១៨. អដ្ឋារសមោ បរិច្ឆេទោ

ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៧០-២. ឥទានិ យស្មា ឯវំ អភិញ្ញាវសេន អធិគតានិសំសាយ ថិរតរាយ សមាធិភាវនាយ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា បញ្ញា ភាវេតព្ពា ហោតិ. ឯវញ្ហិ សា សព្ពាការេន ថិរតរា សិខប្បត្តា ច ហោតិ, តស្មា តស្សា ភាវនានយវិភាវនត្ថមារភន្តោ អាហ ‘‘សមាធិំ បនា’’តិអាទិ. កា បញ្ញាតិ សរូបបុច្ឆា. កោ ចត្ថោតិ ឥមិស្សា កោ អត្ថោ. បញ្ញាតិ បទំ កំ អភិធេយ្យត្ថំ និស្សាយ វត្តតីតិ អធិប្បាយោ.

១១៧៣-៤. បញ្ញា វិបស្សនាបញ្ញាតិ ឥធាធិប្បេតមេវ បញ្ញំ ទស្សេតិ, អញ្ញត្ថ បន ពហុវិធោ បញ្ញាបភេទោ ហោតិ. បុញ្ញចិត្តសមាយុតាតិ កុសលចិត្តសម្បយុត្តា. ឯត្ថ ច បុញ្ញ-គ្គហណេន ទុវិធម្បិ អព្យាកតំ និវត្តេតិ, តថា ‘‘អត្ថិ សំកិលិដ្ឋា’’តិ ឯវំ បវត្តំ មិច្ឆាវាទំ បដិសេធេតិ. វិបស្សនា-គ្គហណេន កម្មស្សកតាទិវសប្បវត្តំ សេសកុសលបញ្ញំ. ជាននា វា បការតោតិ វុត្តេ ‘‘កិមិទំ បការតោ ជាននំ នាមា’’តិ អនុយោគំ មនសិ និធាយ សញ្ជាននវិជាននាការវិសិដ្ឋំ នានប្បការតោ ជាននន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញានំ, កោ វិសេសោ កិមន្តរ’’ន្តិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនមាហ ‘‘សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា. ជាននត្តេ សមេបិ ចាតិ វិសយវិជាននាការេ សមានេបិ.

១១៧៥. សញ្ជាននមត្តំវាតិ ‘‘នីលបីត’’ន្តិអាទិកំ អារម្មណេ វិជ្ជមានំ, អវិជ្ជមានំ វា សញ្ញានិមិត្តំ កត្វា ជាននំ. តថា ហេសា បុន សញ្ជាននបច្ចយករណរសា. មត្ត-សទ្ទេន វិសេសនិវត្តិអត្ថេន វិជាននប្បជាននាការេ និវត្តេតិ, ឯវ-ការេន កទាចិបិ ឥមិស្សា តេ វិសេសា ន សន្តិយេវាតិ អវធារេតិ. តេនាហ ‘‘លក្ខណប្បដិវេធ’’ន្តិអាទិ. ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ លក្ខណបដិវេធំ កាតុំ នេវ សក្កោតិ, វិញ្ញាណកិច្ចម្បិ កាតុំ ន សក្កោតិ, សញ្ញា កុតោ បញ្ញាកិច្ចំ ករេយ្យាតិ លក្ខណបដិវេធំ កាតុំ ន សក្កោតិច្ចេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘មគ្គំ បាបេតុំ ន សក្កោតី’’តិ.

១១៧៦. វិញ្ញាណំ បន អារម្មណេ បវត្តមានំ ន តត្ថ សញ្ញា វិយ នីលបីតាទិកស្ស សញ្ជាននវសេនេវ បវត្តតិ, អថ ខោ តំ តត្ថ អនិច្ចតាទិវិសេសំ, អញ្ញញ្ច តាទិសំ វិសេសំ ជានន្តមេវ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណំ បនា’’តិអាទិ. កថំ បន វិញ្ញាណំ លក្ខណបដិវេធំ ករោតីតិ? បញ្ញាយ ទស្សិតមគ្គេន. លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ហិ អនេកវារំ លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា បវត្តមានាយ បគុណភាវតោ បរិចយវសេន ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ វិបស្សនា សម្ភវតិ, យថា តំ បគុណស្ស គន្ថស្ស សជ្ឈាយនេ ញាយាគតាបិ វារា ន វិញ្ញាយន្តិ. លក្ខណំ បដិវិជ្ឈិតុន្តិ ច លក្ខណានំ អារម្មណករណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បដិវិជ្ឈនំ.

១១៧៧. ឧស្សក្កិត្វាតិ ២២០ ឧទយព្ពយាទិញាណបដិបាដិយា អារភិត្វា មគ្គំ បាបេតុមេវ តំ វិញ្ញាណំ ន សក្កោតិ អសម្ពោធសភាវត្តា. វុត្តនយន្តិ វិញ្ញាណេ វុត្តនយំ. សា ហិ អារម្មណញ្ច ជានាតិ, លក្ខណញ្ច បដិវិជ្ឈតិ. អត្តនោ បន អនញ្ញសាធារណេន អានុភាវេន មគ្គំ បាបេតុញ្ច សក្កោតិ. ពាលគាមិកហេរញ្ញិកានំ កហាបណជាននមិវ ច នេសំ អារម្មណជាននំ វេទិតព្ពំ. យថា ហិ ហេរញ្ញិកផលកេ ឋបិតំ កហាបណរាសិំ ឯកោ អសញ្ជាតវោហារពុទ្ធិ ពាលទារកោ, ឯកោ គាមិកបុរិសោ, ឯកោ ហេរញ្ញិកោតិ តីសុ ជនេសុ បស្សមានេសុ ពាលទារកោ កហាបណានំ ចិត្តវិចិត្តទីឃរស្សចតុរស្សបរិមណ្ឌលភាវមត្តមេវ ជានាតិ, ‘‘ឥទំ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគាវហំ រតនសម្មត’’ន្តិ ន ជានាតិ. គាមិកបុរិសោ តទុភយំ ជានាតិ, ‘‘អយំ ឆេកោ មហាសារោ, អយំ កូដោ, អយំ អឌ្ឍសារោ, អយំ បាទសារោ’’តិអាទិកំ បន វិភាគំ ន ជានាតិ. ហេរញ្ញិកោ សព្ពេបិ តេ បការេ ជានាតិ, ជានន្តោ ច ឱលោកេត្វាបិ ជានាតិ, អាកោដិតសទ្ទំ សុត្វាបិ ជានាតិ, គន្ធំ ឃាយិត្វាបិ រសំ សាយិត្វាបិ ហត្ថេន ធារយិត្វាបិ ‘‘អសុកស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា នគរេ វា បព្ពតេ វា នទីតីរេ វា កតោ’’តិបិ ‘‘អសុកអាចរិយេន កតោ’’តិបិ ជានាតិ. តត្ថ សញ្ញា អសញ្ជាតវោហារពុទ្ធិនោ ពាលទារកស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ វិភាគំ អកត្វា បិណ្ឌវសេនេវ អារម្មណំ គណ្ហាតិ នីលាទិវសេន អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានាការគ្គហណតោ, វិញ្ញាណំ គាមិកបុរិសស្ស កហាបណទស្សនមិវ ឯកច្ចវិសេសគ្គហណសមត្ថតាយ, បញ្ញា អនវសេសគ្គហណសមត្ថតាយ ហេរញ្ញិកស្ស កហាបណទស្សនមិវ ទដ្ឋព្ពាតិ.

១១៧៨-៨០. សភាវបដិវេធនន្តិ សកោ ភាវោ, សមានោ វា ភាវោ សភាវោ, តស្ស បដិវេធនំ ញាតបរិញ្ញាតីរណបរិញ្ញាវសេន សភាវសាមញ្ញលក្ខណបដិវេធនំ. ឃដបដាទិបដិច្ឆាទកស្ស ពាហិរន្ធការស្ស ទីបាលោកោ វិយ យថាវុត្តធម្មសភាវបដិច្ឆាទកស្ស វិទ្ធំសនរសា. ឧប្បជ្ជមានោយេវ ហិ ញាណាលោកោ ហទយន្ធការំ វិធមេន្តោ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘សម្មោហនន្ធការស្ស, វិទ្ធំសនរសា មតា’’តិ. តតោយេវ សព្ពធម្មេសុ អសម្មុយ្ហនាការេន បច្ចុបតិដ្ឋតិ, ការណភូតា វា សយំ ផលភូតំ អសម្មោហំ បច្ចុបតិដ្ឋាបេតីតិ អាហ ‘‘អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. វិបស្សនាបញ្ញាយ ឥធាធិប្បេតត្តា សមាធិ តស្សា បទដ្ឋានំ. តថា ហិ ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩; ៥.១០៧១; អ. និ. ១១.២) សុត្តបទន្តិ អាហ ‘‘សមាធាសន្នការណា’’តិ.

១១៨១-២. ធម្មសភាវបដិវេធោ នាម បញ្ញាយ អាវេណិកោ សភាវោ, ន តេនស្សា កោចិ វិភាគោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘លក្ខណេនេកធា វុត្តា’’តិ. លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ វុច្ចតិ វដ្ដំ, តប្បរិយាបន្នតាយ លោកេ និយុត្តា, តត្ថ វា វិទិតាតិ លោកិកា. តត្ថ អបរិយាបន្នត្តា អលោកិកា. កតមា បនេត្ថ លោកិយា, កតមា លោកុត្តរា ចាតិ អាហ ‘‘លោកិយេនា’’តិអាទិ. លោកិយកុសលចិត្តុប្បាទេសុ មគ្គសម្បយុត្តា លោកិយេន មគ្គេន យុត្តា. វិសេសតោ បន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទិវិសុទ្ធិចតុក្កសង្គហិតមគ្គសំយុត្តា សមុទាយេ បវត្តា បញ្ញា តទេកទេសេសុបិ បវត្តតីតិ មគ្គ-គ្គហណំ កតំ, បច្ចេកម្បិ វា សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ មគ្គសមញ្ញាតិ កត្វា. លោកតោ ឧត្តរា ឧត្តិណ្ណាតិ លោកុត្តរា. លោកុត្តរាបិ ហិ មគ្គសម្បយុត្តា ភាវេតព្ពា, វិបស្សនាបរិយោសានេ លព្ភតេវាតិ លោកុត្តរ-គ្គហណំ ន វិរុជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘លោកុត្តរេនា’’តិអាទិ. សុតមយាទិតោតិអាទិគ្គហណេន ភាវនាមយំ សង្គណ្ហាតិ.

១១៨៣-៥. អត្តនោវ ចិន្តាយាតិ តស្ស តស្ស អនវជ្ជស្ស អត្ថស្ស សាធនេ បរោបទេសេន វិនា អត្តនោ ឧបាយចិន្តាវសេនេវ. ភូរិបញ្ញេនាតិ មហាបញ្ញេន, បត្ថដតាយ បថវីសមានបញ្ញេន វាតិ អត្ថោ. បរតោ បន សុត្វានាតិ បរតោ ឧបទេសំ សុត្វា. សុតេនេវ ច និប្ផន្នាតិ អន្តោគតហេត្វត្ថមិទំ វិសេសនំ, សុតេនេវ និប្ផន្នត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘និប្ផន្នត្តា សុតេន វា’’តិ វា បាឋោ. យថា វាបិ តថា វាតិ បរតោ សុត្វា វា អសុត្វា វា. អប្បនាបត្តាតិ ឥទំ សិខាបត្តំ ភាវនាមយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន បន អប្បនាបត្តាវ ភាវនាមយាតិ. តិស្សោបិ បនេតា បញ្ញា បាឡិវសេន ឯវំ វេទិតព្ពា –

‘‘តត្ថ កតមា ចិន្តាមយា បញ្ញា? យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា សិប្បាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា វិជ្ជាឋានេសុ កម្មស្សកតំ វា សច្ចានុលោមិកំ វា រូបំ អនិច្ចន្តិ វា, វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារា, វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា, យំ ឯវរូបំ អនុលោមិកំ ខន្តិំ ទិដ្ឋិំ រុចិំ មុទិំ បេក្ខំ ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិំ បរតោ អសុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ ចិន្តាមយា បញ្ញា. តត្ថ កតមា សុតមយា បញ្ញា…បេ… សុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ សុតមយា បញ្ញា. សព្ពាបិ សមាបន្នស្ស បញ្ញា ភាវនាមយា បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៦៨).

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ កម្មាយតនាទិវសេន ចិន្តាមយសុតមយបញ្ញា មហគ្គតលោកុត្តរវសេន ភាវនាមយបញ្ញា ច វុត្តា, ឥធ បន អន្តិមភវិកានំ ទ្វិន្នំ ពោធិសត្តានមេវ លព្ភមានា ចិន្តាមយភូតា សច្ចានុលោមិកា បញ្ញា, បូរិតបារមីនំ អវសេសមហាបញ្ញានំ លព្ភមានា សុតមយា សច្ចានុលោមិកា បញ្ញា, លោកុត្តរប្បនាបត្តាបិ ភាវនាមយបញ្ញាវ អធិប្បេតា.

១១៨៦. បដិសម្ភិទាចតុក្កស្សាតិ អត្ថធម្មនិរុត្តិបដិភានសង្ខាតស្ស បដិសម្ភិទាចតុក្កស្ស វសេន. ននុ ចេត្ថ វិបស្សនាបញ្ញា អធិប្បេតា, កស្មា បដិសម្ភិទា អាហដាតិ? វិបស្សកានំ ញាណបាដវត្ថំ បញ្ញាប្បភេទេ និទ្ទិសិយមានេ បដិសម្ភិទាបញ្ញាបិ វត្តុកាមតាយ, បដិសម្ភិទាបញ្ញាយ វា វិបស្សនាផលភូតត្តា លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាធិការេ វា លោកុត្តរបញ្ញាយ សហ បាបុណិតព្ពំ បដិសម្ភិទាបញ្ញម្បិ វត្តុកាមតាយ ឥធេវ វុត្តាតិ. អត្ថធម្មនិរុត្តីសុ ញាណន្តិ ‘‘អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ធម្មេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨) ឯវមាគតំ អត្ថាទីសុ តីសុ បភេទគតំ ញាណត្តយំ. តីសុបីតិ យថាវុត្តេសុ តីសុបិ បដិសម្ភិទាញាណេសុ គោចរកិច្ចលក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានភូមិអាទិវសេន តេ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានីតិ ឯវំ បភេទគតំ ញាណំ, បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណវសេន វា តីសុ ញាណេសុ ញាណំ. បដិសម្ភិទារម្មណម្បិ ហិ បដិភានបដិសម្ភិទា ហោតិ. តេនេវ ច សុត្តន្តភាជនីយបាឡិយំ ‘‘ញាណេសុ ញាណ’’ន្តិ, អដ្ឋកថាយ ច ‘‘សព្ពត្ថកញាណំ អារម្មណំ កត្វា ញាណំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បភេទគតំ ញាណ’’ន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨) អវិសេសេន វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា មហគ្គតបដិសម្ភិទាញាណស្ស អភាវេបិ និរុត្តិបដិសម្ភិទា បរិត្តារម្មណា, តិស្សោ បដិសម្ភិទា សិយា បរិត្តារម្មណា, សិយា មហគ្គតារម្មណា, សិយា អប្បមាណារម្មណាតិ បដិភានបដិសម្ភិទាយ មហគ្គតារម្មណតាបិ បញ្ហាបុច្ឆកបាឡិយំ វុត្តា.

អភិធម្មភាជនីយេ បន –

‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា, យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ. យេ វា បន តស្មិំ សមយេ អញ្ញេបិ អត្ថិ អរូបិនោ ធម្មា, ឥមេ ធម្មា កុសលា. តេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. យាយ និរុត្តិយា តេសំ ធម្មានំ បញ្ញត្តិ ហោតិ, តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. យេន ញាណេន តានិ ញាណានិ ជានាតិ ‘ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានី’តិ, តេសុ ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២៥) –

ចិត្តុប្បាទក្កមេន ទេសនាយ បវត្តត្តា សាវសេសោ បាឋោ កតោ. ចិត្តុប្បាទសង្គហិតេ អត្ថេ អសេសេត្វា ទេសនា ហិ អភិធម្មភាជនីយេ បវត្តា, ន សព្ពញេយ្យេតិ យថាទស្សិតវិសយវចនវសេន ‘‘យេន ញាណេន តានិ ញាណានិ ជានាតី’’តិ វុត្តំ, ន តំ អញ្ញារម្មណតំ បដិសេធេតិ ទេសនាយ អតប្បរភាវតោ. ឯវញ្ច កត្វា តត្ថ និព្ពានេ, អនាគតេបិ អត្ថបដិសម្ភិទា សិយា ន វត្តព្ពា អតីតារម្មណាតិបិ អនាគតារម្មណាតិបិ បច្ចុប្បន្នារម្មណាតិបីតិ អត្ថបដិសម្ភិទាយ និព្ពានារម្មណតា វុត្តា. ឯត្ថ ច អត្ថោតិ សង្ខេបតោ ហេតុផលស្សេតំ អធិវចនំ. ហេតុផលញ្ហិ យស្មា ហេតុអនុសារេន អរីយតិ អធិគមីយតិ សម្បាបុណីយតិ, តស្មា អត្ថោតិ វុច្ចតិ. ធម្មោតិបិ សង្ខេបតោ បច្ចយស្សេតំ អធិវចនំ. សោ ហិ យស្មា តំ តំ ទហតិ បវត្តេតិ, សម្បាបុណិតុំ វា ធារេតិ, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ. និរុត្តីតិ សត្តានំ មូលភាសាភូតា មាគធិកភាសា, យាយ ពុទ្ធានំ ទេសនា ហោតិ. បដិភានន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ ញាណត្តយមេវ. វុត្តញ្ហេតំ អភិធម្មេ ‘‘ទុក្ខេ ញាណំ…បេ… តស្ស វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិអាទិ.

១១៨៧. យស្មា បនាយំ សង្ខេបត្ថោវ, បភេទវសេន ច វុច្ចមានោ បាកដោ ហោតិ, តស្មា តំ សង្គហេត្វា បភេទតោវ អត្ថាទិកេ ទស្សេតុំ ‘‘យំ កិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្ន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. យំ កិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្នន្តិ យំ កិញ្ចិ ហេតាទិបច្ចយតោ សមុប្បន្នំ. តំ បន ‘‘ឥទំ ឥតោ និព្ពត្ត’’ន្តិ ឯវំ ហេតុអនុសារេន វិញ្ញាយមានមេវ ឥធ អធិប្បេតំ, តថា កុសលាកុសលផលភូតា វិបាកា អព្យាបារសន្តិវសេន វិញ្ញាយមានា, សេសា អព្យាបារភូតា កិរិយា ធម្មា អវិបាកសន្តិវសេន, អសង្ខតំ និស្សរណភូតោ និរោធោ និព្ពុតិសន្តិវសេន, ពុទ្ធវចនត្ថភូតោ ខន្ធាទិបរមត្ថធម្មោ ឥមាយ អយំ ទីបិតោតិ ឯវំ បាឡិអនុសារេន វិញ្ញាយមានោវ អត្ថសមញ្ញំ លភតីតិ អាហ ‘‘យំ កិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្ន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ហេតុផលំ, ភាសិតត្ថោ ច សកសកហេតុបដិពទ្ធោ, ភាសិតបដិពទ្ធោ ច វិញ្ញាយតីតិ បរិយាយតោ, សេសំ សកសកភាវវសេនេវ វិញ្ញាយតីតិ និប្បរិយាយតោវ អត្ថោ នាម. តត្ថ បរិយាយត្ថោ សុត្តន្តភាជនីយវសេន វុត្តោ, និប្បរិយាយត្ថោ អភិធម្មភាជនីយវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ភាសិតន្តិ បាឡិធម្មមាហ. សេសំ អត្ថបញ្ចកេសុ វុត្តនយេន យថារហំ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ ច និព្ពានំ បត្តព្ពោ អត្ថោ, ភាសិតត្ថោ ញាបេតព្ពោ អត្ថោ, ឥតរោ និព្ពត្តេតព្ពោ អត្ថោតិ តិវិធោ ហោតិ អត្ថោ. មគ្គោ សម្បាបកោ ហេតុ, ភាសិតំ ញាបកោ ហេតុ, ឥតរំ និព្ពត្តកោ ហេតូតិ ឯវំ តិវិធោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិរិយាធម្មានញ្ចេត្ថ អវិបាកតាយ ធម្មភាវោ ន វុត្តោ. យទិ ឯវំ វិបាកា ន ហោន្តីតិ អត្ថភាវោ ន វត្តព្ពោ? ន, បច្ចយុប្បន្នភាវតោ. ឯវំ សតិ កុសលាកុសលានម្បិ បច្ចយុប្បន្នត្តា អត្ថភាវោ អាបជ្ជតិ? នាយំ ទោសោ អប្បដិសិទ្ធត្តា. វិបាកស្ស បន បធានហេតុតាយ បាកដភាវតោ ធម្មភាវោ ឯវ តេសំ វុត្តោ, កិរិយានំ បច្ចយភាវា ធម្មភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាយំ ទោសោ អប្បដិសិទ្ធត្តា. កម្មផលសម្ពន្ធស្ស បន ហេតុភាវាភាវតោ ធម្មភាវោ ន យុត្តោតិ. អបិច ‘‘អយំ ឥមស្ស បច្ចយោ, អយំ បច្ចយុប្បន្នោ’’តិ ឯវំ ភេទមកត្វា កេវលំ កុសលាកុសលេ វិបាកកិរិយធម្មេ ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស ធម្មត្ថបដិសម្ភិទា ន ហោន្តីតិ តេសំ អត្ថធម្មតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១១៨៩. សភាវនិរុត្តីតិ អវិបរីតនិរុត្តិ, អវិបរីតនិរុត្តីតិ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស ពោធនេ សព្ពកាលំ បដិនិយតសម្ពន្ធោ អព្យភិចារវោហារោ មាគធភាសាតិ វុត្តំ ហោតិ. សា ហិ សព្ពកាលំ បដិនិយតសម្ពន្ធោ, ឥតរា ភាសា បន កាលន្តរេន បរិវត្តន្តិ. អត្ថតោ បនេសា នាមបញ្ញត្តីតិ អាចរិយា. យថាហុ –

‘‘និរុត្តិ មាគធា ភាសា, អត្ថតោ នាមសម្មុតី’’តិ.

អបរេ បន – យទិ សភាវនិរុត្តិ បញ្ញត្តិសភាវា, ឯវំ សតិ បញ្ញត្តិ អភិលបិតព្ពា, ន វចនន្តិ អាបជ្ជតិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា’’តិ ឥទំ ន សក្កា វត្តុំ, អភិលបិតព្ពោតិ អភិលាបោ. ន ហិ វចនតោ អញ្ញំ អភិលបិតព្ពំ ឧច្ចារេតព្ពំ អត្ថិ, អថ ផស្សាទិវចនេហិ ពោធេតព្ពំ អភិលបិតព្ពំ, ឯវញ្ច សតិ អត្ថធម្មានម្បិ ពោធេតព្ពត្តា តេសម្បិ និរុត្តិភាវោ អាបជ្ជតិ, អបិច អដ្ឋកថាយំ ‘‘ផស្សោតិ ច សភាវនិរុត្តិ, ផស្សា ផស្សន្តិ ន សភាវនិរុត្តី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨) វចនតោ វិញ្ញត្តិវិការសហិតោ សទ្ទោ និរុត្តីតិ ទស្សិតមេវ, ‘‘តំ សភាវនិរុត្តិសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា, ឯវមយំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណា នាម ជាតា, ន បញ្ញត្តិអារម្មណា’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨) វុត្តត្តា និរុត្តិសទ្ទារម្មណាយ សោតវិញ្ញាណវីថិយា បរតោ មនោទ្វារេ និរុត្តិបដិសម្ភិទា បវត្តតិ, ឯវញ្ច កត្វា ‘‘និរុត្តិបដិសម្ភិទា បរិត្តារម្មណា’’តិ វចនំ ឧបបន្នំ ហោតីតិ វទន្តិ. អាចរិយជោតិបាលត្ថេរាទយោ បនាហុ – ‘‘និរុត្តិបដិសម្ភិទា បច្ចុប្បន្នារម្មណា’’តិ វចនំ បច្ចុប្បន្នំ សទ្ទំ គហេត្វា បច្ឆាជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯវញ្ច សតិ អញ្ញស្មិំ បច្ចុប្បន្នារម្មណេ អញ្ញំ បច្ចុប្បន្នារម្មណន្តិ វុត្តន្តិ អាបជ្ជតិ, យថា បន ទិព្ពសោតញាណំ មនុស្សាទិសទ្ទភេទនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ តំតំសទ្ទវិភាវកំ, ឯវំ សភាវាសភាវនិរុត្តិនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ បច្ចុប្បន្នសភាវនិរុត្តិសទ្ទារម្មណំ តំវិភាវកំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ វុច្ចមានេ ន កោចិ បាឡិវិរោធោ, តំ សភាវនិរុត្តិសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្សាតិ ច បច្ចុប្បន្នសទ្ទារម្មណបច្ចវេក្ខណំ បវត្តេន្តស្សាតិ ន ន សក្កា វត្តុំ. តម្បិ ហិ ញាណំ សភាវនិរុត្តិំ វិភាវេន្តមេវ តំតំសទ្ទបច្ចវេក្ខណានន្តរំ តំតំបភេទនិច្ឆយស្ស ហេតុភាវតោ និរុត្តិំ ភិន្ទន្តំ បដិវិជ្ឈន្តមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ ច បភេទគតម្បិ ហោតីតិ.

១១៩០. តិវិធន្តិ ឥទំ ហេដ្ឋា វិភាវិតនយមេវាតិ. បច្ចវេក្ខតោតិ ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានីតិ អសម្មោហវសេន បច្ចវេក្ខន្តស្ស. ននុ ច តីណិ ញាណានិបិ អត្ថធម្មសភាវំ នាតិវត្តន្តីតិ ញាណេសុ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ធម្មបដិសម្ភិទា ច ហោតិ, កស្មា បន ‘‘តេសុ…បេ… មត’’ន្តិ វិសុំ វុត្តន្តិ? សារម្មណេសុ តីសុ ញាណេសុ បវត្តញាណស្ស អធិប្បេតត្តា. យញ្ហិ ញាណារម្មណំ ញាណំ តស្ស អារម្មណម្បិ អសម្មោហវសេន បដិវិជ្ឈន្តមេវ បវត្តតិ, តំ ឥធ បដិភានបដិសម្ភិទា នាម. ឯវញ្ច កត្វា វុត្តំ ‘‘ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានី’’តិ. ញាណមត្តារម្មណំ បន ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទាយេវ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អយំ បដិសម្ភិទា សារម្មណេសុ ញាណេសុ បវត្តតិ, អារម្មណានំ បន បភេទំ ហេដ្ឋា ញាណត្តយមេវ វិភាវេតិ. យថា កិំ? យថា ធម្មទេសនាយ អសមត្ថោ ពហុស្សុតោ កិញ្ចាបិ ធម្មកថិកេន កថេតព្ពំ ធម្មំ ជានាតិ, ទេសនា បន ធម្មកថិកស្សេវ វិសយោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមាសុ បន បច្ឆិមានំ តិស្សន្នំ សេខាសេខមគ្គក្ខណេ អសម្មោហវសេន បដិវេធោ ហោតិ, អត្ថបដិសម្ភិទាយ អារម្មណករណវសេនបិ. តថា ហិ សា មគ្គផលសភាវាបិ ហោតិ. ឯវញ្ច កត្វា សា លោកិយលោកុត្តរា, សេសា តិស្សោ លោកិយាវ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘លាភោ តាសមសម្មោហា, សេខាសេខបថក្ខណេ;

អត្ថបញ្ញា យថាលម្ពា, សា ទ្វិធាញ្ញា តុ សាសវា’’តិ.

១១៩១. ឥមា បន ចតស្សោ បដិសម្ភិទា បញ្ចហិ អាការេហិ វិសទភាវំ គច្ឆន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយត្តី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បរិយត្តិ នាម ពុទ្ធវចនស្ស បរិយាបុណនំ, បាឡិអដ្ឋកថាសុ គណ្ឋិបទអត្ថបទវិនិច្ឆយកថា បរិបុច្ឆា បរិតោ សព្ពតោ ញាតុំ បុច្ឆាតិ កត្វា. សវនំ សក្កច្ចំ អដ្ឋិំ កត្វា សោតវិញ្ញាណវសេន គហណំ, អធិគមោ មគ្គុប្បត្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អធិគមោ នាម អរហត្តមគ្គុប្បត្តី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨) វុត្តំ. តំ សេខភូមិយំ បភេទគមនំ អប្បវិសយំ, អសេខភូមិយំ ពហុវិសយន្តិ កត្វា វុត្តំ. សាតិសយំ វា អធិគមនំ សន្ធាយេវ វុត្តំ. សេខេន បត្តានម្បិ ហិ ឥមាសំ អរហត្តប្បត្តិយា វិសទភាវាធិគមោតិ. បុព្ពយោគោ វិយ បន អរហត្តប្បត្តិ អរហតោបិ បដិសម្ភិទាវិសទតាយ បច្ចយោ ន ន ហោតីតិ បញ្ចន្នម្បិ យថាយោគំ សេក្ខាសេក្ខបដិសម្ភិទាវិសទតាយ ការណតា យោជេតព្ពា. បុព្ពយោគោ នាម បុព្ពពុទ្ធានំ សាសនេ គតបច្ចាគតិកភាវេន យាវ អនុលោមគោត្រភុសមីបំ, តាវ វិបស្សនាភិយោគោ. អធិគមបុព្ពយោគា ចេត្ថ អនុប្បន្នំ ឧប្បាទេន្តិ, ឧប្បន្នញ្ច វិសទំ ករោន្តិ, សេសានិ បន សុវិសទភាវស្សេវ បច្ចយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១១៩២-៤. ឯវំ ឯកវិធាទិវសេន បញ្ញាយ បភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភាវនាវិធានំ វិភាវេតុំ ‘‘កថំ ភាវេតព្ពា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យស្មា ឥមាយ បញ្ញាយ ខន្ធាទយោ ធម្មា ភូមិ, សីលវិសុទ្ធិ ចេវ ចិត្តវិសុទ្ធិ ចាតិ ឥមា ទ្វេ វិសុទ្ធិយោ មូលំ, ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ ឥមា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ សរីរំ, តស្មា តេសុ ភូមិភូតេសុ ធម្មេសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ញាណបរិចយំ កត្វា មូលភូតា ទ្វេ វិសុទ្ធិយោ សម្បាទេត្វា សរីរភូតា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ សម្បាទេន្តេន ភាវេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ខន្ធាទីសូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ខន្ធាទីសូតិ ខន្ធាយតនធាតុឥន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទេសុ. ភូមិភូតេសុ ចាតិ លក្ខណាទិគ្គហណវសេន ញាណស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតេសុ. សីលំ ចិត្តវិសុទ្ធិន្តិ មូលភូតំ សីលវិសុទ្ធិំ, ចិត្តវិសុទ្ធិញ្ច. សតិ ហិ សីលវិសុទ្ធិយំ, ចិត្តវិសុទ្ធិយញ្ច អយំ បញ្ញា មូលជាតា នាម ហោតិ, នាសតីតិ. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធាទយោ បញ្ចាតិ ឧបព្រូហេតព្ពត្តា សរីរភូតា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទយោ បញ្ច. ឥមិស្សា ហិ បញ្ញាយ សន្តានវសេន បវត្តមានាយ បាទបាណិសីសដ្ឋានិយា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទយោ ឥមា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ អវយវេន សមុទាយូបលក្ខណនយេន សរីរន្តិ វេទិតព្ពា. តាយ បញ្ញាយាតិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន ខន្ធាទីសុ ធម្មេសុ បវត្តបញ្ញាយ. ជននាទិតោតិ ជាតិជរាមរណាទីហិ.

១១៩៥-៦. ‘‘ភាវេតព្ពា’’តិ វត្វា ឥទានិ យស្មា ខន្ធាទិភូមីសុ សីលវិសុទ្ធិចិត្តវិសុទ្ធិសង្ខាតេហិ មូលេហិ សុប្បតិដ្ឋិតេន បញ្ចវិសុទ្ធិសង្ខាតសរីរស្ស វឌ្ឍនេនេវ បញ្ញាវឌ្ឍនា នាម ហោតិ, តស្មា វិបស្សនាបញ្ញាយ ភូមិភូតេសុ ខន្ធាទីសុ ឯកទេសទស្សនត្ថំ ‘‘រូបញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ. យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ. អតីតានាគតាទិកន្តិអាទិនា បន តទេវ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតិ. អាទិ-គ្គហណេន បច្ចុប្បន្នស្ស គហណំ.

១១៩៧-១២០០. ហីនន្តិអាទីសុ អកុសលកម្មសមុដ្ឋានតាយ ហីនំ, កុសលកម្មសមុដ្ឋានតាយ បណីតំ. អកុសលវិបាកុប្បត្តិហេតុភូតតាយ វា ហីនំ, វិបរិយាយេន បណីតំ. ទុប្បរិគ្គហភូតសុខុមរូបាទិវសេន ទូរំ, ឥតរវសេន សន្តិកន្តិអាទិនា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វាតិ អតីតាទិវិភាគភិន្នំ សព្ពំ តំ រូបរាសិវសេន ពុទ្ធិយា ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘មហាឧទកក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘រាសដ្ឋេន រូបក្ខន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ. សុត្តេបិ ហិ វុត្តំ ‘‘តទេកជ្ឈំ អភិសំយូហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា’’តិ. វេទនាក្ខន្ធោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯកេកេសុ បន វេទនាទីសុ ‘‘សមុទ្ទោ មយា ទិដ្ឋោ’’តិអាទីសុ វិយ សមុទាយវោហារស្ស អវយវេបិ ទិស្សនតោ ខន្ធ-សទ្ទោ រុឡ្ហីវសេន បវត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ តំ កិញ្ចិ វេទយិតលក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ. វេទនាក្ខន្ធោយេវ វេទនាក្ខន្ធតា. វេទនាយ អតីតាទិវិភាគេ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៩៧ អាទយោ) គហេតព្ពា. អភិសង្ខារលក្ខណន្តិ សង្ខារក្ខន្ធស្ស ចេតនាបធានតាយ ឯវំ វុត្តំ, សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណេ រាសិករណលក្ខណំ សម្បិណ្ឌនលក្ខណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា ‘‘សង្ខតមភិសង្ខរោន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩) វុត្តត្តា យថា អត្តនោ ផលសង្ខតំ សម្មទេវ និប្ផន្នំ ហោតិ, ឯវំ អភិសង្ខរណសភាវន្តិ អត្ថោ. អយំ បន កុសលាកុសលចេតនាយ វសេន វដ្ដតិ.

១២០២-៥. ឯវំ វិបស្សនាបញ្ញាយ ភូមិភូតេ ធម្មេ ឯកទេសតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ សីលចិត្តវិសុទ្ធីនំ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា តា អវត្វា ឥទំ បញ្ញាភាវនាយ អាទិភូតំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ ច មហាភូតា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តំ សម្បាទេតុកាមេន ច យោគាវចរេន ចតុធាតុវវត្ថានវសេន វា ទ្វាទសាយតនវសេន វា បញ្ចក្ខន្ធវសេន វា ឧភិន្នំ សង្ខេបកោដ្ឋាសានំ វសេន វា បដិលទ្ធជ្ឈានវសេន វា នាមរូបស្ស វវត្ថាបេតព្ពភាវេបិ តេន តេន មុខេន វវត្ថានប្បកាសនស្ស អតិបបញ្ចាវហត្តា យថាធិគតក្ខន្ធវសេនេវ ឥធ វវត្ថានំ ទស្សិតំ. ឯកាសីតិយា ចិត្តេនាតិ ឯកាសីតិយា លោកិយចិត្តេន. លោកុត្តរចិត្តានិ បន នេវ សុក្ខវិបស្សកស្ស, ន សមថយានិកស្ស បរិគ្គហំ គច្ឆន្តិ អនធិគតត្តា. ចត្តារោរូបិនោ ខន្ធេតិ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធេ. សីតុណ្ហាទិវិរោធិបច្ចយសមវាយេ វិការាបជ្ជនតោ រូបំ រុប្បនលក្ខណំ. អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ នាមំ នមនលក្ខណំ. បរិគណ្ហតីតិ បរិច្ឆេទការិកាយ បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហាតិ.

១២០៦-៩. តាលស្ស កន្ទំ តុ យមកន្តិ ទ្វីហិ ពីជេហិ និព្ពត្តិតំ ឯកីភូតំ យមកតាលកន្ទំ. តញ្ហិ យមកំ ភិន្នសន្តានម្បិ អភិន្នំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, ឯវំ រូបារូបធម្មាតិ. នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ឯតេនេវ តស្ស ទុវិធភាវេ សិទ្ធេ ‘‘ទ្វិធា វវត្ថបេតី’’តិ ឥទំ នាមរូបវិនិមុត្តស្ស អញ្ញស្ស អភាវទស្សនត្ថំ. តេនេវាហ ‘‘នាមតោ រូបតោ’’តិអាទិ. នាមរូបមត្តតាយ អវិនិច្ឆិតត្តា, សន្តានាទិឃនភេទស្ស ច អកតត្តា អភិនិវេសេន វិនា សមូហេកត្តគ្គហណវសេន ‘‘សត្តោ’’តិ បវត្តោ សម្មោហោ សត្តសម្មោហោ, តស្ស ឃាតត្ថំ វិក្ខម្ភនត្ថំ. ពហុសុត្តវសេនាតិ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា ឥធ ទស្សិតានំ, អញ្ញេសញ្ច ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, មហាលិ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ (មហាវ. ២០; សំ. និ. ៣.៥៩) ឯវមាទីនំ សម្ពហុលានំ សុត្តន្តានំ វសេន. តន្តិ តំ នាមរូបំ.

១២១០-២. អង្គសម្ភារាតិ អង្គសម្ភារហេតុ តន្និមិត្តំ អមុញ្ចិត្វា សតិ ឯវ តស្មិន្តិ អត្ថោ. សទ្ទោតិ វោហារោ. ខន្ធេសូតិ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ សន្តេសុ តេ អមុញ្ចិត្វាវ សត្តោតិ សម្មុតិ វោហារោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អក្ខចក្កបញ្ជរឦសាទីសុ អង្គសម្ភារេសុ ឯកេនាការេន ឯកជ្ឈំ រាសិ ហុត្វា សណ្ឋិតេសុ ‘‘រថោ’’តិ វោហារមត្តំ ហោតិ, បរមត្ថតោ បន ឯកេកស្មិំ អង្គេ ឧបបរិក្ខិយមានេ រថោ នាម នត្ថិ, ឯវមេវ ឧបាទានក្ខន្ធសង្ខាតេសុ រូបារូបធម្មេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានេសុ ‘‘សត្តោ’’តិ វា ‘‘បុគ្គលោ’’តិ វា ‘‘ជីវោ’’តិ វា វោហារមត្តំ, បរមត្ថតោ បន ឯកេកស្មិំ ធម្មេ ឧបបរិក្ខិយមានេ ‘‘អស្មី’’តិ វា ‘‘អហ’’ន្តិ វា គាហស្ស វត្ថុភូតោ សត្តោ នាម នត្ថិ, កេវលំ នាមរូបមត្តមេវ អត្ថីតិ. ឯវំ បស្សតោ ហិ ទស្សនំ យថាភូតទស្សនំ នាម ហោតិ, យំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ វុច្ចតិ. សចេ កោចិ សត្តោ នាម នត្ថិ, កថញ្ចរហិ នាមរូបមត្តេ គមនាទិអត្ថកិច្ចសិទ្ធតា ហោតីតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘យថាបី’’តិអាទិ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យថា ទារុមយំ យន្តំ និជ្ជីវំ ជីវវិរហិតំ អព្ភន្តរេ វត្តមានស្ស ជីវស្ស អភាវតោ តតោយេវ និរីហកំ និព្យាបារំ, អថ ច បន ទារុរជ្ជុសមាយោគេ បច្ចយវិសេសវសេន តំ ទារុយន្តំ គច្ឆតិបិ តិដ្ឋតិបិ, សជីវំ សព្យាបារំ វិយ គមនាទិកិច្ចំ សាធេន្តមិវ ខាយតិ, តថា ឥទំ នាមរូបម្បិ កិញ្ចាបិ និជ្ជីវំ និរីហកញ្ច, អថ ច បន អញ្ញមញ្ញសង្ខតបច្ចយវិសេសស្ស សមាយោគេ សជីវំ សព្យាបារំ គច្ឆន្តំ តិដ្ឋន្តញ្ច ខាយតីតិ.

១២១៣. សច្ចតោតិ ភូតតោ, បរមត្ថតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទំ នាមរូបំ អភិសង្ខតំ យន្តមិវ សុញ្ញំ ជីវាទិនា. បច្ចយេហិ អភិសង្ខតំ ឥទំ នាមរូបំ យន្តមិវ សុញ្ញន្តិ វា សម្ពន្ធោ. ទុក្ខស្ស បុញ្ជោតិ និច្ចាតុរតាយ ទុក្ខស្ស រាសិ. តិណកដ្ឋសាទិសោតិ អត្តសុញ្ញតាយ តិណកដ្ឋសមោ.

១២១៥. យមកន្តិ យុគឡំ. សោ ច យមកភាវោ អញ្ញមញ្ញនិស្សិតភាវេនាតិ អាហ ‘‘ឧភោ អញ្ញោញ្ញនិស្សិតា’’តិ. តតោ ឯវ ឯកស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ ឧភោ ភិជ្ជន្តិ. ន ហិ កទាចិ បញ្ចវោការភវេ មរណវសេន រូបេ និរុជ្ឈន្តេ អរូបំ អនិរុជ្ឈន្តំ, អរូបេ វា និរុជ្ឈន្តេ រូបំ អនិរុជ្ឈន្តំ អត្ថិ. ឯកវោការភវចតុវោការភវេសុ បន តេសំ អញ្ញមញ្ញំ អនិស្សាយ បវត្តិយា ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវាតិ. សោ បនាយំ ភង្គោ បច្ចយវសេនេវ, បច្ចយនិរោធេនេវ នាមរូបនិរោធោតិ អត្ថោ. បច្ចយាតិ បច្ចយភូតា, អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយា ហោន្តាបិ ឯកស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ ឧភោ ភិជ្ជន្តិយេវាតិ អត្ថោ.

១២១៦-៩. និត្តេជន្តិ តេជហីនំ អានុភាវវិរហិតំ. យត្ថ បន តំ និត្តេជំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ព្យាហរតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន ហិ អញ្ញថា សទ្ទហនុស្សាហនាទីសុ នាមំ និត្តេជន្តិ សក្កា វត្តុំ, នាបិ រូបំ សន្ធារណាពន្ធនាទីសុ. តេនេវ ហិ ‘‘តថា រូបម្បិ និត្តេជ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ភុញ្ជាមីតិ…បេ… ន វិជ្ជតី’’តិ វុត្តំ.

១២២០-១. នាមំ និស្សាយាតិអាទិនា ព្យតិរេកវសេនបិ នាមរូបានំ និត្តេជតំយេវ វិភាវេតិ. រូបញ្ហិ គមនាទិកិរិយាសុ នាមំ និស្សាយ បវត្តតិ, នាមំ ទស្សនាទិកិរិយាសុ រូបំ និស្សាយ. អញ្ញមញ្ញំ សន្និស្សាយ ចស្ស អត្តកិច្ចសិទ្ធិបិ បច្ចេកំ អសមត្ថតំ វិភាវេតិ. តថា ហិ នាមរូបស្ស អត្តសុញ្ញតា, និព្យាបារតា ច សុដ្ឋុតរំ បាកដា ហោន្តីតិ. កថំ បន បច្ចេកំ អសមត្ថានំ សមុទិតភាវេ សតិ សមត្ថតា ហោតិ អសាមគ្គិយំ អហេតូនំ សាមគ្គិយម្បិ អហេតុកភាវាបត្តិតោ. ន ហិ បច្ចេកំ ទដ្ឋុំ អសក្កោន្តានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ សមុទិតំ ទដ្ឋុំ សក្កោតីតិ ចោទនំ ហទយេ កត្វា អាហ ‘‘ឥមស្ស បនា’’តិអាទិ. ឧបមាយបិ ហិ អសិទ្ធោ អត្ថោ សាធេតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ, ឧបមាយបិ ឥធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៨; អ. និ. ៨.៨; ១០.៩៥; ជា. ២.១៩.២៤). អយំ បនេត្ថ ជច្ចន្ធបីឋសប្បីនំ ឧបមា – យថា ជច្ចន្ធោ ច បីឋសប្បី ច ទិសា បក្កមិតុកាមា អស្សុ. ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បិំ ឯវមាហ ‘‘អហំ ខោ, ភណេ, សក្កោមិ បាទេហិ បាទករណីយំ កាតុំ, នត្ថិ ច មេ ចក្ខូនិ, យេហិ សមំ វិសមំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ. បីឋសប្បី ជច្ចន្ធំ ឯវមាហ ‘‘អហំ ខោ, ភណេ, សក្កោមិ ចក្ខុនា ចក្ខុករណីយំ កាតុំ, នត្ថិ ច មេ បាទា, យេហិ អភិក្កមេយ្យំ បដិក្កមេយ្យំ វា’’តិ. សោ តុដ្ឋហដ្ឋោ ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បិំ អំសកូដំ អារោបេសិ, បីឋសប្បី ជច្ចន្ធស្ស អំសកូដេ និសីទិត្វា ឯវមាហ ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហ, ទក្ខិណំ មុញ្ច, វាមំ គណ្ហា’’តិ. តត្ថ ជច្ចន្ធោបិ និត្តេជោ ទុព្ពលោ ន សកេន ពលេន គច្ឆតិ, តថេវ បីឋសប្បី ន សកេន ពលេន គច្ឆតិ, ន ច តេសំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ គមនំ ន បវត្តតិ, ឯវមេវ នាមម្បិ និត្តេជំ ន សកេន តេជេន ឧប្បជ្ជតិ, ន តាសុ តាសុ កិរិយាសុ បវត្តតិ, រូបម្បិ និត្តេជំ ន សកេន តេជេន ឧប្បជ្ជតិ, ន តាសុ តាសុ កិរិយាសុ បវត្តតិ, ន ច តេសំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ឧប្បត្តិ វា បវត្តិ វា ន ហោតីតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ន សកេន ពលេន ជាយរេ,

នោបិ សកេន ពលេន តិដ្ឋរេ;

បរធម្មវសានុវត្តិនោ,

ជាយរេ សង្ខតា អត្តទុព្ពលា.

‘‘បរបច្ចយតោ ច ជាយរេ, បរអារម្មណតោ សមុដ្ឋិតា;

អារម្មណបច្ចយេហិ ច, បរធម្មេហិ ចិមេ បភាវិតា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦៧៧);

១២២២-៣. ឥទានិ នាវាយន្តិកូបមាយបិ នាមរូបានំ អវសវត្តិតំ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិគាថាទ្វយំ វុត្តំ. តត្ថ និស្សាយាតិ បតិដ្ឋាយ. យន្តីតិ គច្ឆន្តិ. មនុស្សេ និស្សាយាតិ នេតុភូតេ និយាមកកម្មករាទិមនុស្សេ អបស្សាយ. ន ហិ តេសំ អរណគ្គហណលង្ការសណ្ឋាបនឧទកសិញ្ចនាទិកិរិយាយ វិនា នាវា ឥច្ឆិតទេសំ បាបុណាតិ, យថា បន ឧភោបិ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ អណ្ណវេ គច្ឆន្តិ, ឯវំ នាមញ្ច រូបញ្ច ឧភោ អញ្ញមញ្ញំ និស្សិតា បវត្តន្តីតិ អធិប្បាយោ.

១២២៤. សត្តសញ្ញំ វិនោទេត្វាតិ យថាវុត្តនយេហិ អនាទិកាលភាវិតំ ខន្ធបញ្ចកេ សត្តគ្គាហំ វិក្ខម្ភេត្វា. នាម…បេ… វុច្ចតីតិ ‘‘ឥទំ នាមំ, ឯត្តកំ នាមំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ. ឥទំ រូបំ, ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ ច ឯវំ សព្ពាការេន តេសំ លក្ខណសល្លក្ខណមុខេន តមត្ថភាវទស្សនំ ឯតំ អត្តទិដ្ឋិមលវិសោធនតោ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ វុច្ចតិ ពុទ្ធាទីហីតិ អត្ថោ. ន កេវលញ្ចេតំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយេវ វុច្ចតិ, នាមរូបវវត្ថាបនន្តិបិ ឯតស្សេវ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. ជាតិអាទិតោតិ ជាតិជរាព្យាធិអាទិតោ ទុក្ខតោ. យថាហ ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា, ជរាបិ ទុក្ខា, ព្យាធិបិ ទុក្ខោ, មរណម្បិ ទុក្ខំ, យម្បិច្ឆំ ន លភតិ, តម្បិ ទុក្ខំ, សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (មហាវ. ១៤; សំ. និ. ៥.១០៨១; បដិ. ម. ២.៣០). អន្តទ្វយន្តិ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតំ អន្តទ្វយំ. អថ វា សត្តស្ស អច្ចន្តំ អត្ថិភាវសង្ខាតំ, តស្ស នត្ថិភាវសង្ខាតញ្ច អន្តទ្វយំ. បរមត្ថតោ អនុបលព្ភនតោ ហិ សត្តោ អត្ថីតិ វជ្ជិតព្ពមេវ, លោកសង្កេតតោវ ឧបលព្ភនតោ នត្ថីតិបិ វជ្ជិតព្ពមេវាតិ. សុដ្ឋុតរំ បរិសុទ្ធំ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. ទិដ្ឋិគតានិ មលានីតិ ទិដ្ឋិគតសង្ខាតានិ មលានិ. អសេសំ និស្សេសតោ នាសំ វិនាសំ វិក្ខម្ភនំ ឧបេន្តិ. តថា ហេតំ ទិដ្ឋិមលវិសោធនតោ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ វុច្ចតិ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.