្ឆិន្ទេយ្យ, ឯកកលាបគតរូបានំ វិយ នានាកលាបគតរូបានម្បិ អវិនិព្ភោគវុត្តិតា វា អាបជ្ជេយ្យ. អថ វា ឯកេករូបតោ បរិច្ឆិន្ទតិ, ឯវំ សតិ ឯកេកកលាបគតរូបានម្បិ នានាកលាបគតរូបានំ វិយ អញ្ញមញ្ញវិនិព្ភោគវុត្តិតាបសង្គោ សិយា, ឧភយម្បិ បនេតំ អនិដ្ឋំ, តស្មា ឯកេកសមុដ្ឋានឯកេកកលាបតោ បរិច្ឆិន្ទតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសម្ផុដ្ឋភាវឆិទ្ទវិវរភាវបច្ចុបដ្ឋានោ វាតិ អសម្ផុដ្ឋភាវបច្ចុបដ្ឋានោ វា ឆិទ្ទវិវរភាវបច្ចុបដ្ឋានោ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ យស្មិំ កលាបេ ភូតានំ បរិច្ឆេទោ, តេហេវ អសម្ផុដ្ឋភាវេន បច្ចុបដ្ឋានតោ អសម្ផុដ្ឋភាវបច្ចុបដ្ឋានោ. កិញ្ចាបិ ហិ កលាបន្តរភូតា កលាបន្តរភូតេហិ សម្ផុដ្ឋាវ ឯកឃនបិណ្ឌភាវេន បវត្តត្តា, តថាបិ ធម្មតោ អញ្ញមញ្ញំ វិវិត្តត្តា អសំកិណ្ណា ឯវ. តេសំ យា វិវិត្តតា អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណតា, អយំ បរិច្ឆេទោ. ភូតន្តរេហិ វិយ តេហិ សោ អសម្ផុដ្ឋោវ, ឥតរថា បរិច្ឆិន្នតា ន សិយា តេសំ ភូតានំ ព្យាបិភាវាបត្តិតោ. អព្យាបិភាវោ ហិ អសម្ផុដ្ឋតា. តេនាហ ភគវា ឥមស្ស និទ្ទេសេ ‘‘អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៧).

អថ វា កលាបន្តរភូតានំ អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណភាវេន បច្ចុបដ្ឋានតោ អសម្ផុដ្ឋតាបច្ចុបដ្ឋានភាវោ វុត្តោ, កណ្ណច្ឆិទ្ទមុខវិវរាទិវសេន ឆិទ្ទវិវរភាវស្ស បច្ចុបដ្ឋានតោ ឆិទ្ទវិវរភាវបច្ចុបដ្ឋានតា វុត្តា. រូបបរិច្ឆេទេ ហិ សតិ ឆិទ្ទវិវរភាវោ ហោតិ. យេសំ រូបានំ បរិច្ឆេទោ, តត្ថេវ តេសំ បរិច្ឆេទភាវេន លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘បរិច្ឆិន្នរូបបទដ្ឋានោ’’តិ.

៦៨៩-៩១. រូបស្សលហុតាទិត្តយនិទ្ទេសេតិ រូបស្សលហុតា រូបស្សមុទុតា រូបស្សកម្មញ្ញតាតិ ឥមស្ស រូបលហុតាទិត្តយស្ស និទ្ទេសេ សម្បត្តេ ឥទំ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវាតិ អរូបស្ស លហុតាទីសុ ‘‘កាយលហុភាវោ កាយលហុតា’’តិអាទិនា វុត្តនយានុសារេនេវ ‘‘រូបស្ស លហុភាវោ លហុតា’’តិអាទិនា រូបសម្ពន្ធីភាវេន រូបវិការាបិ វិញ្ញាតព្ពា. រូបស្ស លហុភាវោ លហុតា, សា រូបស្ស គរុភាវវូបសមលក្ខណា, គរុភាវនិម្មទ្ទនរសា, អទន្ធតាបច្ចុបដ្ឋានា, លហុរូបបទដ្ឋានា. រូបស្ស មុទុភាវោ មុទុតា, សា រូបស្ស ថទ្ធភាវវូបសមលក្ខណា, ថទ្ធភាវនិម្មទ្ទនរសា, សព្ពកិរិយាសុ អវិរោធិតាបច្ចុបដ្ឋានា, មុទុរូបបទដ្ឋានា. រូបស្ស កម្មញ្ញភាវោ កម្មញ្ញតា, សា រូបស្ស អកម្មញ្ញភាវវូបសមលក្ខណា, អកម្មញ្ញភាវនិម្មទ្ទនរសា, សរីរកិរិយាសុ អនុកូលភាវបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មញ្ញរូបបទដ្ឋានាតិ. អត្ថោ បនេត្ថ តត្ថ តត្ថ អម្ហេហិ វុត្តានុសារេន វេទិតព្ពោ. ឥមា បន តិស្សោ រូបានំ វិការភាវតោ ‘‘រូបវិការា’’តិ វុច្ចន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តិស្សោ…បេ… វិភាវិនា’’តិ វុត្តំ.

យថាក្កមំ បនេតា រូបស្ស ទន្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានា, ថទ្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានា, រូបានំ សរីរកិរិយាសុ អននុកូលភាវករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ធាតុក្ខោភោតិ វាតបិត្តសេម្ហបកោបោ, រសាទិធាតូនំ វា វិការាវត្ថា, ទ្វិធា វុត្តាបិ អត្ថតោ បថវីធាតុអាទីនំយេវ វិការោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បដិបក្ខបច្ចយា សប្បាយឧតុអាហារាវិក្ខិត្តចិត្តតា, សា ច តំតំវិការស្ស វិសេសបច្ចយភាវតោ វុត្តា, អវិសេសេន បន សព្ពេសំ បច្ចយា, តថា ហិ តេ កទាចិបិ អញ្ញមញ្ញំ ន វិជហន្តិ. តថា អវិជហន្តានំ បន ទុព្ពិជានីយំ នានត្តន្តិ តំបកាសនត្ថំ ‘‘ឯតាស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កមតោវ និទស្សនន្តិ សម្ពន្ធោ. លហុតាយ ហិ អរោគី និទស្សនំ, មុទុតាយ មទ្ទិតចម្មំ, កម្មញ្ញតាយ សុធន្តសុវណ្ណំ.

ននុ ចេត្ថ អរោគិនោ តាវ និទស្សនំ យុត្តំ តស្ស ឥន្ទ្រិយពទ្ធសន្តានត្តា, សុបរិមទ្ទិតចម្មសុធន្តសុវណ្ណានំ បន កថំ. ន ហិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបសន្តានេ លហុតាទីនិ សម្ភវន្តិ តថា ធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយាភាវតោ? សច្ចំ, មុទុកម្មញ្ញសទិសរូបនិទស្សនមត្តមេតំ, ន បន តត្ថ ឥធាធិប្បេតមុទុតាកម្មញ្ញតាសភាវតោ. យទិ ឯវំ, កថំ តូលបិចុអាទីសុ លហុភាវាទិកន្តិ? ន តត្ថ បរមត្ថតោ លហុភាវាទិកំ អត្ថិ, គរុភាវាទិហេតូនំ បន អភាវតោ តត្ថ លហុភាវាទិវោហារោ.

កម្មំ កាតុំ ន សក្កោតិ ឯកន្តេន តាសំ បច្ចុប្បន្នបច្ចយាបេក្ខត្តា, ឥតរថា សព្ពទាភាវិនីហិ លហុតាទីហិ ភវិតព្ពំ សិយាតិ. អទន្ធតាលក្ខណាតិ អគរុភាវលក្ខណា. គរុភាវស្ស វិនោទនំ ខិបនំ អបនយនំ កិច្ចមេតិស្សាតិ គរុភាវវិនោទនរសា. កិញ្ចាបិ ហិ អយំ រូបានំ គរុភាវំ វិនោទេតុំ ន សក្កោតិ, គរុរូបបដិបក្ខានំ បន អទន្ធរូបានំ វិការត្តា ‘‘ជាតិ នំ ឧប្បាទេតី’’តិអាទីសុ វិយ បរិយាយេន គរុភាវំ វិនោទេតិ នាម. តស្សញ្ហិ វិជ្ជមានាយំ ឧប្បន្នរូបានំ អគរុភាវោយេវាតិ. ឯស នយោ មុទុតាកម្មញ្ញតាសុ. ចេតសិកលហុតាទយោ បន អត្តនោ អត្តនោ បច្ចនីកានំ តំតំអកុសលធម្មានំ វិទ្ធំសកភាវេន បវត្តន្តីតិ វិការមត្តភាវតោ និប្បរិយាយេនេវ តាសំ តំកិច្ចតា លព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. លហុបរិវត្តិតបច្ចុបដ្ឋានាតិ អទន្ធស្ស អរោគីបុរិសស្ស អបរាបរំ សង្កន្តិ បរិវត្តនំ វិយ អទន្ធបរិវត្តនំ ហុត្វា បច្ចុបដ្ឋានាតិ អត្ថោ. យស្ស រូបស្ស លហុតា, តត្ថេវ វិការភាវេន ឧបលព្ភនតោ លហុរូបបទដ្ឋានា. ឯវមិតរាសុបិ. អថទ្ធតាតិ អកថិនតា. អត្តនោ មុទុភាវេនេវ សព្ពកិរិយាសុ អវិរុទ្ធា ហុត្វា បច្ចុបដ្ឋាតីតិ អវិរោធិតាបច្ចុបដ្ឋានា. មុទុ ហិ កត្ថចិ ន វិរុជ្ឈតិ. តីសុបិ ឋានេសុ បដិបក្ខត្ថេ អ-ការោ. ទន្ធតាទិហេតូនំ បដិបក្ខសមុដ្ឋានត្តា លហុតាទីនន្តិ កេចិ. អបរេ បន សត្តាបដិសេធេតិ វទន្តិ. សរីរេន កត្តព្ពកិរិយានំ អនុកូលតាសង្ខាតោ កម្មញ្ញភាវោ លក្ខណមេតិស្សាតិ សរីរកិរិយានុកូលកម្មញ្ញភាវលក្ខណា. អកម្មញ្ញំ ទុព្ពលំ នាម ហោតីតិ កម្មញ្ញតា អទុព្ពលភាវបច្ចុបដ្ឋានា វុត្តា.

៦៩២. រូបានមាចយោ យោតិអាទីសុ យោ និប្ផន្នរូបានំ អាទិតោ ចយោ, យថាបច្ចយំ តតោ តតោ អាគតស្ស វិយ ចយោតិ វា អាចយសង្ខាតោ រូបានំ បឋមុប្បាទោ វឌ្ឍិ ច, សោ ឧបចយោតិ ឧទ្ទេសេ វុត្តោ ‘‘ឧបញ្ញត្តំ ឧបសិត្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ ឧប-សទ្ទស្ស បឋមូបរិអត្ថទស្សនតោ. យា បន តេសំយេវ រូបានំ អនុប្បពន្ធតា អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តិ, សា សន្តតីតិ បវុច្ចតិ. បដិសន្ធិក្ខណេ ហិ រូបុប្បត្តិអាទិចយភាវតោ អាចយោ នាម, តតោ បរំ យាវ សត្តរសមចិត្តុប្បាទា វឌ្ឍិភាវតោ ឧបចយោ នាម. តទា ហិ រូបស្ស កម្មចិត្តឧតូហិ ចយោយេវ, ន ហានិ. អថ វា យាវ អាហារសមុដ្ឋាន រូបុប្បាទោ, ចក្ខាទិឧប្បាទោ វា, តាវ ឧបចយោ នាម, តតោ បរំ បន ចុតិបរិយោសានំ សន្តតិ នាម. ឯវញ្ច កត្វា –

‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ, សោ រូបស្ស ឧបចយោ. យោ រូបស្ស ឧបចយោ, សា រូបស្ស សន្តតី’’តិ (ធ. ស. ៦៤១-៦៤២) –

ឯវំ ឧបចយសន្តតីនំ អត្ថតោ នានត្តាភាវទីបនត្ថំ វុត្តាយ បាឡិយា អដ្ឋកថាយំ –

‘‘អាចយោ នាម និព្ពត្តិ, ឧបចយោ នាម វឌ្ឍិ, សន្តតិ នាម បវត្តី’’តិ វត្វា ‘‘នទីតីរេ ខតកូបស្មិញ្ហិ ឧទកុគ្គមនកាលោ វិយ អាចយោ និព្ពត្តិ, បរិបុណ្ណកាលោ វិយ ឧបចយោ វឌ្ឍិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គមនកាលោ វិយ សន្តតិ បវត្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៤១; វិសុទ្ធិ. ២.៤៤៤) –

ឧបមា វុត្តា. ‘‘រូបានមាចយោ’’តិ ចេត្ថ ពហុវចននិទ្ទេសេន ឧប្បាទោ នាម ឧប្បជ្ជមានានំ វិការោ. វិការត្តេ ច សតិ អត្តនោ វិការវន្តធម្មភេទភិន្នត្តា ឯកក្ខណេបិ ឧប្បជ្ជមានានំ ពហូនម្បិ រូបានំ វិសុំ វិសុំយេវ ឧប្បាទវិការភាវោ, ន បិណ្ឌស្សេវាតិ ទីបិតំ ហោតិ. ន កេវលញ្ច រូបានមេវ ឧប្បត្តិ ឦទិសី, អថ ខោ អរូបធម្មានម្បិ ឧប្បាទោ រូបារូបធម្មានំ ជរតា, អនិច្ចតា, រូបស្ស លហុមុទុកម្មញ្ញតា ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦៩៣. ជាតិរូបន្តិ ទីបិតំ អដ្ឋកថាសុ ឧភយស្សបិ រូបុប្បាទសភាវត្តាតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ, កស្មា វិភជ្ជ វុត្តំ? ភគវតា តថេវ ទេសិតត្តា. ភគវតាបិ កស្មា តថា ទេសិតន្តិ អាហ ‘‘វុត្តមាការនានត្តា’’តិអាទិ. អាការនានត្តំ ហេដ្ឋា វិភាវិតមេវ. អក្ខរស្ស បឋមុប្បត្តិ ឧបចយោ, បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិ សន្តតិ. ឯវំ តិសមុដ្ឋានរូបានម្បិ ទដ្ឋព្ពន្តិ ឯវំ តេសំ អាការនានត្តំ វណ្ណេន្តិ. វេនេយ្យានំ វសេន វាតិ តទា កិរ សោតូនំ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, អយំ ជាតិ សព្ពេសំ ធម្មានំ បភវោ, សយំ បន ន កុតោចិ ជាយតិ, យថា តំ ‘‘បកតិវាទីនំ បកតី’’តិ. តេសំ មិច្ឆាគាហំ វិធមេន្តោ ‘‘ជាតិ នាម ន អញ្ញា, ឧបចយសន្តតិវសេន ឋិតា រូបុប្បត្តិយេវ បន តថា វុច្ចតិ, សា ច យស្ស ឧប្បាទោ, តស្ស បច្ចយេហេវ ជាតបរិយាយំ លព្ភតី’’តិ ទស្សនត្ថំ ឧបចយោ សន្តតីតិ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទេសេតីតិ អាចរិយា.

បុព្ពន្តតោ បុព្ពកោដ្ឋាសតោ, អនាគតភាវតោតិ អត្ថោ. ឧប្បជ្ជមានេ រូបធម្មេ ឧប្បាទោ អនាគតក្ខណតោ ឧម្មុជ្ជាបេន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧម្មុជ្ជាបនរសោ’’តិ. ‘‘ឥមេ រូបធម្មា សម្បដិច្ឆថ នេ’’តិ និយ្យាតេន្តោ វិយ គយ្ហតីតិ វុត្តំ ‘‘និយ្យាតនបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ. បរិបុណ្ណភាវបច្ចុបដ្ឋានតា ឧបរិ ចយោ ឧបចយោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស វសេន វេទិតព្ពា. យថា ឧប្បាទក្ខណប្បត្តំ ឧប្បន្នំ នាម ហោតិ អាទិកម្មេ តប្បច្ចយវសេន, ឯវំ ឧប្បាទក្ខណគតំ ឧបចិតំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបចិតរូបបទដ្ឋានោ’’តិ.

បវត្តិលក្ខណាតិ អនុប្បពន្ធតោ ឧប្បត្តិវសេន បវត្តមានរូបានំ បវត្តនន្តិ លក្ខិតព្ពា. អនុប្បពន្ធនរសាតិ បុព្ពាបរវសេន អនុប្បពន្ធនកិច្ចា. អសតិ ហិ ឧប្បាទេ បុព្ពាបរវសេន អនុប្បពន្ធោ ន សិយា. អនុប្បពន្ធរសត្តាយេវ អនុបច្ឆេទវសេន គហេតព្ពតោ អាហ ‘‘អនុបច្ឆេទបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. បុព្ពាបរវសេន ឃដិតរូបេសុ ឧបលព្ភនតោ វុត្តំ ‘‘អនុប្បពន្ធរូបបទដ្ឋានា’’តិ.

៦៩៤. ជីរណន្តិ ជិណ្ណភាវោ, អភិនវភាវហានីតិ អត្ថោ.

បាកដា រូបធម្មេសុ ខណ្ឌិច្ចាទិភាវេន ទន្តាទីសុ វិការទស្សនតោ, ឥតរា តទភាវតោ អបាកដា. កាមំ រូបធម្មានម្បិ ខណិកជរា បដិច្ឆន្នា ឯវ, យា ‘‘អវីចិជរា’’តិ វា វុច្ចតិ. អរូបធម្មានំ បន ជរាយ សុដ្ឋុ បដិច្ឆន្នភាវទស្សនត្ថំ ‘‘បាកដា រូបធម្មេសូ’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ. ខណ្ឌិច្ចាទិវិការោ បន ខណិកជរាយ នត្ថិ. រូបបរិបាកោ រូបធម្មានំ ជិណ្ណតា, ជរំ បត្តស្ស ភង្គោ អវស្សំភាវីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបនយនរសា’’តិ, ភង្គូបនយនកិច្ចាតិ អត្ថោ. សភាវានបគមេបីតិកក្ខឡត្តាទិសភាវានបគមេបិ, ឋិតិក្ខណេ ហិ ជរា នាម, ន ច តទា ធម្មសភាវំ វិជហតិ. នវភាវោ ឧប្បាទាវត្ថា, តស្សា អបគមភាវេន គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘នវភាវាបគមបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. វីហិបុរាណភាវោ វិយាតិ វីហិភាវានបគមេបិ អភិនវភាវាបគមនករោ វីហិបុរាណភាវោ វិយ. វីហិបុរាណភាវោ សព្ពាវត្ថានិ អបនេតិ, អយំ បន កេវលំ ឧប្បាទាវត្ថមេវ អបនេតិ. បរិតោ សព្ពតោ ភិជ្ជនន្តិ លក្ខិតព្ពាតិ បរិភេទលក្ខណា. និច្ចំ នាម ធុវំ, រូបំ បន ខណភង្គិតាយ ន និច្ចន្តិ អនិច្ចំ, តស្ស ភាវោ អនិច្ចតា. សា បន ឋិតិប្បត្តរូបំ ឋិតិយមេវ វិនាសនភាវេន សំសីទេន្តី វិយ ហោតីតិ សំសីទនរសា. យស្មា ច សា ភង្គភាវតោ ខយវយាការេនេវ គយ្ហតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ខយវយភាវបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. អនុក្កមេន វិនាសោ ខយោ នាម, ទីបវដ្ដិកាយ សហ តេលស្ស វិយ សហ និរោធោ វយោតិ វទន្តិ.

៦៩៦-៧. សមោធានតោតិ រាសិតោ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. មិទ្ធរូបស្ស វទនសីលា, មិទ្ធវាទោ វា ឯតេសន្តិ មិទ្ធវាទិនោ. មិទ្ធរូបំ នាមាតិ ឧតុចិត្តាហារវសេន តិសមុដ្ឋានំ មិទ្ធំ នាម រូបំ. តេ បដិក្ខិបិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. កថំ បដិក្ខិបិតព្ពាតិ អាហ ‘‘មុនីសី’’តិអាទិ. នត្ថិ នីវរណាតិ សោតាបត្តិមគ្គេន វិចិកិច្ឆានីវរណស្ស, អនាគាមិមគ្គេន កាមច្ឆន្ទព្យាបាទកុក្កុច្ចនីវរណានំ, អរហត្តមគ្គេន ថិនមិទ្ធនីវរណានញ្ច បហីនត្តា. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិ មិទ្ធំ រូបំ សិយា, អប្បហាតព្ពំ ភវេយ្យ. រូបក្ខន្ធោ អភិញ្ញេយ្យោ បរិញ្ញេយ្យោ ន បហាតព្ពោ ន ភាវេតព្ពោ ន សច្ឆិកាតព្ពោ. ‘‘កតមេ ធម្មា នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពា. ចតូសុ ភូមីសុ កុសលំ, ចតូសុ ភូមីសុ វិបាកោ, តីសុ ភូមីសុ កិរិយាព្យាកតំ, រូបញ្ច និព្ពានញ្ច, ឥមេ ធម្មា នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. ១៤០៧) វចនេន រូបធម្មានំ បហានាភាវតោ. ឯវញ្ច សតិ តស្ស នីវរណភាវោ វិរុជ្ឈេយ្យ នីវរណានំ បហាតព្ពត្តា. ន ហិ នីវរណានំ អប្បហាតព្ពត្តេ –

‘‘យា មេ កង្ខា បុរេ អាសិ, តំ មេ អក្ខាសិ ចក្ខុមា;

អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ, នត្ថិ នីវរណា តវា’’តិ. (សុ. និ. ៥៤៦) –

នីវរណប្បហានេន ភគវតោ ថោមនំ យុជ្ជេយ្យ. យទិ សិយា, ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថាតិអាទិវចនតោ (ម. និ. ១.២៤៧; សំ. និ. ៣.៣៣-៣៤) រូបស្ស បហាតព្ពតាបិ បញ្ញាយតីតិ? តំ ន, តព្ពិសយឆន្ទរាគប្បហានស្ស តត្ថ អធិប្បេតត្តា. តេនាហ ភគវា ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, រូបេ ឆន្ទរាគវិនយោ, តំ តត្ថ បហាន’’ន្តិ. ន ច បនេតំ ន សក្កា វត្តុំ ឯត្ថាបិ ‘‘តព្ពិសយឆន្ទរាគប្បហានវសេនេវ វុត្ត’’ន្តិ សាធកវចនភាវតោ, កាមច្ឆន្ទាទីនំ តត្ថ បហានស្ស អនធិប្បេតត្តា ច, តស្មា ‘‘នត្ថិ នីវរណា តវា’’តិអាទិវចនេហិ វិរុជ្ឈនតោ ន មិទ្ធំ រូបន្តិ.

យទិ បន បរោ ទឡ្ហមូឡ្ហគ្គាហិតាយ តំវិសយឆន្ទរាគប្បហានវសេនេវ នីវរណប្បហានំ អធិប្បេតន្តិ សកវាទំ ឱឌ្ឌេយ្យ, តស្ស តន្និសេធនត្ថំ បុន ថិនមិទ្ធនីវរណស្ស អវិជ្ជានីវរណេន សហ សម្បយោគវចនញ្ច អាហរន្តោ អាហ ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណ’’ន្តិអាទិ. ថិនមិទ្ធនីវរណញ្ចេវ អវិជ្ជានីវរណញ្ច នីវរណេន សម្បយុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ’’តិ (ធាតុ. ៣) វចនតោ អរូបធម្មានមេវ អញ្ញមញ្ញស្ស សម្បយោគោ លព្ភតិ, ន រូបធម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ អរូបេន វា, តស្មា យទិ មិទ្ធំ រូបំ សិយា, ន តំ សម្បយោគវចនមរហតីតិ. អថ សិយា – យថាលាភវចនមេត្ថ សក្កា វិញ្ញាតុំ, ‘‘សក្ខរកថលម្បិ មច្ឆគុម្ពម្បិ ចរន្តម្បិ តិដ្ឋន្តម្បី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៤៩) វិយ. យថា ហិ ‘‘សក្ខរកថលិកំ មច្ឆគុម្ពម្បិ ចរន្តម្បិ តិដ្ឋន្តម្បី’’តិអាទីសុ សក្ខរកថលិកស្ស ចរណាយោគតោ មច្ឆគុម្ពាបេក្ខាយ ចរណំ, ឧភយាបេក្ខាយ ឋានន្តិ ឯវំ យថាលាភោ យោជីយតិ, ឯវមិធាបិ ថិនាបេក្ខាយ សម្បយោគវចនំ, ឧភយាបេក្ខាយ នីវរណវចនន្តិ? តម្បិ ន, រូបភាវស្សេវ អសិទ្ធត្តា. សិទ្ធេ ហិ រូបភាវេ អសម្ភវតោ យថាលាភយោជនា យុជ្ជេយ្យាតិ. ឯត្តកេនេវ មិទ្ធស្ស អរូបភាវេ សិទ្ធេបិ យថា ទ្វិក្ខត្តុំ ពន្ធំ សុពន្ធំ ហោតិ, ឯវមនេកសុត្តសាធិតំ អប្បធំសិយំ ហោតីតិ បដ្ឋានប្បករណេ ‘‘នីវរណំ ធម្មំ បដិច្ច…បេ… បច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘អរូបេ…បេ… ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) វុត្តំ អរូបភវុប្បត្តិម្បិ អាហរន្តោ អាហ ‘‘មហាបករណបដ្ឋានេ’’តិអាទិ. ឈាននិកន្តិអាទីនម្បិ ធម្មតោ លោភាទិភាវតោ កាមច្ឆន្ទនីវរណាទីហិ អភិន្នត្តា វុត្តំ ‘‘កាមច្ឆន្ទនីវរណ’’ន្តិអាទិ.

ឯត្ថ សិយា – ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អាវរណា នីវរណា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៥១) ថិនមិទ្ធស្ស នីវរណភាវេន ឯកតោ អាគតត្តា ឥធាបិ ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណ’’ន្តិ ឯកតោ វុត្តំ, ថិនមេវ ច បន អរូបភវេ ឧប្បជ្ជតិ ថិនមិទ្ធន្តិ? តយិទមសារំ, កុក្កុច្ចស្ស ន គហិតត្តា. យទិ ហិ ឯកតោ គហិតមត្តេនេវ ឥធាបិ ឯកតោ គហណំ សិយា, កុក្កុច្ចស្សបិ តត្ថ ឯកតោ វុត្តស្ស ឥធ គហណំ សម្ភវេយ្យ, ន ច បនេវំ អត្ថិ ឧទ្ធច្ចនីវរណន្ត្វេវ វុត្តត្តា, តស្មា ន តស្ស អរូបភវុប្បត្តិំ សក្កា បដិពាហិតុន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘កេវលោ ហាយំ, ភិក្ខវេ, អកុសលរាសិ, យទិទំ បញ្ច នីវរណា (អ. និ. ៥.៥២), ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ, វិគតថិនមិទ្ធោតិ តស្ស ថិនមិទ្ធស្ស ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា, តេន វុច្ចតិ វិគតថិនមិទ្ធោតិ, ឥទំ ចិត្តំ ឥមម្ហា ថិនមិទ្ធម្ហា សោធេតិ វិសោធេតិ បរិសោធេតិ មោចេតិ វិមោចេតិ បរិមោចេតិ វា’’តិ (វិភ. ៥៥១) ឯវមាទិំ បាឡិំ សង្គណ្ហាតិ.

យទិបិ សិយា ទុវិធំ មិទ្ធំ រូបំ, អរូបញ្ច. តត្ថ យំ អរូបំ, តំ នីវរណេសុ ទេសិតំ, ន រូបន្តិ? តម្បិ ន, វិសេសវចនាភាវតោ. ន ហិ វិសេសេត្វា មិទ្ធំ នីវរណេសុ ទេសិតំ ‘‘យទបិ, ភិក្ខវេ, ថិនំ, តទបិ នីវរណំ, យទបិ មិទ្ធំ, តទបិ នីវរណំ, ថិនមិទ្ធំ នីវរណន្តិ ឥតិ ហិទំ ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តត្តា, តស្មា មិទ្ធស្ស ទុវិធតំ បរិកប្បេត្វាបិ ន សក្កា នីវរណភាវំ និវត្តេតុំ. សក្កា ហិ វត្តុំ យំ តំ អរូបតោ អញ្ញំ មិទ្ធំ បរិកប្បិតំ, តម្បិ នីវរណំ មិទ្ធសភាវត្តា ឥតរំ នីវរណំ វិយាតិ. យទិ មិទ្ធស្ស រូបភាវំ ន សម្បដិច្ឆថ, កថំ ភគវតោ និទ្ទា ហោតិ, ននុ មិទ្ធស្ស ‘‘និទ្ទា បចលាយិកា’’តិអាទិនា វិភង្គេ វុត្តត្តា និទ្ទាភាវោ សិទ្ធោតិ? នយិទមេវំ, ឥត្ថិលិង្គាទីសុ វិយ និទ្ទាហេតុនោ មិទ្ធស្ស និទ្ទាភាវេន វិភត្តត្តា. ឯវម្បិ និទ្ទាហេតុនោ មិទ្ធស្ស អភាវតោ កថំ ភគវតោ និទ្ទាតិ ចេ? សា ភគវតោ នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ អគ្គិវេស្សន…បេ… ទិវា សុបិតា’’តិអាទិវចនតោ (ម. និ. ១.៣៨៧) ន និទ្ទា ភគវតោ មិទ្ធេន, អថ ខោ សរីរគេលញ្ញេន, តញ្ច ភគវតោ នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតិ, តមហំ អាយមិស្សាមី’’តិ (ម. និ. ២.២២; សំ. និ. ៤.២៤៣) វចនតោ. ន ចេត្ថ ឯវមវធារណំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘មិទ្ធមេវ និទ្ទាហេតូ’’តិ, តស្មា អញ្ញោបិ អត្ថិ និទ្ទាហេតុ. កោ បន សោតិ? សរីរគេលញ្ញំ, តស្មា ន ភគវតោ និទ្ទា មិទ្ធហេតុកាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦៩៨. វិសុំ វិសុំ អភាវំ ទស្សេត្វាតិ វាយោធាតុអាទិតោ វិសុំ វិសុំ នត្ថិភាវំ ទស្សេត្វា. កថំ បន សោ ទស្សិតព្ពោតិ អាហ ‘‘វាយោធាតុយា’’តិអាទិ. តត្ថ កាយពលំ នាម អត្ថតោ វាយោធាតុយា បវត្តិអាការវិសេសោ តស្សា វិប្ផារភាវតោ. យតោ ពាលានំ ពលន្តិ វទន្តីតិ វុត្តំ ‘‘វាយោធាតុយា គហិតាយ ពលរូបំ គហិតមេវា’’តិ. សម្ភវោ កាមធាតុយំ ឯកច្ចសត្តានំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកបច្ចយោ អាបោធាតុយា បវត្តិអាការវិសេសោតិ អាហ ‘‘អាបោធាតុយា សម្ភវរូប’’ន្តិ. គហិតាយ គហិតមេវាតិ សម្ពន្ធោ. ឧបចយសន្តតិវិនិមុត្តោ រូបុប្បាទោ នត្ថិ, ឧប្បាទាវត្ថាយ ច អញ្ញា ជាតិ នាម នត្ថេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឧបចយសន្តតីហិ ជាតិរូប’’ន្តិ. កម្មសមុដ្ឋានស្សបិ រោគស្ស វិសភាគបច្ចយសមុប្បន្នោ ធាតុក្ខោភោ អាសន្នការណំ, បគេវ ឥតរស្ស. សោ អត្ថតោ រូបធម្មានំ បាកាវត្ថា ឋិតិភង្គក្ខណេសុ ឯវ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘ជរតាអនិច្ចតាទីហិ រោគរូបំ គហិត’’ន្តិ.

៦៩៩-៧០៤. រូបានិ សមុដ្ឋហន្តិ ជាយន្តិ ឯតេហីតិ រូបសមុដ្ឋានានិ. កានិ បន តានីតិ អាហ ‘‘ឧតុចិត្តាហារកម្មានី’’តិ.

អាហារោ រូបហេតុយោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បក្ខិបិតព្ពោ, កម្មំ, ឧតុ ច ចិត្តញ្ច អាហារោតិ ឥមេ រូបហេតុយោតិ. រូបហេតុយោតិ ច រូបស្ស ជនកបច្ចយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯតេហេវា’’តិអាទិ. ឯកមេកំយេវ សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ ឯកសមុដ្ឋានា. ននុ ឯកតោ ឯវ បច្ចយតោ បច្ចយុប្បន្នស្ស ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, រូបជនកបច្ចយេសុ ឯកតោតិ អយមេត្ថ អភិសន្ធិ. អដ្ឋិន្ទ្រិយានីតិ ចក្ខាទីនិ បញ្ច, ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយទ្វយំ, ជីវិតញ្ចាតិ អដ្ឋិន្ទ្រិយានិ. កាយវចីវិញ្ញត្តិវសេន វិញ្ញត្តិទ្វយំ.

ទ្វីហីតិ កោចិ ចិត្តេន, កោចិ ឧតុនា ចាតិ ឯវំ ទ្វីហិ. ន ហិ ឯកស្សេវ ទ្វេ ឯកក្ខណេ បច្ចយា ហោន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ. ឧតុអាហារ…បេ… កតន្តិ ឯកេកំ ឧតុនា, អាហារេន, ចិត្តេន ចាតិ តីហិ កតំ. ចតស្សោ ចាបិ ធាតុយោតិ ចត្តារិ មហាភូតានិ. តានិ ហិ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ធាតូតិ វុច្ចន្តិ. កម្មាទីហិ ចតូហិ ភវន្តីតិ ចតុព្ភវា. ទ្វេតិ ជរតា អនិច្ចតា.

៧០៥-៦. ឥទានិ មិស្សកសមុដ្ឋានានិបិ គហេត្វា តំតំបច្ចយជាតានំ គណនបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អដ្ឋិន្ទ្រិយានិ វត្ថុ សុទ្ធដ្ឋកំ សន្តត្យូបចយាកាសាតិ វីសតិ កម្មជា. វិញ្ញត្តិទ្វយំ សទ្ទោ លហុតាទិត្តយំ សុទ្ធដ្ឋកាទយោ ឯកាទសាតិ សត្តរស ចេតសា ជាយរេ, ចិត្តជាតិ អត្ថោ. សទ្ទោ លហុតាទិត្តយំ សុទ្ធដ្ឋកាទយោ ឯកាទសាតិ ទសបញ្ចេវ បន្នរស ឧតុនា ជាយរេ. លហុតាទិត្តយំ សុទ្ធដ្ឋកាទយោ ឯកាទសាតិ ចុទ្ទស អាហារតោ. ជរតាអនិច្ចតាហិ តេ អដ្ឋសដ្ឋិ ច ហោន្តេវាតិ សម្ពន្ធោ.

៧០៧-៨. ‘‘ជរតា…បេ… សមុដ្ឋិតា’’តិ វត្វា បុន តត្ថ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ជាតស្ស បាកភេទត្តាតិ ជរតាយ ជាតធម្មស្ស បាកត្តា, អនិច្ចតាយ ច ភេទត្តាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ជរតាអនិច្ចតា នាម ឧប្បន្នធម្មស្ស ហោន្តិ, នោ ឧប្បជ្ជមានស្ស. យទិ ហិ ឧប្បជ្ជមានស្ស សិយុំ, តទា តាសម្បិ ជាយមានត្តបរិយាយោ យុជ្ជេយ្យ. ឧប្បន្នធម្មស្ស បន ជាតិតោ បរំ ឥមាសំ សម្ភវតោ ន ជាយន្តីតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ. យទិ បន កោចិ តេសម្បិ ជាតភាវេ កោ វិរោធោតិ បដិបជ្ជេយ្យ, តស្ស តំ ទុគ្គាហំ វិធមេន្តោ អាហ ‘‘ជាយេយ្យុ’’ន្តិអាទិ. ហោន្តុ នាម តេសម្បិ បាកភេទា, តទាបិ កោ វិរោធោតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. បាកោ ន បរិបច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ, ឯតេន ន ភិជ្ជតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. បក្កស្ស ហិ ភង្គោ និយតោ. ភេទោ វា ន ច ភិជ្ជតីតិ ឯត្ថាបិ បាកភាវោបិ វុត្តោវ. ន ហិ អបក្កំ ភិជ្ជតីតិ, អញ្ញថា ឧប្បាទភង្គានំ អនញ្ញត្តប្បសង្គតោ. នត្ថិ តន្តិ បាកភេទានំ បច្ចនំ ភិជ្ជនំ នត្ថីតិ វុត្តមេវត្ថំ សង្ខិបិត្វា អាហ.

ឯត្តាវតា ច កិំ វុត្តំ ហោតិ? យទិ ជរតាអនិច្ចតា កេនចិ បច្ចយេន ជាយេយ្យុំ, តទា ឧប្បន្នស្ស នាម ជរាយ, ភង្គេន ច ភវិតព្ពន្តិ តេសំ ជរតាអនិច្ចតាបិ សិយុំ, ន ច បនេតា ឧបលព្ភន្តិ. កស្មា? យស្មា ន ជរតា អញ្ញជរាយ ជីរតិ, ភិជ្ជតិ វា, ន ច ភង្គោ អញ្ញេន ភង្គេន ភិជ្ជតិ, ជីរតិ វា, ឥតរថា សាបិ ជរា អបរាយ ជរាយ, ភង្គេន ច ជីរតិ, ភិជ្ជតិ, សោ ច ភង្គោ អញ្ញាយ ជរាយ, អញ្ញេន ភង្គេន ជីរតិ, ភិជ្ជតីតិ អនវដ្ឋានប្បសង្គតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧០៩-១០. ‘‘ជាតស្សា’’តិអាទិ និគមនំ. អថ វា ឧត្តរិ វត្តព្ពចោទនាយ ផលឋបនំ. ‘‘សិយា កត្ថចី’’តិអាទិ បរមតាសង្កនំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ‘‘ជរតាអនិច្ចតាទ្វយំ ន បច្ចតិ, ន ភិជ្ជតិ វា’’តិ អធិការេ. រូបស្សូបចយោតីតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេន ‘‘រូបស្ស ឧបចយោ សន្តតី’’តិ វចនេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ បាកោបិ បច្ចតុ, ភេទោបិ បរិភិជ្ជតូតិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា កម្មាទីហិ ឧប្បជ្ជនករូបនិទ្ទេសេ ‘‘កតមំ តំ រូបំ ឧបាទិន្នំ? ចក្ខាយតនំ…បេ… កាយាយតនំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ អត្ថិ រូបំ កម្មស្ស កតត្តា រូបាយតនំ…បេ… ផោដ្ឋព្ពាយតនំ អាកាសធាតុ រូបស្ស ឧបចយោ រូបស្ស សន្តតិ កពឡីការោ អាហារោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦៥២) ឧបចយសន្តតីនំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ជាតិ ជាយតីតិ ទីបិតំ ហោតិ តស្សា អបរជាតិយា អភាវេបិ. ឯវំ ជរាភង្គានំ អបរជរាភង្គាភាវេបិ ជីរណំ, ភិជ្ជនញ្ច សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, ឥតរថា ជាតិយាបិ ភេទនា តទវត្ថាយេវាតិ.

៧១១. ‘‘ន ចេវា’’តិអាទិ យថាសង្កិតបរមតស្ស បដិក្ខិបនំ. យទិ ជាយតីតិ ន វិញ្ញាតព្ពំ, ឯវញ្ច សតិ និទ្ទេសេ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ជាយមានស្សា’’តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អសតិបិ ជាតិយា ជាយមានត្តេ ជាយមានានំ ធម្មានំ អភិនិព្ពត្តិភាវតោ តស្សា តប្បច្ចយភាវវោហារោ អនុមតោតិ តត្ថ វុត្តា, ន បន បរមត្ថតោ ជាយមានត្តា. ជាយមានស្ស ហិ អភិនិព្ពត្តិមត្តំ ជាតិ, តស្មា អសិទ្ធេន អសិទ្ធសាធនមេតន្តិ.

៧១២-៧. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា បុនបិ បរមតាសង្កំ កត្វា បដិក្ខិបតិ. តត្ថ យេសំ ធម្មានំ យា ជាតិ, សា តប្បច្ចយត្តវោហារំ, អភិនិព្ពត្តិសម្មុតិញ្ច លភតេវាតិ សម្ពន្ធោ. តថាតិ យថា លភតេវ, តថា. យំតំ-សទ្ទា ហិ អព្យភិចារិតសម្ពន្ធា. តេសំ ធម្មានំ បច្ចយា ឯតិស្សាតិ តប្បច្ចយា, តស្សា ភាវោ តប្បច្ចយត្តំ, តប្បច្ចយត្តេន បវត្តោ វោហារោ តប្បច្ចយត្តវោហារោ, តំ កម្មបច្ចយភាវាទិវោហារន្តិ អត្ថោ. អភិនិព្ពត្តិសម្មុតិន្តិ អភិនិព្ពត្តតិ ជាយតីតិ ឯវំ អភិនិព្ពត្តិវសេន បវត្តសម្មុតិំ. កម្មាទិសម្ភវន្តិ កម្មាទិចតុបច្ចយសមុដ្ឋានំ. ជនកានំ បច្ចយានំ អានុភាវក្ខណុប្បាទេ អភាវតោតិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – យេ តេ រូបានំ ជនកបច្ចយា, តេសំ តទុប្បាទនំ បតិ អនុបរតព្យាបារានំ យោ សោ បច្ចយូបលក្ខណិយោ កិច្ចានុភាវក្ខណោ, តទា ជាយមានានំ ធម្មានំ វិការភាវេន លព្ភមានតំ សន្ធាយ វិនេយ្យបុគ្គលវសេន ជាតិយា បច្ចយតោ ជាតត្តំ អនុញ្ញាតំ តតោ បុរេ, បច្ឆា ច អនុបលព្ភមានត្តា, ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ‘‘ជាតិយា បន លព្ភតី’’តិ. ជរាភង្គានំ បន បច្ចយានុភាវក្ខណតោ ឧត្តរិ ឋិតិភង្គក្ខណេសុ លព្ភមានត្តា ន ឯវំ អនុញ្ញាតុំ សក្កាតិ, ជាតិយា បន លព្ភតិ សោ វោហារោតិ អធិប្បាយោ. តប្បច្ចយត្តវោហារន្តិអាទិគាថាទ្វយំ និគមនវសេន វុត្តំ.

៧១៨-៩. អថ កិំ ឥមាយ គីវាកណ្ឌូយាយ, ននុ វុត្តំ ភគវតា សុត្តន្តេ ‘‘ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២០), តស្មា កថមេតំ វុច្ចតិ, ជរតា អនិច្ចតា ចេវ ន កេហិចិ សមុដ្ឋិតាតិ យោ វទេយ្យ, តស្ស វិតក្កំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបិតុំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កស្មា ន វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘សា ហិ បរិយាយទេសនា’’តិ. បរិយាយទេសនត្តមេវ វិភាវេតុំ ‘‘អនិច្ចាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តថា-សទ្ទេន ‘‘សង្ខតាន’’ន្តិ សង្គណ្ហាតិ.

៧២០-៣. អនិច្ចំ សង្ខតញ្ចាតិ ច-សទ្ទេន ‘‘បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ សង្គណ្ហាតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អនិច្ចសង្ខតធម្មានំ ជរាមរណត្តា តេសុ សន្តេសុ ហោតិ, អសន្តេសុ ន ហោតិ. ន ហិ អជាតំ បរិបច្ចតិ, ភិជ្ជតិ វា, តស្មា តំ ជាតិបច្ចយតំ សន្ធាយ ‘‘ជរាមរណំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ, តតោយេវ ច អនិច្ច’’ន្តិ បរិយាយេន សុត្តេ អាគតំ. យថា វិញ្ញត្តិអាទីនំ និប្បរិយាយតោ ចិត្តសមុដ្ឋានតាភាវេបិ ចិត្តជានំ វិការត្តា ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោតិ. វិញ្ញត្តិយោ វិយាតិ ច និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ លហុតាទីនម្បិ ចិត្តជាទិភាវស្ស បរិយាយេនេវ ឥច្ឆិតត្តា. និប្បរិយាយេន អដ្ឋារសេវ និប្ផន្នរូបានិ កម្មាទិសមុដ្ឋានានីតិ. តយន្តិ ជាតិជរាភង្គសង្ខាតានំ លក្ខណរូបត្តយំ.

ខំបុប្ផំវាតិ អាកាសកុសុមំ វិយ. យថា អាកាសកុសុមំ សព្ពសោ អជាតត្តា នត្ថិ, ឯវមិទម្បិ នត្ថីតិ អត្ថោ. និច្ចំ វាសង្ខតំ វិយាតិ យថា អសង្ខតំ និព្ពានំ កេនចិ អសង្ខតត្តា និច្ចំ ធុវំ, ឯវមិទម្បិ កេនចិ អសង្ខតត្តា និច្ចំ សស្សតំ វាតិ អត្ថោ. នោភយំ បនិទន្តិ ឥទំ បន ឧភយម្បិ ខំបុប្ផំ វិយ នោ នត្ថិ, ន ច និព្ពានំ វិយ អសង្ខតំ វាតិ អត្ថោ. និស្សយាយត្តវុត្តិតោតិ ជាយមានបរិបច្ចមានភិជ្ជមានានំ ជាតិអាទិមត្តភាវេន ជាយមានាទិនិស្សយបដិពទ្ធវុត្តិត្តា. តមេវ និស្សយាយត្តវុត្តិតំ សមត្ថេតុំ ‘‘ភាវេ បថវិយាទីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – បថវីអាទីនំ និស្សយានំ ភាវេ ជាតិអាទិត្តយំ បញ្ញាយតិ, តស្មា នោ នត្ថិ, យស្មា ច តេសំ អភាវេ ន បញ្ញាយតិ, តស្មា ន និច្ចន្តិ ឥមមេវ ច អភិនិវេសំ និសេធេតុំ ភគវតា ជាតិយា ចតុជត្តំ, ជរាមរណស្ស ច អនិច្ចាទិបរិយាយោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧២៤-៥. និប្ផន្នានិ នាមាតិ ‘‘រូបស្ស បរិច្ឆេទោ, រូបស្ស វិការោ, រូបស្ស លក្ខណ’’ន្តិអាទិនា បរិច្ឆេទាទិភាវំ អតិក្កមិត្វា អត្តនោ កក្ខឡត្តាទិនា សភាវេន បរិច្ឆិជ្ជ គហេតព្ពត្តា, អបរិយាយេនេវ កម្មាទិបច្ចយេហិ និប្ផន្នត្តា វា និប្ផន្នានិ នាម. តព្ពិបរីតតោ អនិប្ផន្នា.