១៥. បន្នរសមោ បរិច្ឆេទោ

អរូបាវចរសមាធិភាវនានិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៨០. ឯវំ បថវីកសិណវសេន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ ទស្សេត្វា យស្មា សេសកសិណវសេន និទ្ទិសិយមានេ គន្ថគារវោ ហោតិ, តស្មា តំ សព្ពំ ឋបេត្វា អរូបាវចរំ វិភាវេតុំ ‘‘រូបារូប’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. រូបារូបមតីតេនាតិ រូបារូបភវំ អតិក្កន្តេន, បុនានូបបត្តិវសេន រូបារូបភវំ អតិក្កន្តេន, បគេវ កាមាវចរភវំ. រូបារូបាទិវេទិនាតិ រូបារូបាទិភូមន្តរវេទិនា.

៩៨២-៤. យស្មា អយំ អរូបាវចរសមាធិ នាម រូបវិរាគភាវនា រូបវិរាគវសេនេវ អភិនិប្ផាទេតព្ពាវ, តស្មា តំ ឧប្បាទេតុកាមស្ស រូបេ វិរជ្ជនាការំ, វិរត្តមានសេន ច តទត្ថាយ បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបេ ខោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទណ្ឌនដ្ឋេន ទណ្ឌោ, មុគ្គរាទិ, បរបីឡនាធិប្បាយេន តស្ស អាទានំ ទណ្ឌាទានំ. អាទិ-សទ្ទេន សត្ថាទានកលហវិគ្គហវិវាទតុវំតុវំបេសុញ្ញាទីនំ, អទិន្នាទានាទីនញ្ច គហណំ. ចក្ខុរោគាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន សោតរោគាទីនំ. រូបេ អាទីនវំ ទិស្វាតិ ករជរូបាទិឱឡារិករូបេ តន្និទានំ ទោសំ ទិស្វា. និព្ពិន្ទមានសោតិ វិរត្តមានសោ. អរូបន្តិ អរូបាវចរភាវនំ. តម្ហា កសិណរូបាតិ តម្ហា បដិភាគនិមិត្តសង្ខាតា កសិណរូបា. ននុ ចាយំ រូបេ អាទីនវំ ទិស្វា តំ សមតិក្កមត្ថាយ បដិបជ្ជតិ, បដិភាគនិមិត្តញ្ច អរូបំ បណ្ណត្តិមត្តត្តាតិ កថំ តស្មា និព្ពិជ្ជតីតិ អនុយោគំ សន្ធាយ ឱបម្មវសេន តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សូករាភិហតោវ សា’’តិ. យថា ហិ វនេ សូករេន បហតមត្តោ សុនខោ តតោ ភីតោ រូបទស្សនវេលាយំ ភត្តបចនឧក្ខលិំ ទូរតោ ទិស្វា សូករបដិភាគតាយ តស្សំ សូករាសង្កំ ឧប្បាទេត្វា ឧត្រស្តោ បលាយតេវ, ឯវមេវ រូបេ និព្ពិន្ទមានសោ តំ អតិក្កមិតុកាមោ តប្បដិភាគេ កសិណរូបេបិ និព្ពិជ្ជតិ, សមតិក្កមិតុកាមោតិ អធិប្បាយោ.

៩៨៥-៦. ចតុត្ថេ បន ឈានស្មិន្តិ ឋបេត្វា បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណំ នវសុ បថវីកសិណាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ បដិលទ្ធចតុត្ថជ្ឈានេ. កេចិ បន អាលោកកសិណម្បិ ឋបេត្វា អដ្ឋសូតិ វទន្តិ. តស្ស បន ឋបនេ ការណំ ន ទិស្សតិ. សុដ្ឋុ ចិណ្ណោ ចរិតោ អតិប្បគុណិកតោ អាវជ្ជនាទិលក្ខណោ វសីភាវោ ឯតេនាតិ សុចិណ្ណវសី. ករោតិ…បេ… យតោតិ យស្មា ឥទំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ មយា និព្ពិន្ទកសិណរូបំ អារម្មណំ ករោតិ. អាសន្នសោមនស្សញ្ចាតិ យតោ តតិយជ្ឈានស្ស អាសន្នតាយ អាសន្នសោមនស្សបច្ចត្ថិកញ្ច. ថូលសន្តវិមោក្ខតោតិ សន្តវិមោក្ខសង្ខាតអរូបជ្ឈានតោ ឯតំ យតោ ថូលំ ឱឡារិកំ. អរូបជ្ឈានញ្ហិ យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អារុប្បន្តិអាទីសុ ‘‘សន្តវិមោក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ, សន្តតាសិទ្ធិ ចស្ស អនុស្សតិតោ ទដ្ឋព្ពា.

៩៨៧-៩១. ចតុត្ថេតិ ចតុត្ថជ្ឈានេ. បឋមារុប្បញ្ច សន្តតោ ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ, សន្តវសេន មនសិ ករិត្វាតិ អត្ថោ. សន្តតោ មនសិករណេនេវ ចេត្ថ បណីតតោ, សុខុមតោ ច មនសិការោ សិទ្ធោវ ហោតីតិ ន តេ វិសុំ គហិតា. បត្ថរិត្វានាតិ បគេវ វឌ្ឍិតំ, តទា វឌ្ឍនវសេន វា បត្ថរិត្វា. បុព្ពកាលវសេន ចេតំ វុត្តំ. តេន នំ ឧគ្ឃាដេត្វា បច្ឆា ន វឌ្ឍិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ន ហិ តំ បច្ឆា វឌ្ឍនត្ថាយ វាយមិយមានម្បិ វឌ្ឍតីតិ. តេនាតិ កសិណរូបេន.

ឥទានិស្ស ឧគ្ឃាដនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘អាកាសោ ឥតិ វា’’តិអាទិំ វត្វា បុន តំ សមត្ថេតុំ ‘‘ឧគ្ឃាដេន្តោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧទយវសេន, បរិច្ឆេទផរណវសេន ច អន្តាភាវតោ អនន្តោ. ន សំវេល្លេតីតិ កដសារកកិលញ្ជាទយោ វិយ ន បដិសំហរតិ. នាវជ្ជន្តោ ន បេក្ខន្តោតិ អនាវជ្ជន្តោ អនបេក្ខន្តោ. អញ្ញទត្ថុ តេន ផុដ្ឋោកាសំ វុត្តនយេន មនសិករោន្តោយេវាតិ អធិប្បាយោ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ – រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានស្ស អារម្មណភូតំ កសិណរូបំ សព្ពេន សព្ពំ អមនសិករោតោ, តេន ច ផុដ្ឋោកាសំ ‘‘អាកាសោ អាកាសោ’’តិ មនសិករោតោ យទា តំ ភាវនានុភាវេន អាកាសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តទា សោ កសិណំ ឧគ្ឃាដេតិ នាមាតិ.

៩៩២-៥. ឯវំ កសិណុគ្ឃាដនវសេន បដិលទ្ធេ អាកាសនិមិត្តេ បុន បដិបជ្ជនវិធិំ, យស្សត្ថាយ យេសំ បដិបជ្ជតិ, តទត្ថសិទ្ធញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ និមិត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អាកាសស្ស អនិមិត្តភាវេបិ និមិត្តេន ផុដ្ឋោកាសភាវតោ ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. បញ្ច…បេ… វិក្ខម្ភន្តីតិ ននុ រូបាវចរបឋមជ្ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេយេវ នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានិ, តតោ បដ្ឋាយ ច ន តេសំ បរិយុដ្ឋានំ អត្ថិ. យទិ សិយា, ឈានតោ បរិហាយេយ្យាតិ? សច្ចមេតំ, ឥមស្ស បន ឈានស្ស វណ្ណភណនវសេនេតំ វុត្តំ យថា អញ្ញត្ថាបិ ហេដ្ឋា បហីនានំ ឧបរិ បហានវចនន្តិ. យេ បន ‘‘សព្ពេ កុសលា ធម្មា សព្ពេសំ អកុសលានំ បដិបក្ខាតិ កត្វា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តេហិ ទុតិយជ្ឈានូបចារាទីសុ នីវរណវិក្ខម្ភនាវចនស្ស ការណំ វត្តព្ពំ ហោតិ. យម្បិ ចេកេ វទន្តិ ‘‘សន្តេវ សុខុមានិ រូបាវចរអវិក្ខម្ភនីយានិ, តានិ សន្ធាយេតំ វុត្ត’’ន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. ន ហិ មហគ្គតកុសលេសុ លោកុត្តរកុសលំ វិយ ឱធិសោ បហានំ នាម អត្ថិ. យោ បន រូបាវចរេហិ អរូបានំ ឧឡារផលតាទិវិសេសោ, សោ ភាវនាវិសេសេន សន្តតរប្បណីតតរភាវេន តេសុយេវ បុរិមបុរិមេហិ បច្ឆិមបច្ឆិមានំ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធាបីតិ ន កេវលំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេ, ‘‘សេសានិ កាមាវចរានី’’តិអាទីសុ បន ឥធ យំ វត្តព្ពំ អវុត្តំ, តំ រូបាវចរជ្ឈាននិទ្ទេសេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

៩៩៧-១០០១. ‘‘បុន ភាវេតុកាមេនា’’តិ វុត្តេ បឋមមេវ បឋមារុប្បស្ស ភាវិតត្តា កិំ ភាវេតុកាមេនាតិ អនុយោគេ ‘‘ទុតិយារុប្បមានស’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘ទុតិយារុប្បមានសំ ភាវេតុកាមេនា’’តិ ឥមិនា អជ្ឈាសយេន. ន ហិ បឋមំ ទុតិយារុប្បំ ភាវិតន្តិ. រូបាវចរជ្ឈានំ អនតិក្កមិត្វា អនធិគន្តព្ពតោ តំ មនសិការសមុទាចារស្ស ហានភាគិយភាវាវហនតោ រូបាវចរជ្ឈានមេតស្ស បច្ចត្ថិកន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អាសន្ន…បេ… បច្ចត្ថិកន្តិ ចា’’តិ. វីថិបដិបន្នាយ ភាវនាយ ឧបរូបរិវិសេសាវហភាវតោ, បណីតភាវសិទ្ធិតោ ច បឋមារុប្បតោ ទុតិយារុប្បំ សន្តតរសភាវន្តិ អាហ ‘‘ទុតិយារុប្ប…បេ… បនា’’តិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សុបណីតតរា ហោន្តិ, បច្ឆិមា បច្ឆិមា ឥធា’’តិ (អភិធ. ១០៤០). វិញ្ញាណមិច្ចេវំ មនសា កាតព្ពន្តិ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណំ ឥច្ចេវំ មនសា កាតព្ពំ, កេវលំ អនន្តំ អនន្តន្តិ ន មនសិ កាតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អនន្តន្តិ…បេ… មនសា និធា’’តិ. អនន្តំ វិញ្ញាណំ អនន្តំ វិញ្ញាណន្តិ បន មនសិ កាតុំ វដ្ដតិ.

១០០២-៦. តស្មិំ បន និមិត្តស្មិន្តិ តស្មិំ បឋមារុប្បវិញ្ញាណសង្ខាតេ វិញ្ញាណនិមិត្តេ. វិចារេន្តស្ស មានសន្តិ ភាវនាចិត្តំ បវត្តេន្តស្ស. អាកាសផុដវិញ្ញាណេតិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ ផរិត្វា បវត្តេ បឋមារុប្បវិញ្ញាណេ អារម្មណភូតេ. អប្បេតីតិ អប្បនាវសេន បវត្តតិ. សភាវធម្មេបិ អារម្មណសមតិក្កមភាវនាវិសេសភាវតោ ឥទំ អប្បនាបត្តំ ហោតិ ចតុត្ថារុប្បំ វិយ. អប្បនា…បេ… នយោវាតិ ទុតិយារុប្បជ្ឈានេ បុរិមភាគេ តីណិ, ចត្តារិ វា ជវនានិ កាមាវចរានិ ឧបេក្ខាវេទនាសម្បយុត្តានេវ ហោន្តិ. ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា អារុប្បមានសន្តិអាទិនា អប្បនានយោ បឋមារុប្បជ្ឈានេ វុត្តនយោវ. ផរិត្វា បវត្តវិញ្ញាណន្តិ បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ វិញ្ញាណញ្ចន្តិ វុច្ចតីតិ រុឡ្ហីសទ្ទវសេន វុត្តភាវមេវ បកាសេតុំ ‘‘វិញ្ញាណា…បេ… សិយា’’តិ វុត្តំ. បុព្ពេ អនន្តស្ស អាកាសស្ស អារម្មណករណវសេន អនន្តតាយ ‘‘វិញ្ញាណញ្ច’’ន្តិ វុត្តន្តិ. បុន មនសិការវសេន វា អនន្តតាយ តថា វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘មនក្ការវសេនាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុតិយារុប្បំ ភាវេន្តោ ហិ បឋមារុប្បំ អនន្តតោ អនវសេសតោ មនសិ ករោន្តោ អនន្តន្តិ មនសិ ករោតិ.

១០១០. បឋមារុប្បវិញ្ញាណាភាវោតិ កសិណំ ឧគ្ឃាដេត្វា អាកាសោ វិយ អាកាសានញ្ចាយតនំ បហាយ តស្ស អភាវោ មនសិ កាតព្ពោ. កស្មា បនេត្ថ ទុតិយារុប្បវិញ្ញាណាភាវំ អមនសិកត្វា បឋមារុប្បវិញ្ញាណាភាវោ មនសិ កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ – តយិទំ អារម្មណាតិក្កមនវសេន បត្តព្ពំ, ន បន អង្គាតិក្កមនវសេន. តថា ច សតិ អារម្មណេយេវ សាតិសយំ ទោសទស្សនេន តំ សមតិក្កមិតព្ពំ, អារម្មណញ្ច ទុតិយារុប្បស្ស បឋមារុប្បមេវ, តស្មា កសិណេ អាទីនវំ ទិស្វា តំ ឧគ្ឃាដេត្វា តព្ពិវិត្តាកាសស្ស វិយ បឋមារុប្បវិញ្ញាណេ អាទីនវំ ទិស្វា តំ បហាយ តទភាវស្សេវ មនសិករណំ យុត្តន្តិ. អភយគិរិវាសិនោ បន ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនាភាវោយេវ មនសិ កាតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, តេ បន ឥមេសំ អារម្មណាតិក្កមនវសេន បត្តព្ពភាវំ អសល្លក្ខេត្វា កថេន្តិ. យទិ សល្លក្ខេន្តិ, អញ្ញត្ថ ទោសំ ទិស្វា អញ្ញស្ស សមតិក្កមេ អតិប្បសង្គទោសតោ ន មុច្ចន្តិ.

អថាបិ វទេយ្យុំ – ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សតោ សមាបជ្ជតិ, សតោ សមាបជ្ជិត្វា សតោ វុដ្ឋាតិ, សតោ វុដ្ឋហិត្វា តញ្ញេវ វិញ្ញាណំ ភាវេតី’តិ វចនតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនាភាវោយេវ មនសិ កាតព្ពោ’’តិ, តយិទំ បាឡិអត្ថំ វិរុជ្ឈិត្វា គហណវសេន ចិន្តិតំ. ន ហេត្ថ តញ្ញេវ វិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ អធិប្បេតំ. យទិ ហិ តំ អធិប្បេតំ សិយា, វិញ្ញាណញ្ចាយតនន្តិ តស្ស បធានភាវេន និទ្ទិដ្ឋត្តា តញ្ញេវាតិ វចនេនេវ បរិយត្តំ, កិំ វិញ្ញាណន្តិ វចនេន. អថ សរូបនិទ្ទេសត្ថំ វិញ្ញាណវចនំ, ឯវំ សតិ តញ្ញេវ វិញ្ញាណញ្ចាយតនន្តិ វុត្តំ សិយា, តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វចនេន យំ អារព្ភ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ បវត្តំ, តស្សេវ អាកាសានញ្ចាយតនស្ស គហណំ, ន ឥតរស្សាតិ សុដ្ឋុ វុត្តំ.

១០១១-២. បឋមារុប្បវិញ្ញាណាភាវោមនសិកាតព្ពោតិ វត្វា មនសិការវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អកត្វា មនសាតិ មនសា អារម្មណំ អកត្វា សព្ពេន សព្ពំ តំ អចិន្តេត្វា. ‘‘អាកាសំ អាកាស’’ន្តិ មនសិ ករោន្តស្ស កសិណវិវិត្តាកាសំ វិយ ‘‘នត្ថិ នត្ថី’’តិ, ‘‘សុញ្ញំ សុញ្ញ’’ន្តិ វា មនសិ ករោន្តស្ស វិញ្ញាណវិវិត្តំ អភាវមត្តមេវ ឧបដ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘នត្ថី’’តិអាទិ. វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, តេន ទ្វីសុ បការេសុ ឯកេនបិ អត្ថសិទ្ធិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. អវុត្តវិកប្បនត្ថោ វា វា-សទ្ទោ, តេន ‘‘វិវិត្តំ វិវិត្ត’’ន្តិ ឥមស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អនិយមោ បនេត្ថ តិណ្ណម្បិ វិសុំ វិសុំ បរិយាយភាវតោវ សិទ្ធោ. បរិយាយសទ្ទា ហិ វិសុំ វិសុំយេវ អត្ថំ សាធេន្តា បរិយាយាតិ លោកេ និរុឡ្ហា. យថាហុ –

‘‘បរិយាយេនេវ តេ យស្មា, វទន្តត្ថំ ន សំហតា;

បរិយាយត្ថំ តតោ សព្ពំ, បរិយាយេសុ វវត្ថិត’’ន្តិ.

១០១៣-៦. តស្មិំ និមិត្តេតិ បឋមារុប្បវិញ្ញាណស្ស អភាវសង្ខាតេ ឈានុប្បត្តិការណភូតេ និមិត្តេ. សតិ សន្តិដ្ឋតីតិ អភាវនិមិត្តារម្មណា សតិ សម្មា សុប្បតិដ្ឋិតា ហុត្វា តិដ្ឋតិ. សតិសីសេន ចេត្ថ ឧបចារជ្ឈានានុគុណានំ សទ្ធាបញ្ចមានំ ឥន្ទ្រិយានំ សកិច្ចយោគំ ទស្សេតិ. ឧបចារជ្ឈានំ បន ‘‘ភិយ្យោបិ សមាធិយតិ មានស’’ន្តិ ឥមិនា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កសិណុគ្ឃាដិមា…បេ… អភាវកេតិ ឯវំ បវត្តវិញ្ញាណស្ស នត្ថិភាវសង្ខាតេ វិនាសាភាវកេ ន បុរេ អភាវាទិកេ. អប្បនានយោ បនេត្ថ បថវីកសិណេ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អប្បនាយ នយោ’’តិអាទិ.

១០១៧-៩. ឯវំ យំ តត្ថ អវសិដ្ឋំ, តំ អតិទិសិត្វា ឥទានិ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘អាកាសគតវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បរិកម្មមនក្ការេ តស្មិំ អន្តរហិតេតិ ‘‘នត្ថិ នត្ថី’’តិ បវត្តបរិកម្មមនសិការេ អមនសិករណេន អស្មិំ បឋមារុប្បវិញ្ញាណេ អន្តរហិតេ, ន បន ខណភង្គវសេន, ឈានបរិហានិវសេន វា អន្តរហិតេ. ខណភង្គវសេន ហិ អន្តរធានំ ខណេ ខណេ ឧបលព្ភតិ. បរិហានិវសេន ច អន្តរធានេ បុន តំ អនុប្បាទេត្វា ឧត្តរិ ញាណាធិគមោយេវ នត្ថីតិ. តស្សាបគមមត្តំវ បស្សន្តោ វសតីតិ តស្ស បឋមារុប្បស្ស អភាវមត្តំ បស្សន្តោ សោ យោគាវចរោ វិហរតិ. យថា កថំ វិយាតិ អាហ ‘‘សន្និបាត’’ន្តិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា នាម កោចិ បុរិសោ មណ្ឌលមាឡាទីសុ កត្ថចិ កេនចិទេវ ករណីយេន សន្និបតិតំ ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា កត្ថចិ គន្ត្វា សន្និបាតកិច្ចាវសានេ ឧដ្ឋាយ បក្កន្តេសុ ភិក្ខូសុ បុន តំ ឋានំ គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ សុញ្ញមេវ បស្សតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – យថា សោ បុរិសោ សន្និបតិតំ ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា គតោ, តតោ សព្ពេសុ ភិក្ខូសុ អបគតេសុ តំ ឋានំ តេហិ សុញ្ញមេវ បស្សតិ, ន បន តេសំ កុតោចិ អបគតការណំ, ឯវមយំ យោគាវចរោ បុព្ពេ វិញ្ញាណញ្ចាយតនជ្ឈានចក្ខុនា បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ ទិស្វា នត្ថីតិ មនសិការេន តស្មិំ អបគតេ តតិយារុប្បចក្ខុនា តស្ស នត្ថិភាវមេវ បស្សតិ, ន តស្ស អបគតការណំ វីមំសតិ ឈានស្ស តាទិសាភោគាភាវតោតិ.

១០២០-៤. ចតុត្ថា…បេ… ន ច សន្តន្តិ យថា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចិត្តំ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តិយា សវិសេសំ សន្តំ, ឯវមយំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិ ន ច សន្តា តទភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ច-សទ្ទោ បនេត្ថ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ. តេន ‘‘សញ្ញា រោគោ, សញ្ញា គណ្ឌោ, សញ្ញា សល្លំ, ឯតំ សន្តំ, ឯតំ បណីតំ, យទិទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ ឥមស្សបិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ចតុត្ថំ សន្តតោតិ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេនេវ សវិសេសំ សន្តតាយ, អសន្តភាវកររោគាទិសរិក្ខកសញ្ញាវិរហតោ ច សន្តតោ ទិស្វា. ‘‘សន្តំ សន្តមិទំ ចិត្ត’’ន្តិ ឥមិនា ភាវនាការំ ទស្សេតិ. វិភង្គេបិ ហិ តំយេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សន្តតោ មនសិ ករោតីតិ អយមេវ ភាវនាការោ គហិតោ. អបរេ បន ‘‘បាឡិយំ ឥមស្ស ភាវនាការោ ន គហិតោ’’តិ វត្វា តត្ថ ការណំ វទន្តិ, តត្ថ វត្តព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាទិតោ គហេតព្ពំ.

១០២៧. តតិយារុប្បសង្ខាតក្ខន្ធេសុ ច ចតូសុបិ អារម្មណភូតេសូតិ អធិប្បាយោ.

១០២៩-៣១. អភាវមត្តម្បីតិ សុញ្ញតមត្តម្បិ ឯវំ សុខុមម្បីតិ អធិប្បាយោ. សន្តារម្មណតាយាតិ សន្តំ អារម្មណំ ឯតស្សាតិ សន្តារម្មណា, តព្ភាវោ សន្តារម្មណតា, តាយ, ន ឈានសន្តតាយ. ន ហិ តតិយារុប្បសមាបត្តិ ចតុត្ថារុប្បតោ សន្តតរា. ចោទកោ យំ សន្តតោ មនសិ ករោតិ, ន តត្ថ អាទីនវទស្សនំ ភវេយ្យ. អសតិ ច អាទីនវទស្សនេ ន សមតិក្កមោ ឯវ សិយាតិ ‘‘សន្តតោ ចេ មនក្ការោ កថញ្ច សមតិក្កមោ’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘អនាបជ្ជិតុកាមត្តា’’តិអាទិនា បរិហារមាហ. តេន អាទីនវទស្សនម្បិ អត្ថេវាតិ ទស្សេតិ. យស្មិញ្ហិ ឈានេ អភិរតិ, តត្ថ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនាទិបដិបត្តិយា ភវិតព្ពំ. សា បនស្ស តតិយារុប្បេ សព្ពសោវ នត្ថិ, កេវលំ សុញ្ញភាវតោ អារម្មណករណមត្តមេវ. តថា ហេស កិញ្ចាបិ តំ សន្តតោ មនសិ ករោតិ, អថ ខ្វស្ស ‘‘អហមេតំ អាវជ្ជិស្សាមិ, សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ អាភោគោ សមន្នាហារោ ន ហោតិ. កស្មា? អាកិញ្ចញ្ញាយតនតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា បណីតតរតាយ. យថា ហិ រាជា មហតា រាជានុភាវេន នគរវីថិយំ ចរន្តោ ទន្តការាទយោ កម្មការេ ឆេកេ អនេកានិ ទន្តវិកតិអាទីនិ សិប្បានិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘អហោ វត រេ ឆេកា អាចរិយា, ឦទិសានិ សិប្បានិ ករិស្សន្តី’’តិ ឯវំ តេសំ ឆេកតាយ តុស្សតិ, ន ចស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘អហោ វតាហម្បិ រជ្ជំ បហាយ ឯវរូបោ សិប្បិកោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? រជ្ជសិរិយា មហានិសំសតាយ, សោ តេសំ ជីវិតំ តិណាយបិ អមញ្ញមានោ តេ សមតិក្កមិត្វា គច្ឆតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

១០៣២. សុខុមំ បរន្តិ ឧក្កំសតោ សុខុមំ, បឋមជ្ឈានូបចារតោ បដ្ឋាយ ហិ តច្ឆេន្តិយា វិយ បវត្តមានាយ ភាវនាយ អនុក្កមេន សង្ខារា តត្ថ អន្តិមកោដ្ឋាសតំ បាបិតាតិ. យទិ ឯវំ កថំ ភាវនា អត្តនោ កិច្ចំ សាធេតិ, ននុ ចេសា តទវត្ថំ បាបិតា អារម្មណំ ន សម្មា ឧបនិជ្ឈាយតីតិ? នយិទមេវ ទដ្ឋព្ពំ. ភាវនាពលេន សុខុមភាវំ បាបិតាបិ ចេសា អត្តនោ កិច្ចេ ទុព្ពលត្តំ ន បាបិតា, អថ ខោ វិប្ផារិកតាភាវំ គមិតា, តេន តថា សុខុមាបិ អត្តនោ កិច្ចេ ន ទុព្ពលា ឯវាតិ ន តត្ថ តស្សា អសាមត្ថិយំ ហោតិ.

១០៣៣-៤. យាយ សញ្ញាយាតិ យាទិសាយ សញ្ញាយ សទ្ទប្បវត្តិហេតុភូតាយ. សោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមង្គី បុគ្គលោ. នេវសញ្ញី ច នាសញ្ញី ហោតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាសមង្គី ហោតិ. ន កេវលំ តុ សញ្ញាវ ឯទិសី សុខុមា នេវសញ្ញានាសញ្ញា ហោតិ, អថ ខោ បន វេទនាទយោបិ សុខុមា, វេទនាបិ នេវវេទនានាវេទនា, ចិត្តម្បិ នេវចិត្តំនាចិត្តំ, ផស្សោបិ នេវផស្សោនាផស្សោ. ឯស នយោ សេសសម្បយុត្តធម្មេសុ. សញ្ញាសីសេន បន ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ វុត្តំ ‘‘នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៣២, ៣៤១, ៣៥៧, ៣៥៩; អ. និ. ៧.៤៤; ៩.២៤) វិយ. ននុ ចេត្ថ យទិ សញ្ញា អត្ថិ, កថំ នេវសញ្ញាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. យទិ នត្ថិ, កថំ នាសញ្ញាតិ អនុយោគំ សន្ធាយ ឥមមត្ថំ ឧបមាហិ សាធេតុំ ‘‘បត្តមក្ខនតេលេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បត្តមក្ខណតេលេនាតិ អន្តោវុត្ថតាយ យាគុយា សទ្ធិំ អកប្បិយដ្ឋេន តេលំ អត្ថីតិ, នាឡិបូរាទីនំ វសេន នត្ថីតិ ច វត្តព្ពេន បត្តេ មក្ខិតតេលេន. មគ្គស្មិំ ឧទកេន ចាតិ ឧបាហនតេមនមត្តដ្ឋេន ឧទកំ អត្ថីតិ, នហានវសេន នត្ថីតិ ច វត្តព្ពេន មគ្គស្មិំ ឧទកេន.

១០៣៥-៧. អយំ អត្ថោតិ កិញ្ចិ វិសេសំ ឧបាទាយ សភាវតោ អត្ថីតិ វត្តព្ពស្សេវ ធម្មស្ស កិញ្ចិ វិសេសំ ឧបាទាយ នត្ថីតិ វត្តព្ពតាសង្ខាតោ អយមត្ថោ. បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ ហិ នេវសញ្ញតា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន នាសញ្ញតា ច ហោតិ. តេនាហ ‘‘បដុសញ្ញាយ កិច្ចស្សា’’តិអាទិ. អារម្មណសញ្ជាននញ្ចេវ វិបស្សនាយ វិសយភាវំ ឧបគន្ត្វា និព្ពិទាជននញ្ច បដុសញ្ញាកិច្ចំ កថមយំ សញ្ញាវ សមានា សញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ អាហ ‘‘យថា ទហនកិច្ច’’ន្តិអាទិ. ន្ហាតុកាមស្ស ឧណ្ហសីតភាវំ អកត្វា សុខជននតាយ សុខោទកំ, តស្មិំ. តេជោធាតុ យថា ទហនកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ, ឯវមេសា អតិសន្តារម្មណេ បវត្តត្តា អារម្មណសញ្ជាននំ កាតុំ ន សក្កោតិ, បរមសុខុមត្តំ គតាវ. តេនេវ ហេសា អកតាភិនិវេសស្ស វិបស្សនាញាណេន សុខគ្គយ្ហា ន ហោតីតិ សេសសមាបត្តីសុ សញ្ញា វិយ វិបស្សនាយ វិសយភាវំ ឧបគន្ត្វា និព្ពិទាជននម្បិ កាតុំ ន សក្កោតិ, អញ្ញេសុ ហិ ខន្ធេសុ អកតវិបស្សនាភិនិវេសោ ភិក្ខុ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនក្ខន្ធេ សម្មសិត្វា និព្ពិទំ បត្តុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, អបិ អាយស្មា សារិបុត្តោ. បកតិវិបស្សកោ បន សារិបុត្តសទិសោ ភិក្ខុ ខន្ធាទិមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសិត្វា ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តធម្មានំ វិបស្សនំ អារភិត្វា ឋិតោ សក្កុណេយ្យ តព្ពិសយំ ឧទយព្ពយញាណំ ឧប្បាទេតុំ, សោបិ កលាបសម្មសនវសេនេវ, នោ អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន. ន ហិ សារិបុត្តសទិសោ ភិក្ខុ ចតុត្ថារុប្បបរិយាបន្នេសុ ផស្សាទិធម្មេសុ វិនិព្ភុជិត្វា វិសុំ វិសុំ សរូបតោ គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន សម្មសិតុំ សក្កោតិ. កេវលំ បន អវិនិព្ភុជ្ជ ឯកតោ គហេត្វា កលាបតោ សមូហតោយេវ សម្មសិតុំ សមត្ថោ ហោតិ, ឯវំ សុខុមត្តេនេសា វិជ្ជតិ.

១០៣៨-៤០. រូបន្តិ កសិណរូបសង្ខាតំ បដិភាគនិមិត្តំ. អាកាសន្តិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ. វិញ្ញាណន្តិ អាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណំ. តទភាវកន្តិ តស្ស អាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណស្ស អភាវកំ. កមតោតិ បឋមារុប្បំ សមតិក្កមិត្វា ហោតីតិអាទិនា អនុក្កមតោ. អត្តនា វុត្តមត្ថំ អដ្ឋកថាវចនំ អាហរិត្វា សាធេន្តោ ‘‘អាហ ចា’’តិអាទិមាហ. ឥធាតិ ឥមាសុ ចតូសុ អរូបសមាបត្តីសុ. បច្ឆិមា បច្ឆិមា សមាបត្តិយោ ហិ បុរិមាបុរិមាហិ សមាបត្តីហិ សុបណីតតរា សុដ្ឋុ បណីតតរា, សុន្ទរបណីតតរាតិ វា អត្ថោ. បាសាទតលសាដិកាតិ ចតុភូមកបាសាទស្ស ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមតោ ឧបរូបរិ សវិសេសា បញ្ច កាមគុណា, ចត្តារោ បាសាទតលា ច ថូលសណ្ហសណ្ហតរសណ្ហតមសុត្តេហិ វិហិតា អាយាមវិត្ថារតោ សមប្បមាណា សាដិកា ច.

១០៤២. រូបារូបភវំ អភិភុយ្យ និព្ពានំ យាតិ, អថ វា នីវរណេ អភិភុយ្យ រូបារូបភវំ យាតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

អរូបាវចរសមាធិភាវនានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.