១៣. តេរសមោ បរិច្ឆេទោ

ការកបដិវេធវណ្ណនា

និទ្ទិដ្ឋាតិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសាទិវសេន ទស្សិតា. កុសលាទយោតិ កុសលាកុសលា. ឯតេសំ បន ន និទ្ទិដ្ឋោតិ សម្ពន្ធោ. បុព្ពេ ‘‘ការកោ’’តិ វចនំ វិយ ‘‘វេទកោ’’តិ អវុត្តេបិ ‘‘អត្តា ការកោ វេទកោ’’តិ អត្តនោ លទ្ធិតាយ ‘‘តស្ស ហិ ការកស្ស វេទកស្សា’’តិ វុត្តំ. កុសលាកុសលានមភាវោបិ សិយា, ឥតរថា អហេតុកទោសាបត្តិតោតិ អធិប្បាយោ. តេសំ កុសលាកុសលានំ អាយត្តា វុត្តិ ឯតេសន្តិ តទាយត្តវុត្តិនោ. តេសន្តិ កុសលាកុសលាទីនំ. តស្មាតិ ការកាភាវេ កុសលាកុសលានំ, តព្ពិបាកានញ្ច អភាវតោ. និរត្ថិកាតិ ទេសេត្វាបិ ពោធេតព្ពាភាវតោ និរត្ថិកា. ‘‘នាយំ និរត្ថិកា’’តិ វត្វាបិ ‘‘សាត្ថិកា’’តិ វចនំ បន បរស្ស ទឡ្ហគ្គាហត្ថំ. លោកេបិ ហិ ឯវំ វោហារំ វោហរន្តិ, ឯវមេវ ភវតិ, នាញ្ញថាតិអាទិ. តត្ថាតិ ការកាភាវេបិ អត្តា អត្ថីតិ គហណេ. អនុរោធោតិ អនុកូលបក្ខបាតោតិ អត្ថោ. ឥធាតិ ការកាភាវេបិ កុសលាទយោ អត្ថីតិ គហណេ. វិរោធោតិ បដិឃោ.

ឯវំ ការកាភាវេបិ កុសលាទីនំ សព្ភាវំ យុត្តិតោ សាធេត្វា ឥទានិ លោកសិទ្ធេន និទស្សនេន សាធេតុំ ‘‘អថាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. អថាបីតិ ការកាភាវេបិ. បថវិ-គ្គហណេន បថវោជំ ទស្សេតិ. តថា អាប-គ្គហណេន អាបោជំ. តេជោតិ សីតុណ្ហវសេន ទុវិធា តេជោធាតុ. ឧតូតិ ហេមន្តាទិឧតុ. អាទិ-គ្គហណេន ពីជាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. ជនកបច្ចយោ ហេតុ, អនុបាលនកបច្ចយោ បច្ចយោ នាមាតិ អាហ ‘‘ហេតុបច្ចយសាមគ្គិយា’’តិ. ‘‘ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, បច្ចយោ អនុបាលនកោ’’តិ ហិ វុត្តំ.

ឯវំ ការកាភាវេបិ កុសលាកុសលប្បវត្តិំ សាធេត្វា ឥទានិ បរបរិកប្បិតំ អត្តានមេវ តាវ បដិក្ខិបិតុំ ‘‘អថាបិ ចេត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. កាមំ បញ្ញាបរិពាហិរទិដ្ឋិយា ឯវ អត្តា បរិកប្បីយតិ, បរោ បន ‘‘បញ្ញាយ បរិកប្បេមី’’តិ មញ្ញតីតិ តស្ស លទ្ធិវសេន ‘‘បញ្ញាយ បរិកប្បិតោ’’តិ វុត្តំ. តំ ឧបបរិក្ខិស្សាម តាវាតិ តិដ្ឋតុ តាវ ចេសា ការកាភាវេបិ កុសលាទីនំ ភាវាភាវវិចារណា បឋមំ តមេវ អត្តានំ ឧបបរិក្ខិស្សាមាតិ អត្ថោ. ទោសមេត្ថ វត្តុកាមោ បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយេន បដិញ្ញំ អទត្វាវ បុច្ឆន្តោ អាហ ‘‘កិញ្ចេត្ថា’’តិ. សចេតនោ វា ឧទាហុ អចេតនោ វាតិ ឯត្ថ កោ ទោសោតិ អត្ថោ. ឥតរោ ឧភយថាបិ ទោសោយេវ. យញ្ហិ អចេតនំ អត្តានំ, ន តំ ការកំ, វេទកញ្ច, យថា តំ បាការតរុអាទយោ. ‘‘អចេតនោវាយំ អត្តា’’តិ អនុមានេន ការកវេទកត្តាភាវសិទ្ធិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ អចេតនោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អនញ្ញោតិ អវិនិព្ភោគវសេន អនញ្ញោ. ឥតរថា ‘‘សចេតនោ’’តិ វចនមេវ ន ឧបបជ្ជេយ្យ. សហភាវី នាម អញ្ញោ ន ហោតីតិ. អត្តនោបិ នាសោ សិយាតិ អវិនិព្ភោគវុត្តិរូបេសុ ឯកស្ស នាសេ ឥតរស្សាបិ វិនាសោ វិយ. ចេតនាយបិ នាសោ ន ភវតិ អវិនិព្ភោគរូបេសុ ឯកស្ស អវិនាសេ ឥតរស្សាបិ អវិនាសោ វិយាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘ចេតនាយ អនញ្ញត្តា’’តិ ការណំ វត្វា តមេវ សមត្ថេតុំ ‘‘ចេតនត្តាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អត្តនោ អនាសេ សតិ ចេតនាយបិ វិនាសោ ន ភវតី’’តិ សុត្វាបិ បរស្ស និរុត្តរភាវោ, ចេតនាយ នាសេ វិសេសការណាភាវតោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អថ ចេតនាយយេវា’’តិអាទិ. អត្តាវ នស្សតុ, តិដ្ឋតុ ចេតនា. កោ ហិ វិសេសការណាភាវេ អត្តនិ អនុរោធោ, ចេតនាយ វិរោធោតិ អធិប្បាយោ. បដិញ្ញា ហីនាតិ បុព្ពេ ទិន្នបដិញ្ញា បរិហីនា. អថ ន ភវតិ, ‘‘បដិញ្ញា ហីនា’’តិ យទិ អត្តនោ វិនាសេ ចេតនាយ អវិនាសោ ន ភវតិ. ចេតនត្តានំ អនញ្ញភាវេន ចេតនាយ នាសេ អត្តនោបិ វិនាសប្បសង្គតោ អត្តា ន នស្សតីតិ តវ បដិញ្ញា ហីនា. វុត្តប្បការតោ វិបរីតំ វាតិ យថាវុត្តប្បការតោ វិបរីតំ. ចេតនាយ វិនាសេបិ អត្តា ន នស្សតិ, អត្តនោ បន អវិនាសេបិ ចេតនា នស្សតីតិ ឯវំ វា តវ អធិប្បាយោ សិយាតិ អត្ថោ. អត្តា នស្សតុ, ចេតនា តិដ្ឋតុ អញ្ញភាវេ ឧភិន្នំ សមានយោគក្ខមតាយ ភវិតព្ពតោតិ អធិប្បាយោ. បដិញ្ញាហីនោ ភវសីតិ ចេតនាយេវ នស្សតិ, អត្តា ន នស្សតិ បដិញ្ញាយ ហីនោ ភវសិ.

ឥធាតិ អញ្ញត្ថ បក្ខេ. លក្ខណកតន្តិ អញ្ញមញ្ញវិសទិសេហិ ភិន្នលក្ខណេហិ កតំ. ទេសន្តរកតន្តិ ភិន្នទេសកតំ. ជាតោ វេទីយតិ ញាយតីតិ ជាតវេទោ, អគ្គិស្សេតំ អធិវចនំ. ឌយ្ហមានេតិ ឧទ្ធនេ បក្ខិបិត្វា បច្ចមានេ. ឯកោ បវត្តិបទេសោ ឥមេសន្តិ ឯកទេសា, តេសំ ភាវោតិ ឯកទេសត្តំ.

អវិនិព្ភោគតោតិ លក្ខណតោ ភេទេបិ ឋានវសេន អវិនិព្ភុជ្ជនតោ អវិសំសដ្ឋត្តា ‘‘ឯកទេសត្តេ’’តិឥមស្សេវ វេវចនវសេន ‘‘អវិនិព្ភោគភាវេបី’’តិ វុត្តំ. តំ អយុត្តន្តិ តំ ‘‘ឧភិន្នំ ឯកទេសតា នត្ថី’’តិ ឥមិនា សហ ន យុជ្ជតិ. បដិញ្ញា ហីនាតិ យទិ បុព្ពបដិញ្ញា បមាណំ, អយំ បដិញ្ញា ហីនា. យទិ វា បន អយំ បមាណំ, ឥតរា ហីនាតិ អត្ថោ. អថ វា ចេតនាយ អត្តនោ បទេសវសេន នានត្តេ អត្តនោ អចេតនត្តភាវប្បត្តិតោ ‘‘សចេតនោ អត្តា’’តិ ហេដ្ឋា តយា ទិន្នបដិញ្ញា បរិហីនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អចេតនោ អត្តាតិ អត្តា អចេតនោតិ កត្វា. បុព្ពេ វុត្តទោសតោតិ ‘‘យទិ អចេតនោ សិយា’’តិអាទិនា អាទិតោ វុត្តទោសតោ. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ ឧបបរិក្ខិយមានេ វិមទ្ទនសហោ ហោតិ, តស្មា.

៧៧៩. យទិ ឯវន្តិ យទិ បរមត្ថតោ កុសលាកុសលានំ ការកោ, តព្ពិបាកានញ្ច វេទកោ នត្ថិ, ឯវំ សន្តេ អថ កស្មា ភគវតា វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

សន្ធាវតីតិ សំសរតិ. អត្តនា កតកុសលាកុសលកម្មបច្ចយត្តា វិបាកភូតំ សុខទុក្ខម្បិ អត្តនា កតមេវ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សុខទុក្ខំ សយំកត’’ន្តិ.

៧៨០. សំសារមាបន្នោតិ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, ‘សំសារោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩) –

ឯវំ វុត្តខន្ធបដិបាដិអាទិវសប្បវត្តំ សំសារំ បុនប្បុនំ បវត្តិវសេន បដិបន្នោ. ទុក្ខមស្ស មហព្ភយន្តិ អស្ស សំសារាបន្នស្ស សត្តស្ស ជាតិអាទិទុក្ខំ មហព្ភយំ មហាភយសំវត្តនកន្តិ អត្ថោ. ឱបបាតិកោតិ ឧប្បជ្ជមានោ.

៧៨១. ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធាតិ រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា ភារភូតា, សីសេ និក្ខិត្តភារសទិសាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភារហារោ ច បុគ្គលោ តស្ស បញ្ចក្ខន្ធភារស្ស ហារកោ. ភារាទានន្តិ បដិសន្ធិវសេន បញ្ចក្ខន្ធភារគ្គហណំ. ភារនិក្ខេបនន្តិ បុន អគ្គហេតព្ពតាបាទនេន អនុបាទាបរិនិព្ពានវសេន ភារស្ស និក្ខិបនំ.

៧៨២. យន្តិ កុសលាកុសលកម្មំ. សកន្តិ អាយត្តំ.

៧៨៣. ឯកស្ស បុគ្គលស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកេន កប្បេនាតិ ឯកស្មិំ កប្បេ.

៧៨៤. អស្សទ្ធោតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថំ.

‘‘តញ្ច ខោ សម្មុតិវសេន, ន បរមត្ថតោ’’តិ វត្វា តទេវ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘ននុ ភគវតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘កិំ នុ សត្តោ’’តិ គាថា វជិរាយ ថេរិយា វុត្តាបិ ភគវតោ អធិប្បាយវសេនេវ វុត្តត្តា ភគវតា វុត្តា នាម ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ភគវតា ឥទម្បិ វុត្ត’’ន្តិ.

៧៨៥. កិំ នុ សត្តោតិ បច្ចេសីតិ រូបវេទនាទីសុ កិំ នាម សត្តោ បុគ្គលោតិ គណ្ហាសិ.

៧៨៦. អង្គសម្ភារាតិ ចក្កាទិអវយវសម្ភារេសុ, ចក្កាទិអវយវានំ សមោធានេវាតិ អត្ថោ. សទ្ទោតិ វោហារោ.

តស្មាតិ យស្មា ឯវំ បរមត្ថតោ សត្តស្ស អភាវោ ភគវតា វុត្តោ, តស្មា. ន វចនមត្តមេវ អាលម្ពិតព្ពំ អធិប្បាយំ បហាយាតិ អត្ថោ. ទឡ្ហមូឡ្ហោវ ហុត្វា គណ្ហាតីតិ ទឡ្ហមូឡ្ហគ្គាហី, ការណេ ទស្សិតេបិ អបរិច្ចជនវសេន គហណំ ទឡ្ហគ្គហណំ. ការណស្សេវ ទដ្ឋុមសមត្ថតាវសេន គហណំ មូឡ្ហគ្គហណំ. តាទិសេន ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន ច…បេ… ភវិតព្ព’’ន្តិ. សុត្តបទានន្តិ នេយ្យត្ថនីតត្ថវសេន ឧភយថា ឋិតានំ សុត្តន្តានំ.

ទ្វេ សច្ចានិ វុត្តានិ តថា តថា វិនេតព្ពានំ បុគ្គលានំ វសេនាតិ អធិប្បាយោ. យេសញ្ហិ សម្មុតិទេសនាយ វិសេសាធិគមោ ហោតិ, តេសំ សម្មុតិសច្ចវសេន ទេសេតិ. យេសញ្ច បរមត្ថទេសនាយ, តេសំ បរមត្ថវសេន ទេសេតិ. ទេសភាសាកុសលោ វិយ អាចរិយោ តំតំទេសវាសិមាណវានំ តាយ តាយ ភាសាយ. សម្មុតិសច្ចំ បរមត្ថសច្ចញ្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘បុគ្គលោ សត្តោ ឥត្ថី បុរិសោ ខត្តិយោ ព្រាហ្មណោ ទេវោ’’តិឯវមាទិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានម្បិ លោកេ កតសង្កេតវសេន តថត្តា សម្មុតិសច្ចំ. ខន្ធធាតុអាយតនានិ សតិបដ្ឋានាតិឯវមាទិ បរមត្ថវសេនេវ តថត្ថា បរមត្ថសច្ចំ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

‘‘សង្កេតវចនំ សច្ចំ, លោកសម្មុតិការណំ;

បរមត្ថវចនំ សច្ចំ, ធម្មានំ ភូតការណំ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៤៣៩-៤៤៣);

‘‘តស្មា វោហារកុសលស្ស, លោកនាថស្ស សត្ថុនោ;

សម្មុតិំ វោហរន្តស្ស, មុសាវាទោ ន ជាយតី’’តិ.

៧៨៧-៨. យោ សោ ឥមំ គន្ថំ អច្ចន្តំ សតតម្បិ ចិន្តេតិ, តស្ស តតោ សិទ្ធា បរមា បញ្ញា វេបុល្លភាវំ គច្ឆតិ. អធិំ ចិត្តសន្តាបំ នីហរតិ អបនេតីតិ អធិនីហរំ. វិមតិយា វិចិកិច្ឆាយ, មោហស្ស វា វិនាសំ ករោតិ ឧបនិស្សយភាវតោតិ វិមតិវិនាសករំ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បទាយ មនវឌ្ឍនតោ បិយករំ. វិកសតីតិ ទិព្ពតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ, អភិធម្មេ វា.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ការកបដិវេធវណ្ណនា និដ្ឋិតា.