១៩. ឯកូនវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ

កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១២២៧. អនន្តរំ និទ្ទិដ្ឋាយ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយា វិសយភាវេន ទស្សិតត្តា ‘‘ឯតស្សា’’តិ វុត្តំ, ន តទញ្ញតោ វិសេសនត្ថំ តទញ្ញស្ស ច អភាវតោ. អជ្ឈត្តំ វា ហិ វិបស្សនាភិនិវេសោ ហោតុ ពហិទ្ធា វា, អត្ថសិទ្ធិយំ បន លក្ខណតោ សព្ពម្បិ នាមរូបំ អនវសេសតោ បរិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ. ជានិត្វា ហេតុបច្ចយេតិ ហេតុបច្ចយេ បរិគ្គណ្ហិត្វា, ហេតុបច្ចយេ បរិគ្គណ្ហនហេតូតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចយបរិគ្គហណហេតុ ហិស្ស អទ្ធត្តយេ កង្ខាវិតរណំ ហោតីតិ. វិតរិត្វាតិ អតិក្កមិត្វា, វិក្ខម្ភេត្វាតិ អត្ថោ. តំ បន ញាណំ តថាវិគតំ វសិភាវប្បត្តំ ឈានំ វិយ យោគិនោ សន្តានេ បពន្ធវសេន បវត្តតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឋិត’’ន្តិ.

១២២៩-៣០. នាមរូបស្ស…បេ… អាវជ្ជិត្វាតិ យថា នាម កុសលោ ភិសក្កោ រោគំ ទិស្វា តស្ស សមុដ្ឋានំ បរិយេសតិ, យថា វា បន អនុកម្បកោ បុរិសោ កុមារំ ឧត្តានសេយ្យំ រថិកាយ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘កស្ស នុ ខោ អយំ បុត្តកោ’’តិ តស្ស មាតាបិតរោ អាវជ្ជតិ, ឯវមេវំ នាមរូបស្ស កោ ហេតុ, កោ វា បច្ចយោ ភវេ. ន តាវេតំ អហេតុកំ សព្ពត្ថ, សព្ពទា, សព្ពេសញ្ច ឯកសទិសភាវាបត្តិតោ, ន ឥស្សរាទិហេតុកំ នាមរូបតោ ឧទ្ធំ ឥស្សរាទីនំ អភាវតោ. យេបិ នាមរូបមត្តមេវ ឥស្សរាទយោតិ វទន្តិ តេសំ ឥស្សរាទិសង្ខាតនាមរូបស្ស អហេតុភាវាបត្តិតោ, តស្មា ភវិតព្ពមស្ស ហេតុបច្ចយេហិ, ‘‘កោ នុ ខោ’’តិ នាមរូបស្ស ហេតុបច្ចយេ អាវជ្ជិត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ តាវ កត្វា ឥមស្ស នាមរូបស្ស ហេតុបច្ចយេ បរិគ្គណ្ហន្តេន ឱឡារិកត្តា, សុបាកដត្តា ច រូបស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ សុករោតិ បឋមំ តស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រូបកាយស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ យថា នាមរូបស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ អហេតុវិសមហេតុវាទនិវត្តិយា ហោតិ, ឯវំ និព្ពិទាវិរាគាវហភាវេន តត្ថ តត្ថ អភិរតិនិវត្តិយាបិ ឥច្ឆិតព្ពោតិ តំ ទ្វត្តិំសាការវសេន ទស្សេតុំ ‘‘កេសា លោមា’’តិអាទិ វុត្តំ.

១២៣២-៣. អវិជ្ជា…បេ… មតោតិ អវិជ្ជា តណ្ហា ឧបាទានំ កម្មន្តិ ឥទំ ចតុព្ពិធំ ធម្មជាតំ ឯតស្ស យថាវុត្តស្ស រូបកាយស្ស ហេតុ, ចតុព្ពិធោ អាហារោ បច្ចយោតិ អត្ថោ. កស្មា បន បុរិមំ ហេតុ, ឥតរោ បច្ចយោតិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘ជនកោ’’តិអាទិំ វត្វា តំ លោកវសេន សមត្ថេតុំ ‘‘ហេត្វង្កុរស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ជនកោតិ, អនុបាលកោតិ ច អន្តោគតហេត្វត្ថមិទំ វិសេសនំ, ជនកត្តា, អនុបាលកត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ជនកត្តាតិ និព្ពត្តកត្តា. ឥមិនា ពីជំ វិយ អង្កុរស្ស អវិជ្ជាទយោ រូបកាយស្ស អសាធារណការណតាយ ហេតូតិ ទស្សិតំ. អនុបាលកត្តាតិ ឧបត្ថម្ភកត្តា. ឥមិនា បន អង្កុរស្ស បថវីសលិលាទយោ វិយ អាហារោ សាធារណការណតាយ បច្ចយោតិ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

១២៣៤-៧. ឥតិមេ…បេ… គតាតិ ឯវមេតេ អវិជ្ជាទយោ បញ្ច ធម្មា យថារហំ ហេតុភាវំ, បច្ចយភាវញ្ច គតា. មាតាវ ឧបនិស្សយាតិ អវិជ្ជា ភវេសុ វិជ្ជមានទោសបដិច្ឆាទនភាវេន, តណ្ហា បត្ថនាភាវេន, ឧបាទានំ ទឡ្ហគ្គាហភាវេនាតិ ឯវំ សង្ខារភវានំ ហេតុភូតា ជនកសហាយតាយ ភវនិកន្តិតំសហជាតអាសន្នការណត្តា អភិសង្ខារិកា, អបស្សយភូតា វាតិ មាតា វិយ ឧបនិស្សយា ហោន្តិ. យថា បិតុជនិតសុក្កេ បុត្តស្ស ឧប្បត្តីតិ បិតា ជនកោ, ឯវំ កម្មំ សត្តស្ស ឧប្បាទកត្តា ជនកន្តិ អាហ. យថា ធាតី ជាតស្ស កុមារស្ស វឌ្ឍិតា សន្ធារិកា, ឯវំ អាហារោ ឧប្បន្នស្ស កាយស្ស ព្រូហេតា, សន្ធារកោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘ធាតី…បេ… ភវេ’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ អវិជ្ជាទយោ នាមកាយស្សាបិ បច្ចយោ, បការន្តរេន បន តស្ស បាកដំ បច្ចយបរិគ្គហវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចក្ខុញ្ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, តេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាវជ្ជនាទិំ អជ្ឈត្តំ សព្ពំ បច្ចយជាតំ សង្គណ្ហាតិ. រូបមាលោកមេវ ចាតិ បន ច-សទ្ទេន យថា ពាហិររូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ, យថា ច អាលោកោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, ឯវំ អញ្ញម្បិ ពាហិរំ បច្ចយជាតំ សង្គណ្ហាតិ. បដិច្ចាតិ បច្ចយភូតំ លទ្ធាតិ អត្ថោ. តេន ចក្ខុស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន, រូបាលោកានញ្ច យថាសម្ភវំ អារម្មណឧបនិស្សយបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន, ឥតរេសញ្ច សទ្ទសង្គហិតានំ អនន្តរាទិសហជាតាទិវសេន បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. អាទិ-សទ្ទេន ផស្សាទីនំ វិយ សហ បច្ចយេហិ សោតវិញ្ញាណាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សម្មសនូបគំ សព្ពំ នាមំ សហ បច្ចយេន សង្គហិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘នាមកាយស្ស បច្ចយំ បរិគណ្ហតី’’តិ.

១២៣៨-៤០. ទិស្វានាតិ ឯតរហិ បវត្តិំ ទិស្វា. តថេវិទន្តិ ឥមិនា ន កេវលំ សប្បច្ចយតាមត្តមេវ បច្ចាមដ្ឋំ, អថ ខោ យាទិសេហិ ឯតរហិ បវត្តតិ, តាទិសេហិ អវិជ្ជាទិបច្ចយេហេវ អតីតេបិ បវត្តិត្ថាតិ បច្ចយសហិតតាបិ បច្ចាមដ្ឋាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុព្ពន្តេតិ អតីតខន្ធប្បពន្ធកោដ្ឋាសេ. បញ្ចធាគតាតិ –

‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ អហោសិំ អហមតីតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ អហោសិំ អហមតីតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ អហោសិំ អហមតីតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) –

បញ្ចហិ អាការេហិ អាគតា, បវត្តា វា. អបរន្តេតិ អនាគតេ ខន្ធប្បពន្ធកោដ្ឋាសេ. បញ្ចធា សមុទីរិតាតិ –

‘‘ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហមនាគតមទ្ធានំ, ន នុ ខោ ភវិស្សាមិ អហមនាគតមទ្ធានំ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ អហមនាគតមទ្ធានំ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ អហមនាគតមទ្ធានំ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហមនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) –

ឯវំ បញ្ចធា កថិតា.

១២៤១. បច្ចុប្បន្នេបិ អទ្ធានេតិ ឯតរហិ បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វា ចុតិបរិយន្តេ អទ្ធានេបិ. អទ្ធាន-គ្គហណេន ចេត្ថ បច្ចុប្បន្នខន្ធកោដ្ឋាសមេវ វទតិ. ន ហិ តព្ពិនិមុត្តោ អញ្ញោ កោចិ កាលោ នាម អត្ថីតិ. ឆព្ពិធា បរិកិត្តិតាតិ –

‘‘អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ច ភវិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) –

ឯវំ ឆព្ពិធា វុត្តា. ‘‘សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្សា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១២៩-១៣០) វិយ បទេសេបិ សព្ព-សទ្ទស្ស បវត្តនតោ ‘‘សព្ពា’’តិ វត្វាបិ ‘‘អនវសេសា’’តិ វុត្តំ. នត្ថិ ឯតិស្សា អវសេសោ អវសិដ្ឋោតិ អនវសេសា, សោឡសវិធាបិ ចេសា ឯកកង្ខាវសេនាបិ អនវសិដ្ឋា ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បហិយ្យតីតិ វិក្ខម្ភនវសេន បហិយ្យតិ. កាមំ នាមរូបមត្តំ វិនា សត្តស្ស អទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយាវ បច្ចុប្បន្នេ កង្ខា បហីនា, អតីតានាគតេ កង្ខានំ បហានេន បន បច្ចុប្បន្នេ កង្ខាយ អតិសយប្បហានំ ទស្សេតុំ ឥធេវ សា វុត្តា. អថ វា បច្ចុប្បន្នេ និស្សត្តនាមរូបស្ស បច្ចយេសុ បវត្តកង្ខាយ ឥធេវ តីរណតោ សា ឥធ វុត្តា. វណ្ណភណនំ វា ឯតំ ឥធ បច្ចុប្បន្នកង្ខាយ បហានវចនំ យថា តំ សោតាបត្តិមគ្គាទីសុ បហីនានម្បិ ច បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បហានាតិអាទិនា អនាគាមិមគ្គាទីសុ វចនន្តិ.

១២៤២. កម្មវិបាកានំ វសេនាបីតិ បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា, អាយូហនំ សង្ខារា, និកន្តិ តណ្ហា, ឧបគមនំ ឧបាទានំ, ចេតនា ភវោ ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា បុរិមកម្មភវស្មិំ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយា, ឥធ បដិសន្ធិ វិញ្ញាណំ, ឱក្កន្តិ នាមរូបំ, បសាទោ អាយតនំ, ផុដ្ឋោ ផស្សោ, វេទយិតំ វេទនា ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឥធូបបត្តិភវស្មិំ បុរេ កតស្ស កម្មស្ស បច្ចយា, ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនានំ មោហោ អវិជ្ជា…បេ… ចេតនា ភវោ ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា កម្មភវស្មិំ អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយាតិ ឯវំ វុត្តានំ កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដានំ វសេន. កិលេសវដ្ដោបិ ចេត្ថ កម្មសហាយតាយ កម្មវដ្ដេនេវ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១២៤៣. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយន្តិ ឯត្ថ ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. ឧបបជ្ជាបរាបរិយាហោសិកម្មវសា បនាតិ ឧបបជ្ជវេទនីយអបរាបរិយវេទនីយអហោសិកម្មវសេន. ឧត្តរបទលោបវសេន ហិ ‘‘ឧបបជ្ជាបរាបរិយ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ បច្ចុប្បន្នភវតោ អនន្តរំ ឧបបជ្ជិត្វា វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. អបរេ អបរេ ទិដ្ឋធម្មតោ អញ្ញស្មិំ អញ្ញស្មិំ យត្ថកត្ថចិ អត្តភាវេ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ អបរាបរិយវេទនីយំ. អហោសិ ឯវ កម្មំ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ, អត្ថិ, ភវិស្សតិ ចាតិ ឯវំ វត្តព្ពកម្មំ អហោសិកម្មំ.

បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ, បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវប្បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា បវត្តា បឋមជវនចេតនា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា នាម. សា ហិ វុត្តាការេន ពលវតិ ជវនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការានុបការវសប្បវត្តិយា, អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ, ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ អហេតុកផលំ ទេតិ, សហេតុកផលទានេ បន បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនម្បិ អាបជ្ជេយ្យ. តថា អសក្កោន្តន្តិ កម្មស្ស វិបាកទានំ នាម ឧបធិប្បយោគាទិបច្ចយន្តរសមវាយេនេវ ហោតីតិ តទភាវតោ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តំ. អហោសិកម្មំ…បេ… វិបាកោតិ ឯត្ថ ‘‘អហោសិ កម្ម’’ន្តិ បទំ វិសុំ វិសុំ យោជេតព្ពំ ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ, អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤). តត្ថ សកសកកាលាតិក្កន្តស្ស ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយស្ស ច វសេន បុរិមំ វុត្តំ. តញ្ហិ កម្មស្ស, វិបាកកាលស្ស ច អតីតត្តា តថា វត្តព្ពត្តំ លភតិ, ទុតិយំ អនាគតេ អរហត្តំ បាបុណន្តស្ស បុរិមភវេសុ កតំ អទិន្នវិបាកំ អបរាបរិយវេទនីយំ សន្ធាយ វុត្តំ, តតិយំ បន អនន្តរភវេ កតំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ, អរហតោ អតីតភវេសុ កតំ អបរាបរិយវេទនីយញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘ឯកមេវ អតីតំ កម្មំ អទ្ធត្តយេ វិបាកាភាវំ សន្ធាយ តិធា វិភជិត្វា វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

អត្ថសាធិកាតិ ទានាទិបាណាតិបាតាទិអត្ថស្ស និប្ផាទិកា. កា បន សាតិ អាហ ‘‘សត្តមជវនចេតនា’’តិ. សា ហិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា វុត្តនយេន បដិលទ្ធវិសេសា, បដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភាវិនោ វិបាកសន្តានស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន វា តថា អភិសង្ខតា សមានា អនន្តរត្តភាវេ វិបាកទាយិនី ឧបបជ្ជវេទនីយំ នាម. យេភុយ្យវុត្តិយា ចេត្ថ ‘‘សត្តមជវនចេតនា’’តិ វុត្តំ. បច្ចវេក្ខណវសិតាទិបវត្តិយំ បន បញ្ចមាទិកាបិ ហោតិ. វិបាកំ ទេតីតិ បដិសន្ធិំ ទត្វា បវត្តិវិបាកំ ទេតិ, អទិន្នបដិសន្ធិកំ បន បវត្តិវិបាកំ ទេតីតិ នត្ថិ. ចុតិអនន្តរញ្ហិ ឧបបជ្ជវេទនីយស្ស ឱកាសោតិ អាចរិយា. បដិសន្ធិយា បន ទិន្នាយ ជាតិសតេបិ បវត្តិវិបាកំ ទេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘តិរច្ឆានគតេ ទានំ ទត្វា សតគុណា បាដិកង្ខិតព្ពា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩). ឧភិន្ន…បេ… ទេតីតិ យថាវុត្តការណវិរហតោ ទិដ្ឋធម្មូបបជ្ជវេទនីយភាវំ អសម្បត្តា បញ្ច ចេតនា វិបាកទានសភាវស្ស អនុបច្ឆិន្នត្តា យទា ឱកាសំ លភតិ, តទា បដិសន្ធិវិបាកំ, បវត្តិវិបាកំ វា ទេតិ. សតិ សំសារប្បវត្តិយាតិ ឥមិនា អសតិ សំសារប្បវត្តិយំ អហោសិកម្មបក្ខេ តិដ្ឋតិ វិបច្ចនោកាសស្ស អភាវតោតិ ទីបេតិ.

១២៤៤. ឯវំ តាវ វិបាកទានកាលវសេន ចតុព្ពិធំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិបាកទានបរិយាយតោ, កិច្ចតោ ច ចតុព្ពិធតំ ទស្សេតុំ ‘‘គរុក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ គរុកន្តិ មហាសាវជ្ជំ, មហានុភាវញ្ច អញ្ញេន កម្មេន បដិពាហិតុំ អសក្កុណេយ្យកម្មំ. ពហុលន្តិ អភិណ្ហសោ កតំ, ឯកវារំ កត្វាបិ អភិណ្ហសមាសេវិតញ្ច. អាសន្នន្តិ មរណាសន្នកាលេ អនុស្សរិតំ, តទា កតញ្ច. កដត្តាកម្មន្តិ គរុកាទិភាវំ អសម្បត្តំ កតមត្តតោយេវ កម្មន្តិ វត្តព្ពកម្មំ. តត្ថ កុសលំ វា ហោតុ អកុសលំ វា, គរុកាគរុកេសុ យំ គរុកំ មាតុឃាតកាទិកម្មំ វា មហគ្គតកម្មំ វា, តទេវ បឋមំ វិបច្ចតិ. តថា ពហុលាពហុលេសុ យំ ពហុលំ សុសីល្យំ ទុស្សីល្យំ វា, តទេវ បឋមំ វិបច្ចតិ. ទូរាសន្នេសុ យំ អាសន្នំ មរណកាលេ អនុស្សរិតំ, តេនេវ ឧបបជ្ជតិ. អាសន្នកាលេ កតេ ច វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. កដត្តា បន កម្មំ បុនប្បុនំ លទ្ធាសេវនំ បុរិមានំ អភាវេ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ. ឥតិ គរុកំ សព្ពបឋមំ វិបច្ចតិ. តថា ហិ តំ ‘‘គរុក’’ន្តិ វុត្តំ. គរុកេ អសតិ ពហុលីកតំ, តស្មិម្បិ អសតិ អាសន្នំ, តស្មិម្បិ អសតិ កដត្តាកម្មន្តិ វុត្តំ ‘‘បុរិមជាតីសុ កតកម្មំ វិបច្ចតី’’តិ.

១២៤៥. បដិសន្ធិទានាទិវសេន វិបាកសន្តានស្ស និព្ពត្តកំ ជនកំ. សុខទុក្ខសន្តានស្ស, នាមរូបប្បពន្ធស្ស វា ចិរតរប្បត្តិហេតុភូតំ ឧបត្ថម្ភកំ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ ឧបត្ថម្ភេតិ, អទ្ធានំ បវត្តេតី’’តិ. សុខទុក្ខេ បវត្តមានេ ពវ្ហាពាធតាទិបច្ចយូបនិបាតនេន សណិកំ សណិកំ តស្ស វិពាធកំ ឧបបីឡកំ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ បីឡេតិ ពាធតិ, អទ្ធានំ បវត្តិតុំ ន ទេតី’’តិ. តថា បដិបក្ខកម្មវិបាកស្ស អប្បវត្តិករណវសេន ឧបច្ឆេទកំ បដិពាហកំ ឧបឃាតកំ. តេនាហ ‘‘តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា’’តិ.

រូបញ្ច អរូបវិបាកក្ខន្ធោ ចាតិ រូបារូបវិបាកក្ខន្ធោ, កម្មជរូបស្សាបិ វិបាកបរិយាយោ អត្ថីតិ ‘‘រូបារូបវិបាកក្ខន្ធេ’’តិ វុត្តំ. អញ្ញេន កម្មេនាតិ កុសលេន វា អកុសលេន វា អញ្ញេន កម្មេន កត្តុភូតេន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា វិបាកេ ជនិតេ. តេនាហ ‘‘ជនិតេ វិបាកេ’’តិ. បវត្តិវិបាកំ សន្ធាយ ‘‘ជនិតេ វិបាកេ’’តិ វទន្តិ. ឧប្បជ្ជនកសុខទុក្ខំ ឧបត្ថម្ភេតីតិ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ កុសលំ សមានំ អញ្ញេនបិ កុសលកម្មេន ឧប្បជ្ជមានកំ សុខំ តស្ស បដិបក្ខវិពាធនវសេន ឧបត្ថម្ភេតិ. អកុសលំ អញ្ញេន អកុសលកម្មេន ឧបបជ្ជមានំ ទុក្ខំ តថេវ ឧបត្ថម្ភេតិ. ឯវញ្ច ឧបត្ថម្ភេន្តំ តំ ទីឃកាលំ បវត្តេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘អទ្ធានំ បវត្តេតី’’តិ. ឧប្បជ្ជនកសុខទុក្ខំ បីឡេតីតិ ឧបបីឡកំ អកុសលំ សមានំ សុខិតស្ស រោគាទិអន្តរាយការណសម្បាទកភាវេន សុខសន្តានំ ឧបច្ឆិន្ទន្តំ បីឡេតិ, កុសលញ្ច រោគាទិនា ទុក្ខិតស្ស ភេសជ្ជាទិសុខាទិការណសម្បាទកភាវេន ទុក្ខសន្តានំ វិច្ឆិន្ទន្តំ បីឡេតិ. កេចិ បន ‘‘សុខទុក្ខស្ស ការណំ អសម្បាទេន្តម្បិ បដិសន្ធិទាយកកម្មស្ស បវត្តិវិបាកំ បដិពាហិត្វា សយំ វិបាកទាយកកម្មំ ឧបបីឡកកម្ម’’ន្តិ វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ បន បដិសន្ធិទាយកមេវ ជនកកម្មន្តិ វុត្តំ សិយា.

អបិច ឧបឃាតកេន សហ ឥមស្ស វិសេសភាវោ អាបជ្ជតិ, តំ បដិសន្ធិវិបាកស្ស បដិពាហកន្តិ ចេ? តំ ន, អវិសេសេន វុត្តត្តាតិ. ‘‘ទុព្ពលំ កម្មំ ឃាតេត្វា’’តិ វុត្តេ ‘‘ននុ តស្ស បុព្ពេយេវ សិទ្ធត្តា, និរុទ្ធត្តា ច កថមិទំ តទុបឃាតកំ ហោតី’’តិ អាបន្នំ ចោទនំ សន្ធាយ កម្មស្ស ឃាតនំ នាម តស្ស វិបាកបដិពាហនមេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា’’តិ. តំបដិពាហនញ្ច អត្តនោ វិបាកុប្បត្តិយា ឱកាសករណន្តិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតី’’តិ. វិបច្ចនាយ កតោកាសំ កម្មំ វិបក្កមេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ…បេ… ឧប្បន្នំ នាម ហោតី’’តិ.

ឧបបីឡកំ អញ្ញស្ស វិបាកំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន សយំ អត្តនោ វិបាកំ ទេតិ, ឧបឃាតកំ បន ទុព្ពលកម្មំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. កេចិ បន អាចរិយា អបរេនាបិ នយេន ជនកាទិកម្មំ ឥច្ឆន្តិ. កថំ? យស្មិំ កម្មេ កតេ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ ច វិបាកកដត្តារូបានំ ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ ជនកំ. យស្មិំ បន កតេ អញ្ញេន ជនិតស្ស ឥដ្ឋស្ស វា អនិដ្ឋស្ស វា ផលស្ស វិពាធកវិច្ឆេទកបច្ចយានុប្បត្តិយា, ឧបព្រូហកបច្ចយុប្បត្តិយា ច ជនកានុភាវានុរូបំ បរិបោសកចិរតរប្បពន្ធា ហោន្តិ, តំ ឧបត្ថម្ភកំ. ជនកេន និព្ពត្តិតំ កុសលផលំ, អកុសលផលំ វា យេន បច្ចនីកភូតេន រោគធាតុវិសមតាទិនិមិត្តតាយ ពាធីយតិ, តំ ឧបបីឡកំ. យេន បន កម្មុនា ជនកសាមត្ថិយវសេន ចិរតរប្បពន្ធារហម្បិ សមានំ ផលវិច្ឆេទកបច្ចយុប្បត្តិយា ឧបហញ្ញតិ វិច្ឆិជ្ជតិ, តំ ឧបឃាតកន្តិ.

ឯត្ថ ច កេចិ អប្បាពាធទីឃាយុកតាសំវត្តនវសេន ទុតិយស្ស កុសលភាវំ, ពវ្ហាពាធអប្បាយុកតាសំវត្តនវសេន បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ អកុសលភាវញ្ច វណ្ណេន្តិ, ភូរិទត្តាទីនំ បន នាគាទីនំ, ឥតោ អនុប្បទិន្នយាបនកបេតានញ្ច អបាយេសុ អកុសលវិបាកស្ស ឧបត្ថម្ភនូបបីឡនូបឃាតកានិ កម្មានិ សន្តីតិ ចតុន្នម្បិ កុសលាកុសលភាវោ ន វិរុជ្ឈតិ. កិញ្ចាបិ កម្មានំ កម្មន្តរញ្ចេវ វិបាកន្តរញ្ច ពុទ្ធានំ កម្មវិបាកញាណស្សេវ យាថាវសរសតោ បាកដំ ហោតិ. ពុទ្ធាវេណិកញ្ហេតំ អសាធារណំ សាវកេហិ, វិបស្សកេន បន ឯកទេសតោ ជានិតព្ពំ. ន ហិ សព្ពេន សព្ពំ អជានន្តស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ បរិបូរតិ, តស្មា តាទិសំ បរិគ្គហំ សន្ធាយ ‘‘ឥតិ ឥម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យាទិសេហិ បច្ចយេហិ បច្ចុប្បន្នេ អទ្ធានេ នាមរូបស្ស បវត្តិ, តាទិសេហេវ ឥតរស្មិម្បិ អទ្ធទ្វយេតិ ឯវំ យថា អតីតានាគតេ នយំ នេតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ឥទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អទ្ធត្តយេបិ កិរិយាកិរិយាផលមត្តតាទស្សនបរត្តា ចោទនាយ. ឥតី កម្មញ្ចេវាតិអាទិនា វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ. តស្សេវំ…បេ… បហិយ្យតីតិ តស្សេវំ សមនុបស្សតោ យា សា បុព្ពន្តាទយោ អារព្ភ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហ’’ន្តិអាទិនា នយេន បវត្តា វិចិកិច្ឆា បហិយ្យតិ.

១២៤៦-៨. បហីនាយ បន តាយ សព្ពភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសេសុ ហេតុផលសម្ពន្ធវសេនេវ បវត្តនាមរូបមត្តមេវ ខាយតិ. តេនេវាហ ‘‘ហេតុផលស្ស សម្ពន្ធវសេនេវា’’តិអាទិ. ការណសាមគ្គិយំ ទានាទីហិ សាធិតកិរិយាយ បវត្តមានាយ ការណមត្តេ កត្តុវោហារោតិ អាហ ‘‘ការណតោ ឧទ្ធំ ការណំ ន ច បស្សតី’’តិ. បាក…បេ… បដិវេទកំ ន បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. បាកបដិវេទកន្តិ វិបាកវិន្ទកំ. ឯវំ អបស្សន្តោ បន ការណេ សតិ ការកោតិ, វិបាកប្បវត្តិយា សតិ បដិសំវេទកោតិ សមញ្ញាមត្តេនេវ បណ្ឌិតា វោហរន្តិ. ឥច្ចេវំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. សុទ្ធធម្មាតិ កេនចិ សត្តេន វា បុគ្គលេន វា អមិស្សធម្មា. ឯវេតន្តិ ឯវំវិធំ ឯតំ ទស្សនំ សម្មទស្សនំ, អវិបរីតទស្សនន្តិ អត្ថោ.

១២៤៩. ពីជរុក្ខាទិកានំ វាតិ យថា ពីជតោ រុក្ខោ, រុក្ខតោ ពីជន្តិ ឯវំ ការណបរម្បរគវេសនេ អនាទិកាលិកត្តា ពីជរុក្ខសន្តានស្ស បុព្ពា កោដិ នត្ថិ, ឯវំ កម្មបច្ចយា វិបាកោ, វិបាកបច្ចយា កម្មន្តិ បរិយេសនេ អនាទិកាលិកត្តា កម្មវិបាកសន្តានស្ស បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘កុក្កុដិយា អណ្ឌំ, អណ្ឌតោ កុក្កុដី, បុនបិ កុក្កុដិយា អណ្ឌ’’ន្តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

១២៥០-៣. អនាគតេបិ សំសារេតិ យថា អតីតេ, ឯវំ អនាគតេបិ អទ្ធានេ ខន្ធានំ បដិបាដីតិអាទិនា វុត្តសំសារេ សតិ. អប្បវត្តិ ន ទិស្សតីតិ កម្មតោ វិបាកោ ភវិស្សតិ, វិបាកតោ កម្មន្តិ អនាគតេ ការិយបរម្បរាយ គវេសិយមានាយ អបរិក្ខីណសំយោជនស្ស កម្មវិបាកានំ អប្បវត្តនំ ន ទិស្សតិ, បវត្តតិ ឯវាតិ អត្ថោ. ហេតុផលសម្ពន្ធវសេន បវត្តមានេ សំសារេ ‘‘បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ វចនេន ការណេ អាទិស្ស អភាវោ វុត្តោ, ‘‘អប្បវត្តិ ន ទិស្សតី’’តិ វចនេន ផលស្ស អវសានាភាវោ វុត្តោតិ. ឯតមត្ថន្តិ ‘‘កម្មស្ស ការកោ នត្ថី’’តិអាទិនា វុត្តមត្ថំ. អសយំវសីតិ ន សយំវសិនោ, មិច្ឆាភិនិវេសបរវសាតិ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញវិរោធិនោតិ ឥតរីតរវិរុទ្ធា ទិដ្ឋិយោ វា ទិដ្ឋិយា វា អញ្ញមញ្ញេន សហ វិរោធិនោ. គម្ភីរញាណគោចរតាយ គម្ភីរំ. តថា និបុណំ. សត្តសុញ្ញតាយ, អញ្ញមញ្ញសភាវសុញ្ញតាយ ច សុញ្ញំ. បច្ចយន្តិ នាមរូបស្ស បច្ចយំ, តប្បច្ចយបដិវេធេនេវ ច សព្ពំ បដិវិទ្ធំ ហោតីតិ.

១២៥៤-៦. កម្មំ នត្ថិ វិបាកម្ហីតិ កុដ្ដាទីសុ រជាទិ វិយ វិបាកេ សន្តិដ្ឋមានំ កម្មំ នត្ថិ. បាកោ កម្មេ ន វិជ្ជតីតិ តថា កម្មេ សន្តិដ្ឋមានោ វិបាកោ នត្ថិ. យថាវុត្តមេវត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ន សូរិយេ’’តិអាទិ វុត្តំ. មណិម្ហីតិ សូរិយកន្តមណិម្ហិ. ន តេសំ ពហិ សោ អត្ថីតិ តេ មុញ្ចិត្វា តេហិ ពហិ សោ អគ្គិ នត្ថិ. សម្ភារេហីតិ សមង្គីភូតេហិ អាតបាទីហិ តីហិ ការណេហិ. ន អន្តោ កម្មស្សាតិអាទិ អត្ថតោ ហេដ្ឋា វុត្តម្បិ ឧបមានិគមនត្ថំ បុនបិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១២៥៧-៨. យទិ ហេតុ, ផលញ្ច អញ្ញមញ្ញរហិតំ, កថំ ហេតុតោ ផលំ និព្ពត្តតីតិ អាហ ‘‘កម្មញ្ច ខោ ឧបាទាយា’’តិ. ន កេវលំ កម្មផលមេវ សុញ្ញំ កត្តុរហិតំ, សព្ពម្បិ ធម្មជាតំ ការករហិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហេត្ថ ទេវោ’’តិអាទិគាថា វុត្តា. ហេតុសម្ភារបច្ចយាតិ ឯកេន ហេតុនា ឯកស្ស, អនេកស្ស វា ផលស្ស អនិព្ពត្តិតោ ហេតុសមូហនិមិត្តំ, សម្ភារោតិ វា បច្ចយាធិវចនន្តិ ហេតុបច្ចយនិមិត្តន្តិ អត្ថោ.

១២៥៩. អទ្ធាសុ តរិត្វា កង្ខន្តិ តីសុ អទ្ធាសុ សោឡសវិធំ កង្ខំ វិតរិត្វា. ន កេវលមេតំ សោឡសវិធមេវ កង្ខំ វិតរតិ, អថ ខោ ‘‘សត្ថរិ កង្ខតី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ (ធ. ស. ១១២៣; វិភ. ៩១៥) អដ្ឋវិធំ កង្ខម្បិ បជហតិ. តថា ហេត្ថ ពុទ្ធោ ធម្មោ សង្ឃោ សិក្ខាតិ កង្ខាយ គោចរភូតា លោកិយា ធម្មា អធិប្បេតា. ន ហិ លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភ កិលេសា បវត្តិតុំ សក្កោន្តិ. បុព្ពន្តោតិ អតីតា ខន្ធាយតនធាតុយោ, អបរន្តោតិ អនាគតា, បុព្ពន្តាបរន្តោតិ តទុភយំ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វា តទុភយភាគយុត្តត្តា. បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មគ្គហណេន គហិតោ អដ្ឋមោ កង្ខាវិសយោ នាមរូបមត្តំ, ឥទប្បច្ចយតា-គ្គហណេន បន តស្ស បច្ចយោ គហិតោ, តស្មា សោឡសវត្ថុកាយ បហីនាយ អដ្ឋវត្ថុកា កង្ខា អប្បតិដ្ឋាវ ហោតីតិ. ឯតាសញ្ច បហានេន ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតានិបិ វិក្ខម្ភន្តិ ទិដ្ឋេកដ្ឋត្តា វិចិកិច្ឆាយ. យថា ហិ ទិដ្ឋិ សមុច្ឆិជ្ជមានា វិចិកិច្ឆាយ សទ្ធិំយេវ សមុច្ឆិជ្ជតិ, ឯវំ វិចិកិច្ឆា វិក្ខម្ភិយមានា ទិដ្ឋិយា សទ្ធិំយេវ វិក្ខម្ភីយតិ. អត្តាភិនិវេសូបនិស្សយា ហិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) សោឡសវត្ថុកា កង្ខា, សា ឯវ ច បុព្ពន្តាទិវត្ថុភាវេន វុត្តា, អត្តាភិនិវេសវត្ថុកានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ, ពុទ្ធាទិវត្ថុកា ច តទេកដ្ឋាតិ. ឧដ្ឋិតន្តិ ឧប្បជ្ជិត្វា ឋិតំ.

១២៦០-២. កង្ខាវិតរណំ នាមាតិ យថាវុត្តកង្ខាវិតរណតោ កង្ខាវិតរណំ នាម. ន កេវលំ កង្ខាវិតរណំ នាម, ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិបិ យថាភូតញាណន្តិបិ សម្មាទស្សនន្តិបិ ឥទំ សមុទីរិតំ. ឯត្ថ ច ធរីយន្តិ អត្តនោ បច្ចយេហីតិ ធម្មា, តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋិតិ, ធម្មានំ ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយធម្មា. អថ វា ធម្មោតិ ការណំ ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧១៨-៧២១) វិយ, ធម្មស្ស ឋិតិសភាវោ, ធម្មតោ ច អញ្ញោ សភាវោ នត្ថីតិ បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវោ, ធម្មដ្ឋិតិយំ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. សង្ខារានំ យថាភូតំ អនិច្ចតាទិ យថាភូតំ, តត្ថ ញាណន្តិ យថាភូតញាណំ. សម្មា បស្សតីតិ សម្មាទស្សនំ. លទ្ធប្បតិដ្ឋោតិ សាសនេ បតិដ្ឋា នាម អរិយមគ្គោ. អយំ បន តំ អនធិគតោបិ តទធិគមុបាយបដិបត្តិយំ ឋិតត្តា លទ្ធប្បតិដ្ឋោ វិយ ហោតីតិ ‘‘លទ្ធប្បតិដ្ឋោ’’តិ វុត្តោ. តតោយេវ ចូឡកោ សោតាបន្នោ, លោកិយាហិ សីលសមាធិបញ្ញាហិ សមន្នាគតត្តា ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោ សោតាបន្នោ វិយ និយតោ, សុគតិបរាយណោ ច ហោតីតិ ចូឡសោតាបន្នោ. សោតាបន្នោ ហិ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោតិ. អថ វា លទ្ធប្បតិដ្ឋោ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិសមធិគមេន. សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនេន ហិ សម្មទ្ទិតទិដ្ឋិកណ្ដកោ វិនិទ្ធុតអហេតុកវិសមហេតុវាទោ យថាសកបច្ចយេហេវ ធម្មប្បវត្តិំ ញត្វា សាសនេ បតិដ្ឋិតសទ្ធោ លទ្ធប្បតិដ្ឋោ នាម ហោតីតិ. នាមរូបវវត្ថានេន ទុក្ខសច្ចំ, ធម្មដ្ឋិតិញាណេន សមុទយសច្ចំ, តស្សេវ អបរភាគេ អនិច្ចតោ មនសិការាទិវិធិនា មគ្គសច្ចញ្ច អភិញ្ញាយ បវត្តិយា ទុក្ខភាវំ ទិស្វា តស្ស អប្បវត្តេ និរោធេ ឯកំសេនេវ និន្នជ្ឈាសយតាយ លោកិយេនេវ ញាណេន ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ អធិគតត្តា អបាយេសុ អភព្ពុប្បត្តិកោ, សោតាបន្នភូមិយញ្ច ភព្ពុប្បត្តិកោ ហោតីតិ ចូឡសោតាបន្នោ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘សោតាបន្នោ ហិ ចូឡកោ’’តិ. តស្មាតិ យស្មា ឯវំ មហានិសំសមេតំ ញាណំ, តស្មា សបញ្ញោ អត្តនោ ហិតានុបេក្ខនបញ្ញាយ សមន្នាគតោ. តេនាហ ‘‘អត្ថកាមោ’’តិ.

ឥតិ អភិធម្មត្ថវិកាសិនិយា នាម

អភិធម្មាវតារសំវណ្ណនាយ

កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.