អកុសលវណ្ណនា

ឯត្តាវតា ច យំ ‘‘កុសលាកុសលាព្យាកតជាតិភេទតោ តិវិធ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ កុសលំ, តំ សរូបតោ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តទនន្តរុទ្ទិដ្ឋំ អកុសលំ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘អកុសលំ បនា’’តិអាទិ. ‘‘ភូមិតោ ឯកវិធ’’ន្តិ វុត្តមត្ថំ និយមេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាមាវចរមេវា’’តិ. និកាយន្តរិកា បន រូបារូបាវចរម្បិ អកុសលំ ឥច្ឆន្តីតិ តេសំ មតិនិសេធនត្ថំ អវធារណំ កតំ. មហគ្គតភូមិយំ ឧប្បជ្ជន្តម្បិ ហេតំ តត្ថ រូបធាតុយំ បវត្តិវិបាកំ ទេន្តម្បិ ឯកន្តេន កាមាវចរមេវាតិ. កុតោ បនេស និយមោតិ? កាមតណ្ហាវិសយភាវតោ. កាមតណ្ហាវិសយតា ហិ កាមាវចរភាវស្ស ការណំ យថា រូបារូបតណ្ហាវិសយតា រូបារូបភាវស្ស. ឯកំសេន ចេតំ ឯវំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ឥតរថា ព្យាបិតលក្ខណំ ន សិយា. យទិ ហិ អាលម្ពិតព្ពធម្មវសេន ភូមិវវត្ថានំ ករេយ្យ, ឯវំ សតិ អនារម្មណានំ សង្គហោ ន សិយា. អថ វិបាកទានវសេន, ឯវម្បិ អវិបាកានំ សង្គហោ ន សិយា, តស្មា អាលម្ពណធម្មវសេនេវ បរិយាបន្នានំ សា កាតព្ពា. អបរិយាបន្នានំ បន លោកតោ ឧត្តិណ្ណតាយ លោកុត្តរតា, ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរតា ច វេទិតព្ពាតិ.

ទោមនស្សស្ស អនីវរណាវត្ថាយ អភាវេន តំសហគតចិត្តុប្បាទោ កាមភូមិយំយេវ បវត្តតីតិ សោ និយតវត្ថុកោ, ឥតរេ អរូបភូមិយម្បិ បវត្តនតោ អនិយតវត្ថុកាតិ អាហ ‘‘និយតា…បេ… ទុវិធ’’ន្តិ. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតានំ មោហេកហេតុកត្តា, ឥតរេសម្បិ លោភមោហទោសមោហវសេន ទ្វិហេតុកត្តា អាហ ‘‘ឯកហេតុកទុហេតុកតោ’’តិ. អាទិតោ ឯកាទសន្នំ អកុសលចិត្តានំ បដិសន្ធិជននតោ, ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស តទភាវតោ អាហ ‘‘បដិសន្ធិជនកាជនកតោ’’តិ. ឧទ្ធច្ចសហគតញ្ហិ បវត្តិវិបាកំ ទេន្តម្បិ បដិសន្ធិំ នាកឌ្ឍតិ. យតោ វក្ខតិ –

‘‘ឯកាទសវិធានំ តុ, ហិត្វា ឧទ្ធច្ចមានសំ;

ឯកាទសវិធា ចេវ, ភវន្តិ បដិសន្ធិយោ’’តិ. (អភិធ. ៥៣៦);

យេន បន ការណេន តំ បដិសន្ធិំ នាកឌ្ឍតិ, តំ បដិសន្ធិវិនិច្ឆយកថាហិ ឥមិស្សា គាថាយ វណ្ណនាបទេសេយេវ វក្ខាម. តីហិ វេទនាហីតិ សុខទុក្ខោបេក្ខាសង្ខាតាហិ តីហិ វេទនាហិ. យថាហ – ‘‘តិស្សោ ឥមា, ភិក្ខវេ, វេទនា. កតមា តិស្សោ? សុខា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៤៩). យំ បន កត្ថចិ សុត្តេ ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, វេទនា សុខា ទុក្ខា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៦៧) វចនំ, តំ កុសលបក្ខិកំ ឧបេក្ខំ សុខេ, អកុសលបក្ខិកញ្ច ទុក្ខេ បក្ខិបិត្វា បរិយាយេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សុប្បតិដ្ឋិតភាវការណត្តា មូលមិវាតិ មូលំ, លោភោ មូលំ ឯតស្សាតិ លោភមូលំ. កិញ្ចាបិ ហិ មោហោបិ លោភមូលេសុ អត្ថិ, សោ បន សព្ពាកុសលសាធារណត្តា វវត្ថានករោ ន ហោតីតិ អសាធារណធម្មវសេន ‘‘លោភមូល’’ន្ត្វេវ វុត្តំ យថា ‘‘ភេរិសទ្ទោ យវង្កុរោ’’តិ. តថា ‘‘ទោសមូល’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. មូលន្តរវិរហតោ មោហោ ឯវ មូលំ ឥមស្ស, នាញ្ញន្តិ មោហមូលំ.

មិច្ឆាវសេន ទស្សនំ ទិដ្ឋិ, ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ យថា ‘‘អាកាសគតំ ថាមគត’’ន្តិ. អថ វា វិបរិយេសគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា គតមេវ, ន ឯត្ថ គន្តព្ពវត្ថុ តថាសភាវន្តិ ទិដ្ឋិគតំ, ទ្វាសដ្ឋិយា វា ទិដ្ឋីសុ អន្តោគធន្តិ ទិដ្ឋិគតំ, តេន សមំ បការេហិ យុត្តន្តិ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ.

‘‘យទា ហី’’តិអាទិ លោភមូលចិត្តានំ បវត្តិអាការទស្សនំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិន្តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិអាទិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ. តាយ ហិ វិបល្លត្តចិត្តា តាវ កោធវិសយោ, យាវ ឥន្ទ្រិយគោចរោតិ បរលោកំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘នត្ថិ កាមេសុ អាទីនវោ’’តិ គណ្ហន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន –

‘‘ឯស បន្ថោវិតថោ ទេវយានេ,

យេន យន្តិ បុត្តវន្តោ វិសោកា;

តំ បស្សន្តិ បសវោ បក្ខិនោ ច,

តេន តេ មាតរិបិ មិថុនំ ចរន្តី’’តិ. –

អាទិនា នយេន បុត្តមុខទស្សនំ សគ្គមោក្ខមគ្គោតិ ឯវមាទិកំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ សង្គណ្ហាតិ. កាមេ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ. តេន ‘‘ព្រាហ្មណានំ សុវណ្ណហរណមេវ អទិន្នាទានេ សាវជ្ជំ, ឥតរំ អនវជ្ជំ, គុរូនំ, គុន្នំ, អត្តនោ ជីវិតស្ស, វិវាហស្ស ច អត្ថាយ មុសាវាទោ អនវជ្ជោ, ឥតរោ សាវជ្ជោ, គុរុអាទីនំ អត្ថាយ បេសុញ្ញករណំ អនវជ្ជំ, ឥតរំ សាវជ្ជំ, ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិកថា បាបវូបសមាយ ហោតី’’តិ ឯវមាទិកេ មិច្ឆាគាហេ សង្គណ្ហាតិ. ទិដ្ឋមង្គលាទីនីតិ ទិដ្ឋសុតមុតមង្គលានិ. សារតោ បច្ចេតីតិ វុឌ្ឍិយា បុព្ពនិមិត្តភាវេន អគ្គហេត្វា ‘‘ឥទមេវ វុឌ្ឍិការណ’’ន្តិ ឯវំ សារវសេន គណ្ហាតិ. សភាវតិក្ខេនេវាតិ លោភស្ស, មិច្ឆាភិនិវេសស្ស វា វសេន សរសេនេវ តិខិណេន កុរុរេន. មន្ទេនាតិ ទន្ធេន អតិខិណេន. តាទិសំ បន អត្តនោ, បរស្ស វា សមុស្សាហនេន បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សមុស្សាហិតេនា’’តិ. បរស្ស ភណ្ឌំ វា ហរតីតិ វា-សទ្ទេន តថាបវត្តនកមុសាវាទាទីនម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. កាមានំ វាតិ អនុភុយ្យមានានំ កាមគុណានំ. វា-សទ្ទេន បរសន្តកស្ស អយថាធិប្បេតតាយ យំ លទ្ធំ, តំ គហេតព្ពន្តិ គហណាទិកំ សង្គណ្ហាតិ.

សម្បយុត្តធម្មវសេន ភេទាភាវតោ ទោសមូលំ អសង្ខារិកសសង្ខារិកភេទតោ ទុវិធំ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘ទោមនស្សសហគតំ បដិឃសម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ? អសាធារណធម្មេហិ តស្ស ចិត្តស្ស ឧបលក្ខណត្ថំ. បាណស្ស អតីវ, អតិក្កមិត្វា វា បាតនំ បាណាតិបាតោ. អាទិ-សទ្ទេន អទិន្នាទានមុសាវាទបេសុញ្ញផរុសសម្ផប្បលាបព្យាបាទេ សង្គណ្ហាតិ. ទសអកុសលកម្មបថេសុ ហិ កាមេសុមិច្ឆាចារអភិជ្ឈាមិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតា តយោវ កម្មបថា ឥមិនា ន សិជ្ឈន្តិ. សភាវតិក្ខំ ហុត្វា បវត្តមានំ ចិត្តំ អសង្ខារមេវ ហោតិ, ឥតរំ សសង្ខារន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘តិក្ខមន្ទប្បវត្តិកាលេ’’តិ. មន្ទំ បន ហុត្វា បវត្តមានំ ឯកំសេន សសង្ខារមេវាតិ ន សក្កាវ វិញ្ញាតុំ. យំ សសង្ខារេន សប្បយោគេន បវត្តតិ, តំ មន្ទមេវ ហោតីតិ កត្វា តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

មោហមូលំ ចិត្តំ មូលន្តរវិរហតោ អតិមូឡ្ហំ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចយោគតោ ចញ្ចលញ្ចាតិ ឧបេក្ខាសហគតមេវ ហោតិ, ន តស្ស កទាចិបិ សភាវតិក្ខតា អត្ថិ. អារម្មណេ ហិ សំសប្បនវសេន, វិក្ខិបនវសេន ច បវត្តមានស្ស ចិត្តទ្វយស្ស កិំ តាទិសេ កិច្ចេ សភាវតិក្ខតាយ, ឧស្សាហេតព្ពតាយ វា ភវិតព្ពំ, តស្មា ន តត្ថ សង្ខារភេទោ អត្ថិ. ននុ ច ឧទ្ធច្ចំ សព្ពាកុសលសាធារណំ, កស្មា បន ឯតមេវ តេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគត’’ន្តិ. វិសេសតោ ពលវភាវតោ. ឥទញ្ហិ ឯតស្មិំ ចិត្តេ ពលវំ, តស្មា សម្បយុត្តធម្មេសុ បធានំ ហុត្វា បវត្តតីតិ ឥទមេវ តេន វិសេសិតព្ពំ. តេនេវ ហិ បាឡិយំ សេសាកុសលេសុ ឧទ្ធច្ចំ យេវាបនកវសេន អាគតំ, ឥធ បន សរូបតោយេវ និទ្ទិដ្ឋំ. ឯវំ អសាធារណប្បធានធម្មវសេន មោហមូលំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តន្តិ ទុវិធំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អសន្និដ្ឋានំ សំសយោ, វិក្ខេបោ អវូបសមោ, ភន្តតាតិ អត្ថោ. តត្ថ វិចិកិច្ឆាសហគតស្ស អសន្និដ្ឋានកាលេ, ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស វិក្ខេបកាលេ ច បវត្តិ វេទិតព្ពា.

យថានុរូបន្តិ បដិសន្ធិជនកាជនកស្ស, កម្មបថភាវប្បត្តាបត្តស្ស ច អនុរូបតោ. អថ វា យថានុរូបន្តិ យោ យស្ស ហេតុ, តទនុរូបតោ. យេភុយ្យេន ហិ លោភមូលកេន ខុប្បិបាសាទិនិរន្តរបេតវិសយេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ទោសមូលកេន ទោសោ វិយ ចណ្ឌជាតតាយ តំសរិក្ខកេ និរយេ, មោហមូលកេន និច្ចសម្មូឡ្ហាយ តិរច្ឆានយោនិយំ, តស្មា លោភាទិហេតុអនុរូបតោ តត្ថ តត្ថ អបាយេ ឧបបត្តិំ និប្ផាទេតីតិ អាហ ‘‘យថានុរូបំ…បេ…ឧបបត្តិយា’’តិ. អកុសលវិបាកានំ ទុក្ខប្បធានតាយ ‘‘ទុក្ខវិសេសស្សា’’តិ វុត្តំ.

៣១. អបាបេន អលាមកេន បាបាបាបប្បហីនេន បាបាបាបេសុ មានសេសុ យំ បាបមានសំ វុត្តំ, បាបាបាបេសុ បុគ្គលេសុ អបាបេន បាបាបាបប្បហីនេន យំ បាបមានសំ វុត្តន្តិ វា សម្ពន្ធោ. អថ វា បាបាបាបេសុ មានសេសុ បាបេន បាបមានសេន បាបវសេន បាបាបាបប្បហីនេន យំ បាបមានសំ វុត្តន្តិ យោជនា. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – អសម្មាសម្ពុទ្ធេន តាវ ធម្មសភាវស្ស ទុព្ពិជានីយត្តា កុសលម្បិ អកុសលតោ, អកុសលម្បិ កុសលតោ វុច្ចេយ្យ, ភគវតោ បន សហ វាសនាហិ វិទ្ធំសិតាកុសលស្ស កម្មក្ខយករញាណេន បច្ចយវេកល្លតោ វិទ្ធំសិតកុសលកម្មស្ស ច សម្មាសម្ពុទ្ធភាវតោ ឯកន្តេនេវ អកុសលទេសនា អកុសលធម្មវសេនេវាតិ.

អកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.