១៧. សត្តរសមោ បរិច្ឆេទោ

អភិញ្ញារម្មណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១០៤-៥. បញ្ច ឥទ្ធិវិធាទីនីតិ –

‘‘ឥទ្ធិវិធំ ទិព្ពសោតំ, បរចិត្តវិជាននា;

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ, ទិព្ពចក្ខូតិ បញ្ចធា’’តិ. –

ឯវមាគតា បញ្ច. សត្តាភិញ្ញា ឥមា បនាតិ អតីតំសញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេ, មនោមយញាណស្ស ច ឥទ្ធិវិធញាណេ អន្តោគធត្តា វុត្តំ. អតីតំសញាណំ នាម បរេសំ បច្ចុប្បន្នភវេ យាវ បដិសន្ធិបរិយោសានំ បវត្តចិត្តារម្មណំ ញាណំ. មនោមយញាណម្បិ នាម មនោមយកាយាភិនិម្មានាទិវសប្បវត្តំ ឥទ្ធិវិធញាណំ.

១១០៦. ឥទានិ ឥមេសំ អភិញ្ញាញាណានំ អារម្មណវិនិច្ឆយេ អសម្មោហត្ថំ តំ ទស្សេតុមារភន្តោ អាហ ‘‘សត្តន្ន’’ន្តិអាទិ. ចត្តារោ អារម្មណត្តិកាតិ បរិត្តារម្មណត្តិកោ មគ្គារម្មណត្តិកោ អតីតារម្មណត្តិកោ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកោតិ ឥមេ ចត្តារោ អារម្មណត្តិកា. ឯត្ថាតិ ឥទំ បច្ចាមសនំ កិំ តិកានំ, ឧទាហុ អារម្មណានន្តិ, កិញ្ចេត្ថ – យទិ តិកានំ, តទយុត្តំ. ន ហិ តិកេសុ អភិញ្ញាញាណានិ បវត្តន្តិ. អថ អារម្មណានំ, តម្បិ អយុត្តំ. ន ហិ អញ្ញំ ឧទ្ទិសិត្វា អញ្ញស្ស បច្ចាមសនំ យុត្តន្តិ. យថា ឥច្ឆសិ, តថា ហោតុ. ភវតុ តាវ តិកានំ, ននុ វុត្តំ ‘‘តិកេសុ អភិញ្ញាញាណានិ នប្បវត្តន្តី’’តិ? នាយំ វិរោធោ តិកវោហារេន អារម្មណានំយេវ គយ្ហមានត្តា. អថ វា បន ហោតុ អារម្មណានំ, ននុ វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ ឧទ្ទិសិត្វា អញ្ញស្ស បច្ចាមសនំ អយុត្ត’’ន្តិ. អយម្បិ ន ទោសោ យថាវុត្តការណេនេវាតិ.

១១០៧-១០. បរិត្តាទីសុ សត្តសូតិ អសតិបិ វត្ថុភេទេ ភូមិកាលសន្តានភេទវសេន ភិន្នេសុ បរិត្តមហគ្គតអតីតានាគតបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន សត្តសុ បរិត្តាទិអារម្មណវិភាគេសុ. ឥទ្ធិវិធញាណស្ស មគ្គារម្មណតាយ អភាវតោ ឥធ មគ្គារម្មណត្តិកោ ន លព្ភតិ. កាយំ ចិត្តសន្និស្សិតំ កត្វា អទិស្សមានេន កាយេន គន្តុកាមោតិ សម្ពន្ធោ. ចិត្តសន្និស្សិតករណញ្ច តំ វិយ កាយស្ស អទិស្សមានសីឃគតិកតាវសេន តគ្គតិកតាបាទនំ. យថា ចិត្តំ ន ទិស្សតិ សីឃគមនញ្ច, ឯវំ កាយម្បិ អទិស្សមានំ, សីឃគមនញ្ច កត្វា យថិច្ឆិតដ្ឋានំ គន្តុកាមោតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ចិត្តវសេនាតិ មហគ្គតចិត្តវសេន បរិណាមេតីតិ បាឋសេសោ. តេនាហ ‘‘តំ មហគ្គតេ ច ចិត្តស្មិំ សមារោបេតី’’តិ. បាទកជ្ឈានញ្ហិ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ អទិស្សមានោ, សីឃគមនោ ច ហោតូ’’តិ បរិកម្មំ ករោតិ, បរិកម្មំ បន កត្វា បុន សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តថេវ បរិកម្មំ ករោន្តោ កាយំ គហេត្វា មហគ្គតេ បាទកចិត្តេ សមារោបេតិ, តគ្គតិកំ ករោតិ វិយ, អទិស្សមានំ, សីឃគមនញ្ច ករោតិ. តំ បន សីឃគមនត្ថំ អភាវិតិទ្ធិបាទានំ វិយ ទន្ធំ អប្បវត្តិត្វា កតិបយចិត្តវារេហេវ ឥច្ឆិតដ្ឋានប្បត្តិវសេន ទដ្ឋព្ពំ, ន ឯកចិត្តក្ខណេនេវ. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨) ហិ ឯត្ថ អញ្ញ-គ្គហណេនេវ រូបធម្មានំ គហិតត្តា ចិត្តក្ខណវសេន រូបប្បវត្តិ ន យុត្តា. យត្ថ យត្ថ ច ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ ច, ន ច ឥទ្ធិពលេន ធម្មានំ កេនចិ លក្ខណញ្ញថត្តំ សក្កា កាតុន្តិ. ចិត្តវសេន រូបកាយំ បាទកជ្ឈានេ សមារោបេន្តស្ស កាយមេវ អារម្មណន្តិ អាហ ‘‘កាយារម្មណតោ’’តិ, កាយេ វណ្ណារម្មណតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កាយសន្និស្សិតំ កត្វា ចិត្តន្តិ ឯត្ថ ន ចិត្តំ កាយំ វិយ ទន្ធំ ទិស្សមានំ ករោតិ, កិន្តុ ទន្ធទិស្សមានគតិករណមត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១១១២-៣. អនាគតមតីតញ្ច ករោតិ វិសយំ យទាតិ មហាធាតុនិធានេ មហាកស្សបត្ថេរាទីនំ វិយ អនាគតំ អធិដ្ឋហន្តានំ អនាគតំ អារម្មណំ ករោតិ, កាយវសេន ចិត្តបរិណាមនកាលេ តទេវ ចិរនិរុទ្ធំ បាទកជ្ឈានំ អារម្មណំ ករោន្តានំ អតីតំ អារម្មណំ ករោតិ, តទា អតីតារម្មណំ, អនាគតគោចរញ្ច ហោតិ, បច្ចុប្បន្នោ គោចរោ បច្ចុប្បន្នស្ស រូបកាយស្ស អារម្មណករណតោ. ហត្ថិអាទយោ អភិនិម្មិនន្តស្សាបិ ហិ កិញ្ចាបិ បរិកម្មំ អនាគតារម្មណំ ហោតិ, អធិដ្ឋានចិត្តំ បន បច្ចុប្បន្នារម្មណមេវ. ឧបចារារម្មណំ វិយ ហិ បដិភាគនិមិត្តំ តេន សហ បាតុភូតមេវ តស្សារម្មណំ ហោតិ.

១១១៤-៥. កាយំ …បេ… សិយាតិ អត្តនោ កាយំ ចិត្តវសេន បរិណាមនកាលេ អជ្ឈត្តស្ស កាយស្ស អារម្មណករណតោ, អត្តនោ ចិត្តំ កាយវសេន បរិណាមនកាលេ ចិត្តស្ស អារម្មណករណតោ. វា-សទ្ទេន អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន គហិតេ អត្តនោ កុមារវណ្ណាទិអភិនិម្មានកាលេ កាយស្ស អារម្មណករណតោ ច អជ្ឈត្តារម្មណំ សិយា. ពហិទ្ធា រូបទស្សនេតិ ពហិទ្ធា ហត្ថិអស្សាទិរូបទស្សនកាលេ.

១១១៦-៨. បច្ចុប្បន្នេ បរិត្តេ ចាតិ សរូបវិភាវនមេតំ. ទិព្ពសោតស្ស ហិ បច្ចុប្បន្នោវ សទ្ទោ អារម្មណំ ហោតិ, សោ ច សភាវតោ បរិត្តោវ. កុច្ឆិសទ្ទស្សាតិ កុច្ឆិយំ វាតសទ្ទស្ស. តត្ថ បាណកសទ្ទស្ស បន សវនេ ពហិទ្ធារម្មណមេវ. វសិតាបត្តស្ស អត្តនោ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទសវនេបិ អជ្ឈត្តារម្មណន្តិ វទន្តិ, តំ បន ឯកាទសភវង្គចិត្តតោ ឧបរិ ភវង្គំ បវត្តិតុមទត្វា ភវង្គតោ វុដ្ឋាយ អាវជ្ជនសមត្ថតាវសេន វសិតាបត្តស្សេវ យុជ្ជតិ. ‘‘បរស្ស ច សទ្ទស្សា’’តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ន ហិ បរស្ស កុច្ឆិសទ្ទសវនេយេវ ពហិទ្ធារម្មណំ ហោតិ, អថ ខោ បរស្ស ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទសវនេបីតិ.

១១១៩-២២. បរិត្តាទីសូតិ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអតីតានាគតបច្ចុប្បន្នពហិទ្ធារម្មណេសុ. បរិត្តានន្តិ កាមាវចរចិត្តានំ. មជ្ឈិមានន្តិ បរិត្តអប្បមាណានំ មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមសង្ខាតានំ រូបារូបាវចរចិត្តានំ. មជ្ឈេភវតា ច ទេសនាវសេន, ន សភាវវសេន. ចេតោបរិយញាណំ បរស្ស ចិត្តមេវ ជានាតិ, អវសេសក្ខន្ធត្តយំ បន ន ជានាតីតិ ឥមំ មហាអដ្ឋកថាវាទំ សន្ធាយាហ ‘‘មគ្គចិត្តស្ស ជាននេ’’តិអាទិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យស្មា ចេតោបរិយញាណំ ចិត្តមេវ ជានាតិ, តស្មា តំ មគ្គារម្មណំ ន ហោតិ, មគ្គសម្បយុត្តចិត្តជាននតោ បន បរិយាយេន មគ្គារម្មណតា អដ្ឋកថាយំ អនុញ្ញាតាតិ. បដ្ឋានេ បន –

‘‘កុសលា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៤) –

វុត្តត្តា ចត្តារោបិ ខន្ធា ចេតោបរិយញាណស្ស អារម្មណំ ហោន្តិ, តស្មា និប្បរិយាយេនេវ មគ្គារម្មណតា លព្ភតីតិ ឥទមេត្ថ សង្គហការានំ សន្និដ្ឋានំ.

១១២៣-៥. អតីតសត្តទិវសព្ភន្តរេ, អនាគតសត្តទិវសព្ភន្តរេយេវ ច បវត្តំ បរចិត្តំ ចេតោបរិយញាណំ ជានាតិ, តតោ បដ្ឋាយ បន បដិសន្ធិបរិយោសានំ, ចុតិបរិយោសានញ្ច បវត្តំ អតីតំសញាណស្ស, អនាគតំសញាណស្ស ច គោចរន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អតីតេ’’តិអាទិ. អតីតស្ស, អនាគតស្ស ច បរចិត្តស្ស ជាននំ សម្ភវតិ, បច្ចុប្បន្នស្ស បន ន សម្ភវតីតិ បុច្ឆតិ ‘‘កថញ្ច បនា’’តិអាទិ. ឥតរោ យត្ថ សម្ភវតិ, តំ ទស្សេតុំ បច្ចុប្បន្នំ តាវ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ តិធា វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. ខណសន្តតិអទ្ធតោតិ ខណបច្ចុប្បន្នំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នន្តិ ឯវំ ខណសន្តតិអទ្ធាវសេន តិធា វុត្តំ.

១១២៦. តិក្ខណសម្បត្តន្តិ ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គវសេន ខណត្តយបរិយាបន្នំ. បច្ចុប្បន្នខណាទិកន្តិ ខណ-សទ្ទាទិកំ បច្ចុប្បន្នំ ខណបច្ចុប្បន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកទ្វេសន្តតិវារបរិយាបន្នន្តិ ឯត្ថ អន្ធការេ និសីទិត្វា អាលោកដ្ឋានំ គតស្ស ន ច តាវ អារម្មណំ បាកដំ ហោតិ, យាវ បន តំ បាកដំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ បវត្តា រូបសន្តតិ, អរូបសន្តតិ វា ‘‘ឯកទ្វេសន្តតិវារា’’តិ វេទិតព្ពា. ‘‘អាលោកដ្ឋានេ វិចរិត្វា ឱវរកំ បវិដ្ឋស្សាបិ ន តាវ សហសា រូបំ បាកដំ ហោតិ, យាវ តំ បាកដំ ហោតិ, បុព្ពេវ តត្ថ និសិន្នស្ស វិយ ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា. ទូរេ ឋត្វា បន រជកាទីនំ ហត្ថវិការំ, ឃណ្ដិភេរីអាទិអាកោដនហត្ថវិការញ្ច ទិស្វា ន បន តាវ សទ្ទំ សុណាតិ, យាវ បន តំ សុណាតិ, ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៦) ឯវំ តាវ មជ្ឈិមភាណកត្ថេរា វទន្តិ.

សំយុត្តភាណកា បន ‘‘រូបសន្តតិ អរូបសន្តតីតិ ទ្វេ សន្តតិយោ វត្វា ឧទកំ អក្កមិត្វា គតស្ស យាវ តីរេ អក្កន្តឧទកលេខា ន វិប្បសីទតិ, អទ្ធានតោ អាគតស្ស យាវ កាយេ ឧសុមភាវោ ន វូបសម្មតិ, អាតបា អាគន្ត្វា គព្ភំ បវិដ្ឋស្ស យាវ អន្ធការភាវោ ន វិគច្ឆតិ, អន្តោគព្ភេ កម្មដ្ឋានំ មនសិកត្វា ទិវា វាតបានំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តស្ស យាវ អក្ខីនំ ផន្ទនភាវោ ន វូបសម្មតិ, អយំ រូបសន្តតិ នាម. ទ្វេ តយោ ជវនវារា អរូបសន្តតិ នាមាតិ វត្វា តទុភយម្បិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ នាមា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៦) ឯវំ ឯកមេវ សន្តតិវារំ វទន្តិ. តត្ថ មជ្ឈិមភាណកវាទេ ឯកច្ចស្ស សីឃម្បិ បាកដំ ហោតីតិ ឯកទ្វេសន្តតិវារាតិ ឯក-គ្គហណម្បិ កតំ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរោ បន ‘‘អតិបរិត្តសភាវឧតុអាទិសមុដ្ឋានា វា ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា’’តិបិ (វិសុទ្ធិ. មហា. ២.៤១៦) អាហ.

១១២៧-៨. ឯកព្ភវបរិច្ឆិន្នន្តិ ឯកស្មិំ ភវេ បដិសន្ធិចុតិវសេន បរិច្ឆិន្នំ ឯកភវបរិយាបន្នំ ធម្មជាតំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យោ ចាវុសោ មនោ, យេ ច ធម្មា, ឧភយមេតំ បច្ចុប្បន្នំ, តស្មិំ ចេ បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគបដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ, សន្តតិបច្ចុប្បន្នញ្ចេត្ថ អភិធម្មដ្ឋកថាសុ អាគតំ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ សុត្តេ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ.

១១២៩-៣០. យថា ចាតិអាទិ ឯត្ថ តេសំ ឱបម្មទស្សនំ. ឯកបុប្ផំ អត្តនោ វណ្ដេន ឯកស្ស វណ្ដំ វិជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ. មហាជនស្សាបិ…បេ… វិជ្ឈតីតិ ‘‘អតីតំ ចិត្តំ, អនាគតំ ចិត្តំ, ឥមស្ស ចិត្តំ, អសុកស្ស ចិត្ត’’ន្តិ ឯវំ វិភាគំ អកត្វា បរស្ស ចិត្តំ ជានាមិច្ចេវ រាសិវសេន មហាជនស្ស ចិត្តេ អាវជ្ជិតេ ឯកស្ស ចិត្តំ ឯកេន ចិត្តេន ឧប្បាទក្ខណេ វា ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា ឯកន្តេន បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ.

១១៣១-២. តំ បន តេសំ វចនំ អយុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យេនាវជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. វស្សសហស្សម្បិ ហិ ឯវំ អាវជ្ជយតោ អាវជ្ជនជវនានំ ឯកស្មិំ អារម្មណេ ឋានំ នត្ថិ, អភិញ្ញាចិត្តញ្ច សចេ ខណបច្ចុប្បន្នំ ជានាតិ, អាវជ្ជនេន សហ ឯការម្មណេ វត្តមានមេវ ជានាតិ, នោ អញ្ញថា, តស្មា តេសំ អាវជ្ជនជវនានំ ទ្វិន្នំ សហ ឯកស្មិំ អារម្មណេ អដ្ឋានាភាវតោ តំ ន យុជ្ជតិ. ភវតុ តាវ កោ ឯត្ថ ទោសោតិ ចេ អាហ ‘‘អាវជ្ជនជវនាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ មគ្គផលវីថិតោ អញ្ញំ អនិដ្ឋដ្ឋានំ. មគ្គផលវីថិយញ្ហិ អាវជ្ជនាទីនំ សង្ខារារម្មណត្តា, គោត្រភុអាទីនញ្ច និព្ពានារម្មណត្តា នានារម្មណតា ឥដ្ឋា, អញ្ញត្ថ បន អនិដ្ឋា, តស្មា អនិដ្ឋេ ឋានេ ជវនាវជ្ជនានំ នានារម្មណតាបត្តិទោសោ អយុត្តោតិ តំ តេសំ វចនំ អយុត្តន្តិ បកាសិតំ អដ្ឋកថាសូតិ អធិប្បាយោ.

១១៣៣-៤. យទិ ឯវំ, កថំ ចេតោបរិយញាណំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. យស្មា ឯវំ អយុត្តន្តិ បកាសិតំ, តស្មា. ជវនវារតោតិ ឯកជវនវារវសេន. ឥទំ បន ខណបច្ចុប្បន្នានន្តរំ លហុកំ កត្វា បច្ចុប្បន្នទស្សនត្ថំ វុត្តំ, យំ បន វត្តមានជវនវីថិតោ អតីតានាគតវសេន ទ្វិតិជវនវីថិបរិមាណកាលេ បវត្តំ បរចិត្តំ, តំ សព្ពម្បិ ‘‘សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ នាមា’’តិ អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៦) វុត្តំ, តស្មា ជវនវារតោតិ ទ្វិតិជវនវារវសេន ទីបេតព្ពំ, ន សកលេន បច្ចុប្បន្នទ្ធុនាតិ អធិប្បាយោ. និទ្ទិដ្ឋំ សំយុត្តដ្ឋកថាយំ. តត្រាយំ ទីបនាតិអាទិ ជវនវារស្ស អទ្ធាបច្ចុប្បន្នភាវទីបនមុខេន ឥទ្ធិចិត្តស្ស បវត្តិអាការទីបនំ.

១១៣៩-៤១. សន្តតិបច្ចុប្បន្នម្បិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេនេវ សង្គហេត្វា អាហ ‘‘អទ្ធាវសា…បេ… បនា’’តិ. អានន្ទាចរិយោ បនេត្ថ អភិធម្មមាតិកាយ អាគតស្ស បច្ចុប្បន្នបទស្ស អទ្ធាសន្តតិបច្ចុប្បន្នបទត្ថតា ន កត្ថចិ បាឡិយំ វុត្តា, តស្មា ចិត្តសាមញ្ញេន ចិត្តំ អាវជ្ជយមានំ អភិមុខីភូតំ វិជ្ជមានចិត្តំ អាវជ្ជេតិ, បរិកម្មានិ ច តំ តំ វិជ្ជមានចិត្តំ ចិត្តសាមញ្ញេនេវ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តជាននបរិកម្មានិ ហុត្វា បវត្តន្តិ. ចេតោបរិយញាណំ បន វិជ្ជមានចិត្តំ បដិវិជ្ឈន្តំ តេន សហ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថ យស្មា សន្តានគ្គហណតោ ឯកត្តវសេន អាវជ្ជនាទីនិ ចិត្តន្តេវ បវត្តានិ, តញ្ច ចិត្តមេវ, យំ ចេតោបរិយញាណេន វិភាវិតំ, តស្មា សមានាការប្បវត្តិតោ ន អនិដ្ឋេ ឋានេ នានារម្មណតា ហោតីតិ ខណបច្ចុប្បន្នវសេនេវ ឥមស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណតំ ឥច្ឆតិ. ឥតរានីតិ អាវជ្ជនបរិកម្មចិត្តានិ. ចក្ខុទ្វារេ វិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ.

១១៤៣-៧. បរិត្តាទីសុ អដ្ឋសូតិ ចេតោបរិយញាណស្ស វុត្តេសុ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហិត្វា នវត្តព្ពារម្មណញ្ច បក្ខិបិត្វា អដ្ឋសុ បរិត្តាទីសុ. អតីតេ…បេ… ផលម្បិ វាតិ ឯត្ថ អត្តនាតិ និទស្សនមត្តំ. បរេហិបិ ភាវិតមគ្គំ, សច្ឆិកតផលញ្ច បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន សមនុស្សរតិ. វា-សទ្ទេន វា អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន អត្តនា ភាវិតំ មគ្គំ, ផលម្បិ វា បរេហិ ភាវិតំ មគ្គំ, ផលម្បិ វាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. តថា ច វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្តនា, បរេហិ ភាវិតមគ្គំ, សច្ឆិកតផលញ្ច អនុស្សរណកាលេ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១៧). ឯវ-ការំ បន បទបូរណមត្តមេវ. ផលម្បិ វាតិ ឯត្ថ ‘‘ភាវិត’’ន្តិ ន សម្ពន្ធិតព្ពំ. ន ហិ ផលំ ភាវេតព្ពំ ហោតិ, អថ ខោ សច្ឆិកាតព្ពមេវាតិ. សមនុស្សរតោ មគ្គន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘អត្តនា, បរេហិ វា ភាវិត’’ន្តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯកន្តតោតិ និយមតោ.

១១៤៨-៥០. ននុ ច ចេតោបរិយញាណយថាកម្មូបគញាណានិបិ អតីតារម្មណានេវ, កិំ បន តេសំ, ឥមស្ស ច អារម្មណេ នានាករណន្តិ អាហ ‘‘ចេតោបរិយញាណម្បី’’តិអាទិ. កិញ្ចាបីតិ អយំ និបាតសមុទាយោ, ឯកោ វា និបាតោ វិសេសានភិធាននិមិត្តេ ឧបគមនេ ទដ្ឋព្ពោ. អថ ខោតិ វិសេសាភិធានសមារម្ភេ. ចិត្តមេវាតិ ឥទំ បុព្ពេ វិចារិតមេវ. អតីតេ ចេតនាមត្តន្តិ ឥទម្បិ បុព្ពេ វិយ មហាអដ្ឋកថាវាទំ សន្ធាយេវ វុត្តំ. តត្ថ ហិ យថាកម្មូបគញាណស្ស ចេតនាមត្តមេវ អារម្មណំ ហោតិ, ន ចិត្តំ, នាបិ ឥតរេ ធម្មា, យតោ តំ យថាកម្មូបគន្តិ វុច្ចតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន យថាកម្មូបគញាណំ អតីតចេតនាមត្តមេវ អារម្មណំ ករោតីតិ វុត្តំ, ហេដ្ឋា ទស្សិតបាឡិវសេន សព្ពេ ចត្តារោបិ ខន្ធា យថាកម្មូបគញាណស្ស អារម្មណន្តិ សង្គហការានំ សន្និដ្ឋានំ. នត្ថិ កិញ្ចិ អគោចរន្តិ កិញ្ចិ ខន្ធំ វា ខន្ធបដិពទ្ធំ នាមគោត្តាទិំ វា អគោចរំ នាម នត្ថិ. តញ្ហិ អតីតក្ខន្ធខន្ធបដិពទ្ធេសុ ធម្មេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសមានគតិកមេវាតិ អធិប្បាយោ.

១១៥១-២. អត្តក្ខន្ធានុស្សរណេតិ អត្តនោ ខន្ធានុស្សរណកាលេ. សរណេ…បេ… គោចរន្តិ ‘‘អតីតេ វិបស្សី ភគវា អហោសិ, តស្ស មាតា ពន្ធុមតី, បិតា ពន្ធុមា’’តិអាទិនា នយេន នាមគោត្តាទិំ, បថវីនិមិត្តាទិញ្ច អនុស្សរណកាលេ នវត្តព្ពារម្មណំ ហោតិ. នវត្តព្ពគោចរន្តិ ហិ បរិត្តារម្មណអតីតារម្មណត្តិកវសេន វុត្តំ, អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកវសេន បន អាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈានស្ស អារម្មណភូតធម្មារម្មណកាលេ នវត្តព្ពារម្មណំ ហោតិ, អវសេសបញ្ញត្តារម្មណកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ ហោតិ. នាមគោត្តន្តិ ចេត្ថ ខន្ធបដិពទ្ធោ សម្មុតិសិទ្ធោ ព្យញ្ជនត្ថោ, ន ព្យញ្ជនំ. ព្យញ្ជនញ្ហិ សទ្ទាយតនសង្គហិតត្តា បរិត្តំ ហោតិ. យថាហ ‘‘និរុត្តិបដិសម្ភិទា បរិត្តារម្មណា’’តិ (វិភ. ៧៤៩).

១១៥៤. ទិព្ពសោតសមន្តិ យស្មា បច្ចុប្បន្នំ, បរិត្តញ្ច រូបំ អារម្មណំ ករោតិ, តស្មា បច្ចុប្បន្នារម្មណំ, បរិត្តារម្មណញ្ច ហោតិ, អត្តនោ កុច្ឆិគតរូបទស្សនេ, បរស្ស ហទយនិស្សិតលោហិតទស្សនាទីសុ ច អជ្ឈត្តារម្មណំ, ពហិទ្ធារម្មណញ្ច ហោតិ.

១១៥៥-៦. បរិត្តាទីសុ អដ្ឋសូតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស វុត្តេសុ អតីតារម្មណំ វជ្ជេត្វា អនាគតារម្មណំ បក្ខិបិត្វា អដ្ឋសុ. និព្ពត្តិស្សតិ…បេ… បជានតោតិ ឥមិនា និព្ពត្តក្ខន្ធជាននមាហ. អនាគតំសញាណស្ស អនាគតមគោចរំ នត្ថិ. តម្បិ ហិ អនាគតក្ខន្ធខន្ធបដិពទ្ធេសុ ធម្មេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសមានគតិកមេវ.

១១៦៣. ជាននេ នាមគោត្តស្សាតិ ‘‘អនាគតេ មេត្តេយ្យោ នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សុព្រហ្មា នាម បិតា ភវិស្សតិ, ព្រហ្មវតី នាម មាតា’’តិអាទិនា នយេន នាមគោត្តាទិជាននកាលេ.

១១៦៤-៥. បរិត្តាទីសុ បញ្ចសូតិ បរិត្តមហគ្គតអតីតអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន បញ្ចសុ. កាមកម្មស្សាតិ កាមាវចរកម្មស្ស.

១១៦៩. វិវិធត្ថវណ្ណបទន្តិ នានប្បការអត្ថបទេហិ, ព្យញ្ជនបទេហិ ច សម្បន្នំ. មធុរត្ថមតិនីហរន្តិ មធុរត្ថំ អតិនីហរញ្ចាតិ បទច្ឆេទោ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

អភិញ្ញារម្មណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.