១២. ទ្វាទសមោ បរិច្ឆេទោ

បញ្ញត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា

ឯត្ថាតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋធម្មានំ និទ្ទេសបរិយោសានេ. ឯត្តកមេវាតិ ចិត្តចេតសិករូបនិព្ពានមត្តមេវ. បញ្ញាបេតព្ពតោតិ បរមត្ថធម្មា វិយ សកសកសភាវវសេន អបញ្ញាយមានា ហុត្វា លោកសង្កេតវសេន បញ្ញាបិយមានត្តា. បញ្ញាបនតោតិ បរមត្ថវសេន វិជ្ជមានាវិជ្ជមានធម្មានំ បកាសនវសេន បញ្ញាបនតោ. តត្ថ ‘‘បញ្ញាបេតព្ពតោ’’តិ ឥមិនា បញ្ញាបីយតិ បការេន ញាបីយតីតិ បញ្ញត្តីតិ ឯវំ កម្មសាធនវសេន អត្ថបញ្ញត្តិភូតា ឧបាទាបញ្ញត្តិ វុត្តា. ‘‘បញ្ញាបនតោ’’តិ ឥមិនា បញ្ញាបេតិ បការេន ញាបេតីតិ បញ្ញត្តីតិ ឯវំ កត្តុសាធនវសេន តស្សា អភិធាយកភូតា នាមបញ្ញត្តីតិ វេទិតព្ពំ. បណ្ណត្តិទុកនិទ្ទេសេ ‘‘សង្ខា…បេ… វោហារោ’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៤) ចតូហិ បទេហិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ វុត្តា. ‘‘នាមំ…បេ… អភិលាបោ’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៤) ឆហិ បទេហិ នាមបញ្ញត្តិ កថិតាតិ អាចរិយានំ ឥច្ឆិតត្តា វុត្តំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ ហេដ្ឋា អភិធម្មមាតិកាយ វុត្តានំ កុសលាកុសលាទិធម្មានំ. សង្ខាតិ ‘‘អហំ មមា’’តិអាទិនា សង្ខាយមានតា. សមញ្ញាតិ សង្កេតវសេន ញាយមានតា. បញ្ញត្តីតិ អសង្ករវសេន អនេកធា វិភជិត្វា បញ្ញាបិយមានតា. វោហារោតិ បាកដំ កត្វា វុច្ចមានតា, កថនវសេន ឧបយុជ្ជមានតា វា. អត្ថាភិមុខំ នមតីតិ នាមំ. តំ បន អន្វត្ថរុឡ្ហីវសេន ទុវិធំ, សាមញ្ញគុណកិត្តិមឱបបាតិកនាមវសេន ចតុព្ពិធំ. នាមកម្មន្តិ នាមករណំ. នាមធេយ្យន្តិ នាមឋបនំ, នាមធេយ្យន្តិ វា សេដ្ឋានំ នាមំ. អក្ខរទ្វារេន អត្ថំ នីហរិត្វា ឧត្តិ កថនំ និរុត្តិ. ព្យញ្ជនន្តិ បាកដករណំ. អភិលាបោតិ អភិលាបនំ.

អហន្តិ រូបាទិវិនិមុត្តំ អហំការពុទ្ធិវិសយភូតំ អត្តនោ ខន្ធសមូហសន្តានមុបាទាយ បញ្ញត្តំ តទញ្ញានញ្ញភាវេន អនិព្ពចនីយំ ឧបាទាបញ្ញត្តិំ វទតិ. តេនាហ ‘‘អហន្តិ ហី’’តិអាទិ. ‘‘អហន្តិ…បេ… កត្វា’’តិ ឧបាទាបញ្ញត្តិយា ឧប្បត្តិំ ទស្សេត្វា យថាតិអាទិនា តំ បកាសេតិ.

យស្មា ‘‘សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ’’តិ ‘‘ឯវំ សង្ខា’’តិ ឥមស្សេវ វេវចនំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឥទានិ បញ្ញាបនតោ បញ្ញត្តិ’’ន្តិអាទិ.

តទនុរូបា ជាតាតិ តជ្ជា, អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ វិយ កេវលំ លោកសង្កេតវសេនេវ អហុត្វា ធម្មសភាវស្ស អនុរូបវសេន បវត្តា បញ្ញត្តីតិ អត្ថោ. នាមបញ្ញត្តិបិ វចនត្ថសង្ខាតការណំ ឧបាទាយ បដិច្ច បវត្តនតោ ឧបាទាបញ្ញត្តិវោហារំ លភតីតិ តស្សាបិ ឧបាទាបញ្ញត្តិបរិយាយោ វុត្តោ. គណ្ឋិបទការេនាបិ ហិ ឥមិនាវ អធិប្បាយេន ឧបាទាបញ្ញត្តីតិ ឧបាទានវតី បញ្ញត្តិ ការណវតិំ ការណភូតមត្ថមុបាទាយ គហេត្វា តន្និស្សយេន បញ្ញាបីយតិ, សព្ពោបិ បញ្ញត្តិភេទោ អនេន លក្ខណេន ឧបាទាបញ្ញត្តិមេវ ភជតិ. អនុបាទាយ ហិ បញ្ញត្តិ នត្ថីតិ វុត្តំ. ឧបនិធាបញ្ញត្តីតិ បដិបក្ខភូតំ ឯកបញ្ញត្តិំ ឧបនិធាយ អបេក្ខិត្វា បវត្តា បញ្ញត្តិ. ចក្ខុសោត-គ្គហណេន អជ្ឈត្តិកាយតនានិ ទស្សេតិ, រូបសទ្ទ-គ្គហណេន ពាហិរាយតនានិ. បថវីតេជោវាយុ-គ្គហណេន ផោដ្ឋព្ពាយតនំ បភេទតោ ទស្សេតិ. ឯតេនេវ ធម្មាយតនេបិ លព្ភមានភេទោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យស្មា បថវាទិកា បញ្ញត្តិ សសម្ភារបថវិយំ ឯកស្ស នាមំ គហេត្វា សមូហមេវោបាទាយ បញ្ញាបីយតិ, ឃដាទិកា ច បញ្ញត្តិ ធម្មសមូហេសុ សព្ពេសមេវ នាមំ គហេត្វា សមូហមេវោបាទាយ បញ្ញាបីយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯកស្ស វា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯកស្ស នាមំ គហេត្វា សមូហមុបាទាយ បញ្ញាបិយមានាយ បថវាទិវសេន បាកដភាវតោ តំ ឋបេត្វា ឥតរំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អយំ សមូហបញ្ញត្តិ នាម សមូហស្ស បញ្ញាបនតោ. ទិសាកាសាទីសុ ទិសា-គ្គហណេន ចន្ទសូរិយាវត្តនមុបាទាយ បញ្ញាបិយមានំ បុរត្ថិមាទិទិសាបញ្ញត្តិំ ទស្សេតិ. អាកាស-គ្គហណេន អសម្ផុដ្ឋធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញាបិយមានំ កូបគុហាទិអាកាសបញ្ញត្តិំ ទស្សេតិ. កាល-គ្គហណេន ចន្ទាវត្តនាទិកមុបាទាយ បញ្ញាបិយមានំ បុព្ពណ្ហាទិកាលបញ្ញត្តិំ ទស្សេតិ. និមិត្ត-គ្គហណេន ពហិទ្ធា បថវីមណ្ឌលាទិកំ, អជ្ឈត្តិកញ្ច ភាវនាវិសេសំ ឧបាទាយ បញ្ញាបិយមានំ កសិណនិមិត្តាទិកំ ទស្សេតិ. អភាវ-គ្គហណេន ភាវនាពលេន អប្បវត្តនសភាវំ អាកាសានញ្ចាយតនឈានំ ឧបាទាយ បវត្តំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនឈានារម្មណំ អភាវបញ្ញត្តិំ ទស្សេតិ. និរោធ-គ្គហណេន ភាវនាពលេន និរុទ្ធំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និស្សាយ បញ្ញត្តំ និរោធបញ្ញត្តិំ ទស្សេតិ. អាទិ-គ្គហណេន ខយាទិសភាវំ តំ តំ ធម្មមុបាទាយ បញ្ញាបិយមានំ អនិច្ចលក្ខណាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. សាបិ ហិ ទិសាកាសាទិកា វិយ ធម្មសមូហមុបាទាយ អបញ្ញត្តភាវតោ អសមូហបញ្ញត្តិយេវាតិ.

សាតិ អយំ ទ្វិធា ឧបាទាបញ្ញត្តិ. តជ្ជាបញ្ញត្តិ វចនត្ថំ អមុញ្ចិត្វា បវត្តិតោ ឧបាទាបញ្ញត្តិយំយេវ សង្គយ្ហតីតិ វុត្តំ ‘‘វិជ្ជមានំ បរមត្ថំ ជោតយតី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា ឧបរិ ‘‘ឆ បញ្ញត្តិយោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. វិជ្ជមានន្តិ សភាវេន ឧបលព្ភមានំ. អវិជ្ជមានន្តិ ឋបេត្វា លោកសង្កេតំ សភាវវសេន អនុបលព្ភមានំ. នាមមត្តន្តិ នាមមត្តវន្តំ. សោតទ្វារជវនានន្តរន្តិ បច្ចុប្បន្នសទ្ទារម្មណាយ សោតទ្វារជវនវីថិយា, តទនុសារប្បវត្តាយ អតីតសទ្ទារម្មណាយ មនោទ្វារជវនវីថិយា ច អនន្តរប្បវត្តេន. មនោទ្វារជវនវីថិបិ ហិ សោតទ្វារជវនានន្តរប្បវត្តា តគ្គហណេនេវ ឥធ គហិតា. គហិតបុព្ពសង្កេតេនាតិ ‘‘អយំ ឥមស្ស អត្ថោ, ឥទមិមស្ស វាចក’’ន្តិ ឯវំ វចនវចនត្ថសម្ពន្ធគ្គហណវសេន គហិតបុព្ពភាវសង្កេតេន. យាយាតិ យាយ នាមបញ្ញត្តិយា ករណភូតាយ. មនោទ្វារជវនវិញ្ញាណេន កត្តុភូតេន. មនោទ្វារជវនវិញ្ញាណេន វា ករណភូតេន, យាយ នាមបញ្ញត្តិយា កត្តុភូតាយាតិ អត្ថោ. បញ្ញាបីយតីតិ សម្មុតិបរមត្ថវសេន បន ទុវិធំ អត្ថជាតំ បញ្ញាបីយតិ វិញ្ញាបីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘អត្ថា យស្សានុសារេន, វិញ្ញាយន្តិ តតោ បរំ;

សាយំ បញ្ញត្តិ វិញ្ញេយ្យា, លោកសង្កេតនិម្មិតា’’តិ.

កតរជវនវីថិយំ បនាយំ វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘ឃដោ’’តិអាទិសទ្ទំ សុណន្តស្ស ឯកមេកំ សទ្ទំ អារព្ភ បច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណវសេន ទ្វេ ទ្វេ ជវនវារា ហោន្តិ, តតោ សទ្ទសមុទាយមារព្ភ ឯកោ, តតោ នាមបញ្ញត្តិមារព្ភ ឯកោតិ ឯវំ សទ្ទសមុទាយារម្មណាយ ជវនវីថិយា អនន្តរំ នាមបញ្ញត្តិ បាកដា ហោតិ, តតោ បរំ អត្ថាវពោធោតិ អាចរិយា.

យំ សន្ធាយ ឆក្កនយោ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. តថា អវិជ្ជមានានន្តិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានានំ. កេនចិ អាការេនាតិ បរមត្ថតោ, លោកសង្កេតតោ វា កេនចិ បការេន. អនុបលព្ភមានានំ បញ្ចមសច្ចាទីនន្តិ អាកាសាទិបញ្ចមសច្ចាទីនំ. អាទិ-គ្គហណេន អដ្ឋមពោជ្ឈង្គាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. បកតិបុរិសាទីនន្តិ សត្វរជតមានំ សមានាវត្ថា បកតិអង្គុដ្ឋាទិបរិមាណោ ការកោ វេទកោ អត្តា បុរិសោតិអាទិនា បរិកប្បិតានំ បកតិបុរិសាទីនំ. អាទិ-គ្គហណេន អាកាសកុសុមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. វិជ្ជមានេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានាហិ វិជ្ជាទីហិ អវិជ្ជមានស្ស បុគ្គលស្ស បញ្ញត្តត្តា. សេសេសុបិ ឥមិនាវ នយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថេវាតិ ឧបាទាបញ្ញត្តិយមេវ.

‘‘កុសគ្គេនុទកមាទាយ, សមុទ្ទេ ឧទកំ មិនេ;

ឯវំ មានុសកា កាមា, ទិព្ពកាមាន សន្តិកេ’’តិ. (ជា. ២.២១.៣៨៩) –

វចនតោ មនុស្សលោកេ ចក្កវត្តិសម្បត្តិទិព្ពសម្បត្តិំ ឧបនិធាយ និហីនាយេវាតិ វុត្តំ ‘‘កបណំ…បេ… និធាយា’’តិ. មានុសកន្តិ មនុស្សលោកេ ភវំ. បរមត្ថោ ច វិជ្ជតីតិ បាឋសេសោ.

៧៧៨. តតិយា កោដិ ន វិជ្ជតិ អនុបលព្ភមានត្តា. វុត្តញ្ហេតំ មហាអដ្ឋកថាយំ –

‘‘ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ;

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នោបលព្ភតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤៣៩-៤៤៣);

បរវាទេសុ ន កម្បតីតិ បកតិបុរិសន្តរាទិវាទីនំ បរេសំ តិត្ថិយានំ វាទេសុ សម្បត្តេសុ, និមិត្តភូតេសុ វា ន កម្បតិ ន បវេធតិ ន ចលតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

បញ្ញត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.