១១. ឯកាទសមោ បរិច្ឆេទោ

និព្ពាននិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៦៨-៩. អាទិតោ រូបានន្តរមុទ្ទិដ្ឋំ យំ និព្ពានន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្ស វិភាវនំ យថាពលំ បវក្ខាមីតិ សម្ពន្ធោ.

ភវាភវន្តិ ភវតោ ភវំ, ខុទ្ទកំ, មហន្តំ វា ភវំ. វិននតោតិ សំសិព្ពនតោ. តណ្ហា ហិ សំសារនាយិកភាវេន ភវតោ ភវំ, សុគតិទុគ្គតិវសេន ខុទ្ទកមហន្តំ ភវំ វា អបរាបរភាវាយ សំសិព្ពតិ, តុន្នករណំ វិយ ករោតិ. និក្ខន្តត្តាតិ វិសំយោគវសេន និស្សដត្តា. មរណបដិបក្ខតាយ, អមតសទិសតាយ វា អមតំ. សព្ពទុក្ខនិស្សដត្តា បរមំ សុខំ. សព្ពេបិ សង្ខារា សមន្តិ ឧបសមន្តិ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបជ្ជន្តិ ឯតេនាតិ សព្ពសង្ខារសមថោ. ខន្ធូបធិអាទយោ សព្ពេបិ ឧបធី ឧបទ្ទវា បដិនិស្សជ្ជីយន្តិ ឯតេនាតិ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ. យស្មា តំ អាគម្ម កាមតណ្ហាទិភេទា តណ្ហា សព្ពសោ ខយំ គច្ឆតិ, វិរជ្ជតិ, និរុជ្ឈតិ ច, តស្មា តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោតិ ច វុច្ចតិ. អបិច រុជ្ឈន្តិ ឯត្ថ សត្តា កិលេសនិគឡពន្ធាតិ រោធោ, សំសារស្សេតំ អធិវចនំ, តតោ និក្ខន្តោតិ និរោធោ.

៧៧០. អធិគមាតិ តទនុរូបាយ បដិបត្តិយា អរិយមគ្គេន បដិវិជ្ឈនេន.

រាគក្ខយាទិភាវេន សព្ពទុក្ខសន្តិយា បច្ចយតាយ, កិលេសសន្តាបាភាវេន ច សន្តិលក្ខណំ. អច្ចុតិរសន្តិ សភាវាបរិច្ចជនតោ អចវនសម្បត្តិកំ. អស្សាសករណរសន្តិ អស្សាសករណកិច្ចំ. តញ្ហិ បានភោជនាទិសុញ្ញេ សភយកន្តារេ បរិព្ភមនេន បរិស្សន្តស្ស អទ្ធិកបុរិសស្ស អស្សាសជនកភាវេន ឧបដ្ឋិតំ វនន្តោទកំ វិយ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានម្បិ វចនបថាតិក្កន្តមហាទុក្ខភេរវេ សំសារកន្តារេ បរិព្ភមនេន បរិស្សន្តស្ស យថានុរូបំ បដិបត្តិមគ្គំ បដិបន្នស្ស យោគាវចរស្ស អនាទិមតិ សំសារេ សុបិនន្តេនបិ អទិដ្ឋបុព្ពតាយ ទស្សនសមកាលមេវ បរមស្សាសំ ជនេតិ. ខន្ធនិមិត្តវិចិត្តតាយ អវិគ្គហំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ អនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ. សព្ពសង្ខតនិស្សរណុបាយភាវតោ និស្សរណំ បច្ចុបដ្ឋាបេតីតិ និស្សរណបច្ចុបដ្ឋានំ.

ឯវំ និព្ពានស្ស លក្ខណាទិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិតណ្ឌវាទិបក្ខំ ទស្សេត្វា បរិហរន្តោ អាហ ‘‘ឯត្ថាហា’’តិអាទិ, ន បរមត្ថតោ អត្ថិ អញ្ញត្រ បញ្ញត្តិមត្តតោតិ អធិប្បាយោ. កុតោ បនាយមភិនិវេសោតិ អាហ ‘‘តិត្ថិយានំ…បេ… នីយតោ’’តិ. យថានុរូបាយ បដិបត្តិយាតិ សីលសមាធិបញ្ញាសង្ខាតំ សម្មាបដិបត្តិយា. យថា ហិ ចេតោញាណលាភិនោ ឯវ អរិយា បរេសំ លោកុត្តរចិត្តំ ជានន្តិ, តត្ថាបិ ច អរហា ឯវ សព្ពេសំ ចិត្តំ ជានាតិ, ឯវំ និព្ពានម្បិ សីលាទិសម្មាបដិបត្តិភូតេន ឧបាយេនេវ ឧបលព្ភតីតិ ‘‘នត្ថី’’តិ ន វត្តព្ពំ អរិយេហិ ឧបលព្ភនីយតោ. យថា ហិ ជច្ចន្ធតេមិរិកាទីនំ អទស្សនេន ‘‘សូរិយាទយោ នត្ថី’’តិ ន វត្តព្ពា ចក្ខុមន្តានំ គោចរភាវេន អត្ថេវាតិ សិទ្ធត្តា, ឯវមេតម្បិ ពាលបុថុជ្ជនស្ស អទស្សនមត្តេន ‘‘នត្ថី’’តិ ន វត្តព្ពំ. អរិយានំ បន បញ្ញាចក្ខុនោ បទេសេនេវ ឧបដ្ឋានតោ ឯកន្តេន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ ‘‘អត្ថិ និព្ពាន’’ន្តិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អថ រាគាទីនំ ខយមត្តមេវ និព្ពានន្តិ ចេតិ សម្ពន្ធោ. អាយស្មតា…បេ… ថេរេន ទស្សិតោតិ សម្ពន្ធោ. រាគក្ខយាទិទីបកំ សុត្តំ នេយ្យត្ថន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘តំ ន’’ឥតិ បដិក្ខេបំ កត្វា ឯកំសេន ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, ឥតរថា យថារុតវសេន បាឡិយា អត្ថេ គយ្ហមានេ ពហុទោសា អាបជ្ជន្តីតិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អរហត្តស្សាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. អរហត្តំ បុដ្ឋេន តេនេវាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេនាតិ អធិប្បាយោ. តវ មតេនាតិ សាសនយុត្តិំ អវិចារេត្វា បាឡិទស្សនមត្តេនេវ វិប្បលបតោ តវជ្ឈាសយេន. ន ច បនេតំ យុត្តំ, តថាបីតិ អធិប្បាយោ. លោកុត្តរផលចិត្តស្ស រាគាទីនំ ខយមត្តតាបជ្ជនំ ន យុត្តំ តស្ស អគ្គផលស្ស ចតុក្ខន្ធភាវេន បាឡិយំ អាគតត្តា. តស្មាតិ យុត្តិំ អវិចារេត្វា បាឡិទស្សនមត្តេនេវ វោហរន្តស្ស អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាយាតិ វិមទ្ទាសហភូតាយ សទ្ទត្ថមត្តច្ឆាយាយ. ឧភិន្នន្តិ និព្ពានវសេន, អរហត្តវសេន ច អាគតានំ ឧភិន្នំ សុត្តានំ. អត្ថោតិ អធិប្បាយត្ថោ.

កោ បន សោ អត្ថោតិ អាហ ‘‘យស្ស បនា’’តិអាទិ. រាគាទីនំ ខយោតិ រាគាទីនំ អនុប្បាទនិរោធោ. សោ ធម្មោ អក្ខយោបិ សមានោ រាគាទីនំ ខយស្ស ឧបនិស្សយត្តា ខយោបចារេន ‘‘រាគាទីនំ ខយោ និព្ពាន’’ន្តិ វុត្តោ ‘‘តិបុសំ ជរោ, គុឡោ សេម្ហោ’’តិអាទីសុ ផលូបចារេន វុត្តំ វិយាតិ សម្ពន្ធោ. កិលេសានំ អនុប្បត្តិនិរោធក្ខយស្ស មគ្គស្ស អារម្មណភូតំ និព្ពានំ អត្ថតោ ‘‘ខយស្ស ឧបនិស្សយោ’’តិ វត្តព្ពតំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ខយស្ស ឧបនិស្សយត្តា’’តិ. ខយោបចារេនាតិ អត្តនោ ការិយភូតស្ស ខយស្ស អត្តនិ ឧបចារេន តស្ស នាមវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ជរការណំ តិបុសំ ជរោតិ វុត្តោ, សេម្ហការណំ គុឡោ សេម្ហោតិ វុត្តោ. ខយន្តេតិ រាគាទីនំ បរិក្ខយាវសានេ. ខយោតិ វា មគ្គោ វុច្ចតិ ‘‘ខយេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤២) វិយ, តស្ស អន្តេ និរោធាវសានេ ឧប្បន្នត្តា ខយោតិ វុត្តំ ផលូបចារេន, សមីបូបចារេន វា.

សព្ពេ ពាលបុថុជ្ជនាបីតិ សោណសិគាលាទយោ សព្ពេបិ ពាលបុថុជ្ជនា សមធិគត…បេ… ភវេយ្យុំ ខណវសេន រាគាទីនំ ខយស្ស តេសម្បិ អត្ថិតាយ. តថា ច សតិ បដិបត្តិយា និរត្ថកភាវោ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. រាគាទិក្ខយានំ ពហុភាវតោតិ រាគាទីនំ វិយ តេសំ ខយានម្បិ តព្ពិការភាវេន ពហុភាវតោ. ឯវញ្ហិ សតិ រាគស្ស ខយោ រាគក្ខយោ, ន ទោសាទីនំ, តថា ទោសក្ខយោបីតិ អញ្ញោ រាគក្ខយោ, អញ្ញោ ទោសក្ខយោ, អញ្ញោ មោហក្ខយោតិ តិណ្ណំ អកុសលមូលានំ ខយភូតានិ តីណិ និព្ពានានិ, ចតុន្នំ ឧបាទានានំ ខយភូតានិ ចត្តារីតិអាទិនា ពហូនិ និព្ពានានិ នាម ហោន្តិ. ឥទានិ អាទិ-សទ្ទសង្គហិតេ ទោសេ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខតលក្ខណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ, ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៧) វចនតោ វយសង្ខាតោ ខយោ សង្ខតលក្ខណំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សង្ខតលក្ខណញ្ច និព្ពានំ ភវេយ្យា’’តិ. ‘‘ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២០) វចនតោ អាហ ‘‘សង្ខតបរិយាបន្ន’’ន្តិ. យំ បន សង្ខតបរិយាបន្នំ, តំ ឥតរសង្ខតធម្មោ វិយ អនិច្ចំ ហោតិ បច្ចយាធីនវុត្តិតោតិ អាហ ‘‘សង្ខតបរិយាបន្នត្តា អនិច្ច’’ន្តិ. ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិ (ទី. និ. ២.២២១) ហិ វុត្តំ. ឯត្តាវតា ច កិំ វុត្តំ ហោតិ? យទិ ភវតោ មនោរថបរិបូរណត្ថំ ខយំ និព្ពានន្តិ វទាម, អសង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណត្តា, សង្ខតបដិបក្ខស្ស សង្ខតបរិយាបន្នត្តា សព្ពកាលិកភាវេន និច្ចស្ស អនិច្ចតា, តតោ ច បរមសុខស្ស ទុក្ខតា ច អាបជ្ជេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្តាវតា ភង្គក្ខយស្ស និព្ពានទោសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនុប្បាទក្ខយស្ស តព្ភាវំ និសេធេតុំ ‘‘យទិ ខយោ និព្ពានំ ភវេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ. បឋមមគ្គស្ស អនន្តរបច្ចយភូតំ ញាណំ គោត្រភុ នាម. សេសមគ្គបុរេចរំ វោទានំ នាម. ផលសមាបត្តិបុរេចរំ អនុលោមំ នាម. តំ បន សង្ខារារម្មណមេវាតិ ឥធ ន គហិតំ. ភទ្រមុខាតិ បរស្ស អនុនយវចនំ. ‘‘ខីយន្តី’’តិ វត្តមាននិទ្ទេសេន ឥទានិ ខីយមានតំ បុច្ឆតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឧបធារេត្វាតិ ឧបបរិក្ខិត្វា. ‘‘គោត្រភុ…បេ… មុខា’’តិ បុច្ឆាយ ‘‘រាគាទីនំ ខយមេវ វទាមី’’តិ តយា ទិន្នបដិវចនស្ស អវិរុជ្ឈនវសេន សតិបុរេក្ខារំ កថេហីតិ អធិប្បាយោ. គោត្រភុចិត្តាទីនំ គោត្រភុវោទានមគ្គានំ. គោត្រភុក្ខណេ កិលេសានំ អនុប្បាទនិរោធស្ស អភាវតោ អាហ ‘‘រាគាទយោ ខីយិស្សន្តី’’តិ. ផលមេវាតិ កិលេសានំ ខីណកាលេ ឧប្បជ្ជមានំ ផលចិត្តមេវ. អារម្មណំ អបស្សន្តោតិ គោត្រភុអាទីនំ វត្តព្ពារម្មណំ អបស្សន្តោ. អថ វា ឥតរេសំ អារម្មណភាវេ សតិ គហេតព្ពបច្ចយំ អបស្សន្តោ.

‘‘អបិចា’’តិអាទិ បរិយាយន្តរេនបិ អនុប្បាទនិរោធស្ស និព្ពានភាវនិសេធនំ. ‘‘ឧប្បាទីយតីតិ អត្ថោ’’តិ បន មគ្គស្ស ឧប្បត្តិយា កិលេសក្ខយោបិ ឧប្បាទិតោ នាម ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. ន ហិ ឥតរថា ខយស្ស ឧប្បាទោ នាម អត្ថិ. អថ វា ‘‘អទ្ធា សោ…បេ… និរុត្តរោ ភវិស្សតី’’តិ ឯត្តកេន គន្ថេន ខណនិរោធស្ស ចេវ អនុប្បាទនិរោធស្ស ច និព្ពានភាវេ ទោសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ខយេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៤២) វិយ មគ្គស្សាបិ ខយបរិយាយត្តា ‘‘រាគក្ខយោ’’តិអាទិវចនមត្តេយេវ សមានភាវេន គហិតេ មគ្គស្សាបិ និព្ពានភាវប្បសង្គំ, តថា ច សតិ អនិដ្ឋាបត្តិំ សម្ភាវេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘ឧប្បាទីយតី’’តិ មគ្គមេវ សន្ធាយ តិដ្ឋតិ. យទិ មគ្គស្ស និព្ពានភាវប្បសង្គោ ឥធ សម្ភាវិតោ, ឯវំ សតិ គោត្រភុស្ស មគ្គារម្មណតាទិទោសា វត្តព្ពាតិ? សច្ចំ វត្តព្ពា, ឯត្តកេនាបិ បន បរស្ស វចនបដិពាហនំ សក្កា កាតុន្តិ បរិហារន្តរទស្សនេ ព្យាបារោ កតោតិ. យថានុរូបាយ បដិបត្តិយាតិ ឆវិសុទ្ធិបរម្បរាសង្ខាតាយ យថានុលោមបដិបត្តិយា.

៧៧១. អស្សទ្ធោតិ បពុទ្ធសទ្ធោ, មគ្គាគតាយ អចលសទ្ធាយ សមន្នាគតោ, មគ្គាគតសទ្ធាយ ហិ សមន្នាគតោ អាកាសេ ពុទ្ធវេសំ មាបេត្វាបិ ‘‘និច្ចំ សុខំ អត្តា’’តិ វទន្តស្ស ន សទ្ទហតិ សេយ្យថាបិ សូរម្ពដ្ឋោតិ (អ. និ. ១.២៥៥). អកតញ្ញូតិ អកតំ និព្ពានំ ជានាតីតិ អកតញ្ញូ. សន្ធិច្ឆេទោតិ ភវសន្ធានករស្ស តណ្ហាបាបស្ស ឆិន្ទនេន បុន ភវបដិសន្ធិយាបិ ឆិន្នតាយ បដិសន្ធិំ ខេបេត្វា ឋិតោ. ហតាវកាសោតិ ខីណបដិសន្ធិកត្តាយេវ អាយតិំ កត្ថចិ ឱកាសលោកេ អទិស្សមានត្តា វិហតាវកាសោ. វន្តាសោតិ កត្ថចិ អភិសង្គាភាវតោ ឆឌ្ឌិតតណ្ហោតិ អត្ថោ. ឧត្តមបោរិសោតិ សទេវលោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យតាយ វិសិដ្ឋោ បោរិសោ.

ទុប្បដិវិទ្ធាតិ បដិវិជ្ឈិតុំ, បដិលភិតុញ្ច ទុក្ករា. កាមាទីនំ និស្សរណីយតាយ និស្សរណីយា, យទិទំ នេក្ខម្មំ, ឯតំ កាមានំ និស្សរណន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ កាមានំ និស្សរណន្តិ កាមេហិ និគ្គមនំ, អថ វា និស្សរន្តិ និគ្គច្ឆន្តិ ឯត្ថ ឯតេនាតិ វា និស្សរណំ, កាមានំ និស្សរណដ្ឋានំ, និស្សរណុបាយន្តិ អត្ថោ. នេក្ខម្មន្តិ បឋមជ្ឈានំ. តញ្ហិ កាមេហិ និក្ខន្តន្តិ ‘‘នេក្ខម្ម’’ន្តិ ឥធ គហិតំ, អញ្ញត្ថ បន បព្ពជ្ជាទយោបិ ‘‘នេក្ខម្ម’’ន្តិ បវុច្ចន្តិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘បព្ពជ្ជា បឋមំ ឈានំ, និព្ពានញ្ច វិបស្សនា;

សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា, ‘នេក្ខម្ម’ន្តិ បវុច្ចរេ’’តិ. (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១០៩; ទី. និ. ដី. ២.៣៦០; អ. និ. ដី. ២.៣.៦៦; វិសុទ្ធិ. មហា. ១.៥៦; នេត្តិ. ដី. ៧៦ មិស្សកហារសម្បាតវណ្ណនា);

អរូបំ អាកាសានញ្ចាយតនំ. ភូតន្តិ វិជ្ជមានំ, ខន្ធបញ្ចកន្តិ អត្ថោ. ‘‘ភូតមិទន្តិ, សារិបុត្ត, សមនុបស្សាមី’’តិអាទីសុ ខន្ធបញ្ចកំ ‘‘ភូត’’ន្តិ វុច្ចតិ. អត្តនោ ការណំ បដិច្ច សមំ, សម្មា ច ឧប្បន្នន្តិ បដិច្ចសមុប្បន្នំ. បឋម…បេ… ភវេយ្យាតិ សង្ខតនិស្សរណភាវេន វុត្តស្ស និព្ពានស្ស អភាវប្បត្តិយា ច តទេកយោគនិទ្ទិដ្ឋានំ យថាក្កមំ កាមរូបនិស្សរណានំ បឋមជ្ឈានាកាសានញ្ចាយតនានម្បិ អភាវោយេវ អាបជ្ជេយ្យ. ឥទានិ យថាធិប្បេតមត្ថំ អាគមេន ទស្សេតុំ ‘‘ន តុ ខយោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘អត្ថិ…បេ… សុផុសិតន្តិ ចា’’តិ នត្ថិ និស្សរណំ លោកេ, កិំ វិវេកេន កាមាបីតិ ឯវំ មារេន បដិពាហិតេ. ‘‘អត្ថិ…បេ… សុផុសិត’’ន្តិ និព្ពានំ បតិដ្ឋបេន្តេន អាឡវកត្ថេរេន វុត្តំ. សុផុសិតន្តិ សុដ្ឋុ ផុសិតំ, សច្ឆិកតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អជាតន្តិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. អថ វា វេទនាទយោ វិយ ហេតុបច្ចយសមវាយសង្ខាតាយ ការណសាមគ្គិយា ន ជាតំ ន និព្ពត្តន្តិ អជាតំ. ការណេន វិនា សយមេវ ច ន ភូតំ ន បាតុភូតំ ន ឧប្បន្នន្តិ អភូតំ. ឯវំ អជាតត្តា អភូតត្តា យេន កេនចិ ការណេន ន កតន្តិ អកតំ. ជាតភូតកតភាវោ ច នាម រូបាទីនំ សង្ខតធម្មានំ ហោតិ, ន អសង្ខតសភាវស្ស និព្ពានស្សាតិ ទស្សនត្ថំ អសង្ខតន្តិ វុត្តំ. បដិលោមតោ វា សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ, ន តថា សង្ខតំ, សង្ខតលក្ខណរហិតន្តិ ច អសង្ខតន្តិ. ឯវំ អនេកេហិ ការណេហិ និព្ពត្តិតភាវេ បដិសិទ្ធេ បកតិវាទីនំ បកតិ វិយ សិយា នុ ខោ, ឯកេនេវ ការណេន ឯតំ កតន្តិ អាសង្កាយ ន កេនចិ កតន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អកត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ អបច្ចយម្បិ សមានំ សយមេវ នុ ខោ ឥទំ ភូតំ បាតុភូតន្តិ អាសង្កាយ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘អភូត’’ន្តិ វុត្តំ. អយញ្ចេតស្ស អសង្ខតាកតាភូតភាវោ សព្ពេន សព្ពំ អជាតធម្មត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អជាត’’ន្តិ វុត្តំ.

អសង្ខតន្តីតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន –

‘‘នោ ចេតំ, ភិក្ខវេ, អភវិស្ស អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតំ. នយិធ ជាតស្ស ភូតស្ស កតស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយេថ. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថិ អជាតំ អភូតំ អកតំ អសង្ខតំ, តស្មា ជាតស្ស ភូតស្ស កតស្ស សង្ខតស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយតី’’តិ (ឧទា. ៧៣) –

ឯវមាទិសុត្តបទំ សង្គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘អនេកេសុ សុត្តន្តេសូ’’តិ. ធម្មេន សទេវកស្ស លោកស្ស សាមី, ធម្មស្ស វា យថិច្ឆិតំ ទេសនតោ សាមី ឥស្សរោតិ ធម្មសាមី. តថាគត-សទ្ទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា កថិតោវ. សម្មា សាមំ សព្ពធម្មេ អភិសម្ពុទ្ធោ, សម្មា សយមេវ សម្មោហនិទ្ទាវិគមេន បដិពុទ្ធោ, ពុទ្ធិយា វិកសិតវាតិ វា សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

បរិត្តត្តិកេតិ ‘‘បរិត្តា ធម្មា, មហគ្គតា ធម្មា, អប្បមាណា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១២) ឯវំ បរិត្តាទិធម្មវសេន អាគតេ បរិត្តត្តិកេ.

នវត្តព្ពារម្មណត្តាតិ នវត្តព្ពារម្មណត្តប្បសង្គតោ. តេនាហ ‘‘នវត្តព្ពារម្មណបក្ខំ ភជេយ្យុ’’ន្តិ. រូបាវចរត្តិកចតុក្កជ្ឈានាតិ ចតុក្កនយេន តិកជ្ឈានា, បញ្ចកនយេន ចតុក្កជ្ឈានា. កុសលកិរិយានំ អភិញ្ញាភាវប្បត្តិយា បរិត្តាទិកេបិ អារព្ភ បវត្តនតោ ‘‘ចតុត្ថស្ស ឈានស្ស វិបាកោ’’តិ អាហ. តស្មាតិ យថាវុត្តយុត្តិតោ ចេវ បាឡិតោ ច. កិញ្ច ភិយ្យោ – សង្ខតធម្មារម្មណំ វិបស្សនាញាណំ, អបិច អនុលោមភាវប្បត្តំ កិលេសេ តទង្គវសេន បជហតិ, សមុច្ឆេទវសេន បជហិតុំ ន សក្កោតិ, តថា សម្មុតិសច្ចារម្មណំ បឋមជ្ឈានាទិកុសលញាណំ វិក្ខម្ភនវសេនេវ កិលេសេ បជហតិ, ន សមុច្ឆេទវសេន. ឥតិ សង្ខតធម្មារម្មណស្ស, សម្មុតិសច្ចារម្មណស្ស ច ញាណស្ស កិលេសានំ សមុច្ឆេទប្បហានេ អសមត្ថភាវតោ តេសំ សមុច្ឆេទប្បហានករស្ស អរិយមគ្គញាណស្ស តទុភយវិបរីតភាវេន អារម្មណេន ភវិតព្ពំ, តញ្ច និព្ពានមេវ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ញាណំ យំ សង្ខតាលម្ពំ, បញ្ញត្តាលម្ពមេវ វា;

បាបេ ហន្តិ ន តំ វត្ថុំ, តទញ្ញំ សម្បដិច្ឆិយ’’ន្តិ.

រូបសភាវាភាវតោតិ ឯតេន យថា រូបធម្មានំ រុប្បនសភាវោ, បដិឃាតវន្តតា កលាបតោ វុត្តិយា បទេសសម្ពន្ធោ សភាវោ, ឯវំ និព្ពានស្ស កត្ថចិ បដិឃាតោ, សប្បទេសតា ច នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ន ហិ និព្ពានំ ‘‘អសុកទិសាយ, អសុកបទេសេ’’តិ វា និទ្ទិសីយតិ. បបញ្ចាភាវតោតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចេហិ សហ អវដ្ឋានវសេន អភាវតោ, តេសំ អភាវបច្ចយតាយ ច. តណ្ហាទិដ្ឋិមានា ហិ សំសារេ សត្តេ បបញ្ចេន្តីតិ បបញ្ចា នាម.

៧៧២-៥. ឯវំ និព្ពានំ យុត្តិតោ, សុត្តតោ ច សាធេត្វា ឥទានិ តស្ស បរិយាយសន្ទស្សនត្ថំ ‘‘អច្ចន្តមនន្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សំសារប្បវត្តិយា បរិយោសានភូតត្តា អន្តំ. ឥមិនា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ កថិតាតិ វទន្តិ, សោបាទិសេសនិព្ពានធាតុបិ វដ្ដតិ, អកតន្តិបិ បឋន្តិ. សោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថោវ. សឧប្បាទវយន្តាភាវេន អនន្តំ. កិលេសបរិឡាហាភាវេន, កិលេសក្ខោភាភាវេន ច សន្តំ. បលោកិតាភាវេន អបលោកិតំ. អតិត្តិករភាវេន បណីតំ. សព្ពទុក្ខហននតោ សរណំ. កិលេសចោរេហិ អនុបទ្ទុតត្តា និព្ភយតាយ ខេមំ. សព្ពុបទ្ទវនិវារណតោ តាណំ. ជាតិអាទិទុក្ខេហិ អនុពន្ធស្ស អល្លីយិតុំ យុត្តដ្ឋានតាយ លេណំ. យថាបដិបន្នស្ស សន្តិទាយកត្តេន បរំ បតិដ្ឋាភាវតោ បរាយណំ.

សព្ពបីឡាវិមុត្តតាយ សិវំ. ឧបនិស្សយហីនានំ សព្ពញ្ញុមុខតោ សុត្វាបិ ឋបេត្វា គុណវសេន សភាវតោ បដិវិជ្ឈិតុំ ទុក្ករតាយ និបុណំ. អវិបរីតតាយ សច្ចំ. សព្ពទុក្ខបរិក្ខយករត្តា ទុក្ខក្ខយំ. តេជុស្សទតាយ សន្តត្តអយោគុឡេ មក្ខិកាហិ វិយ ចតូហិ អាសវេហិ អារម្មណករណវសេន បវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អនាសវំ. មហាការុណិកស្សាបិ ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កភាវាបាទនេន បដិវិជ្ឈិតុំ ទុក្ករតាយ សុទុទ្ទសំ. លោកុត្តរធម្មេសុបិ អសង្ខតគុណេន វិសិដ្ឋតាយ បរំ. សំសារមហាសមុទ្ទស្ស តីរភូតត្តា បារំ. មំសចក្ខុនោ, ទិព្ពចក្ខុនោ វា អគោចរតាយ អនិទស្សនំ. និទស្សនសង្ខាតាយ ឧបមាយ អភាវតោ វា អនិទស្សនំ.

អវិបរិណាមធម្មត្តា ធុវំ. តតោយេវ បរមបតិដ្ឋាភាវតោ ទីបំ. រោគាទិបីឡាភាវតោ អព្យាបជ្ឈំ. តតោយេវ អនីតិកំ. តណ្ហាលយាភាវតោ អនាលយំ. សង្ខតាសង្ខតេសុ អសង្ខតកោដ្ឋាសភូតត្តា, បរមបតិដ្ឋាភាវតោ វា បទំ. អវិនាសភាវេន អច្ចុតំ. អក្ខរណតោ អវិនស្សនតោ អក្ខរំ.

សង្ខតនិស្សដត្តា វិមុត្តិ. ភវពន្ធនវិមុត្តិហេតុតាយ មោក្ខំ.

៧៧៦-៧. ឯវន្តិ យថាវុត្តនយេន. វិញ្ញាយាតិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ជានិត្វា. អធិគមូបាយោតិ បដិវិជ្ឈនូបាយភូតា តិស្សោ សិក្ខា. កាតព្ពោតិ បដិបជ្ជិតព្ពោ.

សទ្ធំ, ពុទ្ធិញ្ច ករោតិ វឌ្ឍេតីតិ សទ្ធាពុទ្ធិករំ. តថាគតមតេតិ តិបិដកពុទ្ធវចនេ, ចតូសុ សច្ចេសុ វា. បញ្ញាយ សម្ភូតំ, បញ្ញាយ វា សម្ភវោ ឯតស្សាតិ បញ្ញាសម្ភវំ, តទេវ សម្បសាទនំ ពុទ្ធាទីសុ អធិមុច្ចនំ, តំ ករោតីតិ បញ្ញាសម្ភវសម្បសាទនករំ. អត្ថព្យញ្ជនសាលិនន្តិ អតិមធុរេហិ អត្ថព្យញ្ជនេហិ សមន្នាគតំ, អត្ថព្យញ្ជនសារវន្តន្តិ វា អត្ថោ រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា. សារំ ជានន្តីតិ សារញ្ញូ, តេ វិម្ហាបេតីតិ សារញ្ញុវិម្ហាបនំ. និដ្ឋន្តិ បរិយោសានំ, សុតមយមូលកំ អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

និព្ពាននិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.