១៤. ចុទ្ទសមោ បរិច្ឆេទោ

រូបាវចរសមាធិភាវនានិទ្ទេសវណ្ណនា

៧៨៩. ឯវំ បរមត្ថសម្មុតិវសេន ឧភយថាបិ សព្ពធម្មេ សង្ខេបតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា តេសុ ឧគ្គហណបរិច្ឆេទាទិវសេន កតបរិចយេន អត្ថកាមេន កុលបុត្តេន ឯកំសតោ ភាវនាយ អភិយោគោ កាតព្ពោ, តស្មា ភាវនានយំ សង្ខេបតោ ទស្សេតុមារភន្តោ អាហ ‘‘ភាវនានយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ភាវនានយន្តិ លោកិយលោកុត្តរភាវនានយំ, កុសលធម្មានំ វឌ្ឍនក្កមន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកំ ហិតំ អានយតិ ឧបនេតីតិ ហិតានយោ, តំ ហិតានយំ. មានយន្តិ មានេន្តោ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេហិ អនុសាសនតោ សត្តានំ សុខំ អានេតីតិ សុខានយោ, តំ សុខានយំ. បរមំ ព្យាករោមិ, បរមំ ភាវនានយន្តិ វា យោជនា.

៧៩០. មនុស្សានំ ធម្មតោ ឧត្តរំ ញាណទស្សនន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ មនុស្សានំ ធម្មា នាម មនុស្សានំ បកតិធម្មភូតា ទស កុសលកម្មបថា, តតោ ឧត្តរំ ញាណទស្សនំ នាម មហគ្គតលោកុត្តរធម្មា. តេ ហិ ជាននដ្ឋេន ញាណំ, បច្ចក្ខតោ វិយ ទស្សនដ្ឋេន ច ទស្សនន្តិ អធិប្បេតា. ‘‘ឧត្តរិមនុស្សាន’’ន្តិ វា យថាឋិតវសេនេវ សម្ពន្ធោ. ពាលមនុស្សាទិតោ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ចាតិ អត្ថោ.

៧៩១. សង្កស្សរសមាចារេតិអាទីហិ សីលវិសុទ្ធិយា បយោជនទស្សនំ. តត្ថ សង្កាយ សរិតព្ពោ សមាចារោ អស្សាតិ សង្កស្សរសមាចារោ. យំ កិញ្ចិ លាមកកម្មំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ អសុកេន កតំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តេតព្ពាយ សង្កាយ អត្តនោ វា បរេ យំកិញ្ចិ មន្តេន្តេ ទិស្វា ‘‘មម ឥទញ្ចិទញ្ច អសារុប្បំ ជានិត្វា មន្តេតី’’តិ ឯវំ បវត្តសង្កាយ ឧបគន្តព្ពសមាចារោតិ អត្ថោ. ទុស្សីលេតិ ឯតទេវ វិភាវេតុំ ‘‘សីលវជ្ជិតេ’’តិ វុត្តំ. ទុស្សីលេតិ វា ទូសិតសីលេ ខណ្ឌាទិភាវំ ឧបគតសីលេ. សីលវជ្ជិតេតិ សព្ពេន សព្ពំ សីលវិរហិតេ. នត្ថិ ឈានន្តិ លោកិយជ្ឈានម្បិ តាវ នត្ថិ. កុតោ មគ្គោតិ លោកុត្តរមគ្គោ កុតោ, កេន ការណេន លោកុត្តរធម្មានំ ហេតុយេវ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

៧៩២. ចរន្តិ តស្មិំ សីលេ បរិបូរការិតាយ បវត្តន្តីតិ ចារិត្តំ. វារិតំ តាយន្តិ រក្ខន្តិ តេន, វារិតតោ វា អត្តានំ តាយតីតិ វារិត្តំ. យំ ភគវតា ‘‘ឥទំ កាតព្ព’’ន្តិ បញ្ញត្តិសិក្ខាបទបូរណំ, ឥទំ ចារិត្តំ នាម. យំ ‘‘ន កាតព្ព’’ន្តិ បដិក្ខិត្តំ, តស្ស អករណំ វារិត្តំ នាម. អច្ឆិទ្ទន្តិអាទីសុ យស្ស សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ មជ្ឈេ សិក្ខាបទំ ភិន្នំ, តស្ស សីលំ ឆិទ្ទសាដកោ វិយ ឆិទ្ទំ នាម ហោតិ, តព្ពិបរីតំ អច្ឆិទ្ទំ. យស្ស អាទិម្ហិ វា អន្តេ វា ភិន្នំ, តស្ស បរិយន្តេ ឆិន្នសាដកោ វិយ ខណ្ឌំ នាម ហោតិ, តទញ្ញំ អក្ខណ្ឌំ. កមស្ស អាទរករណវសេន អក្ខណ្ឌន្តិ, កមវិលង្ឃនវសេន ‘‘អក្ខណ្ឌមច្ឆិទ្ទ’’ន្តិ វា បាឋោ. អកម្មាស-គ្គហណេន អសពលត្តម្បិ វុត្តំ, សពលកម្មាសានំ ភេទស្ស អប្បមត្តកភាវតោ. ឯត្តកោ ហិ តេសំ វិសេសោ. យស្ស បដិបាដិយា ទ្វេ តីណិ សិក្ខាបទានិ ភិន្នានិ, តស្ស បិដ្ឋិយា, កុច្ឆិយា វា ឧដ្ឋិតេន វិសភាគវណ្ណេន កាឡរត្តាទីនំ អញ្ញតរេន សពលវណ្ណា គាវី វិយ សពលំ នាម ហោតិ. យស្ស អន្តរន្តរា ភិន្នានិ, តស្ស អន្តរន្តរា វិសភាគវណ្ណពិន្ទុចិត្រគាវី វិយ កម្មាសំ នាម ហោតិ. យំ បន តថាវិធំ ន ហោតិ, តំ ‘‘អសពលំ អកម្មាស’’ន្តិ វុច្ចតិ. អនិន្ទិតន្តិ ឥមិនា ភុជិស្សវិញ្ញុប្បសត្ថអបរាមដ្ឋសមាធិសំវត្តនិកភាវេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ ឯវំ តណ្ហាយ អបរាមដ្ឋំ តណ្ហាទាសព្យតោ មោចិតត្តា ភុជិស្សំ នាម. អទាសញ្ហិ លោកេ ភុជិស្សោតិ វទន្តិ. យថាវុត្តគុណបារិបូរិយា ពុទ្ធាទីហិ វិញ្ញូហិ បសំសិតព្ពន្តិ វិញ្ញុប្បសត្ថំ. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អបរាមដ្ឋំ ឋិតិភាគិយំ អបរាមដ្ឋំ នាម. ឈានាទីនំ បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ វិសេសភាគិយំ សមាធិសំវត្តនិកំ នាម.

៧៩៣-៧. វិវេកសុខន្តិ កាយចិត្តូបធិវិវេកសុខំ. កាយវិវេកសុខម្បិ ហិ សម្បន្នសីលស្សេវ ទុស្សីលស្ស សុញ្ញាគារាទីសុ វសតោបិ ភេរវារម្មណាទិអាបាថគមនេន ទុក្ខស្សេវ វិសេសតោ សម្បជ្ជនតោ. អលង្ការោ អនុត្តរោតិ ទេវព្រហ្មរាជរាជមហាមត្តាទីនំ មជ្ឈេ អនញ្ញសាធារណសោភាបដិលាភហេតុតាយ និរុត្តរោ អលង្ការវិសេសោ. រតនន្តិ ចក្កវត្តីនំ ចក្ករតនាទិតោបិ សវិសេសំ រតិជននតោ អនុត្តរំ រតនំ. ចក្ករតនាទិកញ្ហិ វដ្ដនិស្សិតមេវ រតិំ ជនេតិ, ឥទំ បន វិវដ្ដនិស្សិតម្បិ ជនេតីតិ វិសេសតោ រតិជនកំ ហោតិ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតស្ស សម្បត្តិវិសេសស្ស និប្ផាទនតោ ចិន្តាមណិសមន្តិ ចិន្តាមណិ. យានន្តិ សំសារកន្តារតរណេ យានំ. សីតលន្តិ ចិត្តសីតិភាវករណេន សីតលំ. កិលេសមលធោវនន្តិ គង្គាយមុនាទីហិបិ ទុព្ពិសោធនីយស្ស កិលេសកាលុសិយស្ស ធោវនំ. គុណានំ មូលភូតន្តិ សព្ពេសម្បិ លោកិយលោកុត្តរគុណានំ មូលភូតំ. ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ (សំ. និ. ១.២៣), កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩) ច អាទិវចនញ្ហេត្ថ និទស្សនំ. ទោសានំ វីតិក្កមវត្ថុភូតស្ស ពលស្ស វិនាសនតោ ទោសានំ ពលឃាតិ.

តស្មាតិ យស្មា ឯវំវិធានិសំសសម្បន្នំ សីលំ, តស្មា. ទុវិធលក្ខណន្តិ ឱក្ខិត្តចក្ខុអប្បសទ្ទាទិវសេន កាយកម្មាទីនំ អវិប្បកិណ្ណតាសាធនតោ សមាធានលក្ខណំ, កុសលធម្មានំ មូលភាវតោ បតិដ្ឋានលក្ខណន្តិ ឯវំ ទុវិធលក្ខណំ, ចារិត្តវារិត្តវសេន វា ទុវិធសភាវន្តិ អត្ថោ. អត្ថានំ កាមេតិ តស្ស ហិតាសីសនវសេនាតិ អត្ថកាមោ. បិយំ សីលមស្សាតិ បិយសីលោ.

៧៩៨-៩. កាតព្ពោ បលិពោធស្សុបច្ឆេទោតិ សម្ពន្ធោ. កតិវិធោ បនាយំ បលិពោធោ, កិំ សរូបោ ចាតិ អាហ ‘‘បលិពោធា ទសា’’តិអាទិ, ‘‘អាហ មហាអដ្ឋកថាយ’’ន្តិ អធិប្បាយោ. តត្ថ អាវាសោតិ ឯកម្បិ ឱវរកំ អាទិំ កត្វា យាវ សកលោបិ សង្ឃារាមោ, សោ តត្ថ បដិពទ្ធចិត្តស្ស បលិពោធោ, ន ឥតរស្ស. កុលន្តិ ញាតិកុលំ វា ឧបដ្ឋាកកុលំ វា, តំ តេហិ សំសដ្ឋវិហរតោវ បលិពោធោ. លាភោតិ ចត្តារោ បច្ចយា, តេបិ តត្ថ សាបេក្ខស្សេវ បលិពោធា. គណោតិ សុត្តន្តិកគណោ វា អាភិធម្មិកគណោ វា. សោ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទានេន សមណធម្មស្ស ឱកាសាលាភិនោ បលិពោធោ. កម្មន្តិ នវកម្មំ, តំ ករោន្តេន វឌ្ឍកិអាទីហិ លទ្ធាលទ្ធំ ជានិតព្ពំ, កតាកតេ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិតព្ពន្តិ សព្ពថាបិ បលិពោធោ. អទ្ធានន្តិ មគ្គគមនចិត្តស្ស ទុព្ពិនោទនីយតាយ តំ សមណធម្មស្ស បលិពោធោ. ញាតីតិ ឯត្ថ កុល-គ្គហណេន ញាតិកុលស្សបិ គហិតត្តា ឯកេកា ញាតិ ឥធ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. យេ បន វិហារេ អាចរិយុបជ្ឈាយាទយោ, ឃរេ មាតាទយោ, តេ គិលានា បលិពោធា. អាពាធោតិ យោ កោចិ រោគោ, សោ ពាធយមានោ បលិពោធោ. គន្ថោតិ បរិយត្តិបរិហរណំ, តំ សជ្ឈាយាទីហិ និច្ចព្យាវដស្សេវ បលិពោធោ. ឥទ្ធីតិ បោថុជ្ជនិកឥទ្ធិ. សា ហិ ទុប្បរិហារា អប្បមត្តកេនេវ ភិជ្ជតិ, អយំ បន វិបស្សនាយ បលិពោធោ, ន សមាធិស្ស សមាធិំ បត្វា បដិលភិតព្ពត្តា. តេតិ តេ បលិពោធា.

៨០០-២. បលិពោធស្សុបច្ឆេទំ កត្វាតិ ឯត្ថ បឋមោ តត្ថ និរបេក្ខចិត្តតាយ, ទុតិយោ អសំសគ្គេន, តតិយោ លាភសក្ការុប្បត្តិដ្ឋានំ បហាយ អញ្ញត្ថ គមនេន, ចតុត្ថោ យថារទ្ធគន្ថសមាបនេន, អញ្ញស្ស សង្គាហណេន វា, បញ្ចមោ យថារទ្ធកម្មស្ស និដ្ឋាបនេន, សង្ឃាទីនំ និយ្យាតនេន វា, ឆដ្ឋោ គន្ត្វា កិច្ចតីរណេន, សត្តមោ ឧបដ្ឋហិត្វា ញាតីនំ បាកតិកករណេន, អដ្ឋមោ ភេសជ្ជករណេន, វីរិយាធិដ្ឋានេន វា, នវមទសមា តត្ថ អព្យាវដតាយ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពា. ឧបសង្កមិតព្ពោតិ យត្ថ សោ វសតិ, តត្ថ ឧបសង្កមនវិធិញ្ចេវ ឧបសង្កមន្តេន បដិបជ្ជិតព្ពវិធានញ្ច វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ឥតោ បរញ្ហិ គន្ថវិត្ថារបរិហរណត្ថំ វិសុទ្ធិមគ្គេ អាគតវិត្ថារំ បហាយ បទត្ថវណ្ណនមត្តំ ករិស្សាម. កម្មដ្ឋានស្សាតិ ឯត្ថ យោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានតាយ, ឧបរូបរិភាវនាកម្មស្ស ការណភាវតោ ច កម្មដ្ឋានំ. តំ បន សព្ពត្ថកបារិហារិយវសេន ទុវិធំ. តត្ថ មេត្តា, មរណស្សតិ, អសុភសញ្ញា ច សព្ពត្ថ អត្ថយិតព្ពតោ ឥច្ឆិតព្ពតោ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ នាម. ចរិយានុកូលំ បន យំ កិញ្ចិ កម្មដ្ឋានំ និច្ចំ បរិហរិតព្ពត្តា បារិហារិយកម្មដ្ឋានំ នាម. ឥមំ ទុវិធំ កម្មដ្ឋានំ យោ ទេតិ, អយំ កម្មដ្ឋានស្ស ទាយកោ, សោបិ ឦទិសោ បរិយេសិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បិយោ គរូ’’តិអាទិ វុត្តំ. បិយោតិ សីលសម្បទាទីហិ សត្តានំ បិយាយិតព្ពោ. គរូតិ តតោយេវ គរុកាតព្ពោ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុំ កត្វា ទដ្ឋព្ពោ. ភាវនីយោតិ សម្ភាវនីយោ. វត្តាតិ កិញ្ចិ អាលសិយម្បិ ទិស្វា ចោទេត្វា ឱវាទវសេន វទនសីលោ. វចនក្ខមោតិ បដិបុច្ឆក្ខមោ, បដិបុច្ឆិតោ អសំហីរោ ហុត្វា សម្ភាសនក្ខមោតិ វុត្តំ ហោតិ. គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តាតិ តិរច្ឆានកថំ អកថេត្វា ទសកថាវត្ថុបដិសំយុត្តំ គម្ភីរមេវ កថំ កត្តា. នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោតិ អប្បវត្តិតព្ពដ្ឋានភូតេ អហិតេ ន និយោជកោ. ឯវមាទិគុណោបេតន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សទ្ធាសម្បទាទិគុណយោគំ ទស្សេតិ. កាលេនាតិ អត្តនោ, អាចរិយស្ស ច សប្បាយកាលេន.

៨០៣. វត្តំ កត្វាតិ អាចរិយស្ស នវកមហល្លកភាវានុរូបេន ខន្ធកេ អាគតំ អាចរិយវត្តំ កត្វា. ឥទានិ អាចរិយេន បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តេនាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាបីតិ កម្មដ្ឋានទាយកេនបិ. ចរិតំ ញត្វា ទាតព្ពន្តិ ចេតោបរិយញាណលាភិនា តស្ស ចិត្តាចារំ, ហទយលោហិតំ វា បស្សិត្វា ឥតរេន ‘‘ត្វំ កិំចរិតោសិ, កេ វា បន តេ ធម្មា ពហុលំ សមុទាចរន្តី’’តិអាទិនា បដិបុច្ឆិត្វា តស្ស ចរិតំ ជានិត្វា តទនុរូបេន ទាតព្ពំ.

៨០៤. ឥរិយាបថាទិតោបិ កេសញ្ចិ ចរិតំ ជានិតុំ សក្កា, តំ បន ន ឯកន្តិកំ, ‘‘ចរិតំ ញត្វា’’តិ វុត្តំ, កតមំ បន តំ, កតិវិធា វាតិ អាហ ‘‘ចរិតំ បនិទំ រាគទោសមោហវសេនា’’តិអាទិ. ឧស្សន្នភាវេន សន្តានេ ចរតីតិ ចរិតំ, អសតិ បដិបក្ខភាវនាយំ សន្តានេ បវត្តនារហា រាគាទយោ.

៨០៥. វោមិស្សកនយាតិ សម្បយោគវសេន, ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាវសេន ច នេសំ សំសគ្គភេទា. ចតុសដ្ឋិ ភវន្តីតិ –

‘‘រាគាទិកេ តិកេ សត្ត, សត្ត សទ្ធាទិកេ តិកេ;

ឯកទ្វិតិកមូលម្ហិ, មិស្សតោ សត្តសត្តក’’ន្តិ –

ឯវំ វុត្តេហិ នវហិ សត្តកេហិ យថារហំ វិភជិយមានា តេសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ ចតុសដ្ឋិ ភវន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ឧបនន្ទត្ថេរេន –

‘‘រាគោ ទោសោ ច មោហោ ច, រាគេន បដិឃោបិ ច;

សទ្ធិំ រាគេន មោហោ ច, មោហោបិ បដិឃេន ច.

‘‘រាគាទិត្តយមេកន្តិ, សត្ត រាគាទិកេ តិកេ;

សទ្ធា ពុទ្ធិ ច តក្កោ ច, សទ្ធិំ សទ្ធាយ ពុទ្ធិ ច.

‘‘សទ្ធាយ តក្កនញ្ចេវ, ពុទ្ធិយា តក្កនម្បិ ច;

សទ្ធាទិត្តយមេកន្តិ, សត្ត សទ្ធាទិកេ តិកេ.

‘‘រាគាទិកំ តិកញ្ចេក-មេកទ្វិតិកភេទតោ;

សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កេហិ, យថាយោគំ វិមិស្សិយ.

‘‘ឯកមូលេ ទ្វិមូលេ ច, បច្ចេកំ សត្តកត្តយំ;

តិមូលេ សត្តកញ្ចេកំ, ញេយ្យំ តំ សត្តសត្តកំ.

‘‘សទ្ធិំ រាគេន សទ្ធា ច, សទ្ធិំ តេនេវ ពុទ្ធិ ច;

តេនេវ តក្កនំ តេន, សទ្ធាពុទ្ធិ ច តេន ច.

‘‘សទ្ធាសង្កប្បនំ តេន, ពុទ្ធិសង្កប្បនម្បិ ច;

វិមិស្សេត្វាន តេនេវ, សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កនំ.

‘‘រាគមូលនយេ ចេវ-មេកំ សត្តកមុទ្ទិសេ;

សទ្ធិំ ទោសេន សទ្ធា ច, សទ្ធិំ តេនេវ ពុទ្ធិ ច.

‘‘តេនេវ តក្កនំ តេន, សទ្ធាពុទ្ធិ ច តេន ច;

សទ្ធាសង្កប្បនំ តេន, ពុទ្ធិសង្កប្បនម្បិ ច.

‘‘វិមិស្សេត្វាន តេនេវ, សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កនំ;

ទោសមូលនយេ ចេវ-មេកំ សត្តកមុទ្ទិសេ.

‘‘សទ្ធិំ មោហេន សទ្ធា ច, សទ្ធិំ តេនេវ ពុទ្ធិ ច;

តេនេវ តក្កនំ តេន, សទ្ធាពុទ្ធិ ច តេន ច.

‘‘សទ្ធាសង្កប្បនំ តេន, ពុទ្ធិសង្កប្បនម្បិ ច;

វិមិស្សេត្វាន តេនេវ, សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កនំ.

‘‘មោហមូលនយេ ចេវ-មេកំ សត្តកមុទ្ទិសេ;

ឯកមូលេ នយេ ចេវំ, ញេយ្យំ តំ សត្តកត្តយំ.

‘‘មិស្សេត្វា រាគទោសេហិ, សទ្ធា តេហេវ ពុទ្ធិ ច;

តេហិ សង្កប្បនំ តេហិ, សទ្ធាពុទ្ធិ ច តេហិ ច.

‘‘សទ្ធាសង្កប្បនំ តេហិ, ពុទ្ធិសង្កប្បនម្បិ ច;

តេហិ ទ្វីហេវ មិស្សេត្វា, សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កនំ.

‘‘រាគទោសនយេ ចេវ-មេកំ សត្តកមុទ្ទិសេ;

មិស្សេត្វា រាគមោហេហិ, សទ្ធា តេហេវ ពុទ្ធិ ច.

‘‘តេហិ សង្កប្បនំ តេហិ, សទ្ធាពុទ្ធិ ច តេហិ ច;

សទ្ធាសង្កប្បនំ តេហិ, ពុទ្ធិសង្កប្បនម្បិ ច.

‘‘តេហិ ទ្វីហេវ មិស្សេត្វា, សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កនំ;

រាគមោហនយេ ចេវ-មេកំ សត្តកមុទ្ទិសេ.

‘‘មិស្សេត្វា ទោសមោហេហិ, សទ្ធា តេហេវ ពុទ្ធិ ច;

តេហិ សង្កប្បនំ តេហិ, សទ្ធាពុទ្ធិ ច តេហិ ច.

‘‘សទ្ធាសង្កប្បនំ តេហិ, ពុទ្ធិសង្កប្បនម្បិ ច;

តេហិ ទ្វីហេវ មិស្សេត្វា, សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កនំ.

‘‘ទោសមោហនយេ ចេវ-មេកំ សត្តកមុទ្ទិសេ;

ទ្វិមូលម្ហិ នយេ ចេវំ, ញេយ្យំ តំ សត្តកត្តយំ.

‘‘រាគប្បដិឃមោហេហិ, សទ្ធា តេហេវ ពុទ្ធិ ច;

តេហិ សង្កប្បនំ តេហិ, សទ្ធាពុទ្ធិ ច តេហិ ច.

‘‘សទ្ធាសង្កប្បនំ តេហិ, ពុទ្ធិសង្កប្បនម្បិ ច;

តេហិ តីហេវ មិស្សេត្វា, សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កនំ.

‘‘តិមូលម្ហិ នយេ ចេវ-មេកំ សត្តកមុទ្ទិសេ;

ឯវំ តេសដ្ឋិ ហោតីតិ, វិញ្ញេយ្យំ នវសត្តកំ;

ទិដ្ឋិយាបិ ច ហោតេវ, ចតុសដ្ឋីតិ កេចនា’’តិ.

៨០៦-៧. ននុ ច ‘‘ចរិតំ ញត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, កិំចរិតស្ស បន កិំ កម្មដ្ឋានំ អនុកូលន្តិ ឥមំ អនុយោគំ សន្ធាយ តំតំចរិតានុកូលកម្មដ្ឋានំ ទស្សេត្វា បុន តស្ស គណនតោ អប្បនាវហតោ ឈានប្បភេទតោ សមតិក្កមតោ វឌ្ឍនាវឌ្ឍនតោ អារម្មណតោ ភូមិតោ គហណតោ បច្ចយតោ ភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘អសុភា ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ទស អសុភាតិ ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្ពកំ វិច្ឆិទ្ទកំ វិក្ខាយិតកំ វិក្ខិត្តកំ ហតវិក្ខិត្តកំ លោហិតកំ បុឡវកំ អដ្ឋិកន្តិ ឥមេ ទស. តថា កាយគតាសតិ ចាតិ ឥមេ ឯកាទស រាគវិក្ខម្ភនស្ស ឧបាយភាវតោ រាគចរិតស្ស អនុកូលា. អសុភ-គ្គហណេន ចេត្ថ តទារម្មណសមាធិបុព្ពង្គមំ កម្មដ្ឋានំ គហិតំ. ឯវំ សេសេសុបិ យថារហំ ទដ្ឋព្ពំ. អប្បមាណសត្តារម្មណត្តា អប្បមញ្ញា, មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខាតិ ចតុន្នំ ព្រហ្មវិហារានមេតំ អធិវចនំ. តេ បន សវណ្ណកសិណា នីលកសិណំ បីតកសិណំ លោហិតកសិណំ ឱទាតកសិណន្តិ ឥមេហិ ចតូហិ វណ្ណកសិណេហិ សហិតា អដ្ឋ ទោសវិក្ខម្ភនុបាយភាវតោ, អប្បដិឃាតវិសយត្តា ច ទោសចរិតស្ស អនុកូលា.

៨០៨. តំ…បេ… បនេកកន្តិ ឯត្ថ ឯកកន្តិ ឥទំ អនុស្សតិអបេក្ខំ, អនុស្សតីសុ ឯកន្តិ អត្ថោ, ន មោហចរិតវិតក្កចរិតាបេក្ខំ តេសំ អញ្ញស្សាបិ អនុកូលស្ស លព្ភនតោ. តំ បន មោហចរិតស្ស, វិតក្កចរិតស្ស ច គណនពលេន ចិត្តស្ស បតិដ្ឋានតោ អនុកូលំ.

៨០៩-១១. បុរិមា…បេ… ទេហិនោតិ ‘‘ពុទ្ធានុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ សីលានុស្សតិ ចាគានុស្សតិ ទេវតានុស្សតី’’តិ ឥទំ បាឡិក្កមេន បុរិមំ អនុស្សតិឆក្កំ សទ្ធាចរិតស្ស អតិសប្បាយវសេន អនុកូលំ. មរណូបសមាយុត្តា សតីតិ មរណេ, ឧបសមេ ច យុត្តា សតិ, មរណានុស្សតិ, ឧបសមានុស្សតិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាហារនិស្សិតា សញ្ញាតិ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញា. ធាតុវវត្ថានន្តិ ចតុធាតុវវត្ថានំ. ពុទ្ធិប្បកតិជន្តុនោតិ ពុទ្ធិចរិតស្ស សត្តស្ស. សេសានិ កសិណានីតិ ទោសចរិតស្ស អនុកូលេសុ វុត្តេហិ ចតូហិ វណ្ណកសិណេហិ អវសេសានិ បថវីអាបោតេជោវាយោអាលោកាកាសកសិណានិ, ឯវំ បុរិមានិ ចត្តារិ, ឥមានិ ឆាតិ ទស ឥមស្សេវ ឧជុវិបច្ចនីកា, ឥមស្ស អសប្បាយន្តិ គហេតព្ពវិសេសស្ស អភាវតោ រាគាទិសព្ពចរិតានំ អនុកូលាតិ វណ្ណិតា.

៨១២. ឯកន្តវិបច្ចនីកភាវតោតិ រាគចរិតាទីនំ អសុភាទិកម្មដ្ឋានស្ស ឧជុវិបច្ចនីកតាយ. អតិសប្បាយតោតិ សទ្ធាចរិតាទីនំ ពុទ្ធានុស្សតិអាទិកម្មដ្ឋានស្ស អតិសប្បាយតោ. ឯវំ ឧជុវិបច្ចនីកវសេន, អតិសប្បាយវសេន ច ឥទំ សព្ពំ វិសុំ វិសុំ តេសំ អនុកូលន្តិ វុត្តំ, ន បន ឥតរស្ស អននុកូលភាវតោ. ន ហិ រាគាទីនំ អវិក្ខម្ភិកា, សទ្ធាទីនំ វា អនុបការិកា កុសលភាវនា នាម អត្ថិ. តថា ហិ មេឃិយសុត្តេ –

‘‘ចត្តារោ ធម្មា ឧត្តរិ ភាវេតព្ពា, អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយ, មេត្តា ភាវេតព្ពា ព្យាបាទស្ស បហានាយ, អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយ, អនិច្ចសញ្ញា ភាវេតព្ពា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយា’’តិ (អ. និ. ៩.៣; ឧទា. ៣១) –

ឯកស្សេវ ចត្តារោ ធម្មា ភាវេតព្ពាតិ វុត្តា. តថា រាហុលោវាទសុត្តេបិ ‘‘មេត្តំ, រាហុល, ភាវនំ ភាវេហី’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.១២០) សត្ត កម្មដ្ឋានានិ វុត្តានិ, ន ចាយស្មតោ មេឃិយស្ស ចត្តារិបិ ចរិតានិ សន្តិ, នាបិ រាហុលត្ថេរស្ស សព្ពចរិតានិ, តស្មា វចនមត្តេ អភិនិវេសំ អកត្វា សព្ពត្ថ អធិប្បាយោ បរិយេសិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

៨១៣-៤. កិញ្ចាបិ វុត្តនយេន កម្មដ្ឋានានំ គណនបរិច្ឆេទោបិ សក្កា ញាតុំ, សង្ករត្តា បន សុខេន វិញ្ញាតុំ ន សក្កាតិ តេសំ សាមញ្ញតោ, វិសុំ វិសុំ ជាតិតោ ច គណនបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មដ្ឋានានិ សព្ពានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ចត្តាលីសាតិ និទ្ទិសេតិ បាឡិតោ, អដ្ឋកថាតោ ច សមោធានេត្វា ‘‘សមចត្តាលីសា’’តិ និទ្ទិសេយ្យ. កថំ? កសិណានិ ទស…បេ… សញ្ញា ចាហារតា ឥតិ. អសុភានុស្សតី ទសាតិ ទស-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ ‘‘ទស អសុភា, ទស អនុស្សតី’’តិ. ទស អសុភា ហេដ្ឋា កថិតាវ. ‘‘បុរិមានុស្សតិឆក្ក’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តា ឆ, មរណានុស្សតិ កាយគតាសតិ អានាបានស្សតិ ឧបសមានុស្សតីតិ ឥមា ទស អនុស្សតិយោ. ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ បថវាទីនំ ចតុន្នំ ធាតូនំ វវត្ថានំ. សញ្ញា ចាហារតាតិ គាថាពន្ធវសេន គ-ការស្ស លោបំ កត្វា អាហារគតា សញ្ញា ‘‘អាហារតា សញ្ញា’’តិ វុត្តា. អាហារោយេវ វា អាហារតា, តគ្គតា ច សញ្ញា ឧបចារតោ ‘‘អាហារតា’’តិ វុត្តា, អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញាតិ អត្ថោ.

៨១៥-៦. កិំ ឥមេសុ សព្ពេសុយេវ កម្មដ្ឋានេសុ ឈានំ និព្ពត្តតីតិ? អាម, និព្ពត្តតិ សព្ពេស្វេវ ឧបចារជ្ឈានំ, អប្បនាឈានំ បន កេសុចិ ន និព្ពត្តតិ, តស្មា កានិចិ ឧបចារមេវ និព្ពត្តេន្តិ, កានិចិ អប្បនម្បិ. កថំ បនេតំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯតេសូ’’តិអាទិ. ឧបចារមេវ អាវហន្តីតិ ឧបចារាវហា ‘‘អបេក្ខោ’’តិអាទីសុ វិយ ហេត្ថ អវធារណំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អានាបានស្សតិំ, កាយគតាសតិញ្ច ហិត្វា សេសា ពុទ្ធានុស្សតិអាទយោ អដ្ឋ អនុស្សតិយោ, សញ្ញា, វវត្ថានញ្ចាតិ ឯតេ ទស នានប្បការកត្តា, គម្ភីរត្តា, សភាវធម្មត្តា ច អសតិ ភាវនាវិសេសេ ឧបចារាវហា វុត្តា.

៨១៧-៨. ឯវំ ឧបចារប្បនាវហតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឈានប្បភេទតោ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បនាយាវហេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចតុក្កជ្ឈានិកាតិ ចតុក្កនយវសេន ចតុព្ពិធរូបាវចរជ្ឈានវន្តោ, តេសំ ឯកេកស្សេវ អារម្មណភូតាតិ អត្ថោ. បញ្ចកនយវសេន បន ‘‘បញ្ចកជ្ឈានិកា’’តិ វេទិតព្ពា. បឋមជ្ឈានិកាតិ បឋមជ្ឈានស្សេវ អារម្មណភូតា, បដិក្កូលភាវតោ បន ឥតរេសំ អារម្មណានិ ន ហោន្តិ. បដិក្កូលេបិ ហិ វិសយេ វិតក្កពលេន បឋមជ្ឈានំ អប្បេតិ ចណ្ឌសោតនទិយំ អរិត្តពលេន នាវា វិយ. សេសានិ បន តទភាវតោ ន តេសុ អប្បេន្តិ.

៨១៩. តិកជ្ឈានវហាតិ ចតុក្កនយេន តិកជ្ឈានវហា, បញ្ចកនយេន បន ចតុក្កជ្ឈានវហា, មេត្តាករុណាមុទិតា ហិ មេត្តាទីនំ សោមនស្សសហគតានមេវ អារម្មណត្តា បញ្ចមជ្ឈានិកា ន ហោន្តិ. អប្បនប្បត្តា ហិ មេត្តាទយោ សោមនស្សេន វិនា នប្បវត្តន្តិ. ចតុត្ថោបិ ព្រហ្មវិហារោតិ សម្ពន្ធោ. ព្រហ្មានំ ឧត្តមានំ វិហារោ, ព្រហ្មភូតោ វា វិហារោតិ ព្រហ្មវិហារោ, សោ ឧបេក្ខាភាវនាវសេន ចតុត្ថជ្ឈានិកោ. តត្ថាបិ មេត្តាទិវសេន បដិលទ្ធជ្ឈានចតុក្កស្សេវេតំ អប្បេតិ, នេតរស្ស. កស្មា? មេត្តាទីនំ និស្សន្ទត្តា. យថា ហិ កសិណានំ និស្សន្ទា អារុប្បា, យថា ច សមថវិបស្សនានិស្សន្ទា និរោធសមាបត្តិ, ឯវំ មេត្តាទិនិស្សន្ទា ឧបេក្ខា. អារុប្បា ចតុត្ថជ្ឈានិកាតិ អង្គសមតាវសេន អារុប្បាបិ ចតុត្ថជ្ឈានស្សេវ បភេទាតិ កត្វា វុត្តំ.

៨២០. ឯវំ ឈានភេទតោ ទស្សេត្វា បុន សមតិក្កមតោ ទស្សេតុំ ‘‘វសេនារម្មណង្គាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណសមតិក្កមោ អង្គសមតិក្កមោតិ អតិក្កមិតព្ពានំ អារម្មណានំ, អង្គានញ្ច វសេន សមតិក្កមោ ទុវិធោ. កិំ សព្ពេស្វេវ ទុវិធោ លព្ភតិ, នោតិ អាហ ‘‘គោចរា…បេ… តិក្កមោ’’តិ. ចតូសុ ហិ អារុប្បេសុ អារម្មណសមតិក្កមោវ ហោតិ អាកាសកសិណវជ្ជិតេសុ នវសុ អារម្មណេសុ អញ្ញតរំ សមតិក្កមិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនស្ស, អាកាសានញ្ចាយតនាទីនិ ច សមតិក្កមិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទីនំ បត្តព្ពត្តា, អង្គាតិក្កមោ បន អរូបេ នត្ថិ ចតុន្នញ្ចាបិ អង្គានំ វសេន សមានត្តា. រូបេ ឈានង្គតិក្កមោតិ រូបាវចរិកកម្មដ្ឋានេសុ វិតក្កាទីនំ ឈានង្គានំ អតិក្កមោ, ឥទញ្ច លព្ភមានកវសេន វុត្តំ. បឋមជ្ឈានិកេសុ ទុវិធោបិ សមតិក្កមោ នត្ថិ, នីវរណសមតិក្កមោ ឥធ អដ្ឋន្នម្បិ សមាបត្តីនំ សាធារណត្តា ន គហិតោ.

៨២១. ឯវំ សមតិក្កមវសេន ទស្សេត្វា បុន វឌ្ឍនាវឌ្ឍនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ទសេវ កសិណានី’’តិអាទិមាហ. ឥមេសុ ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ ទស កសិណានេវ វឌ្ឍេតព្ពានិ. ន ច…បេ… អសុភាទយោតិ សេសា អសុភាទយោ បន នេវ វឌ្ឍេតព្ពា. កស្មា? បរិច្ឆិន្នាការេនេវ ឧបដ្ឋានតោ, អានិសំសាភាវតោ ច. តថា ហិ ទស អសុភានិ, កាយគតាសតិ ច អត្តនោ ឋិតោកាសេន បរិច្ឆិន្នត្តា បរិច្ឆិន្នាការេនេវ ឧបដ្ឋហន្តិ. វឌ្ឍិតេសុបិ កុណបរាសិ ឯវ ឧបដ្ឋាតីតិ ន កោចិ អានិសំសោ អត្ថិ. អវឌ្ឍិតេសុបិ ហិ តេសុ កាមរាគវិក្ខម្ភនា ហោតិយេវ. យទិ ឯវំ, អសុភជ្ឈានានំ អប្បមាណារម្មណតាវចនំ វិរុជ្ឈតីតិ? ន វិរុជ្ឈតិ. ឯកច្ចោ ហិ ឧទ្ធុមាតកេ វា អដ្ឋិកេ វា មហន្តេ និមិត្តំ គណ្ហាតិ, ឯកច្ចោ អប្បកេតិ ឥមិនា បរិយាយេន ឯកច្ចស្ស បរិត្តារម្មណជ្ឈានំ ហោតិ, ឯកច្ចស្ស អប្បមាណារម្មណំ. យោ វា ឯតំ អានិសំសាភាវំ អបស្សន្តោ វឌ្ឍេយ្យ, តស្ស វសេន អប្បមាណារម្មណតា វុត្តា. អានាបាននិមិត្តម្បិ នាសិកគ្គមុខនិមិត្តាទិបរិច្ឆិន្នំ ឧបដ្ឋាតិ, វឌ្ឍយតោបិ ច វាតរាសិយេវ វឌ្ឍតិ. បិចុបិណ្ឌាទិវសេន ឧបដ្ឋហន្តម្បិ ហិ និមិត្តំ វាតសង្ឃាដមត្តមេវ, តថា ព្រហ្មវិហារនិមិត្តម្បិ វឌ្ឍេន្តស្ស សត្តរាសិយេវ វឌ្ឍេយ្យ, ន ច តេន កោចិ អត្ថោ ហោតិ, តស្មា តទុភយម្បិ ន វឌ្ឍេតព្ពំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិ (វិភ. ៦៦៣), តម្បិ បរិគ្គហវសេន វុត្តំ, ន និមិត្តវឌ្ឍនវសេន. កិញ្ចិ ព្រហ្មវិហារេ បដិភាគនិមិត្តមេវ នត្ថិ, កិមយំ វឌ្ឍេយ្យ, អប្បមាណារម្មណតា បនេត្ថ បរិគ្គហិតមត្តវសេន វេទិតព្ពា. អារុប្បារម្មណេសុ អាកាសំ កសិណុគ្ឃាដមត្តត្តា កសិណាបគមវសេនេវ មនសិ កាតព្ពំ, តតោ បរំ វឌ្ឍយតោ ន កិញ្ចិ ហោតិ, វិញ្ញាណំ សភាវធម្មត្តា ន សក្កា វឌ្ឍេតុំ, បរិកម្មមេវ ហិ វឌ្ឍេតុំ សក្កា, វិញ្ញាណាបគមោ តស្ស អភាវមត្តត្តា, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនារម្មណម្បិ សភាវធម្មត្តាយេវ ន សក្កា វឌ្ឍេតុំ, តស្មា តានិបិ ន វឌ្ឍេតព្ពានិ. អប្បមាណារម្មណតា អារុប្បានំ វិបុលកសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តិយា វេទិតព្ពា. ពុទ្ធានុស្សតិអាទយោ ច អនិមិត្តត្តា ន វឌ្ឍេតព្ពា. បដិភាគនិមិត្តញ្ហិ អយំ វឌ្ឍេយ្យ, តញ្ច នេសំ នត្ថិ, តស្មា ឥមេ អសុភាទយោ តិំស កម្មដ្ឋានានិ បរិច្ឆិន្នោកាសត្តា, បយោជនាភាវតោ, អវឌ្ឍនតោ ច ន វឌ្ឍេតព្ពានិ.

៨២២-៣. ឯវំ វឌ្ឍនាវឌ្ឍនតោ ទស្សេត្វា បុន អារម្មណតោ ទស្សេតុំ ‘‘ទសេវ កសិណានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. បដិភាគនិមិត្តានិ ហោន្តិ អារម្មណានីតិ ឥមានិ ទ្វាវីស បដិភាគនិមិត្តភូតានិ អារម្មណានិ ហោន្តិ. សេសាតិ អវសេសា អដ្ឋារស នេវ បដិភាគនិមិត្តារម្មណា សិយុំ.

៨២៤-៥. ឥទានិ ភូមិតោ ទស្សេតុំ ‘‘អសុភានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទេវេសុ នប្បវត្តន្តិ តត្ថ អសុភានំ, បដិក្កូលស្ស ច អាហារស្ស អភាវតោ. តចបញ្ចកម្បិ ហិ តត្ថ បវត្តមានំ ទិព្ពានុភាវេន បដិក្កូលាការេន នោបដ្ឋាតិ. អស្សាសបស្សាសានំ ព្រហ្មលោកេ អភាវតោ ‘‘អានាបានស្សតិ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឈានានុភាវនិព្ពត្តានញ្ហិ អត្ថស្ស អភាវតោ នត្ថិ ព្រហ្មលោកេ អស្សាសបស្សាសា.

៨២៧. ឥទានិ គហណតោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុត្ថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចតុត្ថំ…បេ… ទិដ្ឋេនេវ គហេតព្ពាតិ វាយោកសិណំ វជ្ជេត្វា សេសា នវ កសិណា, ទស អសុភានីតិ ឥមានិ ឯកូនវីសតិ ទិដ្ឋេនេវ វត្ថុនា ករណភូតេន គហេតព្ពានិ ឧគ្គហេតព្ពានិ. តថា ច វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទិដ្ឋេន គហេតព្ពានិ, បុព្ពភាគេ ចក្ខុនា ឱលោកេត្វា និមិត្តំ នេសំ គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៧).

៨២៨-៣១. សតិយម្បិ ច កាយម្ហីតិ កាយគតាសតិយម្បិ. ទិដ្ឋេន តចបញ្ចកន្តិ តចបញ្ចកមត្តមេវ ទិដ្ឋេន គហេតព្ពំ. សេសមេត្ថ សុតេនេវាតិ ឯត្ថ កាយគតាសតិយំ សេសំ វក្កបញ្ចកាទិ សុតេនេវ គហេតព្ពំ. ឥតិ កាយគតាសតិ ទិដ្ឋសុតេន គហេតព្ពា. ឧត្តរោដ្ឋនាសិកគ្គេសុ ផុដ្ឋស្ស អស្សាសបស្សាសស្ស គហេតព្ពតោ វុត្តំ ‘‘អានាបានស្សតិ ឯត្ថ, ផុដ្ឋេន បរិទីបិតា’’តិ. ឧច្ឆុសស្សាទីនំ បត្តេសុ ចលមានវណ្ណគ្គហណមុខេន, សរីរសម្ផស្សវសេន ច វាតស្ស គហេតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘វាយោកសិណមេវេត្ថ, ទិដ្ឋផុដ្ឋេន គយ្ហតី’’តិ. អាទិតោវ គហេតព្ពា ន ហោន្តីតិអាទិកម្មិកេន ភាវនារម្ភវសេន ន បដ្ឋបេតព្ពានិ, ហេដ្ឋិមេ តយោ ព្រហ្មវិហារេ, កសិណេសុ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានញ្ច អនធិគន្ត្វា សម្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា.

៨៣២-៥. ឯវំ គហណវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ បច្ចយតោ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មដ្ឋានេសុ ហេតេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯតេសុ កម្មដ្ឋានេសូតិ ឯត្ថ យថារហំ អារម្មណានំ, ឈានានញ្ច គហណំ វេទិតព្ពំ. អាកាសកសិណស្ស ឧគ្ឃាដេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ ‘‘អាកាសកសិណំ វិនា’’តិ. មេត្តាទិឯកេកស្មិំ ព្រហ្មវិហារេ តីណិ តីណិ ឈានានិ បដិលភិត្វា ឋិតស្សេវ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារវសេន បញ្ចមជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘តយោ ព្រហ្មវិហារា’’តិអាទិ. ទ្វិន្នំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនជវនានំ សមនន្តរា និរោធំ ផុសតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថមារុប្ប’’ន្តិអាទិ. វិបស្សនាភវសម្បត្តិសុខានំ បច្ចយាតិ វិបស្សនាយ, ភវសម្បត្តិយា, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស ច បច្ចយា ហោន្តីតិ អត្ថោ.

៨៣៦-៩. ឯវំ បសង្គេន អាគតំ កម្មដ្ឋានវិភាគំ ទស្សេត្វា បុន អាចរិយេន បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. សន្តិកេ វសន្តស្សាតិ អាចរិយេន សទ្ធិំ ឯកគេហេ, ឯកវិហារេ វា វសន្តស្ស. កថេតព្ពន្តិ បវត្តិំ សុត្វា សុត្វា កថេតព្ពំ. អាគតស្សាគតក្ខណេតិ ស-ការោ បទសន្ធិមត្តករោ, អាគតាគតក្ខណេតិ អត្ថោ. អថ វា អាគតស្ស អាគតក្ខណេ កថេតព្ពំ. ឦទិសេសុ ហិ ឋានេសុ អាមេឌិតសាមត្ថិយតោវ លព្ភតិ. ន ហិ ឯកវារមេវ អាគតស្ស តស្មិំ ខណេ កថេតព្ពំ, តតោ បរំ ន កថេតព្ពន្តិ យុជ្ជតិ.

នាតិសង្ខេបវិត្ថារន្តិ អតិសំខិត្តំ, អតិវិត្ថារញ្ច អកត្វា តស្ស សុខេន ឧគ្គណ្ហនប្បមាណំ កថេតព្ពំ. សចេ បន សោ បកតិយាវ ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានោ ហោតិ, សជ្ឈាយវសេន វា មនសិការវសេន វា កតបរិចយោ, តស្ស ឯកំ, ទ្វេ វា និសជ្ជា អត្តនោ សម្មុខាវ សជ្ឈាយំ ការេត្វា ទាតព្ពំ. ឯវំ អាចរិយេន បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេត្វា បុន គហិតកម្មដ្ឋានេន តេន យោគិនា ឧត្តរិ កាតព្ពវិធានំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេនបី’’តិអាទិ. សម្មដ្ឋានន្តិ យត្ថ បហដោ សមតិ, តំ សម្មដ្ឋានំ, ឥទំ សម្មដ្ឋានំ វិយាតិ សម្មដ្ឋានំ. យថា ហិ សម្មដ្ឋានេ គហិតេ បុគ្គលំ អត្តនោ វេរី អភិភវិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ កម្មដ្ឋានេ គហិតេ មនោភុសង្ខាតោ កាមរាគោ តំសមង្គិបុគ្គលំ អភិភវិត្វា អត្តនោ វសេ កាតុំ ន សក្កោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សម្មដ្ឋានំ វិយាតិ សម្មដ្ឋាន’’ន្តិ. មនោ អភិភវតីតិ មនោភូ, តស្ស មនោភុនោ. អដ្ឋារសហិ…បេ… វិវជ្ជិតេតិ –

‘‘មហាវាសំ នវាវាសំ, ជរាវាសញ្ច បន្ថនិំ;

សោណ្ឌិំ បណ្ណញ្ច បុប្ផញ្ច, ផលំ បត្ថិតមេវ ច.

‘‘នគរំ ទារុនា ខេត្តំ, វិសភាគេន បដ្ដនំ;

បច្ចន្តសីមាសប្បាយំ, យត្ថ មិត្តោ ន លព្ភតិ.

‘‘អដ្ឋារសេតានិ ឋានានិ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, មគ្គំ សប្បដិភយំ យថា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.៥២) –

ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋារសហិ វិហារទោសេហិ សព្ពកាលវិយុត្តេ. អនុរូបេតិ ឥមេសុ អដ្ឋារសសុ ទោសេសុ អញ្ញតរេនបិ សមន្នាគតោ អននុរូបោ នាម, តទភាវេន អត្តនោ យោគកម្មស្ស អនុកូលេ. មហាវិហារាទយោ ហិ យោគកម្មស្ស អនុកូលា ន ហោន្តិ, តស្មា មហាវិហារេ តាវ វត្តករណាទិនា បលិពោធោ ហោតិ. យត្ថ បន សព្ពំ កតមេវ, អវសេសាបិ សង្ឃដ្ដនា នត្ថិ, ឯវរូបោ មហាវិហារោបិ អនុរូបោវ. នវវិហារេ ពហុំ នវកម្មំ កាតព្ពំ ហោតិ, តស្មា សោ អសតិ អញ្ញស្មិំ អនុកូលេ ការណេ អននុរូបោ ហោតិ. តថា ជិណ្ណវិហារោបិ ពហុបដិជគ្គិតព្ពតាយ កម្មដ្ឋានន្តរាយិកោ. បន្ថនិស្សិតកោ អាគន្តុកេហិ រត្តិន្ទិវំ សមោកិណ្ណតាយ. យត្ថ សោណ្ឌី នាម បាសាណបោក្ខរណី ហោតិ, សោ សោណ្ឌិវិហារោ. តត្ថ ពហូ បានីយត្ថាយ សមោសរន្តិ, តថា បណ្ណបុប្ផផលវតិ វិហារេ តំតទត្ថាយ. បត្ថនីយេ លោកសម្មតេ វិហារេ វិហរន្តំ ‘‘អរហា’’តិ សម្ភាវេន្តា ពហូ អាគច្ឆន្តិ. នគរសន្និស្សិតេបិ វិហារេ វិសភាគារម្មណាបាថគមនាទីនិ ហោន្តិ. ទារុសន្និស្សិតេ កដ្ឋហារិកាទីហិ អផាសុ ហោតិ. ខេត្តសន្និស្សិតេ វិហារមជ្ឈេយេវ ខលមណ្ឌលករណាទិនា អផាសុ ហោតិ. វិសភាគបុគ្គលាធិវុត្ថេបិ កលហនិវារណាទីសុ តេ ឧបវទន្តិ. បដ្ដនសន្និស្សិតេ អភិណ្ហំ នាវាសត្ថេហិ អាគតមនុស្សេហិ អផាសុ ហោតិ. បច្ចន្តនិស្សិតេ មនុស្សា ពុទ្ធាទីសុ អប្បសន្នា ហោន្តិ. រជ្ជសីមសន្និស្សិតេ ទ្វិន្នំ រាជូនំ កលហេ សតិ ទ្វិន្នំ វិជិតេសុ បិណ្ឌាយ វិចរន្តំ ភិក្ខុំ ‘‘អយំ ចរបុរិសោ’’តិ គហេត្វា ពន្ធនាទិកំ បាបេយ្យុំ, អសប្បាយេ អមនុស្សាទិឧបទ្ទវា ហោន្តិ. កល្យាណមិត្តានធិវុត្ថេ ឧប្បន្នកង្ខាយ វិនោទកេ អសតិ មហាទោសោយេវាតិ ឯតេបិ វិហារា អននុរូបា, តស្មា តាទិសេ វិហារេ បរិវជ្ជេត្វា វុត្តទោសវិរហិតេ អនុរូបេ វិហារេ វិហាតព្ពំ.

តស្ស បន វិហារស្ស អនុរូបភាវោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘គាមតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. គាមតោតិ គោចរគាមតោ. នាតិទូរេតិ គោចរគាមស្ស អឌ្ឍគាវុតតោ ឱរភាគតាយ ន អតិទូរេ. នច្ចាសន្នេតិ បច្ឆិមេន បមាណេន គោចរគាមតោ បញ្ចធនុសតិកតាយ ន អតិសន្នេ. ឥមិនា គមនាគមនសម្បន្នតំ ទស្សេតិ. គោចរគាមស្ស បន ឧត្តរទិសាយ វា ទក្ខិណទិសាយ វា នាតិទូរំ នច្ចាសន្នំ សេនាសនំ វិសេសេន គមនាគមនសម្បន្នំ ហោតិ, នាតិទូរនច្ចាសន្នតា ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ. បញ្ចង្គសំយុតេតិ បន វុត្តត្តា នាតិទូរនច្ចាសន្នតាយ សហ ទិវា អប្បកិណ្ណតាទីនិ ចត្តារិ សមោធានេត្វា បញ្ចង្គសំយុត្តតា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ នាតិទូរំ ហោតិ នច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នំ ទិវា អប្បកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេនេវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា, តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បញ្ហំ ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ; ឥមស្ស កោ អត្ថោតិ. តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានិំ ករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាដ្ឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១).

ឯត្ថ ច នាតិទូរនច្ចាសន្នភាវេន គមនាគមនសម្បន្នតា បឋមំ អង្គំ, ទិវា មហាជនសំកិណ្ណតាភាវេន, រត្តិយំ ជនាលាបសទ្ទាភាវេន, សព្ពទាបិ ជនសន្និបាតនិគ្ឃោសាភាវេន អប្បកិណ្ណអប្បសទ្ទអប្បនិគ្ឃោសភាវោ ទុតិយំ, ឌំសមកសាទិបរិស្សយាភាវោ តតិយំ, អប្បកសិរេន ចីវរបិណ្ឌបាតាទិបច្ចយលាភោ ចតុត្ថំ, ពហុស្សុតតាទិគុណសមន្នាគតានំ ថេរានំ វសនភាវោ បញ្ចមន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សំយុត្តេ សមន្នាគតេ វិហារស្មិំ វិហាតព្ពំ.

៨៤០-១. បឋមំ វុត្តអាវាសាទិមហាបលិពោធេ ឧបាទាយ ខុទ្ទកបលិពោធោ, ឥទានិ តំ បលិពោធំ សរូបតោ ទស្សេត្វា តស្ស ឧបច្ឆិន្ទនាការំ អាវិ កាតុំ ‘‘ទីឃា កេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. សោ បត្តោ សុដ្ឋុ បចិតព្ពោតិ យោជនា.

៨៤២-៥. បវិវិត្តេតិ ជនវិវិត្តេ ឱកាសេ. វជ្ជេត្វា…បេ… លោហិតន្តិ ឥមេ ចត្តារោ កសិណទោសា, តស្មា ឯវរូបា មត្តិកា វជ្ជេត្វា. សណ្ហាយាតិ អបនីតតិណមូលសក្ខរវាលុកាយ សុមទ្ទិតាយ សុខុមាយ. អរុណវណ្ណាយាតិ អរុណនិភាយ, អរុណវណ្ណប្បភាយាតិ អត្ថោ. ពហិទ្ធា វាបិ តាទិសេតិ ពហិទ្ធាបិ វិហារបច្ចន្តេ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ. សំហារិមន្តិ សំហរិតព្ពំ គហេត្វា ចរណយោគ្យំ. តត្រដ្ឋកន្តិ យត្ថ កតំ, តត្ថេវ តិដ្ឋនកំ.

៨៤៧-៥០. បមាណតោតិ វក្ខមានប្បមាណតោ. វដ្ដំ អាកោដេត្វាតិ បរិមណ្ឌលំ កត្វា អាកោដេត្វា. តន្តិ តំ ចម្មំ វា កដសារំ វា ទុស្សបដ្ដំ វា. កណ្ណិកន្តិ កណ្ណិកាសទិសំ, បរិមណ្ឌលតោ បទុមកណ្ណិកាការន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សម’’ន្តិ. ‘‘កណ្ណិកាសម’’ន្តិ វា បាឋោ. វិទត្ថិចតុរង្គុលន្តិ ចតុរង្គុលាធិកវិទត្ថិប្បមាណំ. ឯតទេវ ហិ បមាណំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៥) វុត្តំ. វិវដ្ដន្តិ និព្ពានំ. កសិណបរិកម្មំ ករោន្តោបិ ហិ ឯត្តកេយេវ អដ្ឋត្វា និព្ពានត្ថាយេវ វាយមតិ. ភេរីតលសមំ កត្វាតិ បាណិកាយ ឃំសេត្វា និន្នតុន្នតដ្ឋានាភាវេន ភេរីតលំ វិយ សមំ កត្វា. សម្មជ្ជិត្វាន តំ ឋានន្តិ យស្មិំ ឋានេ និសីទិត្វា តំ កសិណំ ឱលោកេតិ, តំ ឋានំ សចេ ឧក្លាបំ ហោតិ, សម្មជ្ជិត្វា. ន្ហត្វាតិ សរីរទរថវិនោទនត្ថំ ន្ហត្វា.

៨៥១-២. តម្ហា កសិណមណ្ឌលា ហត្ថបាសប្បមាណស្មិំ បទេសេតិ តម្ហា កសិណមណ្ឌលស្ស, ឋបិតដ្ឋានម្ហា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថន្តរេ បទេសេ, កសិណមណ្ឌលស្ស, បីឋស្ស ច មជ្ឈំ ហត្ថបាសប្បមាណំ កត្វា បញ្ញត្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. វិទត្ថិចតុរង្គុលេ ឧច្ចេតិ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ ហុត្វា ឧច្ចេ, វិទត្ថិចតុរង្គុលបាទកេតិ វុត្តំ ហោតិ. ទូរេ និសិន្នស្ស ហិ កសិណំ ន ឧបដ្ឋាតិ, អាសន្នតរេ និសិន្នស្ស ហត្ថបាណិកាបទាទយោ កសិណទោសា បញ្ញាយន្តិ. ឧច្ចតរេ និសិន្នេន ច គីវំ បណាមេត្វា ឱលោកេតព្ពំ ហោតិ, នីចតរេ ជណ្ណុកានិ រុជ្ជន្តិ, តស្មា ហត្ថបាសប្បមាណេ បទេសេ វិទត្ថិចតុរង្គុលបាទកេ បីឋេ និសីទិតព្ពំ. យស្មា ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សយនំ កោសជ្ជបក្ខិយំ, ឋានចង្កមនានិ ឧទ្ធច្ចបក្ខិយានិ, និសជ្ជា បន អលីនុទ្ធច្ចបក្ខិយា, សន្តោ ឥរិយាបថោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘និសីទិត្វា’’តិ, សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វាតិ អត្ថោ. យេនាការេន និសីទន្តស្ស និសជ្ជា សុខា ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឧជុំ កាយំ បណិធាយា’’តិ. ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា អដ្ឋារសបិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ និសិន្នស្ស ចម្មមំសនហារូនិ ន ឱណមន្តិ, អថស្ស យា តេសំ ឱណមនបច្ចយា ខណេ ខណេ វេទនា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. តាសុ អនុប្បន្នាសុ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, កម្មដ្ឋានំ ន បរិបតតិ. តតោ ច បុព្ពេនាបរំ វិសេសប្បត្តិយា វុទ្ធិំ ផាតិំ ឧបគច្ឆតិ. ឥទានិ អារម្មណបរិគ្គហុបាយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កត្វា បរិមុខំ សតិ’’ន្តិ, កម្មដ្ឋានាភិមុខំ សតិំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. អភិ-សទ្ទេន ហិ សមានត្ថោ ឥធ បរិ-សទ្ទោ, អថ វា សមីបត្ថេន បរិ-សទ្ទេន មុខស្ស សមីបេ សតិំ កត្វាតិ អត្ថោ. យថាហ – ‘‘អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សុបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា. តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (វិភ. ៥៣៧). អថ វា ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ, មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ, សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ. តេន វុច្ចតិ ‘បរិមុខំ សតិ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៦៤) វចនតោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ វិយ បរិ-សទ្ទោ បរិគ្គហដ្ឋោ, ‘‘សុញ្ញតវិមោក្ខមុខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ មុខ-សទ្ទោ និយ្យានដ្ឋោតិ កត្វា បរិគ្គហិតនិយ្យានសតិំ កត្វា សព្ពថា គហិតាសម្មោសំ បរិច្ចត្តសម្មោសំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៨៥៣-៥. កាមេស្វាទីនវំ ទិស្វាតិ ‘‘កាមា នាមេតេ អដ្ឋិកង្ខលិកូបមា និរស្សាទដ្ឋេនា’’តិអាទិនា វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ អាទីនវំ បច្ចវេក្ខិត្វា. នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោតិ នេក្ខម្មំ ខេមតោ ទិស្វា កាមនិស្សរណំ សព្ពទុក្ខសមតិក្កមស្ស ឧបាយភូតំ នេក្ខម្មន្តិ ឯវំ នេក្ខម្មសង្ខាតំ សឧបចារជ្ឈានំ, និព្ពានំ, វិបស្សនំ, សព្ពេបិ វា កុសលធម្មេ ខេមតោ និព្ភយតោ ទិស្វា, តត្ថ ជាតាភិលាសោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរមំ…បេ… រតនត្តយេតិ ពុទ្ធាទិរតនត្តយេ រតនត្តយគុណានុស្សរណេន ពលវបីតិបាមោជ្ជំ ជនយិត្វា. ភាគី…បេ… មុត្តមន្តិ ‘‘អហំ ឥមាយ សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកេហិ បដិបន្នាយ នេក្ខម្មបដិបត្តិយា ចិត្តវិវេកាទិប្បវិវេកជស្ស សុខស្ស អទ្ធា ឯកន្តេន ភាគី អស្សំ, លាភី ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បដិបត្តិយំ អានិសំសទស្សនេន តព្ពិសយំ ឧត្តមំ មហន្តំ ឧស្សាហំ កត្វា. អាការេន សមេនេវាតិ អតិឧម្មីលិតអតិមន្ទាលោចនានិ វជ្ជេត្វា នាតិឧម្មីលិតនាតិមន្ទាលោចនសង្ខាតេន សមេន អាលោចនាការេន. អតិឧម្មីលយតោ ហិ អតិសុខុមំ, អវិភូតញ្ច រូបគតំ ឧបនិជ្ឈាយតោ វិយ ចក្ខុ កិលមតិ, អត្តនោ សភាវវិភាវនតោ ច មណ្ឌលំ អតិវិភូតំ ហោតិ, តថា វណ្ណតោ, លក្ខណតោ វា ឧបតិដ្ឋេយ្យ, តេនស្ស និមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ. អតិមន្ទំ ឧម្មីលយតោ ច គជនិមីលកេន បេក្ខន្តស្ស វិយ រូបគតំ មណ្ឌលំ អវិភូតំ ហោតិ. ទស្សនេ មន្ទព្យាបារតាយ កោសជ្ជបាតតោ ចិត្តញ្ច លីនំ ហោតិ, ឯវម្បិ និមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តស្មា យថា នាម អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ គណ្ហន្តោ ន តត្ថ អតិគាឡ្ហំ ឧម្មីលតិ, ន អតិមន្ទំ, អថ ខោ សមេន អាការេន គណ្ហាតិ, ឯវមេវ នាតិឧម្មីលនាទិនា សមេន អាការេន គណ្ហន្តេន ភាវេតព្ពន្តិ. និមិត្តំ គណ្ហតាតិ បថវីកសិណេ ចក្ខុនា គហិតំ និមិត្តំ មនសា គណ្ហន្តេន.

៨៥៦-៧. ឥទានិ និមិត្តគ្គហណោបាយំ ទស្សេតុំ ‘‘ន វណ្ណោ បេក្ខិតព្ពោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ន វណ្ណោ បេក្ខិតព្ពោ សោតិ យោ តត្ថ បថវីកសិណេ អរុណវណ្ណោ, សោ ន ចិន្តេតព្ពោ វណ្ណវសេន មនសិករោតោ វណ្ណកសិណភាវូបគមនតោ. ចក្ខុវិញ្ញាណេន បន គហិតគ្គហណំ ន សក្កា វារេតុំ, តេនេវេត្ថ ‘‘ន ឱលោកេតព្ពោ’’តិ អវត្វា ‘‘មនសានុបេក្ខិតា ហោតី’’តិអាទីសុ វិយ មនសា ចិន្តនវសេន បេក្ខនគ្គហណំ កតំ. ទដ្ឋព្ពំ ន ច លក្ខណន្តិ យំ តត្ថ បថវីធាតុយា ថទ្ធលក្ខណំ ន មនសិកាតព្ពំ តស្ស មនសិការេ ធាតុកម្មដ្ឋានស្ស គហិតត្តា. វណ្ណំ បន អមុញ្ចិត្វាតិ ទិស្វា គហេតព្ពត្តា បន វណ្ណំ អមុញ្ចិត្វា. ឧស្សទស្ស វសេន ហិ ចិត្តំ បណ្ណត្តិធម្មស្មិន្តិ បថវីធាតុយា សត្តិតោ អធិកភាវេន សសម្ភារបថវិយា ‘‘បថវី’’តិ វោហារោ, តស្មិំ សសម្ភារបថវិំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តេ បណ្ណត្តិធម្មេ អាទាសតលគតមុខនិមិត្តេ វិយ ចិត្តំ ឋបេត្វា. ឯកគ្គមានសោតិ បុន នានារម្មណេ ចិត្តំ អវិសារេត្វា ឯកគ្គមានសោ ហុត្វា. បថវី បថវិច្ចេវំ វត្វាតិ ឯត្ថ បឋមសមន្នាហារេ កស្សចិ វចីភេទោបិ សិយាតិ វុត្តន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ អាហ.

៨៥៨. យទិ វោហារមត្តេ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ, នាមន្តរវសេន បថវី មនសិកាតព្ពា ភវេយ្យាតិ ហោតុ, កោ ទោសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បថវី មេទនី’’តិអាទិ. អថ វា កិំ បថវីនាមេយេវ វុត្តេ ភាវនា ហោតិ, ឧទាហុ អញ្ញស្មិម្បីតិ អាហ ‘‘បថវី មេទនី’’តិអាទិ. ឯកំ វត្តុម្បិ វដ្ដតីតិ ឯតេសុ យំ ឥច្ឆតិ, តំ អត្តនោ បគុណតាយ វា បចុរតាយ វា អាគច្ឆន្តំ ឯកំ វត្តុំ វដ្ដតិ. កិញ្ចាបិ ឯវំ វដ្ដតិ, អបិច ‘‘បថវី’’តិ ឯតទេវ នាមំ បាកដំ, តស្មា បាកដវសេនេវ ‘‘បថវី បថវី’’តិ ភាវេតព្ពន្តិ អាចរិយា.

៨៥៩-៦០. ឧម្មីលិត្វា…បេ… តាវ សោតិ យាវ វក្ខមានាការេន ឧគ្គហនិមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តាវ កិញ្ចិ កាលំ ចក្ខុំ ឧម្មីលិត្វា និមិត្តគ្គហណវសេន បថវីមណ្ឌលំ ឱលោកេត្វា បុន កិញ្ចិ កាលំ ចក្ខូនិ និមីលិត្វាតិ ឯវំ វារសតម្បិ វារសហស្សម្បិ តតោ ភិយ្យោបិ ឧម្មីលិត្វា សោ យោគី អាវជ្ជេយ្យ, យេនាការេន ឱលោកេត្វា គហិតំ, តេនាការេន តំ សមន្នាហរេយ្យាតិ អត្ថោ.

៨៦១-៣. អាបាថំ តុ យាតិ ចេតិ យទិ មនោទ្វារិកជវនានំ គោចរភាវំ ឧបគច្ឆតិ, តំ ឧគ្គហនិមិត្តំ តទា ឧប្បន្នន្តិ បវុច្ចតីតិ យោជនា. យទិ ឧគ្គហនិមិត្តេបិ បថវីមណ្ឌលំ ឱលោកេត្វា ភាវេតិ, បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិ ន សិយា. សមីបដ្ឋេន ច ន សក្កា អនោលោកេតុន្តិ វុត្តំ ‘‘និសីទិតព្ពំ នោ ចេវ’’ន្តិអាទិ. យថាសុខំ និសិន្នេន, យថាសុខំ វា ភាវេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

៨៦៤-៥. បបញ្ច…បេ… ធោវនេតិ បស្សាវាទិនា កេនចិ ករណីយេន និសិន្នដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ គន្ត្វា បុន អាគម្ម និសីទន្តេន បាទា ធោវិតព្ពា ហោន្តិ. អធោតបាទេន ហិ សេនាសនំ អក្កមតោ អាបត្តិ ហោតិ, ខណេ ខណេ បាទធោវនេ ច បបញ្ចោ ហោតិ, តស្មា តស្ស បរិហារត្ថំ ទ្វេ ឧបាហនាយេវ ឥច្ឆិតព្ពា. តាវ ពហុតលិកា សទ្ទម្បិ ជនេយ្យុំ, សទ្ទោ ច ឈានកណ្ដកោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯកតលិកា’’តិ. តថា ‘‘បរិស្សយវិនោទនត្ថំ កត្តរទណ្ឌោ ច ឥច្ឆិតព្ពោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៧) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អសប្បាយេន កេនចីតិ វក្ខមានេន អាវាសាទិអសប្បាយេសុ កេនចិទេវ អសប្បាយេន. តំ ឋានន្តិ កសិណមណ្ឌលស្ស ឋិតដ្ឋានំ. អាទាយ តំ បុនាតិ យថាជាតំ ឧគ្គហនិមិត្តំ បុន គហេត្វា, បុន ឧប្បាទេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៨៦៦-៧. បីឋេ សុខនិសិន្នេនាតិ បុន វសនដ្ឋានំ អាគន្ត្វា វុត្តនិយាមេន បីឋេ សុខនិសិន្នេន. ភាវេតព្ពន្តិ តំ និមិត្តំ មនសិការវសេន វឌ្ឍេតព្ពំ. សមន្នាហរិតព្ពន្តិ សម្មា អាវជ្ជិតព្ពំ, សម្មា វា អនុ អាហរិតព្ពំ. តក្កាហតន្តិ ‘‘តក្កនតោ តក្កោ’’តិ ឯវំ លទ្ធនាមេន ភាវនាចិត្តសម្បយុត្តេន សម្មាសង្កប្បេន អាហននបរិយាហននកិច្ចេន អបរាបរំ បវត្តនេន កម្មដ្ឋានំ អាហតំ, បរិយាហតញ្ច កាតព្ពំ, ពលប្បត្តវិតក្កោ មនសិការោ ពហុលំ បវត្តេតព្ពោតិ អត្ថោ.

៨៦៨-៧០. តំ ឥច្ឆតីតិ តំ និមិត្តំ មនសិកាតុំ ឥច្ឆតិ. ឯវំ ករោន្តស្សាតិ ឯវំ កម្មដ្ឋានំ តក្កាហតំ ករោន្តស្ស. យថា ភាវនា បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហតិ, ឯវំ អនុយុញ្ជន្តស្ស, ឯវំ ករោតោ បន យទា សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ សុវិសទានិ តិក្ខានិ បវត្តន្តិ, តទា អស្សទ្ធិយាទីនំ ទូរីភាវេន សាតិសយំ ថាមប្បត្តេហិ សត្តហិ ពលេហិ លទ្ធុបត្ថម្ភានិ វិតក្កាទីនិ កាមាវចរានេវ ឈានង្គានិ ពហូនិ ហុត្វា បាតុភវន្តិ. តតោ ច តេសំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា កាមច្ឆន្ទាទយោ សទ្ធិំ តទេកដ្ឋេហិ បាបធម្មេហិ ទូរីភវន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិក្ខម្ភន្តិ…បេ… បញ្ច នីវរណានិបី’’តិ. សមាធិយតិ…បេ… យោគិនោតិ តស្ស យោគិនោ បដិភាគនិមិត្តំ អារព្ភ ឧប្បន្នឧបចារសមាធិនា ឧបចារជ្ឈានេន ចិត្តម្បិ សមាធិយតិ, បដិភាគនិមិត្តម្បិ ឧប្បជ្ជតិ ឧបចារជ្ឈានស្ស តេន វិនា អភាវតោ.

៨៧១-៤. ឥមស្សាតិ បដិភាគនិមិត្តស្ស. បុរិមស្សាតិ ឧគ្គហនិមិត្តស្ស. ថវិកាតិ អាទាសថវិកតោ. ពលាកាវិយ តោយទេតិ មេឃសមីបេ ពលាកា វិយ. សា ហិ មេឃស្ស នីលត្តា សយំ អតិបរិសុទ្ធា ឧបដ្ឋាតិ, តទា តំ ឧបដ្ឋាតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ អាទាសមណ្ឌលូបមាទីហិ ឧគ្គហនិមិត្តតោ បដិភាគនិមិត្តស្ស សុវិសុទ្ធតំ, សណ្ហសុខុមតញ្ច ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តតោធិកតរ’’ន្តិ. ឧគ្គហនិមិត្តេ អង្គុលិបទបាណិកាបទាទយោ កសិណទោសា បញ្ញាយន្តិ, ឥទំ បន វុត្តនយេន តតោបិ សតគុណំ សហស្សគុណំ សុវិសុទ្ធំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. តនុសណ្ឋានវន្តន្តិអាទិ អបរមត្ថសភាវត្តា វុត្តំ. យទិ ហិ តំ ឯទិសំ ភវេយ្យ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ សិយា, ឱឡារិកំ សម្មសនូបគំ តិលក្ខណាហដំ, ន បនេតំ តាទិសន្តិ. យទិ បនេតំ ន សណ្ឋានាទិវន្តំ, កថំ ឈានស្ស អារម្មណភាវោតិ អាហ ‘‘ឧបដ្ឋា…បេ… មយ’’ន្តិ. តត្ថ បញ្ញជន្តិ ភាវនាមយំ បញ្ញាជនិតំ, ភាវនាបញ្ញាយ សញ្ជាននមត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ អសភាវធម្មស្ស កុតោចិសមុដ្ឋានំ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘ភាវនាមយំ ឧបដ្ឋានាការមត្ត’’ន្តិ, កេវលំ សមាធិលាភិនោ ភាវនាវិសេសជនិតំ តម្មយំ ឧបដ្ឋានាការមត្តមេវ ភាវនាវិសេសានុភាវេន ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ.

៨៧៥-៨. វិក្ខម្ភិតានេវ សន្និសិន្នានេវ ន បុន តទត្ថំ ឧស្សាហោ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. បដិភាគនិមិត្តេ ហិ ឧប្បជ្ជមានេយេវ តំវិសយំ ឧបចារជ្ឈានំ នីវរណេ វិក្ខម្ភេន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ. កិលេសា សន្និសិន្នាវាតិ អវសេសា តទេកដ្ឋកិលេសា ច សម្មទេវ និសិន្នា, ឧបសន្តាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបចារសមាធិនា’’តិ វុត្តេ ឥតរោបិ សមាធិ អត្ថីតិ អត្ថតោ អាបន្នន្តិ តម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘អាការេហិ បន ទ្វីហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វីហិ អាការេហីតិ ឈានធម្មានំ បដិបក្ខទូរីភាវោ, ថិរភាវប្បត្តិ ចាតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ. ឥទានិ តានិ ការណានិ សមាធិអវត្ថាមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘ឧបចារក្ខណេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបចារក្ខណេតិ ឧបចារភូមិយំ ឧបចារាវត្ថាយំ. តស្ស បដិលាភេតិ យទត្ថាយ អយំ បដិបន្នោ, តស្ស អប្បនាសមាធិស្ស បដិលាភេ អធិគមាវត្ថាយំ. កថំ ឧបចារភូមិយំ សមាធិយតិ, កថញ្ច អប្បនាភូមិយន្តិ អាហ ‘‘នីវារណប្បហានេនា’’តិអាទិ. ឧបចារក្ខណេ យទិបិ ឈានង្គានិ បដុតរានិ មហគ្គតភាវប្បត្តានិ ន ហោន្តិ, តេសំ បដិបក្ខធម្មានំ វិក្ខម្ភនេន ចិត្តំ សមាធិយតិ, បដិលាភភូមិយម្បិ អប្បនាបត្តានំ ឈានង្គានំ បាតុភាវេន សមាធិយតីតិ អត្ថោ.

៨៧៩-៨០. អង្គានិ…បេ… ន ចាតិ ឧបចារក្ខណេ អង្គានិ ន ច ថាមជាតានិ នេវ ភាវនាពលប្បត្តានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. អប្បនាយាតិ អប្បនក្ខណេ. តស្មាតិ យស្មា អង្គានិ ថាមជាតានិ ជាយរេ, តស្មា. អប្បនាចិត្តំ ទិវសម្បិ បវត្តតីតិ យថា នាម ពលវា បុរិសោ អាសនា វុដ្ឋាយ ទិវសម្បិ តិដ្ឋេយ្យ, ឯវមេវំ អប្បនាសមាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ ឈានចិត្តំ សកិំ ភវង្គវារំ ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នំ កេវលំ រត្តិម្បិ ទិវសម្បិ កុសលជវនបដិបាដិវសេនេវ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ‘‘អប្បនាបត្តំ ទិវសម្បិ បវត្តតី’’តិ វទតា ឧបចារក្ខណេ ន តថាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តត្ថ ហិ អង្គានំ អថាមជាតត្តា យថា នាម ទហរោ កុមារោ ឧក្ខិបិត្វា ឋបិយមានោ បុនប្បុនំ ភូមិយំ បតតិ, ឯវមេវំ ចិត្តំ កាលេន និមិត្តំ អារម្មណំ ករោតិ, កាលេន ភវង្គំ ឱតរតិ.

៨៨១-៤. តេនេវ បល្លង្កេនាតិ យស្មិំ និសិន្នោ បដិភាគនិមិត្តំ អធិគច្ឆិ, តេនេវ បល្លង្កេន ករណភូតេន, ហេតុភូតេន វា តំ និមិត្តំ វឌ្ឍេត្វា. ឧបចារភូមិយញ្ហិ និមិត្តវឌ្ឍនំ យុត្តំ. ចក្កវត្តិយគព្ភោវាតិ ចក្កវត្តិ ភវិតុំ បុញ្ញវា គព្ភោ វិយ. បរិហានិ ន វិជ្ជតីតិ លទ្ធូបចារជ្ឈានស្ស បរិហានិ ន វិជ្ជតិ. និមិត្តេ ហិ អបរិហីនេ តទារម្មណំ ឈានំ អបរិហីនមេវ ហោតិ, និមិត្តេ បន អារក្ខាភាវេន វិនដ្ឋេ លទ្ធជ្ឈានម្បិ វិនស្សតិ តទាយត្តវុត្តិត្តា. តេនាហ ‘‘អារក្ខណេ’’តិអាទិ.

៨៨៥. អាវាសោតិ យស្មិំ អាវាសេ វសន្តស្ស អនុប្បន្នំ និមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នំ វា វិនស្សតិ, អនុបដ្ឋិតា ច សតិ ន ឧបដ្ឋាតិ, អសមាហិតញ្ច ចិត្តំ ន សមាធិយតិ, អយំ អសប្បាយោ អាវាសោ, តស្មា យស្មិំ វិហារេ ពហូ អាវាសា ហោន្តិ, តត្ថ ឯកេកស្មិំ តីណិ តីណិ ទិវសានិ វសិត្វា យត្ថ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ហោតិ, តំ បហាយ តព្ពិបរីតេ វសិតព្ពំ. គោចរោតិ គោចរគាមោ, សោ សេនាសនតោ អតិទូរេ អច្ចាសន្នេ បុព្ពទិសាយ វា បច្ឆិមទិសាយ វា អសុលភភិក្ខោ អសប្បាយោ. ភស្សន្តិ ទ្វត្តិំសតិរច្ឆានកថាបរិយាបន្នា អសប្បាយកថា. សា ហិស្ស និមិត្តន្តរធានាយ សំវត្តតិ. បុគ្គលោតិ តិរច្ឆានកថិកោ, សីលាទិគុណវិរហិតោ បុគ្គលោ, យំ និស្សាយ អសមាហិតំ វា ចិត្តំ ន សមាធិយតិ, សមាហិតំ វា ថិរំ ន ហោតិ, ឯវរូបោ. សោ ហិ តំ កទ្ទមោទកមិវ អច្ឆំ ឧទកំ មលីនមេវ ករោតិ. ភោជនំ បន កស្សចិ អម្ពិលំ, កស្សចិ មធុរំ អសប្បាយំ ហោតិ. ឧតុបិ កស្សចិ សីតោ, កស្សចិ ឧណ្ហោ. តស្មា យំ ភោជនំ វា ឧតុំ វា សេវន្តស្ស ផាសុ ន ហោតិ, តំ ភោជនំ សោ ច ឧតុ អសប្បាយោ. ឥរិយាបថោតិ ឋានចង្កមនាទីសុ យោ ឥមស្ស អសមាហិតចិត្តស្ស សមាធានាយ, សមាហិតចិត្តស្ស ច ថិរភាវាយ ន ហោតិ, អយំ អសប្បាយោ ឥរិយាបថោ, តស្មា តម្បិ អាវាសំ វិយ តីណិ ទិវសានិ ឧបបរិក្ខិត្វា វជ្ជេតព្ពំ.

៨៨៦. សប្បាយេ សត្ត សេវេយ្យាតិ វុត្តវិបរីតវសេន សប្បាយេ អាវាសាទិកេ សត្ត សេវេយ្យ. តត្ថ ភស្សសប្បាយំ នាម ទសកថាវត្ថុសន្និស្សិតំ, តម្បិ មត្តាយ ភាសិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ បដិបជ្ជតោតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន សត្ត អសប្បាយេ វជ្ជេត្វា សត្ត សប្បាយេ សេវនវសេន បដិបជ្ជន្តស្ស និមិត្តាសេវនពហុលស្ស.

៨៨៨-៩. យេន វិនា អប្បនាយ កុសលោ ន ហោតិ, សោ ទសវិធោ វិធិ, អប្បនាកោសល្លំ, តន្និព្ពត្តំ វា ញាណំ គន្ថវិត្ថារភយេន ឥធ ន ទស្សិតំ, អត្ថិកេន បន វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ១.៦០) គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. បដិលទ្ធេ និមិត្តស្មិំ, ឯវញ្ហិ សម្បាទយតោ អប្បនាកោសល្លំ អប្បនា សម្បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ.

៨៩០-២. សាតិ អប្បនា. ឯវញ្ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ, យស្មា ឋានមេតំ ន វិជ្ជតិ, តស្មា ចិត្តប្បវត្តិអាការំ ភាវនាចិត្តស្ស លីនុទ្ធតាទិវសេន បវត្តិអាការំ សល្លក្ខយំ ឧបធារេន្តោ សមតំ វីរិយស្សេវ វីរិយស្ស សមាធិនា សមតំយេវ យោជយេថ, កថំ បន យោជយេថាតិ អាហ ‘‘ឦសកម្បី’’តិអាទិ. តត្ថ លយន្តិ លីនភាវំ, សង្កោចន្តិ អត្ថោ. យន្តន្តិ គច្ឆន្តំ, បគ្គណ្ហេថេវ សមភាវាយាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អច្ចារទ្ធំ និសេធេត្វា សមមេវ បវត្តយេ’’តិ. តំ មានសន្តិ សម្ពន្ធោ.

៨៩៤-៩. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន វីរិយសមតាយោជនវសេន, បដិបន្នភាវនាមានសំ បដិភាគនិមិត្តេយេវ ឋបនវសេន និមិត្តាភិមុខំ បដិបាទយតោ តស្ស យោគិនោ. សមិជ្ឈិស្សតីតិ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. បថវីកសិណន្តិ បថវីតិ ភាវនាវសេន ឧបដ្ឋិតំ តទេវ បដិភាគនិមិត្តំ. ជវនានីតិ កាមរូបាវចរជវនានិ. តេនាហ ‘‘ឯកំ តុ រូបាវចរិកំ ភវេ’’តិ. អញ្ញេហីតិ បាកតិកេហិ កាមាវចរចិត្តេហិ. ពលវតរាតិ ភាវនាពលេន បដុតរភាវប្បត្តិយា អច្ចន្តពលវន្តោ. បរិកម្មោបចារតោតិ បរិកម្មត្តា, ឧបចារត្តា ច. តត្ថ បរិកម្មត្តាតិ បដិសង្ខរណត្តា. ឧបចារត្តាតិ យថា គាមាទីនំ អាសន្នទេសោ ‘‘គាមូបចារោ, នគរូបចារោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ អប្បនាយ អាសន្នត្តា សមីបចារិត្តា. ឧបចារានិ អប្បនំ ឧបេច្ច ចរន្តីតិ កត្វា. អប្បនាយានុលោមត្តាតិ នានាវជ្ជនវីថិយំ បរិកម្មតោបិ លហុកំ អប្បនានិប្ផាទកវសេន, គុណវសេន វា អប្បនាយ អនុកូលត្តា. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បរិកម្មោបចារានុលោមសញ្ញិតេសុ. សព្ពន្តិមំ តតិយំ, ចតុត្ថំ វា គោត្រភូតិ បវុច្ចតិ បរិត្តគោត្តស្ស អភិភវនតោ, មហគ្គតគោត្តស្ស ភាវនតោ ច.

៩០០-៣. អវិសេសេន សព្ពេសំ សព្ពា សមញ្ញាតិ បឋមេ នយេ គហិតាគហណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘គហិតាគហណេនា’’តិអាទិ. ឯកេកស្ស គហិតនាមំ ឥតរេសំ អគ្គហណតោ, ឯកេកនាមវសេន គហិតស្ស ឥតរនាមវសេន អគ្គហណតោ វា នានាវជ្ជនបរិកម្មមេវ បរិកម្មន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘បឋមំ ឧបចារំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចតុត្ថំ បញ្ចមំ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមោ, សោ បន ខិប្បាភិញ្ញទន្ធាភិញ្ញវសេន វេទិតព្ពោ. ខិប្បាភិញ្ញស្ស ហិ ចតុត្ថំ អប្បេតិ, ទន្ធាភិញ្ញស្ស បញ្ចមំ. តតោ បរន្តិ បញ្ចមតោ បរំ. តេនាហ ‘‘ឆដ្ឋេ វា’’តិអាទិ. កស្មា ន ជាយតីតិ អាហ ‘‘អាសន្នត្តា ភវង្គស្សា’’តិ. ចិត្តនិយាមវសេន ហិ ឧប្បជ្ជិតព្ពេសុ សត្តសុ ជវនេសុ ឆដ្ឋសត្តមជវនវារគឡនដ្ឋានភូតត្តា ភវង្គស្ស អាសន្នំ ជវនំ បតតិ. តាវទេតិ តាវទេវ. ឆដ្ឋំ, សត្តមំ វា ជវនំ បតន្តំ វិយ ហោតិ បរិក្ខីណជវនត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៩០៤-៦. អថ កិមេតំ វុច្ចតិ ‘‘ឆដ្ឋេ សត្តមេ វាបិ អប្បនា ន ជាយតី’’តិ? អាភិធម្មិកគោទត្តត្ថេរោ ហិ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១២) ឥមំ សុត្តំ វត្វា យថា អលទ្ធាសេវនំ បឋមជវនំ គោត្រភុំ ន ឧប្បាទេតិ, លទ្ធាសេវនំ បន ពលវភាវតោ ទុតិយំ, តតិយំ វា គោត្រភុំ ឧប្បាទេតិ, ឯវំ លទ្ធាសេវនតាយ ពលវភាវតោ ឆដ្ឋំ, សត្តមម្បិ វា អប្បេតីតិ ឆដ្ឋំ, សត្តមម្បិ វា អប្បនា ហោតីតិ វទតី’’តិ ឥមំ ចោទនំ មនសិ និធាយ ថេរស្ស តំ មតំ បដិក្ខិបិត្វា យថាវុត្តមតមេវ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘បុរិមេហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

បរិយន្តេ ឋាតុំ នេវ សក្កោតីតិ បបាតេ ឯវ បតតីតិ អធិប្បាយោ. អប្បេតុំ ន សក្កោតីតិ បតិដ្ឋាតុំ អប្បនាវសេន ឧប្បជ្ជិតុំ ន សក្កោតិ. ន ចេត្ថ ‘‘បុរិមា បុរិមា’’តិអាទិសុត្តបទំ សាធកំ អាសេវនបច្ចយលាភស្ស ពលវភាវេ អនេកន្តិកត្តា. តថា ហិ អលទ្ធាសេវនាបិ បឋមចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា ហោតិ, លទ្ធាសេវនា ទុតិយចេតនា យាវ ឆដ្ឋចេតនា អបរាបរិយវេទនីយា, តស្មា លទ្ធាសេវនេបិ ឆដ្ឋសត្តមេ អប្បនា ន ហោតិ អាសន្នភវង្គតាយ ទុព្ពលត្តាតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ កថំ សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយា អានន្តរិយា ហោតិ? នាយំ វិសេសោ, អាសេវនបច្ចយលាភេន ពលវប្បត្តិយា, កិញ្ចរហិ កិរិយាវត្ថាវិសេសតោ. កិរិយាវត្ថា ហិ អារម្ភមជ្ឈបរិយោសានវសេន តិវិធា. តត្ថ បរិយោសានាវត្ថាយ សន្និដ្ឋាបកចេតនាភាវេន ឧបបជ្ជវេទនីយាទិតា ហោតិ, ន ពលវភាវេនាតិ អាចរិយា.

៩០៧. ឯក…បេ… បនាតិ អយំ អប្បនា ឯកចិត្តក្ខណាយេវ ឯកវារមេវ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, ន សមាបត្តិវីថិយំ វិយ យថិច្ឆកំ បវត្តតិ. សត្តសុ ហិ ឋានេសុ កាលបរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, បឋមប្បនាយំ, លោកិយាភិញ្ញាសុ, ចតូសុ មគ្គេសុ, មគ្គានន្តរេ ផលេ, រូបារូបភវេសុ ភវង្គដ្ឋានេ និរោធស្ស បច្ចយេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ផលសមាបត្តិយន្តិ. ឯតេសុ ហិ កត្ថចិ អតិឥត្តរា, កត្ថចិ អប្បមាណា ចិត្តក្ខណា ហោន្តិ, កត្ថចិ សម្បុណ្ណជវនវីថិ អទ្ធា លព្ភតិ. តថា ហិ មគ្គានន្តរំ ផលំ តិណ្ណំ ឧបរិ ន ហោតិ, និរោធស្ស បច្ចយោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ទ្វិន្នំ ឧបរិ ន ហោតិ, រូបារូបភវេសុ ភវង្គស្ស បរិមាណំ នត្ថិ, សេសេសុ បន ចតូសុ ឋានេសុ ឯកមេវ ចិត្តន្តិ តស្មា ឯកចិត្តក្ខណិកាយេវ អប្បនា ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

៩០៨. បច្ចវេក្ខណហេតុកន្តិ បច្ចវេក្ខណហេតុំ កត្វា. ននុ ច បច្ចវេក្ខណំ អាវជ្ជនាទីហិ, ន បន តេន អាវជ្ជនាទិ, តស្មា កថំ បច្ចវេក្ខណហេតុកំ ហោតីតិ យុជ្ជតិ? នាយំ ទោសោ ភវនកិរិយាយ បច្ចវេក្ខណហេតុកត្តា. ន ហិ អសតិ បច្ចវេក្ខណេ សា ហោតិ និរោធស្ស បច្ចយភូតឈានន្តរមិវ, សតិ បន បច្ចវេក្ខណេ សា ហោតិ, តស្មា អន្វយព្យតិរេកវសេន លព្ភតិ. តស្សា បច្ចវេក្ខណហេតុកតាតិ ន ន យុជ្ជតិ ‘‘បច្ចវេក្ខណហេតុក’’ន្តិ វចនំ. បច្ចវេក្ខណហេតុកំ អាវជ្ជនន្តិ វា សម្ពន្ធោ. អាវជ្ជនញ្ហិ បច្ចវេក្ខណញាណានំ អនន្តរបច្ចយភាវេន ការណំ ហោតិ.

៩១១-៣. នានាវិសយលុទ្ធស្ស, ឥតោ ចិតោ ច ភមន្តស្ស ចេតសោតិ សម្ពន្ធោ. សមាធានេវាតិ សមាធានា ឯវ, សមាធានករណតោតិ អត្ថោ. បាមោជ្ជភាវតោតិ បាមោជ្ជេន សមានយោគក្ខមតាយ តស្សា តព្ភាវវុត្តិត្តា. អថ វា ព្យាបាទេន ឃដ្ដិយមានស្ស ចិត្តស្ស បមុទិតភាវករណតោ បីតិយេវ ‘‘បាមោជ្ជ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្ស ភាវោ, តស្មា បាមោជ្ជសភាវត្តាតិ អត្ថោ. សីតលត្តសភាវតោតិ ព្យាបាទគ្គិនា សន្តាបិយមានស្ស ចិត្តស្ស និព្ពាបនវសេន សីតលត្តសភាវត្តា.

៩១៤-៦. សវិប្ផារិកភាវេនាតិ យោនិសោ សង្កប្បវសេន កាមវិតក្កាទិំ មទ្ទិត្វា បវត្តនតោ សវិប្ផារិកសភាវេន. នេក្ខម្មាទិបវត្តិតោតិ ឯត្ថ នេក្ខម្ម-គ្គហណេន ព្រហ្មវិហារវជ្ជំ បឋមជ្ឈានំ គហិតំ. អាទិ-សទ្ទេន តីសុ ព្រហ្មវិហារេសុ បឋមជ្ឈានំ គហិតន្តិ វទន្តិ. អវូបសន្តភាវស្សាតិ ឧទ្ធច្ចស្ស សរូបកថនេន តំសហវត្តិនោ អនុតាបសភាវស្ស កុក្កុច្ចស្សាបិ សរូបំ កថិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា សយញ្ចេវាតិសន្តតោតិ ឧទ្ធច្ចបដិបក្ខសភាវវចនេន កុក្កុច្ចបដិបក្ខោ បីតិភាវោបិ. តេនាហ ‘‘សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចទ្វយស្សា’’តិ. មតិយា អនុរូបត្តាតិ បញ្ញាយ អនុរូបត្តា. តថា ច វុត្តំ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន ‘‘វិចារោ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ អារម្មណេ អនុមជ្ជនវសេន បញ្ញាបតិរូបកសភាវត្តា’’តិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘បីតិយា អនុរូបត្តា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, តស្ស ច វិចារោ អនុមជ្ជនសភាវវន្តតាយ បីតិ វិយ អារម្មណេ អនិវត្តន្តោ ឱគាហេត្វា បវត្តតីតិ បីតិយា អនុរូបត្តា សន្ទេហសភាវត្តា អារម្មណំ អនជ្ឈោគាហេត្វា បវត្តមានាយ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោតិ អត្ថំ វទន្តិ.

៩១៧. តិវិធកល្យាណន្តិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណតាសង្ខាតាហិ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទីហិ តិវិធកល្យាណតាហិ យុត្តំ. យថាហ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៥៨). តត្ថ បុព្ពភាគបដិបទាវសេន ឈានស្ស បរិបន្ថតោ វិសុជ្ឈនំ បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម, សា បន យស្មា ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេ លព្ភតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិ. វិសោធេតព្ពតាទីនំ អភាវតោ ឈានបរិយាបន្នាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា អនុព្រូហនា ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម. សា បនាយំ វិសេសតោ ឈានស្ស ឋិតិក្ខណេ លព្ភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ’’តិ. តត្ថ ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិសាធកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន បរិយោទបនា សម្បហំសនា នាម. សា ឈានស្ស ឱសានក្ខណេ បាកដា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ.

អភយគិរិវាសិនោ ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម សសម្ភារិកោ ឧបចារោ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម អប្បនា, សម្បហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៧៥) ឯវំ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទិកេ វណ្ណេន្តិ, តំ អយុត្តំ. ឯវញ្ហិ សតិ អឈានធម្មេហិ ឈានធម្មស្ស គុណសំកិត្តនំ នាម កតំ ហោតិ. ន ហិ ភូមន្តរំ ភូមន្តរបរិយាបន្នំ ហោតិ, អន្តោអប្បនាយមេវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិអាទីហិ ឧបេក្ខានុព្រូហនាទយោ ច វេទិតព្ពា. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ភគវតា ‘‘ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្តរញ្ចេវ ហោតិ ឧបេក្ខានុព្រូហិតញ្ច ញាណេន សម្បហំសិត’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១៥៨). ឯត្ថ ហិ ឯកត្តគតំ ចិត្តន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសភាវេន, ឯកគ្គតាយ ច សិខប្បត្តិយា តទនុគុណឯកត្តគតំ សសម្បយុត្តមប្បនាចិត្តំ, តស្សេវ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទនាទិ បក្ខន្តរំ វុច្ចតិ.

ទសលក្ខណសំយុតន្តិ ‘‘អាទិម្ហិ តីណិ លក្ខណានិ, មជ្ឈេ តីណិ, បរិយោសានេ ចត្តារី’’តិ ឯវំ ទសបរិមាណេហិ អប្បនាយ លក្ខិតព្ពភាវេន លក្ខណសង្ខាតេហិ បរិបន្ថតោ វិសុទ្ធិឈានាទីហិ សំយុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ. យោ តស្ស បរិបន្ថោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ, យញ្ច បរិបន្ថតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ, បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ បឋមំ ឈានំ អាទិកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច.

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, មជ្ឈស្ស កតិ លក្ខណានិ? មជ្ឈស្ស តីណិ លក្ខណានិ. វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, មជ្ឈស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ បឋមំ ឈានំ មជ្ឈេកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ច.

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស កតិ លក្ខណានិ? បរិយោសានស្ស ចត្តារិ លក្ខណានិ. តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សម្បហំសនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា, អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា, បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ, បរិយោសានស្ស ឥមានិ ចត្តារិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ បឋមំ ឈានំ បរិយោសានកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ លក្ខណសម្បន្នញ្ចា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៥៨).

ឯត្ថ ច គោត្រភុចិត្តស្ស នានាវជ្ជនវីថិយំ ឧប្បជ្ជនារហបរិបន្ថតោ វិសុជ្ឈនតោ តទាគមនវសេន ឈានចិត្តស្ស វិសុជ្ឈនាការំ សន្ធាយ ‘‘យោ តស្ស បរិបន្ថោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. គោត្រភុចិត្តស្សេវ តថា វិសុទ្ធត្តា អាវរណវិរហិតំ ហុត្វា ឯកត្តនយេន មជ្ឈិមសមថនិមិត្តសង្ខាតំ សមប្បវត្តំ អប្បនាសមាធិបដិបជ្ជនំ សន្ធាយ ‘‘វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមសមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ ខីរស្សេវ ទធិភាវាភាវេបិ តទេវ ខីរំ ទធិសម្បន្នន្តិអាទីសុ វិយ គោត្រភុចិត្តស្ស អប្បនាភាវាភាវេបិ ឯកសន្តតិបរិណាមូបគមនវសេន តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ លីនុទ្ធច្ចសង្ខាតអន្តទ្វយានុបគមនេន មជ្ឈិមំ បច្ចនីកវូបសមនតោ យថា សមថសង្ខាតំ យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ និមិត្តភូតំ អប្បនាសមាធិំ បដិបជ្ជតិ នាម, តថា បដិបន្នត្តា បន សមាហិតភាវូបគមនេន ឯកត្តនយវសេនេវ តត្ថ បក្ខន្ទនំ សន្ធាយ ‘‘បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតី’’តិ វុត្តំ. ឯកត្តនយញ្ហិ វិនា គោត្រភុស្ស អប្បនាបក្ខន្ទនំ នត្ថិ. ឯវំ តាវ បុរិមចិត្តេ វិជ្ជមានាការស្ស ឥធ និព្ពត្តិយា ឈានំ ឧប្បាទក្ខណេ តិវិធលក្ខណសម្បន្នំ នាម. យថា ហិ លោកិយវិបស្សនាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា លោកុត្តរមគ្គោ ‘‘វិបស្សនា’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ វិសុទ្ធស្ស បន តស្ស បុន វិសោធនេ ព្យាបារាករណតោ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាកិច្ចវសេន បុគ្គលស្ស អជ្ឈុបេក្ខនតោ វុត្តំ ‘‘វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ. អប្បនាសមាធិភាវូបគមនេន សមថវិប្បដិបន្នស្ស បុន សមាធានេ ព្យាបារាករណតោ វុត្តំ ‘‘សមថបដិបន្នំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ.

ឯវំ សមថបដិបន្នភាវតោយេវ បុព្ពេ ‘‘កថំ នុ ខោ កិលេសសំសគ្គំ បជហេយ្យ’’ន្តិ បដិបន្នស្ស ឥទានិ សមថបដិបត្តិយា តស្ស បហីនត្តា បាបមិត្តសំសគ្គំ បហាយ ឯកស្ស វិហរតោ សប្បុរិសស្ស វិយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស ឈានចិត្តស្ស បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារាករណំ សន្ធាយ ‘‘ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឈានំ មជ្ឈេ តិវិធលក្ខណសម្បន្នំ នាម ហោតិ. បុព្ពភាគប្បវត្តបារិហារិយញាណេន ចិត្តស្ស សំកិលេសវោទានករធម្មេសុ អាទីនវានិសំសំ ទិស្វា យថា តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនំ ហោតិ, តថា ភាវនាយ សម្បហំសិតត្តា វិសោធិតត្តា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ វសេន អនុព្រូហិតេ ចិត្តេ សមាធិបញ្ញាសង្ខាតយុគនទ្ធធម្មានំ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តិយា បវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា’’តិ. សទ្ធាបញ្ចមកានំ ឥន្ទ្រិយានំ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិវសេន ឯករសតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន សម្បហំសនា’’តិ. តេសំ អនតិវត្តនសម្បហំសនានំ អនុរូបវសេន អលីនំ អនុទ្ធតំ ហុត្វា វីរិយស្ស បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា’’តិ វុត្តំ. យា បនស្ស តស្មិំ ខណេ បវត្តា អាសេវនា, ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ ឋិតិបរិយោសានានំ អាសេវនបច្ចយភាវវសេន បវត្តាការោ, តំ សន្ធាយ ‘‘អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចវសេន ឈានបរិយោសានេ ចតូហិ លក្ខណេហិ សម្បន្នំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

៩១៩-២០. វិសោធេត្វាន បាបកេតិ បារិបន្ថិកេ ធម្មេ វិសេសេន សោធេត្វា សយំ បហានមត្តេ អដ្ឋត្វា អតិសយប្បហានវសេន បុន សោធេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តភាវនវេបុល្លន្តិ សមាធិភាវនាយ វិបុលភាវំ. យថា ហិ ភាវនាវសេន និមិត្តស្ស ឧប្បត្តិ, ឯវមស្ស ភាវនាវសេន វឌ្ឍនម្បិ, តស្មា ឯកង្គុលាទិវសេន និមិត្តំ វឌ្ឍយន្តស្ស បុនប្បុនំ ពហុលីការេន ឈានភាវនាបិ វុឌ្ឍិំ វិរុឡ្ហិំ, អភិញ្ញាវសេន ច វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចិត្តភាវនវេបុល្លំ…បេ… វឌ្ឍេតព្ព’’ន្តិ.

៩២១-៣. វឌ្ឍនាភូមិយោ ទ្វេវាតិ វឌ្ឍនដ្ឋានានិ ទ្វេយេវ. ទ្វីសុ ឋានេសុ អវស្សំ ឯកត្តំ វឌ្ឍេតព្ពន្តិ អាចរិយា. តត្រាតិ សាមិអត្ថេ ភុម្មវចនំ, តស្សាតិ អត្ថោ. តត្រាតិ វា ទ្វីសុ ភូមីសុ. កសិតព្ពំ…បេ… យថិច្ឆកន្តិ យថា នាម កស្សកោ កសិតព្ពដ្ឋានំ នង្គលេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិច្ឆេទព្ភន្តរំ កសិតុំ តំ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទតិ, ឯវមេវំ ឯកង្គុលទ្វង្គុលតិវង្គុលចតុរង្គុលមត្តំ មនសា បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា យថាបរិច្ឆេទំ វឌ្ឍេតព្ពំ. តតោ វិទត្ថិរតនប្បមុខបរិវេណវិហារសីមានំ, គាមនិគមជនបទរជ្ជសមុទ្ទសីមានញ្ច បរិច្ឆេទវសេន វឌ្ឍយន្តេន ចក្កវាឡបរិច្ឆេទំ កត្វា វា តតោ វាបិ ឧត្តរិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វឌ្ឍេតព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘យថិច្ឆកំ វឌ្ឍេតព្ព’’ន្តិ. អបរិច្ឆិន្ទិត្វា បន ន វឌ្ឍេតព្ពំ. ន ហិ អបរិច្ឆេទេ ភាវនា បវត្តតិ. តថា ច វុត្តំ ‘‘សន្តកេ នោ អនន្តកេ’’តិ. ឯវំ វឌ្ឍិតញ្ច តំ និមិត្តំ វឌ្ឍិតវឌ្ឍិតដ្ឋានេ បថវិយា ឧក្កូលវិកូលនទីវិទុគ្គបព្ពតវិសមេសុ សង្កុសតសមព្ភាហតំ ឧសភចម្មំ វិយ ហោតិ.

៩២៤-៦. តស្មិំ បន និមិត្តេ បត្តបឋមជ្ឈានេន អាទិកម្មិកេន ឥទានេវ ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមាយ ឧស្សាហំ អកត្វា តស្មិំយេវ បឋមជ្ឈានេ បញ្ចហាការេហិ សុចិណ្ណវសិនា ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បត្តេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. សុចិណ្ណោ វសោ វសិភាវោ ឯតេនាតិ សុចិណ្ណវសិនា, សុដ្ឋុ អាសេវិតវសិនាតិ អត្ថោ. កតមា តា វសិយោ, យាសំ វសេនាយំ បញ្ចហាការេហិ សុចិណ្ណវសីតិ អាហ ‘‘អាវជ្ជន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អាវជ្ជនន្តិ ន អាវជ្ជនមត្តមេវ អធិប្បេតំ អាវជ្ជនវសិតាយ អធិប្បេតត្តា. អាវជ្ជនាយ បន ឧប្បន្នាយ ជវនេហិបិ ភវិតព្ពំ. តានិ ច ខោ អាវជ្ជនកប្បរតាយ ចិត្តាភិនីហារស្ស យថាវជ្ជិតវសេន ហោន្តិ. អធិគមេន សមំ, សសម្បយុត្តស្ស ឈានស្ស សម្មា អាបជ្ជនំ បដិបជ្ជនំ សមាបត្តិ. អភិភុយ្យ ឋបនំ, អធិដ្ឋានំ វិយាតិ វា អធិដ្ឋានំ. វសិតាតិ ឯតេសុ អាវជ្ជនាទីសុ យថារុចិ បវត្តិយោ, យត្ថិច្ឆកំ, យទិច្ឆកំ, យាវតិច្ឆកំ បវត្តិតុំ សមត្ថភាវោ.

តត្ថ បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ បឋមំ វិតក្កំ អាវជ្ជយតោ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ វិតក្ការម្មណានេវ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ, តតោ ទ្វេ ភវង្គានិ, តតោ បុន វិចារារម្មណំ អាវជ្ជនំ វុត្តនយេនេវ ជវនានីតិ ឯវំ បញ្ចសុ ឈានង្គេសុ បដិបាដិយា និរន្តរំ ចិត្តំ បេសេតុំ សមត្ថភាវោ, តត្ថ អទន្ធាយិតត្តំ អាវជ្ជនវសិតា នាម. សមាបជ្ជិតុកាមតានន្តរំ ទ្វីសុ ភវង្គេសុ ឧប្បន្នេសុ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ សមាបជ្ជិតុំ សមត្ថតា សមាបជ្ជនវសិតា នាម. អយញ្ច មត្ថកប្បត្តា អាវជ្ជនសមាបជ្ជនា សត្ថុ យមកបាដិហារិយកាលធម្មទេសនាទីសុ លព្ភតិ. ធម្មសេនាបតិស្ស យក្ខេន សីសេ បហារទានសមយេ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស នន្ទោបនន្ទទមនសមយេ វា លព្ភតិ, អញ្ញត្ថ បន តតោ ទន្ធាយេវ, សេតុ វិយ សីឃសោតាយ នទិយា ឱឃំ ភវង្គវេគំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ ឈានំ ឋបេតុំ សមត្ថតា, ភវង្គបាតតោ រក្ខណយោគ្យតា អធិដ្ឋានវសិតា នាម. យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ អតិក្កមិតុំ អទត្វា ឈានតោ វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសិតា នាម.

អថ វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលតោ ឧបរិ គន្តុំ អទត្វា ឋបនសមត្ថតា អធិដ្ឋានវសិតា នាម. បរិច្ឆិន្នកាលតោ អន្តោ អវុដ្ឋហិត្វា យថាកាលវសេនេវ វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសិតា នាម. អថ វា វុត្តនយេនេវ បរិច្ឆិន្នកាលតោ អនូនំ កត្វា សមាបត្តិំ ឋបេតុំ សមត្ថតាវ អធិដ្ឋានវសិតា នាម. កាលបរិច្ឆេទំ អតិក្កមិត្វា វុដ្ឋិតស្សបិ និទ្ទាលុកស្ស បដិពុជ្ឈិត្វា បុនប្បុនំ និទ្ទោក្កមនំ វិយ វុដ្ឋិតសមាបត្តិមេវ បុនប្បុនំ អសមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋានសមត្ថតា, តត្ថ អាលយាករណយោគ្យតា ច វុដ្ឋានវសិតា នាម.

បច្ចវេក្ខណវសិតា បន អាវជ្ជនវសិតាយ ឯវ សង្គហិតា. បច្ចវេក្ខណជវនានេវ ហិ តេសំ តេសំ ឈានង្គានំ អាវជ្ជនានន្តរំ បវត្តានិ, តស្មា យទគ្គេន អាវជ្ជនវសិយា សិទ្ធិ, តទគ្គេន បច្ចវេក្ខណវសិតា សិទ្ធាតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ឈានង្គានំ អបាកដភាវេបិ តេសុ និរន្តរំ អាវជ្ជនាយ បវត្តនសមត្ថតា អាវជ្ជនវសិតា នាម, តេសំ យថាសភាវបច្ចវេក្ខណវសេន ជវនប្បវត្តនសមត្ថតា បច្ចវេក្ខណវសិតា នាម. អថ វា សតិបិ សត្តន្នំ ជវនានំ បវត្តិយំ និរន្តរំ អាវជ្ជនសមត្ថតា អាវជ្ជនវសិតា នាម, វសិតាពលេន សត្តមជវនំ អប្បត្វា ចតុបញ្ចជវនេហេវ បច្ចវេក្ខណសមត្ថតា បច្ចវេក្ខណវសិតា នាម. អថ វា ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេហិ បច្ចវេក្ខិតុំ អសមត្ថភាវេបិ ‘‘បច្ចវេក្ខិស្សាមី’’តិ ឧប្បន្នអាវជ្ជនានន្តរមេវ ភវង្គេសុ កាលំ អវីតិនាមេត្វា សីឃមេវ អាវជ្ជិតុំ សមត្ថតា អាវជ្ជនវសិតា នាម, វសិតាពលេន, បច្ចវេក្ខណពលេន ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេហិបិ បច្ចវេក្ខិតុំ សមត្ថតា បច្ចវេក្ខណវសិតា នាមាតិ វទន្តិ. យស្មា បនេតា យថាវុត្តនិយាមេន បុនប្បុនំ អាវជ្ជនាទិនា សាធេតព្ពា, តស្មា វុត្តំ ‘‘អាវជ្ជិត្វា’’តិអាទិ.

៩២៧. ឥមេសុ បន អាទិកម្មិកេន សមាបជ្ជនពហុលេនេវ ភវិតព្ពំ, ន បច្ចវេក្ខណពហុលេន. បច្ចវេក្ខណពហុលស្ស ហិ ឈានង្គានិ ថូលានិ ទុព្ពលានិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, អថស្ស តានិ ឯវ ឧបដ្ឋិតត្តា ឧបរិ ឧស្សុក្កនាយ បច្ចយតំ នាបជ្ជន្តិ, សោ អប្បគុណេ ឈានេ ឧស្សុក្កមានោ បឋមជ្ឈានាវ បរិហាយតិ, ន ច សក្កោតិ ទុតិយំ អធិគន្តុំ. តេន វុត្តំ ‘‘បឋមេ អវសិប្បត្តេ’’តិអាទិ. ឧភតោ ភដ្ឋោតិ បុន បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កោតីតិ អធិប្បាយោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ពាលោ អព្យត្តោ អខេត្តញ្ញូ អកុសលោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, សោ តំ និមិត្តំ នាសេវតិ, ន ភាវេតិ, ន ពហុលិំ ករោតិ, ន ស្វាធិដ្ឋិតំ អធិដ្ឋាតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘យំនូនាហំ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យ’ន្តិ, សោ ន សក្កោតិ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ. តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘យំនូនាហំ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យ’ន្តិ, សោ ន សក្កោតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧភតោ ភដ្ឋោ ឧភតោ បរិហីនោ’’តិ (អ. និ. ៩.៣៥).

៩២៨-៣១. កាមស្សហគតា…បេ… ចរន្តីតិ អារម្មណវសេន កាមសហគតា ហុត្វា សញ្ញា ចេវ មនសិការា ច សមុទាចរន្តិ. សញ្ញាសីសេន ចេត្ថ តំសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ គហិតោ, មនក្ការ-គ្គហណេន អាវជ្ជនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កាមានុបក្ខន្ទានំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន ហានំ បរិហានិំ ភជតីតិ ហានភាគិយំ. កេចិ បន ‘‘សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយោ ធម្មោ’តិ (វិភ. ៨២៨) វចនតោ ហានភាគិយា កាមសញ្ញាទិកាតិ តេហិ បរិហាបិយមានំ ឈានម្បិ ការណូបចារេន ហានភាគិយំ នាមា’’តិ វទន្តិ. តទនុធម្មតា សតីតិ តស្សេវ ឈានស្ស អនុធម្មតា អារម្មណវសេន តទនុគតា សតិបតិរូបកា និកន្តិ. អតក្កសហិតាតិ អវិតក្កំ ទុតិយជ្ឈានំ បត្តុកាមស្ស តំ សន្តតោ, មនសិ ករោតោ អារម្មណវសេន តំសហគតា. វិសេសភាគិយន្តិ វិសេសភូតស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស បទដ្ឋានតាយ តំ ភជតីតិ វិសេសភាគិយំ. និព្ពិទាសំយុតាតិ វិបស្សនារម្មណា.

៩៣២-៥. បគុណតោតិ វសិតប្បត្តតោ. អាសន្នាកុសលារិកាតិ នីវរណប្បហានស្ស តំបឋមតាយ អាសន្ននីវរណបច្ចត្ថិកា. ថូលំ នាម វិបុលម្បិ ផេគ្គុ វិយ សុខភញ្ជនីយន្តិ អាហ ‘‘ថូលត្តា…បេ… ទុព្ពលា’’តិ. តតោតិ ទុតិយជ្ឈានតោ. ទុព្ពលានិ អង្គានិ ឥមិស្សាតិ អង្គទុព្ពលា. សន្តតោ ចិន្តយិត្វាតិ បឋមជ្ឈានេ វិយ ឱឡារិកង្គានំ អភាវតោ, សន្តធម្មសមង្គិតាយ ច សន្តន្តិ ឯវំ សន្តវសេន មនសិ កត្វា. កិញ្ចាបិ ហិ យេ ធម្មា ទុតិយជ្ឈានេ បីតិសុខាទយោ, តេ បឋមជ្ឈានេបិ សន្តិ, តេហិ បន តេ សន្តតរា, បណីតតរា ច ហោន្តិ. និកន្តិន្តិ និកាមនំ អបេក្ខន្តិ អត្ថោ. បរិយាទាយាតិ ខេបេត្វា, វិក្ខម្ភេត្វាតិ អត្ថោ.

៩៤៣-៤. សម្បសាទនន្តិ សម្បសាទនសង្ខាតាយ សទ្ធាយ យោគតោ ឈានម្បិ សម្បសាទនំ នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយ. ននុ ចាយំ សទ្ធា បឋមជ្ឈានេបិ អត្ថិ, កស្មា ឥទមេវ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចារក្ខោភេន វីចិតរង្គសមាកុលមិវ ជលំ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តស្មា សតិបិ សទ្ធាយ តំ សម្បសាទនន្តិ ន វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន វិតក្កវិចារក្ខោភាភាវេន លទ្ធោកាសា ពលវតី សទ្ធា, តស្មា ពលវសទ្ធាយ សមន្នាគតត្តា ឥទមេវ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ វុត្តំ. អជ្ឈត្តន្តិ និយកជ្ឈត្តំ, អត្តនិ ជាតំ, អត្តនោ សន្តានេ និព្ពត្តន្តិ អត្ថោ. តីណិ អង្គានិ ឥមស្សាតិ តិវង្គិកំ. សេសន្តិ បីតិអាទីនំ អញ្ញេហិ ពលវភាវោ, តិណ្ណំ ចតុន្នំ វា ជវនានំ បរិកម្មោបចារានុលោមគោត្រភុភាវោ, ឆដ្ឋេ សត្តមេ វា អប្បនាយានុប្បត្តិ ឯកចិត្តក្ខណតា, តតោ ភវង្គបាតោ, បុន ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទិត្វា បច្ចវេក្ខណត្ថាយ អាវជ្ជនំ, តតោ ឈានបច្ចវេក្ខណន្តិ ឥទំ សព្ពំ វុត្តាវសេសំ ហេដ្ឋា បឋមជ្ឈានេ វុត្តនយេនេវ សមុបលក្ខិតព្ពំ.

៩៤៨-៩. បិយតោតិ កាមយតោ. ឧប្បិលាបនន្តិ កាមញ្ចាយំ បរិគ្គហេសុ អបរិច្ចត្តបេមស្ស អនាទីនវទស្សិនោ តណ្ហាសហគតាយ បីតិយា បវត្តិអាការោ, ឥធ ច ទុតិយជ្ឈានបីតិ អធិប្បេតា, តថាបិ សព្ពសោ បីតិយំ អវិរត្តស្សាបិ អនុពន្ធេយ្យាតិ ឧប្បិលាបនំ ឥធ អាទីនវវសេន វុត្តំ. អថ វា ទុតិយជ្ឈានស្សេវ តតិយជ្ឈានំ វិយ អហុត្វា ឧប្បិលាបនាការេន បវត្តិ ឧប្បិលាបនំ វិយាតិ ឧប្បិលាបនន្តិ វុត្តំ. តតិយំ សន្តតោ ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ.

៩៥៧-៨. សតិយា សម្បជញ្ញេន សម្បន្នន្តិ សរណលក្ខណាយ សតិយា, អសម្មោហលក្ខណេន សម្បជញ្ញេន ច សម្បន្នំ. កាមំ បុរិមជ្ឈានេសុបិ សតិសម្បជញ្ញំ អត្ថិ, ន ហិ មុដ្ឋស្សតិស្ស, អសម្បជានតោ ច ឧបចារមត្តម្បិ សម្បជ្ជតិ, បគេវ អប្បនា, យេភុយ្យេន បន អវិប្បយោគីភាវេន បវត្តមានេសុ បីតិសុខេសុ បីតិសង្ខាតស្ស ឱឡារិកង្គស្ស បហានេ សុខុមតាយ ឥធ សាតិសយោ សតិសម្បជញ្ញព្យាបារោតិ ឥធេវ សតិសម្បជញ្ញសម្បន្នតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯកង្គហីនន្តិ បីតិយា បហីនភាវេន ឯកង្គវិប្បហីនំ. សា បនេសា ទុតិយជ្ឈានស្ស វិតក្កវិចារា វិយ អប្បនាក្ខណេយេវ បហីយតិ. តេនស្ស សា ‘‘បហានង្គ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

៩៧២. សោមនស្សស្ស បហីនត្តា អាហ ‘‘ឯកង្គវិប្បហីន’’ន្តិ. តញ្ច បន សោមនស្សំ ឯកវីថិយំ បុរិមជវនេសុយេវ បហីយតិ.

៩៧៤. បុរិមជ្ឈានេសុ បរិកម្មាទិវសេន បវត្តានំ កាមាវចរជវនានំ ឯកសទិសត្តា ឥធ លព្ភមានំ កញ្ចិ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. អាសេវនំ ន ហោតីតិ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ ន ហោតិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យស្មា បទន្តរសង្គហិតស្ស អត្តនោ សភាវគ្គាហាបនសង្ខាតអាសេវនបច្ចយត្តាភាវតោ សុខវេទនា ឧបេក្ខាវេទនាយ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ ន ហោតិ, ចតុត្ថជ្ឈានេវ ឧបេក្ខាវេទនាយ ភវិតព្ពំ សាតិសយំ សុខវិរាគភាវនត្តា, តស្មា ឥធ អប្បនាវីថិយំ ឧបេក្ខាសម្បយុត្តជវនេហេវ ភវិតព្ពន្តិ.

៩៧៦. ឯវំ ចតុក្កនយវសេន ឈានប្បភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បញ្ចកនយម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ ចតុក្កនយេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វិធា បន កត្វានាតិ វិតក្កវិចារានំ វិសុំ វិសុំ បហានង្គវសេន គណនតោ ទ្វិធា កត្វា. ទុតិយំ តតិយំ កតន្តិ អវិតក្កវិចារមត្តំ អវិតក្កអវិចារន្តិ ឯវំ ទុតិយជ្ឈានញ្ចេវ តតិយជ្ឈានញ្ច កតំ អភិធម្មេតិ អធិប្បាយោ. សុត្តន្តេសុ ហិ បញ្ចកនយោ សរូបតោ ន គហិតោ, កស្មា បន អភិធម្មេ គហិតោតិ? បុគ្គលជ្ឈាសយតោ, សន្និសិន្នទេវបរិសាយ ហិ យេសំ បឋមជ្ឈានេ វិតក្កោ ឯវ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាតិ, ឥតរេ សន្តតោ, តេសំ ចតុរង្គិកំ អវិតក្កវិចារមត្តំ ទុតិយជ្ឈានំ កត្វា បញ្ចកនយេន ទេសេសិ. យេសំ វិតក្កវិចារា ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋិតា, តតោ តេសំ អវិតក្កអវិចារំ តិវង្គិកំ កត្វា ចតុក្កនយេន ទេសេសិ. យេសំ វិតក្កោវ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាតិ, តេហិ តំ អតិក្កមិត្វា ចតុរង្គិកំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧប្បាទេតុំ សក្កា. យេសំ វិតក្កវិចារា, តេហិ ទ្វេបិ ឯកតោ អតិក្កមិត្វា តិវង្គិកំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧប្បាទេតុំ សក្កា.

៩៧៩. អត្ថព្យញ្ជនវសេន សុដ្ឋុ មធុរំ, តតោយេវ វរតរំ វចនំ យស្ស សោយំ សុមធុរវរតរវចនោ. កំ នុ ជនំ នេវ រញ្ជយតិ, ន ហិ ឯកម្បិ ន រញ្ជយតិ. អតិនិសិត …បេ… នីយោយន្តិ អតិតិខិណពុទ្ធិប្បសាទេហិ ជនេហិ វេទនីយោ អយំ គន្ថោ, បរិច្ឆេទោតិ វា អធិប្បាយោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

រូបាវចរសមាធិភាវនានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.