១៦. សោឡសមោ បរិច្ឆេទោ

អភិញ្ញានិទ្ទេសវណ្ណនា

១០៤៣-៧. បរន្តិ វិសិដ្ឋំ កត្វា, វិសេសតោតិ អត្ថោ. ចតុត្ថជ្ឈានមត្តេបីតិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានមត្តេបិ, នាវស្សំ អរូបជ្ឈានេហីតិ អធិប្បាយោ. អរូបាវចរជ្ឈានំ អប្បដិលទ្ធោបិ ហិ កតាធិការោ ភិក្ខុ អភិញ្ញា សម្បាទេតុំ សមត្ថោ ហោតិ. ឯត្ថ ចតុត្ថជ្ឈានគ្គហណេនេវ ហេដ្ឋា តីណិ ឈានានិ គហិតានិ. តេសុ ហិ អចិណ្ណវសី ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧប្បាទេតុម្បិ ន សក្កោតិ. អភិញ្ញាសុ អនុយោគំ កាតុំ វដ្ដតីតិ វត្វា តត្ថ បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អភិញ្ញា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. និដ្ឋង្គតាតិ អធិគតានិសំសតាយ ចេវ ភាវនាសុខតាយ ច និដ្ឋំ និប្ផត្តិំ គតា. សមាធិភាវនាយ ហិ លោកិយាភិញ្ញា ឧទយផលភាវេន បាកដា. សោ អភិញ្ញាយ ច សមាធិនា ច សមន្នាគតោ សុខេនេវ បញ្ញាភាវនំ សម្បាទេស្សតិ.

១០៤៨-៩. ទិព្ពានីតិអាទិ លោកិយាភិញ្ញានំ សរូបតោ ឧទ្ទិសនំ. ទិព្ពានិ ចក្ខុសោតានីតិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ, ទិព្ពសោតញាណញ្ចាតិ ទស្សេតិ. ឥទ្ធីតិ ឥទ្ធិវិធញាណំ. ឥមា បន អភិញ្ញាយោ បត្តុកាមេន អាទិកម្មិកេន យោគិនា យស្មា ឱទាតកសិណបរិយន្តេសុ អដ្ឋសុ កសិណេសុ ចតុត្ថជ្ឈានំ, តព្ពសេន ច អរូបសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា វា ន វា កសិណានុលោមតាទីហិ ចុទ្ទសហិ អាការេហិ ចិត្តំ ទមេតព្ពំ. ន ហិ ឯវំ អទមេត្វា បុព្ពេ អភាវិតភាវនោ អាទិកម្មិកោ យោគាវចរោ បញ្ច អភិញ្ញាយោ និប្ផាទេស្សតីតិ តស្មា តំ ចិត្តបរិទមនំ អវស្សំ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កសិណានុលោមតាទីហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កសិណានុលោមតាទីហីតិ កសិណានុលោមតា កសិណបដិលោមតា កសិណានុលោមបដិលោមតា ឈានានុលោមតា ឈានបដិលោមតា ឈានានុលោមបដិលោមតា ឈានុក្កន្តិកតា កសិណុក្កន្តិកតា ឈានកសិណុក្កន្តិកតា អង្គសង្កន្តិកតា អារម្មណសង្កន្តិកតា អង្គារម្មណសង្កន្តិកតា អង្គវវត្ថាបនតា អារម្មណវវត្ថាបនតាតិ ឥមេហិ ចុទ្ទសហិ អាការេហិ.

តត្ថ អដ្ឋសុ កសិណេសុ បដិបាដិយា សតក្ខត្តុំ សហស្សក្ខត្តុម្បិ សមាបជ្ជនំ, តថេវ ឧប្បដិបាដិយា, បដិបាដិឧប្បដិបាដិវសេន ច សមាបជ្ជនន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ អាការានំ វសេន កសិណានុលោមតាទយោ វុត្តា. បឋមជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, អយំ ឈានានុលោមតា នាម. តេសំ បដិលោមតោ ឈានបដិលោមតា នាម. អនុលោមបដិលោមតោ ឈានអនុលោមបដិលោមតា នាម.

បថវីកសិណេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តត្ថេវ តតិយំ សមាបជ្ជតិ, តតោ តទេវ ឧគ្ឃាដេត្វា អាកាសានញ្ចាយតនំ, តតោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឯវំ កសិណំ អនោក្កមិត្វា ឈានស្សេវ ឯកន្តរិកភាវេន ឧក្កមនំ ឈានុក្កន្តិកតា នាម. ឯវំ អាបោកសិណាទិមូលិកាបិ យោជនា កាតព្ពា. បថវីកសិណេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា បុន តទេវ តេជោកសិណេ, តតោ នីលកសិណេ, តតោ លោហិតកសិណេតិ ឈានំ អនុក្កមិត្វា កសិណស្សេវ ឯកន្តរិកភាវេន ឧក្កមនំ កសិណុក្កន្តិកតា នាម. បថវីកសិណេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា, តេជោកសិណេ តតិយំ, នីលកសិណំ ឧគ្ឃាដេត្វា អាកាសានញ្ចាយតនំ, លោហិតកសិណតោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឥមិនា នយេន ឈានស្ស ចេវ កសិណស្ស ច ឧក្កមនំ ឈានកសិណុក្កន្តិកតា នាម.

បថវីកសិណេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តត្ថេវ ឥតរេសម្បិ សមាបជ្ជនំ អង្គសង្កន្តិកតា នាម. សព្ពកសិណេសុ ឯកេកស្សេវ សមាបជ្ជនំ អារម្មណសង្កន្តិកតា នាម. បថវីកសិណេ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា, អាបោកសិណេ ទុតិយំ, តេជោកសិណេ តតិយំ, វាយោកសិណេ ចតុត្ថំ, នីលកសិណំ ឧគ្ឃាដេត្វា អាកាសានញ្ចាយតនំ, បីតកសិណតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, លោហិតកសិណតោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, ឱទាតកសិណតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឯវំ អង្គានំ, អារម្មណានញ្ច សមតិក្កមនំ អង្គារម្មណសង្កន្តិកតា នាម.

បឋមជ្ឈានំ នាម បញ្ចង្គិកន្តិ វវត្ថបេត្វា ទុតិយំ ចតុរង្គិកំ, តតិយំ តិវង្គិកំ, ចតុត្ថំ ទុវង្គិកំ, អាកាសានញ្ចាយតនំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឯវំ ឈានង្គមត្តស្សេវ វវត្ថាបនំ អង្គវវត្ថាបនំ នាម. តថា ‘‘ឥទំ បថវីកសិណំ, ឥទំ អាបោកសិណ’’ន្តិអាទិនា អារម្មណមត្តស្សេវ វវត្ថាបនំ អារម្មណវវត្ថាបនំ នាម. អង្គារម្មណវវត្ថាបនម្បិ ឯកេ ឥច្ឆន្តីតិ. អដ្ឋកថាសុ បន អនាគតត្តា អទ្ធា តំ ភាវនាសុខំ ន ហោតិ. ឥមេហិ បន ចុទ្ទសហិ អាការេហិ ចិត្តបរិទមនំ កាតុំ អដ្ឋសមាបត្តិលាភីនំ សតេសុ, សហស្សេសុ វា ឯកោវ សក្កោតិ.

១០៥០-១. ទន្តេតិ ចុទ្ទសហិ អាការេហិ ទន្តេ. សមាហិតេតិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនា សមាហិតេ. សុទ្ធេតិ នីវរណទូរីភាវេន, បច្ចនីកសមនេបិ អព្យាវដាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ សម្បាទិតសតិបារិសុទ្ធិយា សព្ភាវេន វា សុបរិសុទ្ធេ. បរិយោទាតេតិ សុធន្តសុវណ្ណស្ស និឃំសនេន វិយ បរិសុទ្ធត្តាយេវ បរិយោទាតេ, បភស្សរេតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា វិតក្កវិចារក្ខោភវិរហវសេន បរិយោទាតេតិ វុត្តំ ហោតិ. អនង្គណេតិ ‘‘មាទិសស្ស សមាធិសម្បន្នស្ស ឦទិសេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ ឈានបដិលាភបច្ចយានំ ‘‘អហោ វត មមេវ សត្ថា បដិបុច្ឆិត្វា បដិបុច្ឆិត្វា ភិក្ខូនំ ធម្មំ ទេសេយ្យា’’តិអាទិនយប្បវត្តានំ បាបកានំ ឥច្ឆាវចរានំ អភាវេន អនង្គណេ. អនុបក្កិលេសេតិ ឧបគន្ត្វា កិលិស្សនដ្ឋេន ឧបក្កិលេសសង្ខាតានំ រាគាទីនំ, ‘‘អភិជ្ឈា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ, ព្យាបាទោ, កោធោ’’តិអាទិនា អាគតានំ ចិត្តុបក្កិលេសានំ វា វិគតត្តា វិគតុបក្កិលេសេ. មុទុភូតេតិ បគុណភាវាបាទនេន សុភាវិតត្តា មុទុភូតេ, វសិភាវប្បត្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. វសិភាវប្បត្តញ្ហិ ចិត្តំ សុបរិមទ្ទិតំ វិយ ចម្មំ សុបរិកម្មកតា វិយ ច លាខា មុទូតិ វុច្ចតិ. កម្មនីយេតិ មុទុត្តាយេវ ឥទ្ធិបាទភាវូបគមនេន កម្មក្ខមេ, វិកុព្ពនាទិឥទ្ធិកម្មយោគ្យេតិ វុត្តំ ហោតិ. មុទុជាតញ្ហិ ចិត្តំ កម្មក្ខមំ ហោតិ, សុធន្តមិវ សុវណ្ណំ, ឧភយម្បិ ចេតំ សុភាវិតត្តាយេវ ហោតិ. យថាហ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ ភាវិតំ ពហុលីកតំ មុទុញ្ច ហោតិ កម្មនិយញ្ច, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៧). ឋិតេតិ ឯតេសុ បរិសុទ្ធភាវាទីសុ និច្ចលំ អវដ្ឋិតេ, ភាវនាបារិបូរិយា វា បណីតភាវំ សម្មសិត្វា ឋិតេ. អចលេតិ ឋិតត្តាយេវ អកម្បេ, អានេញ្ជប្បត្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. មុទុកម្មញ្ញភាវេហិ វា អត្តនោ វសេ ឋិតត្តា ឋិតេ, សទ្ធាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា អស្សទ្ធិយាទីហិ អកម្បនតោ អចលេ.

អដ្ឋង្គសម្បន្នេតិ ឋិតិអចលតានំ វិសុំ វិសុំ អគ្គហណេន សមាហិតេតិ វិសុំ ឯកង្គំ កត្វា. តាសំ បន វិសុំ វិសុំ គហណេ សុវិសុទ្ធតាទីនំ សមាហិតចិត្តស្ស អង្គភូតត្តា សមាហិតេតិ ឥមំ អង្គភាវេន អគ្គហេត្វា សុវិសុទ្ធតាទីហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សម្បន្នតា វេទិតព្ពា. ឥទ្ធិវិធាយាតិ ឥទ្ធិកោដ្ឋាសត្ថាយ, ឥទ្ធិប្បភេទាយ វា. អត្ថតោ បន ឥទ្ធិវិធា នាម ឯកស្ស ពហុភាវាទិអនេកវិធានបច្ចយភូតំ អភិញ្ញាញាណំ. អភិនីហរតីតិ អភិញ្ញាធិគមត្ថាយ បរិកម្មចិត្តំ កសិណារម្មណតោ អបនេត្វា អភិញ្ញាភិមុខំ បេសេតិ. ឥទ្ធិវិកុព្ពនន្តិ ឯត្ថ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, និប្ផជ្ជតិ បដិលព្ភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យញ្ហិ និប្ផជ្ជតិ, បដិលព្ភតិ ច, តំ ឥជ្ឈតីតិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘កាមំ កាមយមានស្ស, តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតី’’តិអាទិ; (សុ. និ. ៧៧២; មហានិ. ១; នេត្តិ. ៥,៤៤);

ឥទ្ធិយេវ វិកុព្ពនំ បកតិវណ្ណវិជហនកិរិយន្តិ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ, ឥទំ ឥទ្ធីសុ វិកុព្ពនិទ្ធិយា បធានភាវតោ វុត្តំ, ឥទ្ធិ ច វិកុព្ពនញ្ចាតិ វា ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ. វិសុំ គហណម្បិ វុត្តការណេនេវ ទដ្ឋព្ពំ.

១០៥២-៤. យថា បន តំ និប្ផាទេតព្ពំ, តំ វិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘អភិញ្ញាបាទកជ្ឈាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អនុបុព្ពេន ចត្តារិ ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា ចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយា’’តិ កេចិ, តំ អយុត្តំ. យទិច្ឆកំ សមាបជ្ជនត្ថញ្ហិ ចិត្តបរិទមនំ, ចតុត្ថជ្ឈានមេវ ច អភិញ្ញាបាទកំ, ន ឥតរានិ. សតំ…បេ… មានសន្តិ សចេ សតំ ឥច្ឆតិ, ‘‘សតំ ហោមិ, សតំ ហោមី’’តិ, សចេ សហស្សំ ឥច្ឆតិ, ‘‘សហស្សំ ហោមិ, សហស្សំ ហោមី’’តិ ឯវំ បរិកម្មមានសំ កត្វា. ‘‘បរិកម្មមានស’’ន្តិ ច បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ‘‘សតំ ហោមី’’តិអាទិនា បវត្តិតកាមាវចរចិត្តំ, បាទកជ្ឈានញ្ច. អភិ…បេ… បុនាតិ ឯត្ថ បុព្ពេ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនំ បរិកម្មចិត្តស្ស សមាធានត្ថំ, បុន សមាបជ្ជនំ អធិដ្ឋានចិត្តស្ស ពលគ្គាហត្ថំ. អធិដ្ឋាតីតិ សតំ អាវជ្ជេត្វា តតោ បរំ បវត្តានំ តិណ្ណំ, ចតុន្នំ វា បុព្ពភាគចិត្តានំ អនន្តរា ឧប្បន្នេន សន្និដ្ឋាបនវសេន អធិដ្ឋានន្តិ លទ្ធនាមេន អភិញ្ញាញាណេន សន្និដ្ឋានំ ករោតិ, សតំ និប្ផាទេតីតិ អត្ថោ. ‘‘អធិដ្ឋាន’’ន្តិ ហិ សព្ពត្ថ អភិញ្ញាញាណំ វុច្ចតិ.

១០៥៥-៧. និមិត្តារម្មណន្តិ បដិភាគនិមិត្តារម្មណំ. បរិកម្មមនានេត្ថ សតារម្មណិកានីតិ ឯត្ថ ឯតេសុ បរិកម្មាធិដ្ឋានេសុ បរិកម្មមានសានិ ‘‘សតំ ហោមី’’តិ បវត្តានិ កាមាវចរមានសានិ សតារម្មណិកានិ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស វសេន សតារម្មណិកានិ ហោន្តិ បច្ចេកំ ‘‘សតំ ហោមី’’តិ បវត្តនតោ. សហស្សារម្មណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តទាធិដ្ឋានចិត្តម្បីតិ តស្ស សតាទិកស្ស អធិដ្ឋានចិត្តម្បិ. សតារម្មណិកតា ច បន នេសំ វណ្ណវសេន, នោ សត្តបញ្ញត្តិវសេន. រូបញ្ហិ សតំ វា សហស្សំ វា កត្វា ទស្សេតព្ពំ, ន បញ្ញត្តិ. ឯត្ថ ច យទិ នីលវណ្ណមេវ សតំ អភិនិប្ផាទេតិ, វណ្ណស្ស តំតំសន្តានវសេន នានត្តេបិ នីលវសេន ឯកត្តា ឯកមេកំ បរិកម្មចិត្តំ សព្ពំ នីលជាតំ អាលម្ពតិ.

យទិ បន នានាវណ្ណនានាកិរិយបរិកម្មចិត្តានម្បិ ពហុភាវោ ហោតិ, ឯកមេកំ ឯកេកវណ្ណំ, ឯកេកវណ្ណេសុ ច នានាកិរិយំ អារម្មណំ ករោតិ. អធិដ្ឋានចិត្តំ បន វណ្ណសាមញ្ញំ គហេត្វាបិ បរិកម្មារម្មណំ នានាវណ្ណវន្តំ អភិនិប្ផាទេតិ អចិន្តេយ្យានុភាវត្តា ឥទ្ធិវិសយស្ស. អប្បនាចិត្តំ វិយាតិ វិយ-គ្គហណំ អភិញ្ញាចិត្តស្ស, ឈានចិត្តស្ស ច បឋមុប្បត្តិយំ សទិសភាវតោ វុត្តំ, ន តស្ស អប្បនាភាវតោ. តេនេវ ហិ បុព្ពេ វុត្តគ្គហណេន វិសេសិតន្តិ. ចតុត្ថជ្ឈានិកន្តិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានវន្តំ, តេន សម្បយុត្តំ. យទិ ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានស្ស, ឥមស្ស ច កោ វិសេសោតិ អាហ ‘‘បរិកម្មវិសេសោវា’’តិ. ន ហេត្ថ បរិកម្មវិសេសំ វិនា អញ្ញោ វិសេសោ អត្ថិ. អប្បនាយ បុព្ពភាគប្បវត្តានិបិ តីណិ ចត្តារិ ជវនានិ គហិតគ្គហណេន, អគ្គហិតគ្គហណេន វា បរិកម្មោបចារានុលោមានិ សព្ពបច្ឆិមំ គោត្រភុនាមកន្តិអាទិ សេសំ សមានមេវ. តេនាហ ‘‘សេសំ បុព្ពសមំ ឥធា’’តិ. ឥទ្ធិវិធញាណវណ្ណនា.

១០៥៨. ទិព្ពសោតន្តិ ទេវតានំ បិត្តសេម្ហាទីហិ អបលិពុទ្ធេហិ ទូរេបិ អារម្មណគ្គហណសមត្ថេហិ ទិព្ពសោតបសាទេហិ សមានត្តា, ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា, អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តា ទិព្ពំ, សវនដ្ឋេន សោតកិច្ចករណតោ, តំសទិសតាយ ច សោតំ. ឥទន្តិ យំ ឧទ្ទេសេ ‘‘ទិព្ពានិ ចក្ខុសោតានី’’តិ (អភិធ. ១០៤៨) ទិព្ពសោតំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, តំ ឥទន្តិ អត្ថោ.

១០៥៩-៦៤. បឋមំ ឱឡារិកសទ្ទំ អាវជ្ជេត្វា បច្ឆា សុខុមសទ្ទស្ស អាវជ្ជិតព្ពតោ អាហ ‘‘មហន្តោ សុខុមោបិ ចា’’តិ. បរិចយករណត្ថញ្ហិ បឋមំ អរញ្ញេ សីហាទីនំ សទ្ទេ អាទិំ កត្វា សព្ពេ ឱឡារិកតោ បដ្ឋាយ យថានុក្កមេន សុខុមសទ្ទា អាវជ្ជិតព្ពា, តថា បុរត្ថិមាទីសុ ទិសាសុ ឱឡារិកានម្បិ សុខុមានម្បិ សទ្ទានំ សទ្ទនិមិត្តំ មនសិ កាតព្ពំ. តស្ស តេ សទ្ទា បកតិចិត្តស្សបិ បាកដា ហោន្តិ, បរិកម្មចិត្តស្ស បន អតិវិយ បាកដា. តស្សាតិ តស្ស យោគិនោ. សទ្ទស្ស និមិត្តន្តិ ឱឡារិកស្ស, សុខុមស្ស វា សទ្ទស្ស យថាវុត្តំ ឧបាទាយុបាទាយ លព្ភមានឱឡារិកសុខុមាការំ. មនសិ កុព្ពតោតិ ‘‘ឥមិស្សា ទិសាយ អយំ សទ្ទោ ឱឡារិកោ, សុខុមោ វា’’តិ ឯវំ បរិកម្មចិត្តេន មនសិ ករោន្តស្ស. សទ្ទេសូតិ យេ បរិកម្មចិត្តស្ស វិសយភូតា ឱឡារិកា, សុខុមា វា សទ្ទា, តេសុ. អញ្ញតរន្តិ យត្ថ បរិកម្មករណវសេន អភិណ្ហំ មនសិការោ បវត្តោ, តំ ឯកំ សទ្ទំ. យទិ អភិញ្ញាចិត្តម្បិ បរិកម្មេន គហិតមេវ អារម្មណំ ករោតិ, កោ បន តស្ស, ឥមស្ស វា វិសេសោតិ? វុច្ចតេ – បរិកម្មចិត្តំ អសុតស្ស គហណតោ សទ្ទមត្តំ គណ្ហាតិ, អភិញ្ញាចិត្តំ បន អសុតម្បិ គណ្ហន្តំ សវនាការេន គហណតោ អត្ថាវពោធស្ស បច្ចយភាវេនេវ គណ្ហាតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. សុតកោវិទាតិ បរិយត្តិយំ ឆេកា.

១០៦៥-៦. ថាមជាតន្តិ ជាតថាមំ, ទឡ្ហភាវប្បត្តន្តិ អត្ថោ. វឌ្ឍេតព្ពំ បាទកជ្ឈានារម្មណំ កិត្តកន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថន្តរគត’’ន្តិអាទិ. បាទកជ្ឈានស្ស ហិ អារម្មណភូតំ កសិណនិមិត្តំ ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ ផរតូ’’តិ មនសិ ករិត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជន្តស្ស កសិណនិមិត្តំ តត្តកំ ឋានំ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ. សោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ បុន បាទកជ្ឈានំ អសមាបជ្ជិត្វាបិ អនេកប្បភេទេបិ សទ្ទេ អាវជ្ជតិ សុភាវិតភាវនត្តា. តត្ថ អញ្ញតរំ សទ្ទំ អារព្ភ ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសុ បច្ឆិមំ ឥទ្ធិចិត្តំ ហោតិ. ឯវំ យត្តកំ សទ្ទំ ឥច្ឆតិ, តត្តកំ តត្ថ គតំ អាវជ្ជិត្វា អភិញ្ញាញាណេន ជានាតិ. យេន បន ឯវំ កសិណនិមិត្តំ អវឌ្ឍិតំ, តេន បុនបិ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិតព្ពមេវ. សោ ហិ តំ ឋានគតសទ្ទំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វាវ តតោ វុដ្ឋាយ អភិញ្ញាចិត្តេន សុណាតិ. តតោ ឯវ ហិ ‘‘បាទការម្មណេន…បេ… សុណាតីតិ សាសង្កំ វទតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. មហា. ២.៤០០) វុត្តំ. ឥទ្ធិវិធលាភី បន សេសាភិញ្ញលាភិនោ វិយ វិជ្ជមានសទ្ទាទិអារម្មណមត្តមេវ អកត្វា អាគន្តុករូបនិម្មាបនតោ សព្ពថាបិ ទ្វិក្ខត្តុំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វាវ តំ និប្ផាទេតិ. ឯកង្គុលទ្វង្គុល-គ្គហណញ្ចេត្ថ សុខុមសទ្ទាបេក្ខាយ កតំ.

១០៦៨. សុណន្តោតិ ឯវំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា សវនេន វសិកតាភិញ្ញោ ហុត្វា យថាវជ្ជិតេ សុណន្តោ. បាដិយេក្កម្បីតិ ឯកជ្ឈំ បវត្តមានេបិ យាវ ព្រហ្មលោកា ឯកកោលាហលំ កត្វា ឧដ្ឋិតេ សង្ខភេរីបណវាទិសទ្ទេ បច្ចេកំ វត្ថុភេទេន វវត្ថាបេតុកាមតាយ សតិ ‘‘អយំ សង្ខសទ្ទោ, អយំ ភេរីសទ្ទោ, អយំ បណវសទ្ទោ’’តិអាទិនា បច្ចេកំយេវ វវត្ថាបេតុំ សក្កោតិយេវាតិ. ទិព្ពសោតញាណវណ្ណនា.

១០៦៩-៧៣. ចេតោបរិយមានសន្តិ បរិយាតីតិ បរិយំ, សរាគាទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតីតិ អត្ថោ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិ អត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោ ហោតីតិ. ចេតសោ បរិយំ ចេតោបរិយំ, មនសិ ភវន្តិ មានសំ, ញាណំ, ចេតោបរិយញ្ច តំ មានសញ្ចាតិ ចេតោបរិយមានសំ. ទិព្ពចក្ខុវសេនេវាតិ ទិព្ពចក្ខុឧបនិស្សយេនេវ. តញ្ហិ ឯតស្ស ឧប្បាទនេ បរិកម្មំ. តស្មាតិ យស្មា ឥទំ ទិព្ពចក្ខុវសេនេវ បវត្តតិ, តស្មា. ទិព្ពេន ចក្ខុនាតិ ទិព្ពសទិសតាទីហិ ‘‘ទិព្ពចក្ខូ’’តិ លទ្ធវោហារេន ទិព្ពចក្ខុញាណេន ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ. ហទយន្តិ ន ហទយវត្ថុ, អថ ខោ ហទយមំសបេសិ. យំ ពហិ កមលមកុឡសណ្ឋានំ អន្តោ កោសាតកីផលសទិសន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ និស្សាយ ឥទានិ វុច្ចមានំ លោហិតំ តិដ្ឋតិ. ហទយវត្ថុ បន ឥមំ លោហិតំ និស្សាយ បវត្តតិ. លោហិតំ ទិស្វាតិ លោហិតស្ស វណ្ណំ ទិស្វា. ទិព្ពចក្ខុនោបិ ហិ វណ្ណមេវ ទិស្សតិ. តេនេវ ហិ តំ ចក្ខុសទិសត្តា ‘‘ចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ. បរស្សាតិ អញ្ញស្ស. យថា ហិ យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា, ឯវំ យោ អត្តា ន ហោតិ, សោ បរោ. កថំ បន ទិព្ពចក្ខុនា លោហិតស្ស វណ្ណទស្សនេន បរចិត្តំ វិញ្ញេយ្យន្តិ អាហ ‘‘សោមនស្សយុតេ’’តិអាទិ. លោហិតន្តិ រត្តំ និគ្រោធផលសមានវណ្ណំ. កាឡកន្តិ ជម្ពុសទិសវណ្ណំ. តិលតេលូបមន្តិ អនេន បសន្នភាវមាហ.

កថំ បន ចិត្តេ សោមនស្ស សហគតាទិម្ហិ សតិ កម្មជស្ស លោហិតស្ស វិវិធវណ្ណភាវាបត្តីតិ? កិញ្ចាបិ ហទយវត្ថុសន្និស្សិតភូតានិ កម្មជានេវ, តំ បន លោហិតំ កម្មជមេវាតិ នត្ថិ ចតុសន្តតិរូបស្សបិ តត្ថ លព្ភមានត្តា. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥទំ រូបំ សោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋានំ, ឥទំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋានំ, ឥទំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយសមុដ្ឋានន្តិ បរស្ស ហទយលោហិតវណ្ណំ បស្សិត្វា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០១) វុត្តំ. ឯវម្បិ យំ តត្ថ អចិត្តជំ, តស្ស យថាវុត្តវណ្ណភេទេន ន ភវិតព្ពន្តិ? ភវិតព្ពំ សេសសន្តតិរូបានំ តទនុវត្តនតោ. យថា ហិ គមនាទីសុ ចិត្តជរូបានិ ឧតុជកម្មជាហារជរូបេហិ អនុវត្តីយន្តិ, អញ្ញថា កាយស្ស ទេសន្តរប្បត្តិយេវ ន សិយាតិ, ឯវមិធាបិ ចិត្តជរូបំ សេសសន្តតិរូបេហិ អនុវត្តីយតិ, បសាទកោធវេលាសុ ច ចក្ខុស្ស វណ្ណភេទាបត្តិយេវ តស្សត្ថស្ស និទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ, តស្មា សោមនស្សាទិយុត្តចិត្តានុរូបំ ឧប្បន្នចិត្តសមុដ្ឋានរូបវសេន សេសតិសមុដ្ឋានរូបានម្បិ នានាវណ្ណតា ហោតិយេវាតិ សុដ្ឋុ វុត្តំ ‘‘លោហិតំ លោហិតំ សិយា’’តិអាទិ. ទិស្វា ហទយលោហិតន្តិ បឋមំ តាវ អនុមានញាណេន លោហិតំ ទិស្វា. កាតព្ពំ ថាមតំ គតន្តិ ឧប្បាទេត្វា ថាមភាវំ គតំ កាតព្ពំ.

ចេតោបរិយញាណញ្ហិ ឧប្បាទេតុកាមេន យោគិនា ទិព្ពចក្ខុលាភិនា ឯវ សតា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អភិនីហារក្ខមំ កត្វា អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា បរស្ស ហទយមំសបេសិំ និស្សាយ វត្តមានស្ស លោហិតស្ស វណ្ណទស្សនេន ឥទានិ ឥមស្ស ចិត្តំ ‘‘សោមនស្សសហគត’’ន្តិ វា ‘‘ទោមនស្សសហគត’’ន្តិ វា ‘‘ឧបេក្ខាសហគត’’ន្តិ វា នយគ្គាហវសេន វវត្ថាបេត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមី’’តិ បរិកម្មំ កាតព្ពំ. កាលសតម្បិ កាលសហស្សម្បិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តថេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. តស្សេវំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ហទយលោហិតវណ្ណទស្សនាទិវិធិនា បដិបជ្ជន្តស្ស ‘‘ឥទានិ ចេតោបរិយញាណំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ យំ តទា បវត្តតីតិ វវត្ថាបិតំ ចិត្តំ, តំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ តីណិ ចត្តារិ វា ជវនានិ កាមាវចរានិ ជវន្តិ. ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា អភិញ្ញាចិត្តំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានិកំ. តត្ថ យំ តេន អប្បនាចិត្តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ, ឥទំ ចេតោបរិយញាណំ. តញ្ហិ យត្ថ អនេន បរិកម្មំ កតំ, តំ បរស្ស ចិត្តំ បច្ចក្ខតោ បដិវិជ្ឈន្តំ វិភាវេន្តមេវ ហុត្វា បវត្តតិ, រូបំ វិយ ច ទិព្ពចក្ខុញាណំ, សទ្ទំ វិយ ច ទិព្ពសោតញាណំ. តតោ បរំ បន កាមាវចរចិត្តេហិ សរាគាទិវវត្ថាបនំ ហោតិ នីលាទិវវត្ថាបនំ វិយ.

១០៧៤-៥. ឯវមធិគតស្ស បន ចេតោបរិយញាណស្ស ថាមគមនវិធានម្បិ អធិគមវិធានសទិសមេវ, តទេវេត្ថ អាចរិយេន ទស្សិតំ. ឯវំ ថាមគតេតិអាទិ ថាមគមនានិសំសទស្សនំ. សព្ពមេវាតិ ឥទំ ‘‘កាមាវចរចិត្តំ, រូបារូបេសុ មានស’’ន្តិ ឧភយបទេនបិ សម្ពន្ធិតព្ពំ, ចតុបណ្ណាសវិធំ កាមាវចរចិត្តំ, បញ្ចទសរូបាវចរចិត្តំ, ទ្វាទសអរូបាវចរចិត្តន្តិ សព្ពមេវ, បច្ចេកំ សរាគាទិប្បភេទកំ វិជានាតីតិ អត្ថោ. បុថុជ្ជនស្ស វសេនាយំ អភិញ្ញាកថាតិ លោកុត្តរចិត្តំ ឥធ អនុទ្ធដំ. តម្បិ ហិ ឧបរិមោ, សទិសោ វា អរិយោ ហេដ្ឋិមស្ស, សទិសស្ស ច ចិត្តំ ជានាតិ, ហេដ្ឋិមោ បន ឧបរិមស្ស ចិត្តំ ន ជានាតិ. យថា ចេតំ, ឯវំ អរូបាវចរជ្ឈានេ អកតាភិនិវេសោ បុថុជ្ជនោ, សេខោបិ វា អរូបាវចរចិត្តំ ន ជានាតិ. អដ្ឋសមាបត្តិកស្ស បន វសេន ឥធារូបាវចរចិត្តស្សាបិ ជាននំ វុត្តំ. អរហា បន អារុប្បេ អកតាភិនិវេសោបិ តប្បដិច្ឆាទកអវិជ្ជាយ វិហតត្តា តម្បិ ជានាតិយេវ. ចេតោបរិយញាណវណ្ណនា.

១០៧៦-៧. បុព្ពេ អតីតជាតីសុ និវាសា និវុត្ថា អត្តនោ សន្តានេ បវត្តា, សបរវិញ្ញាណេហិ គោចរាសេវនាយ អាសេវិតា ច ខន្ធា បុព្ពេនិវាសា. បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតាបិ ហិ បុព្ពេ និវសិំសុ ឯត្ថាតិ បុព្ពេនិវាសាតិ វុច្ចន្តិ, តេ បន ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសុ ពុទ្ធានំយេវ វិសយា, បុព្ពេ និវាសេសុ សរូបវិភាវកំ ញាណំ បុព្ពេនិវាសញាណំ. តេន. តទនុស្សតីតិ តេសំ បុព្ពេនិវាសានំ អនុស្សតិ. ហេដ្ឋា តីសុ ឈានេសុ យថារហំ បីតិសុខេហិ កាយចិត្តានំ សម្បីណនាយ ចត្តារិ ឈានានិ សមាបជ្ជិតព្ពានីតិ អាហ ‘‘ឈានានិ បនា’’តិអាទិ. អញ្ញថា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វាយេវាតិ វុត្តំ សិយា. យាយ និសជ្ជាយ និសិន្នស្ស អនុស្សរណារម្ភោ, សា ឥធ សព្ពបច្ឆិមា និសជ្ជា.

១០៧៨-៨០. តតោ បភុតិ…បេ… ក្កមាតិ តស្មិំ ភវេ បុរិមភវាទីសុ កតំ សព្ពម្បិ សង្គហេត្វា សព្ពមាវជ្ជិតព្ពន្តិអាទិនា វិសុំ វិសុំ រត្តិន្ទិវាទិវសេន ទស្សេតិ. ទិវសេ រត្តិយំ កតន្តិ សព្ពបច្ឆិមនិសជ្ជាតោ បដ្ឋាយ អាសនបញ្ញាបនំ សេនាសនប្បវេសនន្តិ បដិលោមេន សកលំ រត្តិន្ទិវំ កតកិច្ចំ អាវជ្ជិតព្ពំ. កតមាវជ្ជិតព្ពន្តិ យំ ឯត្ថន្តរេ កតកិច្ចំ, សព្ពំ តំ បដិលោមក្កមេនេវ អាវជ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯត្តកំ បន បកតិចិត្តស្សបិ បាកដំ, បរិកម្មចិត្តស្ស បន អតិបាកដមេវ. សចេ បនេត្ថ កិញ្ចិ ន បាកដំ ហោតិ, បុន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អាវជ្ជិតព្ពំ, ឯត្តកេន ទីបេ ជលិតេ វិយ បាកដំ ហោតិ. បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនញ្ហិ សត្ថកស្ស វិយ និសានសិលា សតិបញ្ញានំ និសិតភាវាវហំ, តស្មា តា តំសមាបជ្ជនេន បរមនេបក្កប្បត្តា ហោន្តិ. បុរិមស្មិំ ភវេតិ ឥមម្ហា ភវា អនន្តរេ បុរិមស្មិំ ភវេ.

១០៨១. និព្ពត្តំ នាមរូបញ្ចាតិ អត្តនោ បច្ចយេហិ និព្ពត្តនាមរូបំ. សាធុកន្តិ សុដ្ឋុ អបរិហាបេត្វា អាវជ្ជិតព្ពំ. បហោតិ ហិ ឥមិស្សា អភិញ្ញាយ កតាធិការោ ភិក្ខុ បឋមវារេនេវ បដិសន្ធិំ ឧគ្ឃាដេត្វា ចុតិក្ខណេ នាមរូបំ អារម្មណំ កាតុំ, តថា អសក្កោន្តេនាបិ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា បាទកជ្ឈានមេវ បុនប្បុនំ សមាបជ្ជិតព្ពំ, តតោ ច វុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ អាវជ្ជិតព្ពំ. អាវជ្ជន្តេន ច បន បឋមំ រូបំ អាវជ្ជិត្វា បច្ឆា នាមំ អាវជ្ជិតព្ពន្តិ អាចរិយា. អបរេ បន វិបរិយាយេន វទន្តិ.

តត្ថ បច្ឆិមនិសជ្ជាតោ បភុតិ យាវ បដិសន្ធិតោ អារម្មណំ កត្វា បវត្តញាណំ អតីតជាតីសុ និវុត្ថធម្មារម្មណាភាវតោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាម ន ហោតិ, តំ បន បរិកម្មញាណមេវ. យទា បនស្ស បដិសន្ធិំ អតិក្កម្ម ចុតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាមរូបំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ វុត្តនយេន អប្បនាចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាម. តេនាហ ‘‘យទា បនា’’តិអាទិ.

ឯត្ថាហ – កិំ ឯកេនេវ អភិញ្ញាចិត្តេន ចុតិក្ខណេ បវត្តនាមរូបំ សព្ពម្បិ អារម្មណំ ករោតិ, ឧទាហុ អញ្ញេន អញ្ញេនាតិ. កិញ្ចេត្ថ យទិ ឯកេនេវ, ទូរតោ ចិត្តបដំ បេក្ខន្តស្ស វិយ អនិរូបិតរូបេន វវត្ថានំ ហោតិ. យទិ ច អញ្ញេន អញ្ញេន, វិសុំ វិសុំ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនាទិនា ភវិតព្ពន្តិ? ឧភយថាបិ ន ទោសោ. ឥទ្ធិវិសយស្ស ហិ អចិន្តេយ្យត្តា ឯកេនបិ អភិញ្ញាចិត្តេន នាមរូបេ បស្សន្តោ និរូបិតរូបេនេវ បស្សតិ, ន អនិរូបិតរូបេនេវ បស្សតិ, អញ្ញេនបិ វា បឋមមេវ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សមាហិតចិត្តេន កតបរិកម្មស្ស បវត្តិតត្តា បុន សមាបជ្ជនំ វិនា អាវជ្ជិត្វា អារម្មណំ ករោតិយេវាតិ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណវណ្ណនា.

១០៨៦-៨. ទិព្ពចក្ខុនាតិ ទិព្ពសទិសត្តា, ទិព្ពវិហារវសេន បដិលភិតព្ពត្តា, អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តា មហាជុតិកតាទីហិ វា ទិព្ពំ, រូបទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុមិវាតិ ចក្ខុ. យថា ហិ មំសចក្ខុ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ បវត្តតិ, ឥទំ បន តតោ សាតិសយំ ចក្ខុកិច្ចការីតិ ទិព្ពញ្ច តំ ចក្ខុ ចាតិ ទិព្ពចក្ខុ, តេន ទិព្ពចក្ខុនា. កសិណារម្មណន្តិ អដ្ឋន្នម្បិ កសិណានំ វសេន កសិណារម្មណំ. អភិនីហារក្ខមំ កត្វាតិ ចុទ្ទសវិធេន ចិត្តបរិទមនេន អដ្ឋង្គសម្បន្នតាករណេន អភិនីហារក្ខមំ ទិព្ពចក្ខុញាណាភិមុខំ បេសនារហំ បេសនយោគ្យំ កត្វា. ‘‘តេជោ…បេ… កសិណម្បិ វា អាសន្នំ កាតព្ព’’ន្តិ បាឋសេសោ. អាសន្នំ កាតព្ពន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណុប្បត្តិយា សមីបភូតំ ការណភូតំ កាតព្ពំ, តត្ថ ឧបចារជ្ឈានំ បគុណតរំ កត្វា តំ វឌ្ឍេត្វា ឥច្ឆិតក្ខណេ ឧបដ្ឋានយោគ្យំ កត្វា ឋបេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ ទិព្ពចក្ខុនា រូបទស្សនវិសយេ. សេដ្ឋន្តិ បរិទីបិតន្តិ អាលោកកសិណស្សេវ បភាវិស្សជ្ជនសភាវេន អាលោកករណេន ឥតរេហិ វិសិដ្ឋត្តា វិសិដ្ឋន្តិ បរិទីបិតំ.

១០៨៩-៩០. ឧប្បាទេត្វាតិ បឋមជ្ឈាននិទ្ទេសេ វុត្តនយេន ឧបចារជ្ឈានុប្បាទនេន ឧប្បាទេត្វា. ឧបចារជ្ឈានុប្បត្តិយា ហិ សទ្ធិំ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិ. យស្មា បាទកជ្ឈានំ វិជ្ជមានេយេវ អាលោកេ អប្បនាវសេន បវត្តិមត្តំ វិនា អត្តនោ ពលេន អាលោកំ ផរិតុំ ន សក្កោតិ, នាបិ យថាបត្ថដំ ថាវរំ កាតុំ, បរិកម្មំ បន តទុភយម្បិ កាតុំ សមត្ថំ, តស្មា ឧបចារភូមិយំយេវ តំ វឌ្ឍេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឧបចារភូមិយ’’ន្តិអាទិ. ឧបចារភូមីតិ ចេត្ថ អាលោកស្ស ថាវរករណវសប្បវត្តំ បរិកម្មចិត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អប្បនន្តិ ឈានវសេន អប្បនំ. ន ហិ អកតបរិកម្មស្ស អភិញ្ញាវសេន អប្បនា សិជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘បាទកជ្ឈាននិស្សិត’’ន្តិ. បាទកជ្ឈាននិស្សិតន្តិ បាទកជ្ឈានារម្មណំ ហោតិ, ន ទិព្ពចក្ខុស្ស បរិកម្មនិស្សិតំ បរិកម្មារម្មណំ ហោតិ, តថា ច សតិ អាលោកវឌ្ឍនាភាវតោ រូបទស្សនំ ន សិយាតិ អធិប្បាយោ.

១០៩១-៣. អន្តោ…បេ… ភវេតិ អន្តោគតមេវ រូបគតំ បស្សិតព្ពំ ភវេ, ន ពហិទ្ធា វិក្ខេបុប្បត្តិហេតុភាវតោ បស្សិតព្ពំ ទិព្ពចក្ខុនាតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ អាលោកេ ផរិតេបិ មំសចក្ខុស្ស អាបាថំ ហោតិ. បរិកម្មស្ស វារោ ហិ អតិក្កមតិ តាវទេតិ ឥធ បរិកម្មំ នាម យថាវុត្តកសិណារម្មណំ ឧបចារជ្ឈានំ, តំ រូបគតំ បស្សតោ ន បវត្តតិ, កសិណាលោកវសេន ច រូបគតទស្សនំ កសិណាលោកោ ច បរិកម្មវសេនាតិ តទុភយម្បិ បរិកម្មស្ស អប្បវត្តិយា ន ហោតិ. តេនាហ ‘‘អាលោកោបី’’តិអាទិ. តស្មិំ អន្តរហិតេ រូបគតម្បិ ន ច ទិស្សតិ, រូបគតំ បស្សតោ បរិកម្មស្ស វារោ អតិក្កមតិ, បរិកម្មបសុតស្ស កសិណារម្មណញាណំ ហោតីតិ រូបគតំ ទិស្សតិ, កថំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘តេនា’’តិអាទិ.

១០៩៤-៩. ឯវំ អនុក្កមេនាតិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ អភិណ្ហំ អាលោកផរណេន. អាលោកោ ថាមវាតិ អាលោកគតោ ចិរដ្ឋាយី សិយា, តថា ច សតិ តត្ថ សុចិរម្បិ រូបគតំ បស្សតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘អាលោកោ ឯត្ថា’’តិអាទិ. ស្វាយមត្ថោ តិណុក្កូបមាយ វិភាវេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តិណុក្កាយា’’តិអាទិ. ឯកោ កិរ រត្តិយំ តិណុក្កាយ មគ្គំ បដិបជ្ជិ, តស្ស សា តិណុក្កា វិជ្ឈាយិ, អថស្ស សមវិសមានិ ន បញ្ញាយិំសុ, សោ តំ តិណុក្កំ ភូមិយំ ឃំសិត្វា បុន ឧជ្ជាលេសិ, សា បជ្ជលិត្វា បុរិមាលោកតោ មហន្តរមាលោកំ អកាសិ, ឯវំ បុនប្បុនំ វិជ្ឈាតំ ឧជ្ជាលយតោ កមេន សូរិយោ ឧដ្ឋាសិ, សូរិយេ ឧដ្ឋិតេ ‘‘ឧក្កាយ កម្មំ នត្ថី’’តិ តំ ឆឌ្ឌេត្វា ទិវសម្បិ អគមាសិ. តត្ថ ឧក្កាលោកោ វិយ បរិកម្មកាលេ កសិណាលោកោ, ឧក្កាយ វិជ្ឈាតាយ សមវិសមានំ អទស្សនំ វិយ រូបគតំ បស្សតោ បរិកម្មស្ស វារាតិក្កមេន អាលោកេ អន្តរហិតេ រូបគតានំ អទស្សនំ, ឧក្កាយ ឃំសនំ វិយ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនំ, ឧក្កាយ បុរិមាលោកតោ មហន្តតរាលោកករណំ វិយ បុន បរិកម្មំ ករោតោ ពលវតរាលោកផរណំ, សូរិយុដ្ឋានំ វិយ ថាមគតាលោកស្ស យថាវឌ្ឍិតបរិច្ឆេទំ ផរិត្វា អវដ្ឋានំ, តិណុក្កំ ឆឌ្ឌេត្វា ទិវសម្បិ គមនំ វិយ បទិត្តាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ថាមគតេនាលោកេន ទិវសម្បិ រូបទស្សនំ. ឯត្តាវតា ច ទិព្ពចក្ខុស្ស នានាវជ្ជនបរិកម្មញ្ចេវ ទិព្ពចក្ខុញាណញ្ច ទស្សិតំ, ន តស្ស ឧប្បត្តិក្កមោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧប្បាទនក្កមោបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ. តានិ ចត្តារិ បញ្ច វាតិ បោត្ថកេសុ លិខន្តិ. ‘‘តីណិ ចត្តារិ វា បនា’’តិ បាឋោ.

១១០០. តត្ថ អត្ថសាធកចិត្តន្តិ យទត្ថាយេស បដិបន្នោ, តស្ស តទត្ថសាធនតោ អត្ថសាធកភូតំ ចិត្តំ. តស្មិញ្ហិ ឧប្បន្នេ មំសចក្ខុស្ស អនាបាថយោគ្យំ អន្តោកុច្ឆិគតំ ហទយវត្ថុនិស្សិតំ ហេដ្ឋាបថវីតលនិស្សិតំ តិរោកុដ្ដបព្ពតបាការគតំ បរចក្កវាឡគតន្តិ ឥទំ រូបំ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មំសចក្ខុនា ទិស្សមានំ វិយ ហោតិ. តទេវ ចេត្ថ រូបំ សរូបតោ វិភាវនសមត្ថំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ. ន បន អាវជ្ជនបរិកម្មវសេន បវត្តានិ បុព្ពភាគចិត្តានិ. តានិ ហិ អារម្មណំ ករោន្តានិបិ ន យាថាវតោ តំ វិភាវេត្វា បវត្តន្តិ អាវជ្ជនសម្បដិច្ឆនាទិចិត្តានិ វិយាតិ.

១១០១-២. ននុ ច អនាគតំសញាណំ យថាកម្មូបគញាណន្តិ ទ្វេ អភិញ្ញាញាណានិ អត្ថិ, កស្មា តានិ ឥធ ន ទស្សិតានីតិ អាហ ‘‘អនាគតំសញាណស្សា’’តិអាទិ. ឥជ្ឈន្តិ ទិព្ពចក្ខុនាតិ វិសុំ បរិកម្មស្ស អភាវតោ ទិព្ពចក្ខុញាណបដិលាភេនេវ តស្ស បរិវារានិ ហុត្វា បដិលទ្ធានិ ហោន្តិ. តតោយេវ ហិ តានិ តស្ស បរិភណ្ឌញាណានីតិ វុច្ចន្តិ. យថា ហិ សិនេរុស្ស បរិវារដ្ឋានិយានិ តំសិទ្ធិយា សិទ្ធានិ មេខលដ្ឋានានិ បរិភណ្ឌានីតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឥមានិបិ ទិព្ពចក្ខុសិទ្ធិយា សិទ្ធានិ តស្ស បរិភណ្ឌានីតិ វេទិតព្ពានិ.

ហោតុ តាវ ឯវមេតំ, ចុតូបបាតញាណំ បន កិំ ន ទស្សិតន្តិ អាហ ‘‘ចុតូបបាតញាណម្បី’’តិអាទិ. ទិព្ពចក្ខុញាណមេវ ហិ ចុតិយំ, ឧបបត្តិយញ្ច រូបំ វិភាវេន្តំ ចុតូបបាតេ បវត្តត្តា ‘‘ចុតូបបាតញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, អវសេសរូបវិភាវនកាលេ ‘‘ទិព្ពចក្ខូ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា បរមត្ថតោ នាមទ្វយេន អាគតំ ឯកមេវ ញាណំ, ទិព្ពចក្ខុញាណំ ចុតូបបាតញាណន្តិ បន ព្យញ្ជនតោយេវ នានន្តិ. កត្ថចិ មនោមយញាណន្តិបិ វិសុំ អភិញ្ញាញាណំ អាគតំ, តំ អត្ថតោ ឥទ្ធិវិធញាណមេវ. ទិព្ពចក្ខុញាណវណ្ណនា.

១១០៣. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. អនេន តរេនាតិ អនេន អភិធម្មាវតារនាមកេន តរេន.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

អភិញ្ញានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.